# กบฏโพกผ้าเหลือง

| กบฏโพกผ้าเหลือง |
| --- |
| ส่วนหนึ่งของ สงครามช่วงปลายราชวงศ์ฮั่น |
|  แผนที่แสดงขอบเขตการก่อการของกบฏโพกผ้าเหลืองในจีนเมื่อ ค.ศ. 184 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| วันที่ | มีนาคม ค.ศ. 184 - 205 |
| สถานที่ | หลายสถานที่ในประเทศจีน |
| ผล |
ราชวงศ์ฮั่นชนะ กบฏถูกปราบปราม
* ราชวงศ์ฮั่นอ่อนแอลงอย่างหนัก
* จุดเริ่มต้นสถานการณ์ความโกลาหลในจีน
 |

 |
| คู่สงคราม |
|
ราชวงศ์ฮั่น |
กบฏโพกผ้าเหลือง |
| ผู้บังคับบัญชาและผู้นำ |
|
พระเจ้าเลนเต้ โฮจิ๋น ฮองฮูสง โลติด จูฮี |
เตียวก๊ก เตียวโป้  **†** เตียวเหลียง  **†** |
| กำลัง |
|
350,000 |
2,000,000 (เป็นผู้ติดตามดั้งเดิมของเตียวก๊กจำนวน 360,000 คน) |
| ความสูญเสีย |
|
ไม่ทราบ |

| กบฏโพกผ้าเหลือง |
| --- |
|  |
| จีนตัวเต็ม | 黃巾之亂 |
| จีนตัวย่อ | 黄巾之乱 |
| ความหมายตามตัวอักษร | กบฏผ้าเหลือง |
|

| การถอดเสียง |
| --- |
| ภาษาจีนมาตรฐาน |
| พินอิน | Huángjīn zhī luàn |
| IPA | [xwǎŋtɕín ʈʂɨ́ lwân] |
| กวางตุ้งมาตรฐาน |
| การถอดเป็นอักษรโรมันแบบเยล | Wòhnggān jī lyuhn |
| ยฺหวิดเพ็ง | wong4 gan1 zi1 lyun6 |

 |
|  |

**กบฏโพกผ้าเหลือง** (จีนตัวย่อ: 黄巾之乱; จีนตัวเต็ม: 黃巾之亂; พินอิน: *Huáng Jīn Zhī Luàn*; ทับศัพท์: *หฺวางจินจือ-ลฺว่าน*) เป็นการก่อการกำเริบของเหล่าชาวนาในช่วงปลายยุคราชวงศ์ฮั่นตะวันออกของจีน การก่อการกำเริบเกิดขึ้นเมื่อ ค.ศ. 184 ในรัชสมัยพระเจ้าเลนเต้ แม้ว่ากลุ่มกบฏหลักจะถูกปราบปรามเมื่อ ค.ศ. 185 แต่ต้องใช้เวลาถึง 21 ปีในการปราบปรามพื้นที่ที่ยังต่อต้านและกลุ่มกบฏที่เกิดขึ้นได้อย่างราบคาบเมื่อ ค.ศ. 205 ความอ่อนแอของราชสำนักและอิทธิพลทางการเมืองที่เพิ่มขึ้นของผู้ปกครองทางการทหารที่ตั้งตนเป็นอิสระในส่วนภูมิภาคซึ่งช่วยในการปราบปรามกบฏนำไปสู่การช่วงชิงอำนาจระหว่างขุนศึกและส่งผลทำให้เกิดยุคสามก๊กในท้ายที่สุด

กบฏโพกผ้าเหลืองซึ่งได้ชื่อมาจากสีของผ้าโพกศีรษะ (巾 *จิน*) ของกลุ่มกบฏ ถือเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญในประวัติศาสตร์ของลัทธิเต๋า อันเนื่องมาจากความเกี่ยวพันระหว่างผู้นำกลุ่มกบฏกับสมาคมลับของลัทธิเต๋าในเวลานั้น การก่อการกำเริบครั้งนี้ยังถูกใช้เป็นเหตุการณ์เปิดเรื่องในนวนิยายอิงประวัติศาสตร์ในคริสต์ศตวรรษที่ 14 เรื่อง *สามก๊ก* (三國演義 *ซานกั๋วเหยี่ยนอี้*) โดยในนวนิยายเรียกกบฏโพกผ้าเหลืองว่า **โจรโพกผ้าเหลือง** (จีน: 黃巾賊; พินอิน: *Huáng Jīn Zéi*; ทับศัพท์: *หฺวางจินเจ๋ย์*)

## สาเหตุ

เมื่อถึง ค.ศ. 184 ราชสำนักของราชวงศ์ฮั่นอ่อนแอลงเนื่องจากขันทีในราชสำนักใช้อำนาจเหนือจักรพรรดิในทางที่ผิดเพื่อแสวงประโยชน์ให้ตนเอง ขันทีที่มีอำนาจมากที่สุด 12 คนถูกเรียกว่าสิบเสียงสี (十常侍 *ฉือฉางชื่อ*) โดยที่ครั้งหนึ่งพระเจ้าเลนเต้ (漢靈帝 *ฮั่นหลิงตี้*) เคยตรัสว่า "เตียวเสียงสี (เตียวเหยียง) เป็นบิดาของเรา เตียวเสียงสี (เตียวต๋ง) เป็นมารดาของเรา" การฉ้อราษฎร์บังหลวงของราชสำนักถูกมองว่าเป็นสาเหตุของโรคระบาด ภัยธรรมชาติ และผลผลิตทางการเกษตรร่อยหรอ สะท้อนให้เห็นว่าจักรพรรดิทรงสูญเสียอาณัติแห่งสวรรค์ไปแล้ว

เมื่อเกิดเหตุน้ำท่วมตลอดแนวแม่น้ำฮองโห (黄河 *หฺวางเหอ*) ทำให้ชาวนาและทหารประจำการจำต้องย้ายถิ่นฐานลงใต้ แรงงานส่วนเกินกระตุ้นให้เกิดการแสวงหาผลประโยชน์ มีรายงานการระบาดของโรคเมื่อ ค.ศ. 171, 173, 179, 182 และ 185 โดยสาเหตุอาจมาจากโรคระบาดแอนโทนินในช่วง ค.ศ. 165-180 ซึ่งอาจเป็นฝีดาษและโรคหัดที่แพร่ระบาดไปตามเส้นทางสายไหม

เตียวก๊ก (張角 *จาง เจฺว๋*) ผู้นำลัทธิเต๋าเริ่มรวบรวมผู้ติดตามกลุ่มแรกโดยอ้างว่าตนสามารถรักษาโรคได้ด้วยน้ำมนต์ เตียวก๊กส่งลูกศิษย์ไปทั่วภาคเหนือของจีนเพื่อเตรียมการจะก่อการกำเริบ การเติบโตอย่างรวดเร็วของกลุ่มผู้ติดตามของเตียวก๊กไม่เป็นที่สังเกตจนกระทั่งขึ้นมามีกำลังแข็งแกร่งจนยากจะต้านทาน เตียวก๊กตั้งใจจะก่อการกำเริบทั่วจักรวรรดิของราชวงศ์ฮั่น แต่แผนการถูกเปิดเผยจากการทรยศของลูกศิษย์คนหนึ่งของเตียวก๊กก่อนที่เตียวก๊กพร้อมที่จะก่อการ ผู้สมรู้ร่วมคิดของเตียวก๊กในลกเอี๋ยง (洛陽 *ลั่วหยาง*) นครหลวงของราชวงศ์ฮั่นถูกจับกุมและถูกประหารชีวิต ทำให้เตียวก๊กจำต้องก่อการเร็วกว่ากำหนดคือเริ่มก่อการในเดือนมีนาคม ค.ศ. 184 แม้ว่าจะขาดการประสานงานที่จำเป็นและการเตรียมพร้อมในภาพรวม แต่ผู้คนหลายหมื่นคนก็ลุกฮือก่อกบฏ ที่ว่าราชการถูกปล้นและทำลาย กองทัพหลวงจำต้องเร่งตั้งรับในทันที

