# ตัวเลขโรมัน

ตัวเลขโรมันที่ท้ายเรือ*คัตตีซาร์ก* ในหน่วยฟุต ตัวเลขจากล่างขึ้นบนคือ 13 ถึง 22
**ตัวเลขโรมัน** เป็นระบบตัวเลขที่ใช้ในโรมโบราณ และยังคงเป็นระบบตัวเลขที่ใช้งานทั่วยุโรปจนถึงสมัยกลางตอนปลาย ตัวเลขในระบบนี้แสดงเป็นการผสมตัวอักษรในอักษรละติน ระบบเลขโรมันมีสัญลักษณ์ที่ใช้กันในสมัยใหม่ดังนี้:

|  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| สัญลักษณ์ | I | V | X | L | C | D | M |
| ค่าของตัวเลข | 1 | 5 | 10 | 50 | 100 | 500 | 1,000 |

หลังการล่มสลายของจักรวรรดิโรมัน ยังคงมีการใช้งานตัวเลขโรมันต่อไปเป็นเวลานาน ก่อนจะถูกแทนที่ด้วยตัวเลขอาหรับตั้งแต่คริสต์ศตวรรษ 14 เป็นต้นมา อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงนี้เป็นแบบค่อยเป็นค่อยไป และตัวเลขโรมันยังคงมีอยู่ในบางผลิตภัณฑ์จนถึงปัจจุบัน

บริเวณที่มักพบเห็นตัวเลขโรมันคือหน้าปัดนาฬิกา เช่น บนนาฬิกาของบิกเบน (ออกแบบใน ค.ศ. 1852) เส้นชั่วโมงจาก 1 ถึง 12 เขียนเป็น:

**I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI, XII**
บางครั้ง มีความนิยมในการแสดงเลข "4" บนนาฬิกาที่มีเลขโรมันเป็น "IIII"

บริเวณอีกแห่งที่มีการใช้งานคือปีในเอกสารและอาคารกับวันที่ลิขสิทธิ์บนหน้าหลักของภาพยนตร์และรายการโทรทัศน์ เช่น MCM คือเลข 1900 ดังนั้น 1912 สามารถเขียนได้เป็น MCMXII สำหรับปีในศตวรรษนี้ MM คือเลข 2000 ปีปัจจุบันคือ MMXXVI (2026)

## การเขียนเลขโรมัน

การเขียนเลขโรมัน สามารถเขียนแทนเฉพาะจำนวนเต็มบวกเท่านั้น เนื่องจากในสมัยก่อนโรมยังไม่มีสัญลักษณ์แทนเลขศูนย์หรือเลขทศนิยม โดยให้เขียนจากสัญลักษณ์ที่มีค่ามากแล้วลดหลั่นกันไปยังสัญลักษณ์ที่มีค่าน้อย เช่น

* MCCCXXV มีค่าเท่ากับ 1,000 + 300 + 20 + 5 = 1,325
* MMMDLXVII มีค่าเท่ากับ 3,000 + 500 + 60 + 7 = 3,567

ถ้าเขียนสัญลักษณ์ที่มีค่าน้อยกว่าไว้ด้านหน้าสัญลักษณ์ที่มีค่ามากกว่า ค่าของจำนวนที่ได้จะมีค่าเท่ากับจำนวนที่มีค่ามากลบด้วยจำนวนที่มีค่าน้อย และจะเขียนสัญลักษณ์เพียงคู่เดียวในแต่ละหลักเท่านั้น เช่น

* IX มีค่าเท่ากับ 10 − 1 = 9
* XL มีค่าเท่ากับ 50 − 10 = 40
* M**CM**LXXVII มีค่าเท่ากับ 1,000 + (1,000 − 100) + 70 + 7 = 1,977
* MM**CD**LXVIII มีค่าเท่ากับ 2,000 + (500 − 100) + 60 + 8 = 2,468

โดยปกติแล้ว การเขียนเลขโรมันจะไม่เขียนสัญลักษณ์เดียวกันอยู่ติดกันตั้งแต่ 4 ตัวขึ้นไป ยกเว้นบนหน้าปัดนาฬิกา ที่จะใช้ IIII แทนเวลา 4 นาฬิกาหรือ 16 นาฬิกา เพื่อป้องกันความสับสนในการอ่านเวลา

### รูปมาตรฐาน

ตารางต่อไปนี้เป็นรูปแบบการเขียนตัวเลขโรมันตามปกติ:

|  | พัน | ร้อย | สิบ | หน่วย |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 1 | M | C | X | I |
| 2 | MM | CC | XX | II |
| 3 | MMM | CCC | XXX | III |
| 4 |  | CD | XL | IV |
| 5 |  | D | L | V |
| 6 |  | DC | LX | VI |
| 7 |  | DCC | LXX | VII |
| 8 |  | DCCC | LXXX | VIII |
| 9 |  | CM | XC | IX |

