Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ለበዳ ኮቪድ-19

19 መጋቢት 2020 ጀሚሩ ዝተረጋገጸ ጉዳያት ዘርእይ ካርታ
ናይ **2019-2020 ኮሮናቫይረስ ለበዳ** ከቢድ ድማ ህጹጽ ናይ ምስትንፋስ ኣካላት ሕማም ኣምጸአ ብኾነው ሳርስ-ኮቭ-2 (SARS-CoV-2) ቫይረስ ምኽንያት ናይ ተፈጥረ ናይ ኮሮናቫይረስ ሕማም **ኮቪድ-19** (COVID-19) ለበዳ እዩ። ለበዳ ኣብ መጀመርታ ጊዜ ናይ ጸብጸበ ብቻይና፣ ዉሃን፣ ሁቤ ውሽጢ ብታሕሳስ 2019 ነበረ። ናይ ውድብ ጥዕና ዓለም ብመጋቢት 11 መዓልቲ 2020 ብሕማምውን ናይ ለበዳ ደረጃ ኣብ መድረሱን ኣወጀ። ብማእከል መጋቢት 19 መዓልቲ 2020 ክሳብ ህልው ሓበሬታ መሰረት ካብ244 ሽሕ ልዕሊ ናይ ኮቪድ-19 ጉዳያት ብ176 ሃገራት ውሽጢ ዝተመዝገበ። ብለብዒ ብቐዳምነት ዝትከተት ሃገራት መንጎ ቻይና፣ ኢጣልያ፣ ኢራን፣ ደቡብ ኮርያ ድማ ስፔን ይርከብ።

## ንመብዛሕትኡ ቀሊል ሕማም ይገብረሉ

ንመብዛሕተኦም ሰባት ሰዓልን ረስንን ዘለዎ ባዕሉ ዝጠፍእ ቀሊል ሕማም ዝገብረሎም ኮይኑ ንገሊኦም ግና ጸገማት ምስትንፋስን ነድሪ ሳምቡእን (ኒሞንያን) ዘለዎ ብርቱዕ ሕማም ይገብረሎም። እቲ ቫይረስ ምስ ዝሓመመ ሰብ ቀረባ ምርኻባት ምስ ዝህሉ ወይ ብነጠብጠብታዊ ለብዒ ማለት እቲ ዝሓመመ ሰብ ምስዝስዕል ወይ ሕንጥሸው ምስዝብል ይመሓላለፍ። እቲ ምልክት ሕማም መብዛሕትኡ ግዜ ቀሊልን ሓደ ሰብ ምስተለኽፈ ድማ ድሕሪ ኣስታት 5 መዓልትታት ይረአ። እቶም ምልክታት ሕማም ግን ቅድሚ ወይ ድሕሪ ሓሙሽተ መዓልትታት’ውን ክረአዩ ይኽእሉ እዮም።

 ንባዕልኻን ንኻልኦትን ካብ ለበዳ ሕማም ተኸላኸል
## ኮቪድ-19 ሓፈሻዊ ስምዒት ሕማም ዝፈጥር ሓደ ወይ ዝያዳ ካብ’ዞም ዝስዕቡ ምልክታት ሕማም ኣለዎ

* ምስዓል
* ረስኒ
* ናይ ምስትንፋስ ጸገማት
* ነድሪ ኣፍንጫ
* ቃንዛ ጒረሮ
* ሕማም ርእሲ
* ቃንዛ ጭዋዳን ቃንዛ መላግቦ ዓጽምን
* ዕግርግር(ቅልሽልሽ)

## ንኣረገውቲ ከቢድ ሕማም ክገብረሎም ይኽእል እዩ

ንገሊኦም ግን እቲ ሕማም ጽንኩር ስለ ዝኸውን ጸገማት ምስትንፋስን ነድሪ-ሳንቡእን(ኒሞንያን) ይገብረሎም። እቶም ጽንኩር ሕማም ዝገብረሎም ሰባት መብዛሕተኦም ኣረገውትን ልዕሊ 80 ዕድመ ኣለዎም። ወላ’ውን ሓዳሪ ሕማም ልብን ሓዳሪ ሕማም ሳምቡእን ወይ መንሽሮ ዘለዎም ሰባት ጽንኩር ዝኾነ ሕማም ይገብረሎም እዩ።

