Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ዩክሬን

| ዩክሬን Україна  (ዩክሬንኛ) *ኡክራይና* |
| --- |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  ባንዴራ |  ኣርማ
  |

 |
|
ሃገራዊ መዝሙር፦ Ще не вмерла Україна *ስጨ ኔ ቭመርላ ኡክራይና* (ብዩክሬንኛ፦ «ዩክሬን ገና ኣይጠፍአትን»)  |
|
 |
| ርእሰ ከተማ |
ኪየቭ  ﻿ / ﻿ |
| ወግዓዊ ቋንቋ |
ዩክሬንኛ |
| ዜግነት ህዝቢ |
ዩክሬናዊ/ -ት |
| ዓይነት መንግስቲ |
ፍርቂ ፕረዚደንታዊት ሪፓብሊክ |
|  • ፕረዚደንት |
ቮሎዲሚር ዘለንስኪ |
| ሓጋጊ ኣካል |
Verkhovna Rada |
| መሰረት፦  • ናጽነት |  24 ነሓሰ 1991 |
| ስፍሓት |   |
|  • ጠቕላላ |
603,628 ትርብዒት ኪ.ሜ. |
| ብዝሒ ህዝቢ |   |
| • ግምት (2022) |
41,167,336 ተቐመጥቲ |
| ባጤራ |
ህሪቭንያ (₴፣ UAH) |
| ዞባ ግዜ |
EET (UTC +2) |
| ኮድ ኣይሶ |
804 / UKR / UA |
| ዓውዲ ኢንተርነት |
.ua፣ .укр |
| ኮድ ኣ.ኦ.ኮ |
UKR |
|

ኣባልነትው.ሕ.ሃ.፣ ው.ን.ዓ.፣ ው.ጸ.ም.ኤ.፣ ቤ.ም.ኤ.
 |
|

**ዩክሬን** (ብዩክሬንኛ፦ Україна፣ ኣደማምጻ፦ /ኡክራይና/ ( ስማዕ))፣ ኣብ ምብራቕ ኤውሮጳ እትርከብ ልኡላዊት ሃገር እያ። ርእሰ ከተማኣ ኪየቭ እያ። ወግዓዊ ቋንቋ ዩክሬን ቋንቋ ዩክሬንኛ እዩ ዓብላሊ ሃይማኖት ከኣ ኦርቶዶክስ ክርስትና እዩ።

መሬታት ናይ ዘመናዊት ዩክሬን ፈለማ ምብራቓውያን ስላቭ ዝነብሩሉ ኮይኖም፡ ርእሰ ከተማ ኪየቭ ድማ ኣብ 5ይ ክፍለ ዘመን ተመስሪታ። ኣብ ማእከላይ ዘመን ኪየቭ ሓንቲ ካብተን ኣዝየን ውቁባትን ብልጽግትን ከተማታት ኤውሮጳን ማእከል ሓንቲ ካብ ሰሜናዊ ምብራቕ ክሳብ ደቡባዊ ምብራቕ ኤውሮጳ እትዝርጋሕ ሓያል ሃገርን እያ ነይራ። ኣብ መፋርቕ መበል 12 ክፍለ ዘመን ብሰንኪ ሓድሕዳዊ ውግኣት እታ ሃገር ክትበታተን ጀሚራ። ብሰንኪ ወራር ዘላቒ ኤስያውያን ብ1240 እታ ሃገር ተታሒዛ ኪየቭ ድማ ዓንያ።

ኣብ መበል 14 ክፍለ ዘመን፡ ኪየቭ ብዓባይ ዱኪ ሊትዋንያ ካብ ዘላቒት ሓራ ወጸት። ሊትዋንያውያን መሰል ህዝብታት ዩክሬንን ቤላሩስያን የኽብሩ ነይሮም (ቋንቋታት ዩክሬንን ቤላሩስያን ክሳብ ሕጂ 84% ተመሳሳሊ እዮም) ብፍላይ ድማ ኣብ ስርዓት ሕጊ ባእታታት ባህሎም ኣብ ምቕባል ንጡፋት ነይሮም። ማዕረ ማዕሪኡ ድማ መንግስቲ ሙስኮ (መጻኢ ሩስያ) ተቐልቂላ፤ ድሕሪ ምፍራስ እቲ ዘላቒ ወርቃዊ ጭፍራ፡ ጽልዋ ሩስያ ናብ ምዕራብ ክዝርጋሕ ጀመረ።