## กลุ่มกบฏ

### ผู้ก่อตั้ง

การก่อกบฏภายใต้การนำโดยเตียวก๊ก (ซึ่งเป็นรู้จักกันในเหล่าหมู่สาวกว่า "แม่ทัพแห่งสวรรค์") และน้องชายสองคนคือเตียวโป้ (張寶 *จาง เป่า*) และเตียวเหลียง (張梁 *จาง เหลียง*) ซึ่งเกิดในเมืองกิลกกุ๋น (巨鹿郡 *จฺวี้ลู่จฺวิ้น*) ทั้งสามพี่น้องได้ก่อตั้งนิกายของลัทธิเต๋าในบริเวณที่เป็นมณฑลชานตง (山東) ในปัจจุบัน ทั้งสามได้รับความนับถือในฐานะผู้รักษาโรคที่ดูแลผู้ป่วยที่ยากจนโดยไม่เก็บค่ารักษา เมื่อทั้งสามพี่น้องเห็นว่าข้าราชการท้องถิ่นกดขี่ข่มเหงชนชั้นชาวนาด้วยการใช้แรงงานและเก็บภาษีอย่างหนัก ทั้งสามจึงวางแผนจะก่อกบฏ

### นิกายเต๋า

กลุ่มกบฏเป็นสาวกกลุ่มแรกของนิกายไท่ผิงเต้า (太平道; *Tàipíng Dào*) หรือวิถีมหาสันติ และนับถือเทพหฺวาง-เหล่า (黃老) ซึ่งเตียวก๊กอ้างว่าเป็นผู้มอบคัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์ชื่อ *ไทแผงเยาสุด* (太平要術; *Tàipíng Yàoshù* *ไท่ผิงเย่าชู่*) หรือ*มรรควิธีสู่มหาสันติ* อิงมาจากคัมภีร์ *ไท่ผิงจิง* (太平經) เตียวก๊กผู้ได้รับการกล่าวขานว่าเป็นผู้วิเศษ เรียกตนเองว่าเป็น "ต้าเซียนเหลียนชือ" (大賢良師) หรือ "มหาปรมาจารย์" เมื่อเตียวก๊กประกาศก่อกบฏ ได้สร้างคำขวัญที่ประกอบด้วยคำ 16 คำเผยแพร่ผ่านงานการรักษาของเหล่าสาวกว่า:

> ฟ้าครามพินาศแล้ว ฟ้าเหลืองจักผงาดขึ้น
> เมื่อถึงปีเจี๋ยจื่อ (甲子) เทียนเซี่ยมหามงคล!
>  (蒼天已死，黃天當立。歲在甲子，天下大吉。)
>
>

### การปฏิบัติศาสนกิจ

เตียวก๊กอ้างวิธีการรักษาผู้ป่วยโดยการให้ผู้ป่วยสารภาพบาปเพื่อการรักษาโรคด้วยศรัทธาตามวิธีในลัทธิเต๋า สามพี่น้องสกุลเตียวเชื่อในการเปลี่ยนแปลงของโลกที่กำลังจะเกิดขึ้นในปีเจี๋ยจื่อ (甲子) ซึ่งเป็นปีเริ่มต้นของวงรอบ 60 ปีวงใหม่ซึ่งเกี่ยวข้องกับฟ้าสีเหลืองที่เป็นสัญลักษณ์ของการการปกครองใหม่ จึงเป็นแรงบันดาลใจให้กับสีของผ้าโพกศีรษะ เหล่าวสาวกรวบรวบผู้คนหลากชาติพันธุ์ผ่านกิจกรรมชุมชนของนิกายอย่างการอยู่ในภวังค์ การอดอาหาร การแสดงดนตรี การสวดมนต์ การจุดธูป และการสั่งสอน ผู้นำชนเผ่าซฺยงหนู (匈奴) หลายคนเช่นยฺหวีฝูหลัว (於夫羅) ให้การสนับสนุนกิจกรรมของนิกาย ซึ่งอาจเป็นแรงบันดาลใจให้เตียวก๊กนำความเชื่อเรื่องหมอผีของชนเผ่าซฺยงหนูไปใช้

แม้ว่าจะมีบันทึกที่หลงเหลืออยู่น้อย แต่นิกายไท่ผิงเต้าในช่วงต้นอาจจะคล้ายคลึงกับนิกายเทียนชือเต้า (天師道; นิกายอาจารย์สวรรค์) เมื่อพิจารณาว่าตัวเตียวก๊กอ้างตนเป็นผู้สืบเชื้อสายของเตียวเหลง (張陵 *จาง หลิง*) หรือจางเต้าหลิง (張道陵) ใน 52 บทที่หลงเหลือของคัมภีร์*ไท่ผิงจิง*ส่วนใหญ่ที่พบในสารบบ*เต้าจาง* (道藏) มีความสัมพันธ์โดยตรงกับนิกายเทียนชือเต้า โดยมีข้อแตกต่างบางประการที่อาจถูกยกเลิกไปโดยนักบวชเต๋าในยุคหลัง

## แผนการของเตียวก๊กสำหรับก่อกบฏ

ก่อนที่การก่อกบฏจะเริ่มต้น เตียวก๊กส่งม้าอ้วนยี่ (馬元義 *หม่า ยฺเหวียนอี้*) เพื่อระดมเหล่าสาวกจากมณฑลเกงจิ๋ว (荊州 *จิงโจว*) และยังจิ๋ว (揚州 *หยางโจว*) แล้วรวบรวมไว้ที่เงียบกุ๋น (鄴城 *เย่เฉิง*) ม้าอ้วนยี่เดินทางไปลกเอี๋ยงนครหลวงของราชวงศ์ฮั่นอยู่บ่อยครั้ง จึงสามารถโน้มน้าวฮองสี (封諝 *เฟิง ซฺวี*) และสฺวี เฟิ่ง (徐奉) สมาชิกของกลุ่มขันทีในราชสำนักให้ร่วมมือกับเตียวก๊กอย่างลับ ๆ กำหนดวันที่ 3 เมษายน ค.ศ. 184 เป็นวันก่อการกบฏ แต่ก่อนที่แผนการจะเริ่มดำเนินการ กลุ่มโพกผ้าเหลืองก็ถูกทรยศ เมื่อตองจิ๋ว (唐周 *ถาง โจว*) หนึ่งในผู้ร่วมก่อตั้งนิกายไท่ผิงเต้าถูกกีดกันจากการร่วมวางแผนในภายหลัง ตองจิ๋วจึงไปแจ้งเรื่องม้าอ้วนยี่ต่อทางการ ทำให้ม้าอ้วนยี่ถูกจับกุมและถูกประหารชีวิตด้วยทัณฑ์รถม้าแยกร่างในลกเอี๋ยง

หลังจากที่พระเจ้าเลนเต้ทรงทราบว่าเตียวก๊กกำลังวางแผนก่อการกบฏ จึงทรงมีรับสั่งให้โจว ปิน (周斌) หัวหน้าพระราชอุทยานหลวง (鉤盾令 *โกวตุ้นลิ่ง*) ทำการสืบสวนไปยังผู้ร่วมสมคบคิดทั้งหมด ผู้คนหลายร้อยคนจึงถูกจับกุมและถูกประหารชีวิตในเวลานั้น

## การก่อกบฏ

เมื่อเตียวก๊กได้ยินว่าราชสำนักฮั่นทราบแผนการจะก่อกบฏของตน เตียวก๊กจึงเร่งส่งคนนำสารไปติดต่อพันธมิตรของตนทั่วแผ่นดินจีนและเริ่มก่อการทันที ในเดือนมีนาคม เตียวก๊กเริ่มก่อกบฏโพกผ้าเหลืองโดยมีผู้ติดตามประมาณ 360,000 คน ล้วนโพกศีรษะด้วยผ้าโพกสีเหลือง เตียวก๊กเรียกตนเองว่าเป็น "เทียนก๋งจงกุ๋น" (天公將軍 *เทียนกงเจียงจฺวิน*) หรือ "ขุนพลจ้าวสวรรค์" เตียวโป้น้องชายของเตียวก๊กได้รับการเรียกว่าเป็น "แตก๋งจงกุ๋น" (地公將軍 *ตี้กงเจียงจฺวิน*) หรือ "ขุนพลจ้าวแผ่นดิน" เตียวเหลียงน้องชายอีกคนของเตียวก๊กได้รับการเรียกเป็น "ยินก๋งจงกุ๋น" (人公將軍 *เหรินกงเจียงจฺวิน*) หรือ "ขุนพลจ้าวมนุษย์" กำลังกบฏเข้าโจมตีที่ว่าการ ปล้นหมู่บ้าน และยึดครองเมือง ภายใน 10 วัน กบฏก็แผ่ขยายไปทั่วแผ่นดินจีน ทำให้ราชสำนักฮั่นในลกเอี๋ยงตื่นตระหนก

