# ราชวงศ์ถัง

| ถัง唐 |
| --- |
| * ค.ศ. 618–690, ค.ศ. 705–907
* (ค.ศ. 690–705: ราชวงศ์อู่โจว)
 |
| อาณาเขตของจักรวรรดิในช่วงแผ่ไพศาลที่สุดเมื่อ ค.ศ. 661

|  |
| --- |
|   การปกครองฝ่ายพลเรือน
  การปกครองฝ่ายทหาร
  พื้นที่ที่เคยควบคุมในช่วงสั้น ๆ |

 |
| สถานะ | จักรวรรดิ |
| เมืองหลวง | * ฉางอาน (ค.ศ. 618–904)
* ลั่วหยาง (ค.ศ. 904–907)
 |
| ภาษาทั่วไป | จีนตอนกลาง |
| ศาสนา  | * พุทธแบบจีน
* เต๋า
* ชาวบ้านจีน
* คริสต์เนสตอเรียนแบบจีน
* มาณีกีแบบจีน
* โซโรอัสเตอร์
* อิสลาม
 |
| การปกครอง | สมบูรณาญาสิทธิราชย์ |
| จักรพรรดิ |   |
|  |
| • ค.ศ. 618–626 (พระองค์แรก)  | จักรพรรดิถังเกาจู่ |
| • ค.ศ. 626–649  | จักรพรรดิถังไท่จง |
| • ค.ศ. 712–756  | จักรพรรดิถังเสฺวียนจง |
| • ค.ศ. 904–907 (พระองค์สุดท้าย)  | จักรพรรดิถังไอ |
|  |
| ยุคประวัติศาสตร์ | เอเชียตะวันออกสมัยกลาง |
|  |
| • ก่อตั้ง  | 18 มิถุนายน ค.ศ. 618 |
| • แทรกโดยราชวงศ์อู่โจว  | ค.ศ. 690–705 |
| • กบฏอัน ลู่ชาน  | ค.ศ. 755–763 |
| • การสละราชสมบัติให้แก่ราชวงศ์เหลียง ยุคหลัง | 1 มิถุนายน ค.ศ. 907 |
|  |
| พื้นที่ |
| ค.ศ. 715 | 5,400,000 ตารางกิโลเมตร (2,100,000 ตารางไมล์) |
| ประชากร |
|  |
| • คริสต์ศตวรรษที่ 7  | 50 ล้านคน |
| • คริสต์ศตวรรษที่ 9 | 80 ล้านคน |
|  |
| สกุลเงิน | เหรียญเงินสด |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **ก่อนหน้า** | **ถัดไป** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | ราชวงศ์สุย |
|  | รัฐข่านเตอร์กิกตะวันตก |
|  | รัฐข่านเตอร์กิกตะวันออก |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ราชวงศ์เหลียง ยุคหลัง |  |
| อาณาจักรอู๋ใต้ |  |
| อาณาจักร อู๋เยฺว่ |  |
| อาณาจักรหมิ่น |  |
| อาณาจักรฉู่ยุคหลัง |  |
| ราชวงศ์เหลียว |  |
| รัฐข่านเตอร์กิกที่ 2 |  |

 |

 |

| ราชวงศ์ถัง |
| --- |
|  |
| "ราชวงศ์ถัง" ในอักษรฮั่น |
| จีน | 唐朝 |
|  |
| พินอิน | Tángcháo |
|  |
|

| ขยายการถอดเสียง |
| --- |
| ภาษาจีนมาตรฐาน |
| พินอิน | Tángcháo |
| ปอพอมอฟอ | ㄊㄤˊ   ㄔㄠˊ |
| Gwoyeu Romatzyh | Tarngchaur |
| เวด-ไจลส์ | Tʻang2-chʻao2 |
| ทงย่งพินอิน | Táng-cháo |
| การถอดเป็นอักษรโรมันแบบเยล | Tángcháu |
| IPA | [tʰǎŋ.ʈʂʰǎu] |
| อู๋ |
| การถอดเป็นอักษรโรมัน | Daon zau |
| กวางตุ้งมาตรฐาน |
| การถอดเป็นอักษรโรมันแบบเยล | Tòhngchìuh |
| ยฺหวิดเพ็ง | tong4 ciu4 |
| IPA | [tʰɔ̏ːŋ.tsʰȉːu] |
| หมิ่นใต้ |
| ฮกเกี้ยน เป่อ่วยยี | Tông-tiâu |
| Tâi-lô | Tông-tiâu |
| จีนสมัยกลาง |
| จีนสมัยกลาง | dang djew |