ኣብ መበል 15 ክፍለ ዘመን ዶባት ዓባይ ዱኪ ሊትዋንያ ንምሕላው፡ ኮዛክ ኣብ ዩክሬን ተቐልቂሎም፡ ኣብ ታሪኽ እታ ሃገር እቲ ዝዓበየ ትርጉም ዘለዎን ዝነውሐን ዝሃብተመን እዋን ዘመልክት እዩ። ሳላ ኮዛክ እዩ ዘመናዊ ህዝቢ ዩክሬን ተቐልቂሉ። ኣብ መበል 16 ክፍለ ዘመን ሊትዋንያ ምስ ፖላንድ ተጠርኒፋ ሓንቲ ሃገር ብምቛም ንህዝቢ ዩክሬን ብፖላንዳውያን ጭቆና ኣስዒባ። ከም ውጽኢቱ ድማ ብ1648 ብሃገራዊ ጅግና ቦህዳን ክመልኒትስኪ ዝምራሕ ኮዛክስ ዩክሬን ዓቢ ናዕቢ ኣካይዶም፡ ክሳብ 1652 ድማ ፍልይቲ ሃገር ዩክሬን መስረቱ። ብሰንኪ ክሕደት ናይቶም ዩክሬናውያን ምስኦም ምሕዝነት ዝነበሮም ክሪሚያውያን ታታራት፡ ዩክሬን ኣብ 1654 ምስ ሩስያ ግዝያዊ ወተሃደራዊ ምሕዝነት ክትገብር ተገዲዳ፡ ሩስያ ድማ ብቐጻሊ ትጥሕሶ ነይራ። ሩስያ ኣብ ልዕሊ ቋንቋ ዩክሬን እገዳ ኣንቢራ፣ ብ1775 ድማ ኮዛክ ምሉእ ብምሉእ ተጸንቱ ሓረስቶት ዩክሬን ድማ ናብ ባሮት ተቐየሩ። ኣብ ግዝኣት ሩስያ ዝነበረ ባርነት ብ1861 ጥራይ እዩ ተሰሪዙ።

* ኣብታ ሃገር ካብ ዝርከቡ ኣማኢት ሓወልትታት ክመልኒትስኪ ሓደ ኮይኑ፡ እቲ ቀንዲ ኣብ ኪየቭ እዩ።
* ከተማ ከርሶን ምዃኑ’ዩ።
* ዕርዲ ቅድስቲ ኤልሳቤጥ፡ ክሮፒቭኒትስኪ፡ ኣብ ማእከል ሃገር

ብ1917 ንሃጸያዊ ግዝኣት ሩስያ ዘዕነወ ሰውራ ኣጋጠመ። ኣብ ቀዳማይ ውግእ ዓለም ብዙሓት ግዝኣታት ፈሪሰን እየን። ቅድሚ ሕጂ ብሩስያ ዝተሳዕሩ ህዝብታት ነብሶም ሓራ ክወጹን መንግስታቶም ዳግማይ ክሃንጹን ጀመሩ። ብ1917 ርእሰ-ምሕደራ ህዝባዊት ሪፓብሊክ ዩክሬን ተላዒሉ፡ ኣብ ጥሪ 1918 ድማ ብሰንኪ ኣብ ሩስያ ብሌኒን ዝምራሕ ዕልዋ መንግስቲ ዩክሬን ኣብ ድሕረ ባይታ ወተሃደራዊ ወራር ሶቭየት ናጽነታ ኣዊጃ። ከም ውጽኢት ተኸታታሊ ፍጻመታት፡ ዩክሬን ብ1920 ብሶቭየት ሩስያ ተሓዊሳ፡ ኣብ 1922 ድማ ናይ መወዳእታ ጁባታት ተቓውሞ ተዓፊና፡ ሶቭየት ሕብረት ክትፍጠር ኣኽኢላ። ኣብ 1932-1933 መንግስቲ ሶቭየት ኣብ ልዕሊ ህዝቢ ዩክሬን ምጽናት ዓሌት ፈጺሙ፣ ሰብ ዝፈጠሮ ጃምላዊ ጥሜት። ኣብ 1937-1938 ኣብ ሶቭየት ሕብረት ኣብ ዝነበረ ዓመታት ጃምላዊ ፖለቲካዊ ዓፈናታት ምሉእ ምሁራት ዩክሬን ዓንዮም። ካብ 1939 ክሳብ 1945 ዩክሬን ኣብ እዋን ካልኣይ ውግእ ዓለም ተሳቒያ: ቀዳማይ: ሶቭየት ሕብረትን ናዚ ጀርመንን ብሓባር ንፖላንድ መጥቃዕቲ ፈጺመን: ንገለ ምዕራባውያን ግዝኣታት ዩክሬን ሓዊሱ። ካብ 1941 ክሳብ 1944 ዩክሬን ምሉእ ብምሉእ ናዚ መግዛእቲን ናዚ ናዚን ኣጋጢምዋ። ኣብ 1960-1980ታት መንግስቲ ሶቭየት ተቓወምቲ ኣወጊዱ። ካብ 1985 ክሳብ 1991 ኣብ እዋን ዲሞክራስያዊ ጽገናታት ሶቭየት ሕብረት ፈሪሳ ዩክሬን ናጽነታ ኣዊጃ።

ቀዳማይ ሰውራ ኣብ 2004 እዩ ኣጋጢሙ። እቲ ካልኣይ ሰውራ ኣብ 2014 ዘጋጠመ ኮይኑ፡ ንስርዓት ደጋፊ ሩስያ ዝኾነ ፕረዚደንት ቪክቶር ያኑኮቪች ኣውዲቑ። ኣብ 2014 ሩስያ ኣንጻር ዩክሬን ኲናት ጀሚራ፡ ካብ ለካቲት-መጋቢት ሓውሲ ደሴት ክሪሚያ ሒዛ፡ ኣብ ሚያዝያ ድማ ኣብ ምብራቓዊ ዩክሬን ኲናት ጀሚራ፡ ኣብ 2022 ናብ ምሉእ ወራር ተሰጋጊራ ።

## መወከሲታት