กำลังกบฏส่วนใหญ่รวมตัวในมณฑลกิจิ๋ว (冀州 *จี้โจว*) เกงจิ๋ว (荊州 *จิงโจว*) อิวจิ๋ว (幽州 *โยวโจว*) และอิจิ๋ว (豫州 *ยฺวี่โจว*) กลุ่มที่นำโดยเตียวก๊กและน้องชายได้รับการสนับสนุนในมณฑลกิจิ๋วซึ่งตั้งอยู่ทางเหนือของแม่น้ำฮองโห ใกล้กับเมืองกิลกกุ๋น (巨鹿郡 *จฺวี้ลู่จฺวิ้น*; อยู่บริเวณอำเภอผิงเซียง มณฑลเหอเป่ย์ในปัจจุบัน) ที่เป็นเมืองบ้านเกิดของเตียวก๊ก และเมืองเว่ย์ (魏郡 *เว่ย์จฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครหานตาน มณฑลเหอเป่ย์ในปัจจุบัน) กลุ่มกบฏที่ใหญ่เป็นอันดับสองอยู่ในเมืองกว่างหยาง (廣陽郡 *กว่างหยางจฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครปักกิ่งในปัจจุบัน) และเมืองตุ้นก้วน (涿郡 *จัวจฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครจัวโจว มณฑลเหอเป่ย์ในปัจจุบัน) ในมณฑลอิวจิ๋ว ศูนย์กลางของกำลังกบฏลำดับที่สามอยู่ในเมืองเองฉวน (潁川郡 *อิ่งชฺวานจฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครสฺวี่ชาง มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) และเมืองยีหลำ (汝南郡 *หรู่หนานจฺวิ้น*; อยู่บริเวรณนครซิ่นหยาง มณฑเหอหนานในปัจจุบัน) ในมณฑลอิจิ๋ว และเมืองลำหยง (南陽郡 *หนานหยางจฺวิ้น*; บริเวณนครหนานหยาง มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) ในมณฑลเกงจิ๋วตอนเหนือ

ในวันที่ 1 เมษายน ค.ศ. 184 พระเจ้าเลนเต้ทรงแต่งตั้งให้โฮจิ๋น (何進 *เหอ จิ้น*) ผู้เป็นพี่ชายของพระมเหสีและเป็นเจ้าเมืองโห้หล้ำ (河南尹 *เหอหนานอิ่น*) ให้เป็นมหาขุนพล (大將軍 *ต้าเจียงจฺวิน*) และมีรับสั่งให้คุมทัพหลวงในการปราบปรามกบฏ พระเจ้าเลนเต้ยังทรงแต่งตั้งให้ขุนพล 3 นาย ได้แก่ โลติด (盧植 *หลู จื๋อ*) ฮองฮูสง (皇甫嵩 *หฺวางฝู่ ซง*) และจูฮี (朱儁 *จู จฺวิ้น*) ให้นำทัพแยก 3 ทัพไปจัดการกบฏ มีกำลังพลโดยรวมประมาณ 40,000 นาย โลติดยกพลไปฐานที่มั่นของโลติดในกิจิ๋ว ส่วนฮองฮูสงและจูฮีมุ่งหน้าไปยังเมืองเองฉวน

### มณฑลอิวจิ๋ว: เมืองกว่างหยางและตุ้นก้วน

ในมณฑลอิวจิ๋ว กำลังกบฏสังหารกัว ซฺวิน (郭勳) ข้าหลวงมณฑล และหลิว เว่ย์ (劉衛) เจ้าเมืองกว่างหยาง

ภาพวาดในยุคราชวงศ์ชิง แสดงภาพเล่าปี่ กวนอู และเตียวหุยเมื่อ ค.ศ. 184 ระหว่างการปราบกบฏโพกผ้าเหลือง
นายพันเจาเจ้ง (鄒靖 *โจว จิ้ง*) นำทัพหลวงเข้าปราบปรามกบฏในมณฑลอิวจิ๋ว เล่าปี่ (劉備 *หลิว เป้ย์*) ได้นำกองกำลังทหารอาสาสมัคร มาช่วยสนับสนุนเจาเจ้ง

### มณฑลอิจิ๋ว: เมืองยีหลำและเองฉวน

เมื่อกำลังกบฏเริ่มก่อการในมณฑลอิจิ๋ว ราชสำนักฮั่นเลือกอ้องอุ้น (王允 *หวาง ยฺหวิ่น*) เป็นการพิเศษให้เป็นข้าหลวงมณฑลเพื่อกำกับดูแลปฏิบัติการทางทหาร

เจ้า เชียน (趙謙) เจ้าเมืองของเมืองยีหลำ (汝南郡 *หรู่หนานจฺวิ้น*) นำกำลังพลเข้าโจมตีกบฏก่อนที่จูฮีจะยกพลมาถึง แต่พ่ายแพ้ในการรบที่เช่าหลิง (邵陵; อยู่ทางตะวันออกเฉียงใต้ของมณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) เมื่ออำเภอเฉิน (陳縣 *เฉินเซี่ยน*; อำเภอหฺวายหยาง มณฑลเหอหนานในปัจจุบน) ถูกกำลังกบฏโจมตี ผู้ใต้บังคับบัญชาของเจ้า เชียน 7 คนซึ่งล้วนไม่ใช่ข้าราชการทหาร ต่างถือดาบพยายามรบกับกบฏแต่กลับถูกสังหารทัั้งหมด ภายหลังจากกบฏถูกปราบปราม พระเจ้าเลนเต้ทรงออกพระราชโองการยกย่องเกียรติคุณของทั้ง 7 คนว่าเป็น "เจ็ดผู้ทรงธรรม" (七賢 *ชีเสียน*)

ราชรัฐเฉิน (陳國 *เฉินกั๋ว*; อยู่บริเวณนครโจวโข่ว มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) เมืองหนึ่งในมณฑลอิจิ๋วสามารถเลี่ยงการฆ่าฟันจากกบฏโพกผ้าเหลือง เพราะกบฏเกรงกลัวหลิว ฉ่ง (劉寵) อ๋องแห่งเฉินผู้มีชื่อเสียงในเรื่องหน่วยพลเกาทัณฑ์มากฝีมือใต้อาณัติของพระองค์

กบฏในเมืองยีหลำนำโดยปัว ไฉ (波才) เอาชนะจูฮีได้ในการรบและผลักดันจนล่าถอยไปในช่วงต้น ราชสำนักส่งกำลังทหารม้านำโดยนายทหารหนุ่มโจโฉ (曹操 *เฉา เชา*) มาเป็นกำลังหนุนให้จูฮี ในช่วงระหว่างวันที่ 28 พฤษภาคมและ 25 มิถุนายน จูฮี ฮองฮูสง และโจโฉร่วมสนธิกำลังกันเข้าโจมตีจนเอาชนะปัว ไฉได้ที่ฉางเช่อ (長社; ทางตะวันออกของนครฉางเก่อ มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) ระหว่างที่ปัว ไฉพยายามหนี ฮองฮูสงและจูฮีก็ไล่ตามตีมาถึงอำเภอหยางไจ๋ (陽翟縣 *หยางไจ๋เซี่ยน*; ปัจจุบันคือนครยฺหวี่โจว มณฑลเหอหนาน) และเอาชนะได้อีกครั้ง ทำให้กำลังกบฏแตกพ่ายกระจัดกระจายไป

ต่อมาฮองฮูสงและจูฮีเอาชนะกบฏในเมืองยีหลำที่นำโดยเผิง ทัว (彭脫) ที่อำเภอซีหฺวา (西華縣 *ซีหฺวาเซี่ยน*; ทางใต้ของอำเภอซีหฺวา มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) ราชสำนักมีคำสั่งให้ฮองฮูสงและจูฮีแบ่งกำลังทหารเป็นสองทัพ ฮองฮูสงจะเข้าโจมตีกบฏที่เมืองตองกุ๋น (東郡 *ตงจฺวิ้น*; อยู่บริเวณอำเภอผูหยาง มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) ส่วนจูฮีจะโจมตีกบฏที่เมืองลำหยง ในช่วงเวลานั้น อ้องอุ้นข้าหลวงมณฑลอิจิ๋วค้นพบหลักฐานว่ากบฏลอบติดต่อกับเตียวเหยียง (張讓 *จาง ร่าง*) ผู้นำของกลุ่มขันทีในลกเอี๋ยง จึงทูลรายงานพระเจ้าเลนเต้ พระเจ้าเลนเต้ทรงตำหนิเตียวเหยียงแต่ไม่ดำเนินการลงโทษ

ในช่วงเวลาระหว่างวันที่ 7 พฤศจิกายนและ 6 ธันวาคม นายกองเป้า หง (鮑鴻) นำทัพหลวงไปโจมตีกบฏที่เก๋อเปย์ (葛陂; ทางตะวันตกเฉียงเหนือของอำเภอซินไช่ มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) และเอาชนะได้