 |
|  |

**ราชวงศ์ถัง** (จีน: 唐朝) หรือ **จักรวรรดิถัง** เป็นราชวงศ์ของจีนที่ปกครองตั้งแต่ ค.ศ. 618 ถึง ค.ศ. 907 โดยในช่วงสั้น ๆ ระหว่าง ค.ศ. 690 ถึง ค.ศ. 705 ราชวงศ์อู่โจวได้เข้ามาแทนที่การปกครองของราชวงศ์ถัง ราชวงศ์ถังสืบเนื่องต่อจากราชวงศ์สุยและสิ้นสุดลงเป็นยุคห้าราชวงศ์และสิบอาณาจักร นักประวัติศาสตร์มักมองว่าราชวงศ์ถังเป็นจุดสูงสุดของอารยธรรมจีน และเป็นยุคทองของวัฒนธรรมสากล ดินแดนของราชวงศ์ถังที่ได้มาจากการต่อสู้ทางทหารในช่วงต้น เทียบได้กับดินแดนของราชวงศ์ฮั่น

ตระกูลหลี่ได้ก่อตั้งราชวงศ์ขึ้นภายหลังราชวงศ์สุยเริ่มเสื่อมลงและล่มสลาย โดยในช่วงครึ่งแรกของราชวงศ์ถังเป็นสมัยแห่งความก้าวหน้าและความมั่นคงเป็นอย่างยิ่ง แต่การปกครองภายใต้ราชวงศ์ถังถูกขัดจังหวะในระหว่าง ค.ศ. 690–705 เมื่อจักรพรรดินีบูเช็กเทียนแย่งชิงราชบัลลังก์ พร้อมทั้งสถาปนาราชวงศ์อู่โจว ทำให้พระองค์กลายเป็นจักรพรรดินีพระองค์เดียวในประวัติศาสตร์จีน ต่อมาในช่วงครึ่งหลังภายใต้ราชวงศ์ถัง ได้เกิดกบฏอัน ลู่ชาน (ค.ศ. 755–763) ซึ่งนำไปสู่การเสื่อมลงของอำนาจราชสำนัก ราชวงศ์ถังยังคงใช้ระบบราชการเช่นเดียวกับราชวงศ์สุย โดยการคัดเลือกผ่านการสอบที่เป็นมาตรฐานและการรับรองการขึ้นตำแหน่ง แต่จากการเติบโตขึ้นของแม่ทัพทหารตามภูมิภาคต่าง ๆ หรือ "เจี๋ยตู้ฉื่อ" (節度使) ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 9 เริ่มบ่อนทําลายระบบราชการนี้ ราชสำนักและรัฐบาลกลางเข้าสู่ช่วงเสื่อมอำนาจลงในช่วงครึ่งหลังคริสต์ศตวรรษที่ 9 จากการเกิดกบฏชาวนาที่ส่งผลให้เกิดการสูญเสียและการพลัดถิ่นของประชากรจํานวนมาก ความยากจนที่แพร่กระจายมากขึ้น กอปรกับความขัดแย้งภายในรัฐบาลที่นำไปสู่การสิ้นสุดของราชวงศ์ถังใน ค.ศ. 907

ราชธานีของราชวงศ์ถังอยู่ที่ฉางอาน (ปัจจุบันคือซีอาน) ซึ่งเป็นเมืองที่มีประชากรมากที่สุดในโลก โดยจากการสำรวจสำมะโนประชากรสองครั้งในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 7 และ 8 สามารถประมาณการได้ว่าจักรวรรดิอาจมีประชากรอยู่ราว 50 ล้านคน และเพิ่มขึ้นเป็นประมาณ 80 ล้านคนในช่วงปลายราชวงศ์ ราชวงศ์ถังได้ยกระดับกองทัพมืออาชีพและเกณฑ์ทหารหลายแสนนายเพื่อต่อสู้กับอนารยชน ด้วยความต้องการที่จะควบคุมเอเชียส่วนในและเส้นทางสายไหม ซึ่งเป็นเส้นทางการค้าที่สำคัญ อาณาจักรหรือรัฐห่างไกลจำเป็นต้องถวายเครื่องราชบรรณาการให้แก่ราชสำนักถัง ในขณะที่ราชวงศ์ถังจะเข้าควบคุมทางอ้อมไปยังภูมิภาคต่าง ๆ ผ่านระบบรัฐบรรณาการ นอกเหนือจากการใช้อำนาจครอบงำทางการเมืองแล้ว ราชวงศ์ถังยังมีอิทธิพลทางวัฒนธรรมต่ออาณาจักรเพื่อนบ้านในเอเชียตะวันออก เช่น ญี่ปุ่น และเกาหลี เป็นต้น