## ሕማም

ናይ ኮቪድ-19 ምልክታት
# ዋንጫ ኣፍሪቃ 2021

**ብስፖንሰርሺፕምኽንያት ዋንጫ ኣፍሪቃ 2021** ( **AFCON 2021** ወይ **CAN 2021** ተባሂሉ’ውን ይጽዋዕ) መበል 33 ሕታም ዋንጫ ኣፍሪቃ **፡ ኣብ** ክልተ ዓመት ዝካየድ ኣህጉራዊ ኩዕሶ እግሪ ደቂ ተባዕትዮ እዩ። ብኮንፈደረሽን ኩዕሶ እግሪ ኣፍሪቃ (CAF) ዝተዳለወ ሻምፕዮን ኣፍሪቃ። እዚ ውድድር ብካሜሩን ፣ ዝተኣንገደ ኮይኑ ካብ 9 ጥሪ ክሳብ ለካቲት 2022 ዓ.ም.

እዚ ውድድር ፈለማ ኣብ ወርሒ ሰነን ሓምለን 2021 ክካየድ መደብ ተታሒዙሉ ነይሩ። ይኹን እምበር፡ ካፍ ኣብቲ እዋን ብሰንኪ ዘይምቹእ ኩነታት ኣየር፡ እቲ ውድድር ኣብ መንጎ 9 ጥሪን 6 ለካቲት 2021ን ክካየድ ዳግማይ መደብ ከምዝተገብረሉ ብ15 ጥሪ 2020 ኣፍሊጡ ብዕለት 30 ሰነ 2020 ካፍ ኣብ መላእ ኣህጉር ዘስዓቦ ሳዕቤናት ለበዳ ኮቪድ-19 ስዒቡ ንኻልኣይ ግዚኡ ዕለታት ውድድር ናብ ጥሪ 2022 ኣሰጋጊርዎ፡ ዋንጫ ሃገራት ኣፍሪቃ 2021 ዝብል ስም ድማ ንዕላማ ስፖንሰርሺፕ ዓቂቡ።

ኣልጀርያ ተኸላኻሊት ሻምፕዮን ክትከውን ከላ፡ ኣብ ቀዳማይ ዙርያ ግን ኣብ ታሕተዋይ ደረጃ ምድብ ድሕሪ ምውድኣ ተባሪራ። ሰኔጋል ድሕሪ ተወሳኺ ግዜ 0ብ0 ድሕሪ ምፍልላያ፡ ኣብ መዛዘሚ ጸወታ ንግብጺ ብፍጹም ቅላዕ 4ብ2 ድሕሪ ምዕዋታ ፡ ንፈለማ እዋን ዋንጫ ኣፍኮን ክትዓትር ክኢላ።
# ዛምቢያ

ዛምቢያ

## ፖለቲካ

ህንጻ ሃገራዊ ባይቶ ዛምብያ ኣብ ሉሳካ
ፖለቲካ ዛምብያ ኣብ ቅርጺ ፕረዚደንታዊ ወኪል ዲሞክራስያዊት ሪፓብሊክ ዝካየድ ኮይኑ ፡ ፕረዚደንት ዛምብያ ኣብ ብዙሕነት ዘለዎ ብዙሕ ሰልፍታት ዘለዎ ስርዓት መራሒ ሃገርን መራሒ መንግስትን እዩ። መንግስቲ ፈጻሚ ስልጣን ክጥቀም እንከሎ፡ ሓጋጊ ስልጣን ድማ ኣብ ክልቲኡ መንግስትን ባይቶን ዝወሃብ እዩ።