### มณฑลกิจิ๋ว: เมืองเว่ย์และกิลกกุ๋น

ในช่วงเวลานั้น โลติดเอาชนะทัพกบฏของเตียวก๊กในเมืองกิลกกุ๋น และล้อมผู้นำกบฏในอำเภอกงจ๋ง (廣宗縣 *กว่างจงเซี่ยน*; ทางตะวันออกเฉียงใต้ของอำเภอกว่างจง มณฑลเหอเป่ย์ในปัจจุบัน) แต่มีขันทีผู้หนึ่งชื่อจูฮง (左豐 *จั่ว เฟิง*) กล่าวหาว่าโลติดเป็นกบฏ พระเจ้าเลนเต้จึงทรงมีรับสั่งให้จับกุมโลติด คุมตัวกลับมาลกเอี๋ยงในฐานะนักโทษ จากนั้นราชสำนักจึงส่งขุนพลตั๋งโต๊ะ (董卓 *ต่ง จั๋ว*) ให้ขึ้นมามีตำแหน่งแทนที่โลติดและให้เข้าโจมตีเตียวก๊ก แต่ตั๋งโต๊ะโจมตีไม่สำเร็จและล่าถอย

ในวันที่ 23 หรือ 24 กันยายน ฮองฮูสงและฟู่ เซี่ย (傅燮} นายกองพันใต้บังคับบัญชา เอาชนะกบฏที่ซองเต๋ง (倉亭 *ฉางถิง*; ทางเหนือของอำเภอหยางกู่ มณฑลชานตงในปัจจุบัน) จับตัวปู๋ จี่ (卜己) ผู้นำกบฏ และสังหารกบฏมากกว่า 7,000 คน รวมถึงผู้นำระดับรองคนอื่น ๆ ได้แก่ จาง ปั๋ว (張伯) และเหลียง จ้งหนิง (梁仲寧) ในวันที่ 25 กันยายน ราชสำนักมีคำสั่งให้ฮองฮูสงขึ้นมาแทนที่ตั๋งโต๊ะและนำพลขึ้นเหนือไปยังอำเภอกงจ๋งเพื่อโจมตีเตียวก๊ก

เตียวก๊กเสียชีวิตด้วยอาการป่วยในเดือนตุลาคม ค.ศ. 184 ระหว่างที่อยู่ภายใต้การโจมตีของฮองฮูสงที่อำเภอกงจ๋ง ในช่วงเวลาระหว่างวันที่ 21 พฤศจิกายนและ 20 ธันวาคม ฮองฮูสงยังคงโจมตีเตียวเหลียงผู้ขึ้นมาบัญชาการเหล่าสาวกของเตียวก๊กพี่ชายที่อำเภอกงจ๋ง ฮองฮูสงไม่สามารถเอาชนะกลุ่มกบฏโพกผ้าเหลืองมีฝีมือของเตียวเหลียง จึงเปลี่ยนมาใชัวิธีตั้งรับ ลวงให้กบฏคลายความระมัดระวังลงเพื่ออาศัยโอกาสนี้เข้าจู่โจมล้างผลาญในเวลากลางคืน เตียวเหลียงเสียชีวิตในที่รบพร้อมกบฏ 30,000 คน ส่วนกบฏอีก 50,000 คนจมน้ำตายระหว่างพยายามหนีข้ามแม่น้ำ ฮองฮูสงเผารถบรรทุกเสบียงของเหล่ากบฏไปกว่า 30,000 คัน และจับกุมสมาชิกในครอบครัวส่วนมากของเหล่ากบฏได้ จากนั้นฮองฮูสงจึงสั่งให้ขุดศพของเตียวก๊กขึ้นมาและตัดศีรษะ ส่งศีรษะนั้นไปยังราชสำนักในลกเอี๋ยง

พระเจ้าเลนเต้ทรงเลื่อนขั้นให้ฮองฮูสงเป็นขุนพลทหารม้าและรถรบฝ่ายซ้าย (左車騎將軍 *จั่วเชอฉีเจียงจฺวิน*) เพื่อตอบแทนความดีความชอบ ในช่วงระหว่างวันที่ 21 ธันวาคม ค.ศ. 184 และ 18 มกราคม ค.ศ. 185 ฮองฮูสงร่วมทัพกับกัว เตี่ยน (郭典) เจ้าเมืองกิลกกุ๋น เข้าโจมตีกบฏที่เหลืออยู่ที่นำโดยเตียวโป้น้องชายอีกคนของเตียวก๊ก ฮองฮูสงและกัว เตี่ยนเอาชนะกบฏได้ที่อำเภอโฉเหียงล่าง (下曲陽縣 *เซี่ยชฺวีหยางเซี่ยน*; ทางตะวันตกของอำเภอจิ้นโจว นครฉือเจียจวง มณฑลเหอเป่ย์ในปัจจุบัน) สังหารเตียวโป้ได้สำเร็จ และรับการยอมจำนนของกบฏกว่า 100,000 คน

### มณฑลเกงจิ๋ว: เมืองลำหยง

เมื่อวันที่ 24 มีนาคม ค.ศ. 184 เหล่ากบฏนำโดยจาง ม่านเฉิง (張曼成) สังหารฉู่ ก้ง (褚貢) เจ้าเมืองลำหยง และยึดอำเภออ้วนเซีย (宛城 *หว่านเฉิง*; ปัจจุบันคือเขตหว่านเฉิง นครหนานหยาง มณฑลเหอหนาน) ซึ่งเป็นอำเภอเอกของเมืองลำหยง ฉิน เจี๋ย (秦頡) ผู้รับตำแหน่งเจ้าเมืองลำหยงถัดจากฉู่ ก้ง รวบรวมกำลังพลในท้องถิ่นเมืองลำหยงเข้าโจมตีจาง ม่านเฉิงจนเอาชนะได้และสังหารจาง ม่านเฉิงในช่วงระหว่างวันที่ 26 มิถุนายนถึง 25 กรกฎาคม ก่อนที่ทัพหนุนของจูฮีจะมาถึง

หลังการเสียชีวิตของจาง ม่านเฉิง เตียวฮ่อง (趙弘 *เจ้า หง*) ขึ้นเป็นผู้นำกบฏในอ้วนเซียคนใหม่ ในช่วงเดือนตุลาคม ค.ศ. 184 หรือหลังจากนั้น ฉิน เจี๋ยและจูฮีประสานทัพกับชีจิ๋วเป๋ง (徐璆 *สฺวี ฉิว*) ข้าหลวงมณฑลเกงจิ๋วเพื่อโจมตีอ้วนเซียด้วยกำลังพลประมาณ 18,000 นาย ทั้งสามเอาชนะและสังหารเตียวฮ่องได้สำเร็จ

หลังการเสียชีวิตของเตียวฮ่อง ฮั่นต๋ง (韓忠 *หาน จง*) และกบฏที่เหลือเข้ายึดอ้วนเซียและยังคงต่อต้านทัพหลวงต่อไป จูฮีสั่งให้กำลังพลแสร้งทำเป็นโจมตีจากด้านตะวันตกเฉียงใต้ ในขณะที่ตัวจูฮีลอบนำทหารชั้นยอด 5,000 นายแทรกซึมเข้าไปในอ้วนเซียจากด้านตะวันออกเฉียงเหนือ ฮั่นต๋งล่าถอยเข้าไปในป้อมปราการและขอยอมจำนน ฉิน เจี๋ย, ชีจิ๋วเป๋ง และเตียวเถียว (張超 *จาง เชา*) นายกองพันใต้บังคับบัญชาของจูฮี ต่างก็โน้มน้าวให้จูฮียอมรับการยอมจำนนของฮั่นต๋ง แต่จูฮีปฏิเสธ แล้วจูฮีก็แสร้งทำเป็นคลายวงล้อมเพื่อลวงให้ฮั่นต๋งยกออกมาโจมตี ฮั่นต๋งหลงกลจึงพ่ายแพ้ในการรบและพยายามจะหนีไปทางทิศเหนือในระหว่างที่กำลังพลของฮั่นต๋งราว 10,000 คนถูกทัพหลวงสังหาร ฮั่นต๋งหมดหนทางจึงยอมจำนนต่อจูฮี แต่ฉิน เจี๋ยสั่งให้นำตัวฮั่นต๋งไปประหารชีวิต

เมื่อวันที่ 11 มกราคม ค.ศ. 185 จูฮีเอาชนะทัพกบฏอีกทัพที่นำโดยซุนต๋ง (孫夏 *ซุน เซี่ย*) จากนั้นซุนต๋งจึงหนีไปยังอำเภอซีเอ้อ (西鄂縣 *ซีเอ้อเซี่ยน*; ทางเหนือของนครหนานหยาง มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) จูฮีไล่ตามซุนต๋งไปถึงซีเอ้อแล้วเอาชนะได้ ทำให้กบฏที่เหลืออยู่แตกพ่ายกระจัดกระจายไป