วัฒนธรรมจีนเจริญรุ่งเรืองและและเติบโตอย่างถึงขีดสุดในยุคราชวงศ์ถัง โดยถือเป็นยุคทองของกวีนิพนธ์จีน ซึ่งสองกวีที่โดดเด่นที่สุดของจีนอย่าง หลี่ ไป๋ และตู้ ฝู่ ก็ร่วมสมัยกับยุคนี้เช่นกัน ส่วนจิตรกรที่มีชื่อเสียง ได้แก่ หาน ก้าน, จาง สฺเวียน, และโจว ฝ่าง รวมถึงดนตรีราชสำนักจีนก็เฟื่องฟูด้วยเครื่องดนตรีเช่นผีผาที่เป็นที่นิยม นักปราชญ์ในสมัยราชวงศ์ถังได้รวบรวมวรรณคดีประวัติศาสตร์จำนวนมาก เช่นเดียวกับสารานุกรมและผลงานทางภูมิศาสตร์ นวัตกรรมที่โดดเด่นในสมัยนี้ คือ การพัฒนาการพิมพ์แบบแม่พิมพ์ไม้ พระพุทธศาสนาเริ่มมีอิทธิพลอย่างมากในวัฒนธรรมจีน โดยพุทธนิกายพื้นเมืองจีนได้รับความนิยมอย่างโดดเด่น อย่างไรก็ตาม ในทศวรรษ 840 จักรพรรดิถังอู่จงได้ทรงประกาศนโยบายปราบปรามพุทธ ซึ่งนำไปสู่การลดอิทธิพลลงของศาสนาพุทธในเวลาต่อมา

## ประวัติศาสตร์

### การก่อตั้งราชวงศ์

Portrait of Emperor Gaozu of Tang (566–635) dating to the Ming dynasty (1368–1644)
ตระกูลหลี่มีต้นกำเนิดมาจากชาวฮั่น และเป็นชนชั้นสูงทางทหารทางตะวันตกเฉียงเหนือที่แพร่หลายในสมัยราชวงศ์สุย ตามบันทึกอย่างเป็นทางทหารของราชวงศ์ถัง พวกเขาสืบเชื้อสายมาจากเล่าจื๊อ ผู้ก่อตั้งลัทธิเต๋า (ซึ่งมีชื่อจริงว่า หลี่ ตาน หรือ หลี่ เอ่อร์) หลี่ กวง แม่ทัพแห่งราชวงศ์ฮั่น และหลี่ เกา ผู้ก่อตั้งราชวงศ์เหลียงตะวันตกที่ปกครองโดยชาวฮั่น ตระกูลนี้เป็นที่รู้จักในชื่อนามว่า ตะกูลหลี่แห่งหล่งซี่ ซึ่งรวมถึงหลี่ ไป๋ นักท่องกวีผู้มีชื่อเสียงของราชวงศ์จีน จักรพรรดิถังทรงมีเชื้อสายชาวเซี่ยนเป่ยบางส่วน เนื่องจากท่านหญิงตู้กู (ถังเกากั๋วฟูเหริน) พระราชมารดาของจักรพรรดิถังเกาจู่ ก็มีเชื้อสายชาวเซี่ยนเป่ยบางส่วนเช่นกัน นอกเหนือจากประวัติศาสตร์แบบดั้งเดิมแล้ว นักประวัติศาสตร์สมัยใหม่บางคนยังเสนอแนะว่า ราชวงศ์ถังอาจจะทำการแก้ไขลำดับวงศ์ตระกูลเพื่อปกปิดสายเลือดชาวเซี่ยนเป่ยของตน