### เศษส่วน

เศษส่วนตั้งแต่ 1/12 ถึง 12/12 มีชื่อในสมัยโรมัน ซึ่งเป็นชื่อเดียวกับเหรียญมูลค่าเท่ากัน

| เศษส่วน | ตัวเลขโรมัน | ชื่อ | ความหมาย |
| --- | --- | --- | --- |
| 1/12 | **·** | *Uncia, unciae* | "Ounce" |
| 2/12 = 1/6 | **··** หรือ **:** | *Sextans, sextantis* | "Sixth" |
| 3/12 = 1/4 | **···** หรือ **∴** | *Quadrans, quadrantis* | "Quarter" |
| 4/12 = 1/3 | **····** หรือ **∷** | *Triens, trientis* | "Third" |
| 5/12 | **·····** หรือ **⁙** | *Quincunx, quincuncis* | "Five-ounce" (*quinque unciae* → *quincunx*) |
| 6/12 = 1/2 | S | *Semis, semissis* | "Half" |
| 7/12 | S**·** | *Septunx, septuncis* | "Seven-ounce" (*septem unciae* → *septunx*) |
| 8/12 = 2/3 | S**··** หรือ S**:** | *Bes, bessis* | "Twice" (as in "twice a third") |
| 9/12 = 3/4 | S**···** หรือ S**∴** | *Dodrans, dodrantis* **ornonuncium, nonuncii* | "Less a quarter" (*de-quadrans* → *dodrans*) **or** "ninth ounce" (*nona uncia* → *nonuncium*) |
| 10/12 = 5/6 | S**····** หรือ S**∷** | *Dextans, dextantis* **ordecunx, decuncis* | "Less a sixth" (*de-sextans* → *dextans*) **or** "ten ounces" (*decem unciae* → *decunx*) |
| 11/12 | S**·····** หรือ S**⁙** | *Deunx, deuncis* | "Less an ounce" (*de-uncia* → *deunx*) |
| 12/12 = 1 | I | *As, assis* | "Unit" |

สัญกรณ์เศษส่วนโรมันอื่น ประกอบด้วย:

| เศษส่วน | ตัวเลขโรมัน | ชื่อ | ความหมาย |
| --- | --- | --- | --- |
| 1/1728=12−3 | 𐆕 | *Siliqua, siliquae* |  |
| 1/288 | ℈ | *Scripulum, scripuli* | "scruple" |
| 1/144=12−2 | 𐆔 | *Dimidia sextula, dimidiae sextulae* | "half a sextula" |
| 1/72 | 𐆓 | *Sextula, sextulae* | "1/6 of an uncia" |
| 1/48 | Ↄ | *Sicilicus, sicilici* |  |
| 1/36 | 𐆓𐆓 | *Binae sextulae, binarum sextularum* | "two sextulas" (*duella, duellae*) |
| 1/24 | Σ or 𐆒 or Є | *Semuncia, semunciae* | "1/2 uncia" (*semi-* + *uncia*) |
| 1/8 | Σ· or 𐆒· or Є· | *Sescuncia, sescunciae* | "1 1/2 uncias" (*sesqui-* + *uncia*) |

### วิงคิวลัม

จำนวนที่มีค่าเกินกว่าที่กำหนดไว้ตามสัญลักษณ์ดังกล่าว จะเขียนขีดไว้บนสัญลักษณ์เหล่านี้ เรียกว่า วิงคิวลัม (vinculum) สัญลักษณ์ที่มีวิงคิวลัมอยู่จะมีค่าคูณด้วย 1,000 เช่น

* V มีค่าเท่ากับ 5 × 1,000 = 5,000
* X มีค่าเท่ากับ 10 × 1,000 = 10,000

มีการระบุว่าการใช้วิงคิวลัมเป็นมาตรฐาน แต่ที่จริงเป็นเพียงสมมติฐานเท่านั้น เลขโรมันที่ใช้กันในสมัยใหม่มักไม่เกินปี ค.ศ. ปัจจุบัน (คือ MMXXVI หรือ 2026)

## ยูนิโค้ด

นอกจากนี้ ยังมีสัญลักษณ์อื่นที่ไม่ได้ใช้ในระบบเลขโรมันปัจจุบัน แต่ปรากฏอยู่ในรหัสยูนิโคด ดังนี้

ↀ (U+2180) มีค่าเท่ากับ 1,000
ↁ (U+2181) มีค่าเท่ากับ 5,000
ↂ (U+2182) มีค่าเท่ากับ 10,000
ↇ (U+2187) มีค่าเท่ากับ 50,000
ↈ (U+2188) มีค่าเท่ากับ 100,000
## อ้างอิง