### มณฑลชีจิ๋วและยังจิ๋ว

ในมณฑลชีจิ๋ว โตเกี๋ยม (陶謙 *เถา เชียน*) ข้าหลวงมณฑลชีจิ๋ว ได้รับการหนุนช่วยจากจงป้า (臧霸 *จาง ป้า*) จึงสามารถเอาชนะกบฏและฟื้นคืนความสงบในภูมิภาค

ซุนเกี๋ยน (孫堅 *ซุน เจียน*) ซึ่งเวลานั้นเป็นข้าราชการชั้นผู้น้อยในอำเภอแห้ฝือ (下邳縣 *เซี่ยพีเซี่ยน*; ทางเหนือของนครพีโจว มณฑลเจียงซูในปัจจุบัน) ในมณฑลชีจิ๋ว มาเข้าร่วมทัพของจูฮีในฐานะนายกองพัน ซุนเกี๋ยนนำชายวัยฉกรรจ์หลายคนจากอำเภอแห้ฝือและทหารอื่นที่เกณฑ์จากภูมิภาคแม่น้ำห้วย (淮河 *หฺวายเหอ*) มาด้วย

ในมณฑลยังจิ๋ว เหล่ากบฏโจมตีอำเภอซีเสง (舒縣 *ชูเซี่ยน*; อยู่บริเวณตอนกลางของมณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) อำเภอในเมืองโลกั๋ง (廬江郡 *หลูเจียงจฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครลู่อาน มณฑลอานฮุยในปัจจุบัน) และจุดไฟเผาอาคารต่าง ๆ หยาง ซฺวี่ (羊續) เจ้าเมืองโลกั๋ง ระดมพลชายวัยฉกรรจ์ที่มีอายุ 19 ปีขึ้นไปได้หลายพันคนเพื่อตีโต้เหล่ากบฏและเพื่อดับเพลิงได้สำเร็จ

### การสิ้นสุดของการก่อกบฏ

เมื่อถึงช่วงต้น ค.ศ. 185 กบฏส่วนใหญ่ถูกปราบปรามหลังจากที่จูฮียึดอำเภออ้วนเซียในเมืองลำหยงคืนมาได้ และหลังจากที่ฮองฮูสงเอาชนะเหล่ากบฏที่นำโดยเตียวก๊กและน้องชายในมณฑลกิจิ๋วได้สำเร็จ กบฏที่เหลือที่กระจัดกระจายออกไปถูกทัพหลวงไล่ตามตีในการศึกย่อม ๆ และเมื่อถึงกลางเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 185 พระเจ้าเลนเต้ทรงออกประกาศเฉลิมฉลองโดยการเปลี่ยนชื่อศักราชในรัชสมัยของพระองค์จากกวางเหอ (光和) เป็นจงผิง (中平; "การบรรลุสันติสุข")

## ความเคลื่อนไหวของกบฏโพกผ้าเหลืองที่ฟื้นคืนมาหลังต้น ค.ศ. 185

แม้ว่าการก่อกบฏหลักของกบฏโพกผ้าเหลืองสิ้นสุดในเดือนกุมภาพันธ์ ค.ศ. 185 แต่การก่อกบฏครั้งย่อย ๆ โดยเดนของกบฏโพกผ้าเหลืองยังคงดำเนินต่อไปเป็นเวลาอีก 2 ทศวรรษหลังจากนั้น

### โจรคลื่นขาว

ในช่วงระหว่างวันที่ 16 มีนาคมและ 13 เมษายน ค.ศ. 188 กัว ไท่ (郭太) นำเดนกบฏโพกผ้าเหลืองราว 100,000 คนเริ่มก่อกบฏในเมืองซีเหอ (西河郡 *ซีเหอจฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครเฝินหยาง มณฑลชานซีในปัจจุบัน) เนื่องจากเดนกบฏโพกผ้าเหลืองกลุ่มนี้มาจากหุบเขาไป๋ปัว (白波谷 *ไป๋ปัวกู่*; "หุบเขาคลื่นขาว") ในเมืองซีเหอ เดนกบฏโพกผ้าเหลืองกลุ่มนี้จึงเป็นที่รู้จักในภายหลังในคำเรียกว่า "โจรคลื่นขาว" (白波賊 *ไป๋ปัวเจ๋ย์*) โจรคลื่นขาวเป็นพันธมิตรกับยฺหวีฟูหลัว (於夫羅) ผู้นำชนเผ่าซฺยงหนู (匈奴) และเข้าโจมตีเมืองไท่หยวน (太原郡 *ไท่-ยฺเหวียนจฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครไท่หยวน มณฑลชานซีในปัจจุบัน) และเมืองฮอตั๋ง (河東郡 *เหอตงจฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครยฺวิ่นเฉิง มณฑลชานซีในปัจจุบัน) ในช่วงระหว่างวันที่ 27 ตุลาคมและ 25 พฤศจิกายน ค.ศ. 189 เมื่อกลุ่มโจรคลื่นขาวโจมตีเมืองฮอตั๋ง งิวฮู (牛輔 *หนิว ฝู่*) บุตรเขยของขุนศึกตั๋งโต๊ะยกเข้าโจมตีกลุ่มโจรแต่ไม่เป็นผลสำเร็จ

ราวช่วงกลาง ค.ศ. 195 พระเจ้าเหี้ยนเต้ (漢獻帝 *ฮั่นเซี่ยนตี้*) เสด็จหนีจากนครหลวงเตียงอั๋น (長安 *ฉางอาน*) ที่ซึ่งพระองค์ทรงถูกกุมเป็นองค์ประกันโดยเหล่าผู้ติดตามของตั๋งโต๊ะที่นำโดยลิฉุย (李傕 *หลี่ เจฺว๋*) และกุยกี (郭汜 *กัว ซื่อ*) ตั้งแต่หลังการเสียชีวิตของตั๋งโต๊ะเมื่อ ค.ศ. 192 พระเจ้าเหี้ยนเต้เสด็จกลับไปยังซากนครหลวงเก่าคือลกเอี๋ยงซึ่งถูกตั๋งโต๊ะเผาทำลายเมื่อ ค.ศ. 191 ระหว่างที่บังคับย้ายนครหลวงไปยังเตียงอั๋น ตังสิน (董承 *ต่ง เฉิง*) ผู้เป็นอดีตผู้ใต้บังคับบัญชาของงิวฮู และเอียวฮอง (楊奉 *หยาง เฟิ่ง*) ผู้เป็นอดีตโจรคลื่นขาว ถวายการคุ้มกันพระเจ้าเหี้ยนเต้ในลกเอี๋ยง ด้านลิฉุยและกุยกีพยายามจะไล่ตามเพื่อจะนำพระเจ้าเหี้ยนเต้กลับไปเตียงอั๋น ตังสินและเอียวฮองจึงเรียกกลุ่มโจรคลื่นขาวที่นำโดยลิงัก (李樂 *หลี่ เล่อ*), หันเซียม (韓暹 *หาน เซียน*), โฮจ๋าย (胡才 *หู ไฉ*) และคนอื่น ๆ เพื่อให้มาถวายการช่วยเหลือพระเจ้าเหี้ยนเต้ ทัพชนเผ่าซฺยงหนูนำโดยชฺวี่เปย์ (去卑) ก็ตอบรับการเรียกตัวแล้วมาถวายการช่วยเหลือพระเจ้าเหี้ยนเต้ในการต้านทัพลิฉุยและกุยกี ในช่วงระหว่าง ค.ศ. 195 และ ค.ศ. 196 ขุนศึกโจโฉนำทัพของตนเข้าลกเอี๋ยงและเชิญเสด็จพระเจ้าเหี้ยนเต้ไปยังฐานกำลังของโจโฉที่ฮูโต๋ (許 *สฺวี่*; ปัจจุบันคือนครสฺวี่ชาง มณฑลเหอหนาน) และตั้งเป็นนครหลวงแห่งใหม่

