Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ስነ-ኮኾብ

**ስነ-ኮኾብ** (**አስትሮኖሚ**) ናይ አፅናፈ ዓለምን አብ ውሽጡ ዝርከቡ ነገራትን ዘፅንዕ ናይ ምርምር ክፋል እዩ።
አስትሮኖሚ ዘፅንዕ ስብ አስትሮኖመር ተባሂሉ ይፅዋዕ። አስትሮኖመራት ዝርኤ ብርሃን ጥራይ ዘይኮነ ከም ናይ ሬድዮ ሞገዳት ዝአመሰሉ ዘይረአዩ ናይ ሓይሊ ዓይነታት ብዝርኢ ተለስኮፕ ዝተባህለ መሳርያ ን ሰማያት የጽንዑ።
አብ ቀረባ ዝርከቡ ከም ጸሓይ (ምልክት: ☉)፣ ፕላነትትን (☿ ♀ 🜨 ♂ ♃ ♄ ⛢ ♆)፣ ኮመትትን (☄)፣ ከምኡውን አዝዮም ርሑቕ ዘለዉጋላክሲ
ዝተባሃሉ ናይ ጠፈር አካላትን ካልኦት አብ አዝዩ ርሑቕ ቦታ ዝርከቡ ናይ ጠፈር አካላት ብዑምቀት የፅንዑ።
# ዓለምለኻዊ ስርዓት ኣሃዱታት መለክዒ

**ኣህጉራዊ ስርዓት ኣሃዱታት** ( ፈረንሳ : *Système international d'unités* )፡ ብሓጺሩ **SI** (*esse-i* ይድመጽ)፡ እቲ ዝሰፍሐ ስርዓት ኣሃዱታት እዩ።እቲ ብ1875 እተገብረ ውዕል ሜትሮ ፡ ካብ 1961 ኣትሒዙ *ኣህጉራዊ ስርዓት ተባሂሉ ዚጽዋዕ ናይ ሓባር ስርዓት* ኣሃዱታት መለክዒ መሰረት ኣንቢሩ እዩ። ምስ ግዜ ካልኦት መሰረታዊ ኣሃዱታት መለክዒ ተወሰኹ፣ ኣብ 1971 ዓ.ም ሸውዓተ በፂሖም፤ ነፍሲ ወከፎም ንሓደ ኣካላዊ ብዝሒ የመልክቱ ። ካልኦት ኩሎም ኣሃዱታት መለክዒ ካብዚኦም ዝመጹ ስለዝኾኑ ዝተረኽቡ ኣሃዱታት ይበሃሉ።

ገለ ሃገራት ኣንግሎ-ሳክሶን ፣ ዋላ እኳ ስርዓት SI እንተተቐበላ፣ ሕጂ’ውን ከም ናይ ኣመሪካን እንግሊዝን ዝኣመሰሉ ልምዳውያን ኣሃዱታት ይጥቀማ።ካብ ሓደ ስርዓት ናብ ካልእ ስርዓት ምስግጋር ዘጋጥም ባህላዊ ጸገም ብመሰረቱ ምስ ታሪኻዊ ሱር ዝተኣሳሰር እዩ። እቲ ኣህጉራዊ ስርዓት መብዛሕትኡ ግዜ ኣብ ትሕዝቶ ሰውራ ፈረንሳ ዝተወልዱ ኣሃዱታት ናይቲ **ሜትሪክ ስርዓት** ይጥቀም : SI ኣሃዱታት ተመሳሳሊ ኣስማትን ብተግባር ምስ ሜትሪክ ኣሃዱታት ተመሳሳሊ ግብራዊ ስፍሓትን ኣለዎም። እቲ ኣብ ግዜ-ንውሓት-ጅምላ ብዝሒ ዝተመርኮሰ ስርዓት፡ ካብቲ ተመሳሳሊ **CGS System** ንምፍላይ ኣብ መጀመርታ **MKS System** ተባሂሉ ይጽዋዕ ነይሩ ፤ ኣሃዱታት መለክዒታቱ ብሓቂ ሜትሮ፡ ኪሎግራምን ካልኣይን ኣብ ክንዲ ሴንቲ ሜተር፡ ግራም፡ ካልኣይ እዩ ነይሩ።