จักรพรรดิถังเกาจู่ (แต่เดิมชื่อหลี่หยวน) เป็นผู้ก่อตั้งราชวงศ์ถัง ก่อนหน้านี้ พระองค์ดำรงตำแหน่งยศฐาบรรดาศักดิ์เป็นถังกงและไท่หยวนหลิวโฮ่ว(ผู้รั้งเมืองไท่หยวน) เมืองหลวงของมณฑลชานซีในยุคปัจจุบัน ในช่วงการล่มสลายของราชวงศ์สุย (ศ.ศ. 581-618) หลี่หยวนมีชื่อเสียงและประสบการณ์ทางการทหาร อีกทั้งยังเป็นลูกพี่ลูกน้องของจักรพรรดิสุยหยางตี้ (มารดาของพวกเขาทั้งสองเป็นหนึ่งในพี่น้องตระกูลตู้กู) หลี่หยวนได้ลุกฮือก่อกบฎในปี ค.ศ. 617 พร้อมกับบุตรชายและผิงหยางเจาจู่ (สิ้นพระชนม์ในปี ค.ศ. 623) พระธิดาผู้มีความหาญกล้าไม่แพ้บิดา ซึ่งได้รวบรวมและบัญชาการสั่งการกองทัพของพระนางเอง ในช่วงฤดูหนาว ปี ค.ศ. 617 หลี่หยวนได้เข้ายึดครองเมืองฉางอัน ลดฐานะจักรพรรดิสุยหยางตี้ลงมาเป็นไท่ซ่างหวง (จักรพรรดิผู้สละราชสมบัติ) และทำหน้าที่เป็นผู้สำเร็จราชการแทนยุวจักรพรรดิที่เป็นหุ่นเชิดที่มีพระนามว่า หยางโหย่ว หรือ จักรพรรดิสุยกงตี้ เมื่อทราบข่าวว่าการลอบปลงพระชนม์จักรพรรดิสุยหยางตี้โดยแม่ทัพที่มีนามว่า อวี่เหวินฮั่วจี่ ในวันที่ 18 มิถุนายน ค.ศ. 618 หลี่หยวนได้ประกาศสถาปนาตนเองเป็นจักรพรรดิแห่งราชวงศ์ถังที่ก่อตั้งขึ้นมาใหม่

จักรพรรดิถังเกาจู่ทรงครองราชย์จนถึง ปี ค.ศ. 626 เมื่อพระองค์ถูกปลดออกจากราชบังลังก์โดยพระราชโอรสคือหลี่ซื่อหมิน ฉินอ๋อง หลี่ซื่อหมินได้คอยคุมบัญชาการทางทหารมาตั้งแต่อายุ 18 ชันษา มีความเชียวชาญด้านธนู ดาบ และหอก และเป็นที่รู้จักในด้านการโจมตีด้วยทหารม้าที่มีประสิทธิภาพ แม้จะต่อสู้กับกองทัพที่มีจำนวนมากกว่า เขาก็เอาชนะโต้วเจี้ยนเต๋อ(ค.ศ.573-621) ที่เมืองลั่วหยางในยุทธการที่ด่านหู่เล้ากวน เมื่อวันที่ 28 พฤษภาคม ค.ศ. 621 ด้วยความกลัวที่จะถูกลอบสังหาร หลี่ซื่อหมินจึงซุ่มโจมตีและลอบสังหารพระเชษฐา-พระอนุชาของพระองค์คือ หลี่เจี้ยนเฉิง ผู้เป็นรัชทายาท(ประสูติในปี ค.ศ. 589) และหลี่หยวนจี๋ (ประสูติใน ค.ศ. 603) ในเหตุการณ์อันนองเลือดที่เรียกว่า เหตุการณ์ที่ประตูกวนอู๋เมิน เมื่อวันที่ 2 กรกฎาคม ค.ศ. 626 หลังจากนั้นไม่นาน พระบิดาของพระองค์ทรงสละราชบังลังก์ให้แก่เขา และหลี่ซื่อหมินทรงขึ้นครองราชย์ โดยทั่วไปแล้วพระองค์ทรงเป็นที่รู้จักกันในพระอารามนามว่า จักรพรรดิถังไท่จง