### เอ๊กจิ๋ว: หม่า เซียง และเจ้า จือ

เมื่อ ค.ศ. 188 หม่า เซียง (馬相) และเจ้า จือ (趙祗) นำเดนกบฏโพกผ้าเหลืองเริ่มก่อกบฏในมณฑลเอ๊กจิ๋ว (益州 *อี้โจว*; ครอบคลุมพื้นที่ของมณฑลเสฉวนและนครฉงชิ่งในปัจจุบัน) สังหารหลี่ เชิง (李升) นายอำเภอของอำเภอกิมก๊ก (緜竹縣 *เหมียนจู๋เซี่ยน*), เจ้า ปู้ (趙部) เจ้าเมืองของเมืองปากุ๋น (巴郡 *ปาจฺวิ้น*) และซี เจี่ยน (郗儉) ข้าหลวงมณฑลเอ๊กจิ๋ว หม่า เซียงประกาศตั้งตนเป็นจักรพรรดิก่อนที่เดนกบฏโพกผ้าเหลืองกลุ่มนี้จะถูกปราบปรามโดยกองกำลังท้องถิ่นที่นำโดยเจี่ย หลง (賈龍) อดีตผู้ใต้บังคับบัญชาของซี เจี่ยน

### เฉงจิ๋ว: จาง เหรา, กวนไฮ, สฺวี เหอ และซือหม่า จฺวี้

ราว ค.ศ. 189 จาง เหรา (張饒) นำเดนกบฏโพกผ้าเหลืองประมาณ 200,000 คนบุกโจมตีมณฑลเฉงจิ๋ว (青州 *ชิงโจว*) เอาชนะทัพหลวงภายใต้การบัญชาของขงหยง (孔融 *ข่ง หรง*) ปลัดรัฐของราชรัฐปักไฮ (北海國 *เป๋ยไห้กั๋ว*; อยู่บริเวณนครเหวย์ฟาง มณฑลชานตงในปัจจุบัน) ในมณฑลเฉงจิ๋ว ภายหลังขงหยงถูกกบฏโพกผ้าเหลืองหลายพันคนที่นำโดยกวนไฮ (管亥 *กว่าน ไฮ่*) ล้อมอยู่ในอำเภอตูชาง (都昌縣 *ตูชางเซี่ยน*; ปัจจุบันคือนครชางอี้ มณฑลชานตง) ไทสูจู้ (太史慈 *ไท่ฉื่อ ฉือ*) ซึ่งเวลานั้นเป็นนายทหารของขงหยงสามารถตีฝ่าวงล้อมไปขอความช่วยเหลือจากเล่าปี่ซึ่งเวลานั้นเป็นปลัดรัฐของราชรัฐเพงงวนก๋วน (平原國 *ผิง-ยฺเหวียนกั๋ว*) ที่อยู่ใกล้เคียง เล่าปี่นำกำลังพล 3,000 นายเข้าโจมตีกวนไฮและช่วยเหลือขงหยงได้สำเร็จ

ในช่วงคริสต์ทศวรรษ 200 สฺวี เหอ (徐和) และซือหม่า จฺวี้ (司馬俱) นำเดนกบฏโพกผ้าเหลืองจากเมืองเจลำ (濟南郡 *จี่หนานจฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครจางชิว มณฑลชานตงในปัจจุบัน) และเมืองเล่ออาน (樂安郡 *เล่ออานจฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครจือปั๋ว มณฑลชานตงในปัจจุบัน) ตามลำดับเข้าโจมตีมณฑลเฉงจิ๋ว ทั้งสองพ่ายแพ้และถูกสังหารโดยแฮหัวเอี๋ยน (夏侯淵 *เซี่ยโหว เยฺวียน*), จงป้า และลิยอย (呂虔 *ลฺหวี่ เฉียน*) ในช่วงระหว่าง ค.ศ. 206 และ ค.ศ. 209

### กุนจิ๋ว: ทัพเฉงจิ๋วของโจโฉ

ประมาณเดือนพฤษภาคม ค.ศ. 192 เดนกบฏโพกผ้าเหลืองหลายร้อยคนจากมณฑลเฉงจิ๋วบุกเข้ามณฑลกุนจิ๋ว (兗州 *เหยี่ยนโจว*) และสังหารเจิ้ง ซุ่ย (鄭遂) ปลัดรัฐของราชรัฐเริ่นเฉิง (任城國 *เริ่นเฉิงกั๋ว*; อยู่บริเวณนครโจวเฉิง มณฑลชานตงในปัจจุบัน) ก่อนจะเคลื่อนไปยังเมืองตังเป๋ง (東平郡 *ตงผิงจฺวิ้น*; อยู่บริเวณอำเภอตงผิง มณฑลชานตงในปัจจุบัน) เล่าต้าย (劉岱 *หลิว ไต้*) ข้าหลวงมณฑลกุนจิ๋วต้องการจะนำกำลังพลของตนไปโจมตีเหล่ากบฏ แต่ขุนพลเปาสิ้น (鮑信 *เป้า ซิ่น*) ทัดทานไม่ให้กระทำเช่นนั้น เล่าต้ายเพิกเฉยต่อคำของเปาสิ้น ทำให้ตัวเล่าต้ายเสียชีวิตระหว่างการโจมตีเหล่ากบฏ เปาสิ้นและว่าน เฉียน (萬潛) ที่เป็นข้าราชการอีกคนเดินทางไปเมืองตองกุ๋น (東郡 *ตงจฺวิ้น*; อยู่บริเวณนครผูหยาง มณฑลเหอหนานในปัจจุบัน) เพื่อเชิญโจโฉมาเป็นข้าหลวงมณฑลคนใหม่ของมณฑลกุนจิ๋ว จากนั้นเปาสิ้นจึงนำทัพหลวงไปโจมตีเหล่ากบฏทางตะวันออกของอำเภอโช่วจาง (壽張縣 *โช่วจางเซี่ยน*; ทางใต้ของอำเภอตงผิง มณฑลชานตงในปัจจุบัน) แต่เปาสิ้นถูกสังหารในที่รบ ภายหลัง โจโฉสามารถเอาชนะเหล่ากบฏในราชรัฐเจปัก (濟北國 *จี้เป่ย์กั๋ว*) ได้แม้ว่าโจโฉจะมีกำลังพลน้อยกว่าเหล่ากบฏ เหล่ากบฏจำนวนมากกว่า 300,000 คนพร้อมด้วยครอบครัวยอมจำนนต่อโจโฉ โจโฉจึงคัดเลือกนักรบที่มีฝีมือที่สุดจากบรรดาอดีตกบฏเหล่านั้นและจัดตั้งเป็นหน่วยทหารชั้นยอด เรียกว่าทัพเฉงจิ๋ว (青州兵 *ชิงโจวปิง*)

### เมืองยีหลำและเองฉวน: โฮงี, เล่าเพ็ก, ก๋งเต๋า และคนอื่น ๆ

ในเมืองยีหลำและเองฉวน เดนกบฏโพกผ้าเหลืองหลายพันคนยังคงก่อการภายใต้การนำของโฮงี (何儀 *เหอ อี๋*), เล่าเพ็ก (劉辟 *หลิว พี่*), อุยเซียว (黃邵 *หฺวาง เช่า*) และโฮปัน (何曼 *เหอ ม่าน*) ตอนแรกกบฏเหล่านี้เป็นพันธมิตรกับอ้วนสุด (袁術 *ยฺเหวียน ชู่*) และซุนเกี๋ยน แต่ก็กลายเป็นกองกำลังอิสระในช่วงคริสต์ทศวรรษ 190 ระหว่างวันที่ 17 มีนาคมกับ 15 เมษายน ค.ศ. 196 ขุนศึกโจโฉนำทัพเข้าโจมตีกบฏเหล่านี้และสังหารเล่าเพ็ก, อุยเซียว และโฮปัน โฮงีนำกำลังพลที่เหลือยอมจำนนต่อโจโฉ

กองกำลังกบฏโพกผ้าเหลืองกลุ่มอื่น ๆ ในเมืองยีหลำนำโดยอู๋ ป้า (吳霸) และก๋งเต๋า (龔都 *กง ตู*) อู่ ป๋าพ่ายแพ้และถูกจับกุมโดยขุนพลลีถอง (李通 *หลี่ ทง*) ส่วนก๋งเต๋ากลายเป็นภัยคุกคามต่อโจโฉเมื่อก๋งเต๋าเป็นพันธมิตรกับเล่าปี่ที่เป็นอริของโจโฉ แล้วเข้ายึดเมืองยีหลำเมื่อ ค.ศ. 201 ตอนแรกโจโฉส่งซัวหยง (蔡揚 *ไช่ หยาง*) ไปปราบปรามทั้งสอง แต่ซัวหยงกลับถูกสังหาร โจโฉจึงนำพลด้วยตนเองไปโจมตีและเอาชนะได้ เล่าปี่หนีลงใต้ไปเข้าร่วมกับเล่าเปียว (劉表 *หลิว เปี่ยว*) ส่วนก๋งเต๋าและกบฏที่เหลือก็แตกพ่ายกระจัดกระจายไป