ዛምብያ ኣብ ጥቅምቲ 1964 ናጽነታ ምስ ረኸበት ብኡንብኡ ሪፓብሊክ ኮይና። ካብ 2011 ክሳብ 2014 ፕረዚደንት ዛምብያ ማይክል ሳታ ኮይኑ ጸኒሑ፡ ክሳብ ሳታ ብ28 ጥቅምቲ 2014 ዝዓረፈ ድሕሪ ሞት ሳታ፡ ምክትል ፕረዚደንት ጋይ ስኮት ፡ መበቆል ስኮትላንድ ዝኾነ ዛምብያዊ፡ ግዝያዊ ፕረዚደንት ዛምብያ ኮይኑ። ፕረዚደንታዊ ምርጫ ብዕለት 22 ጥሪ 2015 ተኻይዱ። ኣብቲ ምርጫ ብድምር ቁጽሪ 11 ሕጹያት ፕረዚደንታዊ ተወዳደርቲ ኮይኖም ብዕለት 24 ጥሪ 2015 ድማ ኤድጋር ቻግዋ ሉንጉ ብጽኑዕ ውድድር ኣብ ዝተኻየደ ምርጫ ተዓዊቱ 6ይ ፕረዚደንት ምዃኑ ተገሊጹ። ንሱ 48.33% ድምጺ ብምዕዋት፡ ኣብ ልዕሊ ናይ ቀረባ መወዳድርቱ ሃካይንደ ሂቺለማ ፡ ብ46.67% ብ1.66% መሪሕነት ሒዙ። ካልኦት ትሽዓተ ሕጹያት ኩሎም ነፍሲ ወከፎም ትሕቲ 1% ረኺቦም። ኣብ ነሓሰ 2016 ፕረዚደንት ሓፈሻዊ ምርጫ ዛምብያ ኤድጋር ሉንጉ ኣብ ቀዳማይ ዙርያ ምርጫ ዳግማይ ምርጫ ብጸቢብ ተዓዊቱ። ተቓወምቲ ናይ ምትላል ክስታት ከምዝነበሮምን ኣመሓዳሪ ሃገራዊ ግንባር (PF) ድማ ነቲ ብተቓዋሚ ውድብ ዩፒኤንዲ ዝቐረበ ክሲ ነጺግዎ።

ኣብቲ ብ70% ድምጺ መራጽቲ ዝልለ ሓፈሻዊ ምርጫ 2021 ፡ ሃካይንደ ሂቺለማ 59% ድምጺ ክዕወት ከሎ፡ ናይ ቀረባ መወዳድርቱ ኣብ ስልጣን ዘሎ ፕረዚደንት ኤድጋር ቻግዋ ሉንጉ ድማ 39% ድምጺ ረኺቡ። ብ16 ነሓሰ ኤድጋር ሉንጉ ኣብ ናይ ቲቪ መግለጺ ተኣሚኑ፡ ደብዳበ ብምልኣኽን ንዝተመርጸ ፕረዚደንት ሃካይንደ ሂቺለማ እንቋዕ ሓጎሰካ ኢሉ። ብዕለት 24 ነሓሰ 2021 ሃካይንደ ሂቺለማ ሓድሽ ፕረዚደንት ዛምብያ ኮይኑ ቃለ መሓላ ፈጺሙ።

### ናይ ወጻኢ ዝምድናታት

ፕረዚደንት ኤድጋር ሉንጉ ምስ ፕረዚደንት ሩስያ ቭላድሚር ፑቲን ፣ 26 ሓምለ 2018
ድሕሪ ናጽነት ኣብ 1964፡ ዝምድናታት ወጻኢ ዛምብያ መብዛሕትኡ ኣብ ካልኦት ሃገራት ደቡብ ኣፍሪቃ፡ ከም ሃገራዊ ኮንግረስ ኣፍሪቃን ስዋፖን ንዝካየዱ ሓርነታዊ ምንቅስቓሳት ኣብ ምድጋፍ ዘተኮረ እዩ ነይሩ። ኣብ እዋን ዝሑል ኲናት ዛምብያ ኣባል ምንቅስቓስ ዘይተሰለፋ ’ ያ ነይራ።