### มณฑลยังจิ๋วและเกาจิ๋ว

กองกำลังเดนกบฏโพกผ้าเหลืองอีกกลุ่มหนึ่งก่อการในเมืองห้อยเข (會稽郡 *ไคว่จีจฺวิ้น*; ปัจจุบันอยู่บริเวณนครเช่าซิง มณฑลเจ้อเจียง) ในมณฑลยังจิ๋ว จนกระทั่งเล่าเบา (留贊 *หลิว จ้าน*) สังหารอู๋ หฺวาน (吳桓) ผู้นำกบฏเหล่านี้ได้

ในช่วงคริสต์ทศวรรษ 200 เฉิน ไป้ (陳敗) และว่าน ปิ่ง (萬秉) เริ่มก่อกบฏในเมืองจิ่วเจิน (九真郡 *จิ่วเจินจฺวิ้น*; ปัจจุบันคือจังหวัดทัญฮว้า ประเทศเวียดนาม) ในมณฑลเกาจิ๋ว (交州 *เจียวโจว*) เมื่อ ค.ศ. 202 กบฏเหล่านี้พ่ายแพ้และถูกจับกุมโดยจูตี (朱治 *จู จื้อ*) เจ้าเมืองจิ่วเจิน

## ฝ่ายที่เกี่ยวข้อง

### กบฏโพกผ้าเหลือง

* **เตียวก๊ก** (張角 *จาง เจฺว๋*) ผู้นำโดยภาพรวมของกบฏ ประจำการอยู่ในเมืองเว่ย์และเมืองกิลกกุ๋น
	+ **†เตียวโป้** (張寶 *จาง เป่า*) น้องชายของเตียวก๊ก
	+ **†เตียวเหลียง** (張梁 *จาง เหลียง*) น้องชายของเตียวก๊ก
* (เชลย) **ปู๋ จี่** (卜己) ผู้นำกบฏในซองเต๋ง
	+ **†จาง ปั๋ว** (張伯)
	+ **†เหลียง จ้งหนิง** (梁仲寧)
* **†จาง ม่านเฉิง** (張曼成) ผู้นำกบฏในเมืองลำหยง
	+ **†เตียวฮ่อง** (趙弘 *เจ้า หง*)
	+ **ฮั่นต๋ง** (韓忠 *หาน จง*)
	+ **†ซุนต๋ง** (孫夏 *ซุน เซี่ย*)
* **ปัว ไฉ** (波才) ผู้นำกบฏในเมืองยีหลำและเองฉวน
	+ **เผิง ทัว** (彭脫)
* **ม้าอ้วนยี่** (馬元義 *หม่า ยฺเหวียนอี้*)
* **ตองจิ๋ว** (唐周 *ถาง โจว*)

### ทัพหลวงราชวงศ์ฮั่น

* **พระเจ้าเลนเต้** (漢靈帝 *ฮั่นหลิงตี้*)
	+ **โฮจิ๋น** (何進 *เหอ จิ้น*) มหาขุนพล (大將軍 *ต้าเจียงจฺวิน*)
	+ **โลติด** (盧植 *หลู จื๋อ*) ขุนพลราชองครักษ์ฝ่ายเหนือ (北中郎將 *เป่ย์จงหลางเจี้ยง*)
	+ **ฮองฮูสง** (皇甫嵩 *หฺวางฝู่ ซง*) ขุนพลราชองครักษ์ฝ่ายซ้าย (左中郎將 *จั่วจงหลางเจี้ยง*)
		- **ฟู่ เซี่ย** (傅燮) นายกองพัน (司馬 *ซือหม่า*)
	+ **จูฮี** (朱儁 *จู จฺวิ้น*) ขุนพลราชองครักษ์ฝ่ายขวา (右中郎將 *โย่วจงหลางเจี้ยง*)
		- **เตียวเถียว** (張超 *จาง เชา*) นายกองพัน (司馬 *ซือหม่า*)
		- **ซุนเกี๋ยน** (孫堅 *ซุน เจียน*) นายกองพัน (司馬 *ซือหม่า*)
	+ **ตั๋งโต๊ะ** (董卓 *ต่ง จั๋ว*) ขุนพลราชองครักษ์ (中郎將 *จงหลางเจี้ยง*)
	+ **โจโฉ** (曹操 *เฉา เชา*) นายกองร้อยทหารม้า (騎都尉 *ฉีตูเว่ย์*)
	+ **เป้า หง** (鮑鴻) นายกองพัน (校尉 *เซี่ยวเว่ย์*)
* **กัว เตี่ยน** (郭典) เจ้าเมืองกิลกกุ๋น
* **ชีจิ๋วเป๋ง** (徐璆 *สฺวี ฉิว*) ข้าหลวงมณฑลเกงจิ๋ว
	+ **†ฉู่ ก้ง** (褚貢) เจ้าเมืองลำหยง
	+ **ฉิน เจี๋ย** (秦頡) เจ้าเมืองลำหยง
* **โตเกี๋ยม** (陶謙 *เถา เชียน*) ข้าหลวงมณฑลชีจิ๋ว
	+ **จงป้า** (臧霸 *จาง ป้า*) นายกองร้อยทหารม้า (騎都尉 *ฉีตูเว่ย์*)
* **หยาง ซฺวี่** (羊續) เจ้าเมืองโลกั๋ง
* **†กัว ซฺวิน** (郭勳) ข้าหลวงมณฑลอิวจิ๋ว
	+ **†หลิว เว่ย์** (劉衛) เจ้าเมืองกว่างหยาง
* **เจาเจ้ง** (鄒靖 *โจว จิ้ง*) นายกองพัน (校尉 *เซี่ยวเว่ย์*)
	+ **เล่าปี่** (劉備 *หลิว เป้ย์*)
* **อ้องอุ้น** (王允 *หวาง ยฺหวิ่น*) ข้าหลวงมณฑลอิจิ๋ว
	+ **เจ้า เชียน** (趙謙) เจ้าเมืองยีหลำ
		- **†ยฺเหวียน มี่** (袁祕) บัณฑิต (議生 *อี้เชิง*)
		- **†เฟิง กวาน** (封觀) เจ้าหน้าที่ปกครอง (功曹 *กงเฉา*)
		- **†เฉิน ตฺวาน** (陳端) นายทะเบียน (主簿 *จู่ปู้*)
		- **†ฟ่าน จ้งหลี่** (范仲禮) แม่ทัพใต้ประตู (門下督 *เหมินเซี่ยตู*)
		- **†หลิว เหว่ย์เต๋อ** (劉偉德) เจ้าหน้าที่บังคับกฎหมาย (賊曹 *เจ๋ย์เฉา*)
		- **†ติง จื่อซื่อ** (丁子嗣) นักประวัติศาสตร์ (主記史 *จู่จี้ฉื่อ*)
		- **†จาง จ้งหราน** (張仲然) เจ้าพนักงานหอจดหมายเหตุ (記室史 *จี้ชื่อฉื่อ*)
	+ **หลิว ฉ่ง** (劉寵) อ๋องแห่งเฉิน

### กบฏโพกผ้าเหลืองที่ฟื้นคืนมา

* **†หม่า เซียง** (馬相) เริ่มก่อกบฏในมณฑลเอ๊กจิ๋วเมื่อ ค.ศ. 188
	+ **เจ้า จือ** (趙祗)
* **จาง เหรา** (張饒) โจมตีและเอาชนะขงหยงในมณฑลเฉงจิ๋วเมื่อประมาณ ค.ศ. 189
* **กวนไฮ** (管亥 *กว่าน ไฮ่*) โจมตีและล้อมขงหยงในอำเภอตูชางเมื่อประมาณ ค.ศ. 189 หรือ ค.ศ. 190 แต่พ่ายแพ้ต่อเล่าปี่
* **†อู๋ หฺวาน** (吳桓) ก่อการในเมืองห้อยเข
* **โฮงี** (何儀 *เหอ อี๋*) นำกบฏในช่วงคริสต์ทศวรรษ 190 ในเมืองยีหลำ
	+ **†เล่าเพ็ก** (劉辟 *หลิว พี่*)
	+ **†อุยเซียว** (黃邵 *หฺวาง เช่า*)
	+ **†โฮปัน** (何曼 *เหอ ม่าน*)
* **ก๋งเต๋า** (共都/龔都 *กง ตู*) ก่อการในเมืองยีหลำ เป็นพันธมิตรกับเล่าปี่เมื่อ ค.ศ. 201
* (เชลย) **อู๋ ป้า** (吳霸) ก่อการในเมืองยีหลำ
* **†สฺวี เหอ** (徐和) นำกบฏในช่วงคริสต์ทศวรรษ 200 ในเมืองเจลำ
* **†ซือหม่า จฺวี้** (司馬俱) นำกบฏในช่วงคริสต์ทศวรรษ 200 ในเมืองเล่ออาน
* (เชลย)  **เฉิน ไป้** (陳敗) นำกบฏในช่วงคริสต์ทศวรรษ 200 ในเมืองจิ่วเจิน
	+ (เชลย) **ว่าน ปิ่ง** (萬秉)
* โจรคลื่นขาว
	+ **กัว ไท่** (郭太) ก่อกบฏเมื่อ ค.ศ. 188 ในเมืองซีเหอ กบฏกลุ่มนี้กลายเป็นกลุ่มโจรคลื่นขาว
	+ **เอียวฮอง** (楊奉 *หยาง เฟิ่ง*) กลายมาเป็นผู้ใต้บังคับบัญชาของลิฉุย ถวายการอารักขาพระเจ้าเหี้ยนเต้จากการปองร้ายของลิฉุยและกุยกีเมื่อ ค.ศ. 195
	+ **ลิงัก** (李樂 *หลี่ เล่อ*) มาถวายการอารักขาพระเจ้าเหี้ยนเต้ในลกเอี๋ยงเมื่อ ค.ศ. 195 ร่วมกับหันเซียม, โฮจ๋าย และคนอื่น ๆ
	+ **หันเซียม** (韓暹 *หาน เซียน*)
	+ **โฮจ๋าย** (胡才 *หู ไฉ*)

## ผลสืบเนื่องและผลกระทบ

แม้ว่าทัพของราชวงศ์ฮั่นได้รับชัยชนะ แต่กบฏก็ก่อให้เกิดความเสียหายแก่อาคารทางราชการที่สำคัญ การเสียชีวิตของข้าราชการระดับสูง และการแตกแยกของอาณาเขตของราชวงศ์ฮั่น ฝ่ายกบฏเสียชีวิตเป็นจำนวนหลายแสนคน ส่วนพลเรือนที่ไม่ได้ร่วมรบก็ต้องไร้ที่อยู่หรือยากจนขัดสนอันเป็นผลมาจากสงคราม ราชวงศ์ฮั่นที่อ่อนแอลงอย่างมากไม่สามารถปกครองได้อย่างสมบูรณ์ ต้องกระจายอำนาจให้แม่ทัพและผู้นำท้องถิ่น จนกระทั่งล่มสลายอย่างสมบูรณ์เมื่อ ค.ศ. 220

หลังพระเจ้าเลนเต้สวรรคตเมื่อ ค.ศ. 189 เกิดการต่อสู้แย่งชิงอำนาจระหว่างโฮจิ๋นผู้เป็นพี่ชายของพระมเหสี กับเหล่าขันที ซึ่งสิ้นสุดด้วยการลอบสังหารโฮจิ๋นในวันที่ 22 กันยายน ค.ศ. 189 อ้วนเสี้ยว (袁紹 *ยฺเหวียน เช่า*) ที่เป็นพรรคพวกคนสำคัญของโฮจิ๋นตอบโต้ด้วยการจุดเพลิงเผาพระราชวังและสังหารเหล่าขันที ขุนศึกตั๋งโต๊ะเข้าควบคุมหองจูเปียน (皇子辯 *หฺวางจื่อเปี้ยน*) จักรพรรดิผู้เยาว์ ทำให้การยึดครองและการปล้นชิงในนครหลวงโดยตั๋งโต๊ะกลายเป็นเรื่องชอบด้วยกฎหมาย ตั๋งโต๊ะถูกสังหารเพื่อตอบโต้ความโหดร้ายเมื่อ ค.ศ. 192 ทำให้ขุนศึกโจโฉมีโอกาสเข้ายึดอำนาจ

## ในนวนิยาย *สามก๊ก*

กบฏโพกผ้าเหลืองปรากฏในตอนเปิดของนวนิยายอิงประวัติศาสตร์จีนเรื่อง *สามก๊ก* (三國演義 *ซานกั๋วเหยี่ยนอี้*) ที่ประพันธ์ในคริสต์ศตวรรษที่ 14 โดยบรรยายถึงเตียวก๊กและพี่น้องว่าเป็นผู้วิเศษ และได้รับคัมภีร์ *ไท่ผิงจิง* (太平經) หรือ *ไทแผงเยาสุด* จากหนานหฺวาเหล่าเซียน (南華老仙; แปลตรงตัว "เซียนอาวุโสแห่งหนานหฺวา") ซึ่งบางครั้งมีการระบุว่าคนเดียวกันกับจฺวางจื่อ (莊子)

ในนวนิยายมีการสร้างตัวละครสมมติหลายคนที่เป็นกบฏโพกผ้าเหลือง ได้แก่:

* เทียอ้วนจี้ (程遠志 *เฉิง ยฺเหวี่ยนจื้อ*) พ่ายแพ้ให้กับทัพเล่าปี่ในเหตุกาณ์ที่เล่าปี่นำพลออกรบเป็นครั้งแรก โดยตัวเทียอ้วนจี้ถูกกวนอู (關羽 *กวาน ยฺหวี่*) สังหาร
* เตงเมา (鄧茂 *เติ้ง เม่า*) รองแม่ทัพของเทียอ้วนจี้ ถูกเตียวหุย (張飛 *จาง เฟย์*) สังหาร
* โกเสง (高昇 *เกา เชิง*) ผู้ใต้บังคับบัญชาของเตียวโป้
* ลำแจ้ง (嚴政 *เหยียน เจิ้ง*) ผู้ใต้บังคับบัญชาของเตียวโป้ เป็นผู้ลอบสังหารเตียวโป้แล้วยอมจำนนต่อทัพของจูฮี
* เตาอวน (杜遠 *ตู ยฺเหวี่ยน*) ถูกสังหารโดยเลียวฮัว (廖化 *เลี่ยว ฮฺว่า*) เพราะเตาอวนลักพาตัวภรรยา 2 คนของเล่าปี่
* เปี๋ยนฮี (卞喜 *เปี้ยน สี่*) อดีตกบฏโพกผ้าเหลืองที่กลายมาเป็นผู้ใต้บังคับบัญชาของโจโฉ พยายามจะสังหารกวนอูแต่ไม่สำเร็จและกลับเป็นฝ่ายถูกกวนอูสังหารแทน
* จิวฉอง (周倉 *โจว ชาง*) อดีตกบฏโพกผ้าเหลืองที่กลายมาเป็นผู้ถือง้าวให้กวนอู

เลียวฮัวนั้นแม้ว่าไม่ใช่ตัวละครสมมติ แต่ก็ถูกนำเสนอในนวนิยายว่าเคยเป็นกบฏโพกผ้าเหลืองมาก่อน ซึ่งในทางประวัติศาสตร์แล้วไม่น่าจะเป็นเช่นนั้นโดยพิจารณาจากวันเสียชีวิตของเลียวฮัวและจากการอนุมานช่วงชีวิตของเลียวฮัว

## ในวัฒนธรรมประชานิยม

กบฏโพกผ้าเหลืองปรากฏในฐานะด่านต้น ๆ ของวิดีโอเกมแต่ละภาคในเฟรนไชส์ *ไดนาสตีวอริเออร์* (*Dynasty Warriors*) ของโคเอ ซึ่งแทบไม่มีการเปลี่ยนแปลงใด ๆ ตลอดซีรีส์ โฮงี, ก๋งเต๋า และอุยเซียวเป็นผู้นำฝ่ายที่เล่นได้ในเนื้อหาที่ดาวน์โหลดได้ (Downloadable content; DLC) กบฏโพกผ้าเหลืองในวิดีโอเกมแนวกลยุทธ์ผลัดกันเล่น *โททัลวอร์: ทรีคิงดัมส์* (*Total War: Three Kingdoms*) ส่วนเนื้อหาที่ดาวน์โหลดได้ลำดับที่ 4 "แมนเดตออฟเฮฟเวน" ("Mandate of Heaven"; แปลตรงตัว "อาณัติแห่งสวรรค์") ประกอบด้วยตัวละครเตียวก๊ก, เตียวโป้ และเตียวเหลียง

## หมายเหตุ

## อ้างอิง

## บรรณานุกรม

* ซือหม่า กวาง (1084). *จือจื้อทงเจี้ยน*.
* ตันซิ่ว (คริสต์ศตวรรษที่ 3). *สามก๊กจี่* (*ซานกั๋วจื้อ*).
* ฟ่าน เย่ (คริสต์ศตวรรษที่ 5). *โฮ่วฮั่นชู*.
* ล่อกวนตง (คริสต์ศตวรรษที่ 14). *สามก๊ก* (*ซานกั๋วเหยี่ยนอี้*).