### ወተሃደራዊ ኣገልግሎት

ሓይሊ ምክልኻል ዛምብያ (ZDF) ብሰራዊት ዛምብያ (ZA)፡ ሓይሊ ኣየር ዛምብያ (ZAF)፡ ከምኡ’ውን ሃገራዊ ኣገልግሎት ዛምብያ (ZNS) ዝሓቖፈ እዩ። ZDF ብቐንዱ ኣንጻር ግዳማዊ ስግኣታት ዝተዳለወ እዩ።

ኣብ 2019 ዛምብያ ንውዕል ምኽልካል ኒዩክለራዊ ኣጽዋር ሕቡራት ሃገራት ፈሪማ ።

ዛምብያ ኣብ ዓለም መበል 57 ሰላማዊት ሃገር ምዃና ኣብ 2024 ዓለምለኻዊ መዐቀኒ ሰላም ይሕብር።

### ምምሕዳራዊ ክፍልታት

ዛምብያ ብምምሕዳራዊ መዳይ ኣብ ዓሰርተ ኣውራጃታት ተኸፋፊላ ኣብ 117 ኣውራጃታት ተኸፋፊላ, ብመረጻ ድማ ኣብ 156 ምርጫ ዞባታትን 1,281 ዋርድያታትን ተኸፋፊላ ኣላ።

ኣውራጃታት
1. ማእከላይ ኣውራጃ
2. ነሓስ ቀበቶ
3. ምብራቓዊ ኣውራጃ
4. ሉኣፑላ
5. ሉሳካ
6. ሙቺንጋ
7. ሰሜናዊ ምዕራብ ኣውራጃ
8. ሰሜናዊ ኣውራጃ
9. ደቡባዊ ኣውራጃ
10. ምዕራባዊ ኣውራጃ

### ሰብኣዊ መሰላት

መንግስቲ ንዝኾነ ተቓውሞን ነቐፌታን ተሃዋሲ ስለዝኾነ ንነቐፍቲ ህዝባዊ ዕግርግር ኣለዓዒሎም ብዝብል ሕጋዊ ምስምስ ተጠቒሙ ኣብ ምኽሳስ ቀልጢፉ ’ ዩ። ሕጊ ጸለመ ንናጻ ምዝራብን ፕረስን ንምዕፋን ይጥቀሙሉ።

ኣብ ዛምብያ ተመሳሳሊ ጾታ ጾታዊ ርክብ ንደቂ ተባዕትዮን ደቂ ኣንስትዮን ዘይሕጋዊ እዩ። ኣብ 2010 ዝተገብረ መጽናዕቲ ከም ዘመልክቶ፡ 2% ጥራይ ካብ ዛምብያውያን ግብረሰዶም ብሞራል ቅቡል ኮይኑ ይረኽብዎ።

ኣብ ታሕሳስ 2019፡ ኣምባሳደር ሕቡራት መንግስታት ኣመሪካ ኣብ ዛምብያ ዳኒኤል ሉዊስ ፉተ ፡ ዛምብያ ንተመሳሳሊ ጾታ ዘለዎም መጻምድቲ ጃፌት ቻታባን ስቲቨን ሳምባን ኣብ ቤት ማእሰርቲ ብምእሳራ "ኣሰንቢዱ" ከምዝነበረ ተገሊጹ ነይሩ። ይግባይ ድሕሪ ምፍሻሉን እቶም መጻምድቲ ን15 ዓመታት ማእሰርቲ ምስተፈርዱን፡ ፉተ መንግስቲ ዛምብያ ንኽልቲኡ እቲ ጉዳይን ጸረ ግብረሰዶማዊ ሕግታት እታ ሃገርን ክምርምሮ ሓቲቱ። ፉተ ኣብ ማሕበራዊ መራኸቢታት ድሕሪ ምፍርራሕ ድሕረ-ባይታ ኣጋጢምዎን ኣብ ህዝቢ ምቕራቡ ሰሪዙን፡ ድሕሪኡ ድማ ፕረዚደንት ሉንጉ ፐርሶና ኖን ግራታ ድሕሪ ምእዋጁ ተጸዊዑ።