แม้ว่าการเข่นพี่น้องสองคนและการปลดพระราชบิดาออกจากราชบังลังก์จะขัดแย้งกับค่านิยมขงจื๊อเรื่องความกตัญญู แต่จักรพรรดิถังไท่จงทรงแสดงให้่เห็นว่าพระองค์เป็นผู้นำที่มีความสามารถซึ่งรับฟังคำแนะจากเหล่าขุนนางผู้ทรงความรู้ในสภาของพระองค์ ในปี ค.ศ. 628 จักรพรรดิถังไท่จงทรงจัดพิธีรำลึกทางพุทธศาสนาเพื่อเหล่าผู้เสียชีวิตจากสงคราม ในปี ค.ศ. 269 พระองค์ทรงสร้างวัดพุทธขึ้นมา ณ สถานที่เกิดการสู้รบครั้งสำคัญ เพื่อให้พระสงฆ์สามารถสวดมนต์ภาวนาให้กับเหล่าผู้เสียชีวิตจากทั้งสองฝ่ายในการสู้รบ

ในช่วงการทัพปราบชาวเติร์กตะวันออกของราชวงศ์ถัง จักรวรรดิเติร์กตะวันออกได้ถูกทำลายลงภายหลังจากที่ผู้ปกครองนามว่า เจียดลี่คากัน ได้ถูกจับกุมโดยหลี่ จิ้ง(ค.ศ. 571-649) แม่ทัพนายทหารที่มีชื่อเสียงของราชวงศ์ถัง ซึ่งต่อมาได้ดำรงตำแหน่งเป็นอัครมหาเสนาบดีของราชวงศ์ถัง ด้วยชัยชนะครั้งนี้ ชาวเติร์กได้ยอมรับจักรพรรดิถังไท่จงเป็นข่านของตน โดยใช่ชื่อตำแหน่งว่า เทียนคากัน ควบคู่การปกครองในฐานะจักรพรรดิแห่งจีนภายใต้ชื่อว่า "โอรสแห่งสวรรค์" จักรพรรดิถังไท่จงได้รับการสืบทอดตำแหน่งโดยพระราชโอรสของพระองค์นามว่า หลี่ จือ (จักรพรรดิถังเกาจง) ในปี ค.ศ. 649

เขตตรวจราชการของราชวงศ์ถัง (道; *dào*) ในปี ค.ศ. 742 ตามที่*ชุดหนังสือประวัติศาสตร์ของมหาวิทยาลัยเคมบริดจ์*ราชฑูตของราชวงศ์ถังได้เข้าเฝ้ากษัตริย์วาคุมานแห่งซอกเดียในซามาร์กันต์(ค.ศ. 648–651) – ภาพจิตรกรรมฝาผนังแอฟราสิอาบภาพวาดแกะสลักนักเต้นระบำหูเถิงของชาวซอกเดียในศตวรรษที่ 7 – เจดีย์วัดสิ้วติง, อันหยาง, มณฑลเหอหนาน
ราชวงศ์ถังได้ทำการทัพทางหทารปราบปรามชาวเติร์กตะวันตก โดยใช้ประโยชน์จากความขัดแย้งระหว่างชาวเติร์กตะวันตกและตะวันออกเพื่อทำให้ทั้งสองฝ่ายอ่อนแอลง ในสมัยจักรพรรดิถังไท่จง ได้มีการส่งกองทัพไปรุกรานดินแดนตะวันตก โดยโจมตีที่เกาชางในปี ค.ศ. 640 คาราชาร์ในปี ค.ศ. 644 และ ค.ศ. 648 และคูชาในปี ค.ศ. 648 สงครามปราบชาวเติร์กตะวันตกยังคงดำเนินต่อไปในสมัยจักรพรรดิถังเกาจง และในที่สุดจักรวรรดิเติร์กตะวันตกก็ถูกผนวกได้เข้าเป็นส่วนหนึ่งของราชวงศ์ถัง ภายหลังจากที่แม่ทัพซู่ติงฟางได้เอาชนะคากันอาซินา เฮ่อลู่ในปี ค.ศ. 657 ในช่วงเวลานี้ ราชสำนักถังได้รับการเยี่ยมเยือนจากขุนนางต่างชาติจำนวนมาก ซึ่งปรากฎอยู่ในภาพวาดชุดถวายเครื่องราชบรรณาการซึ่งน่าถูกวาดภาพโดยเหยียนหลี่เปิ่น (ค.ศ. 601-673)

 ฑูตต่างชาติได้เข้ามาเยี่ยมเยือนราชสำนักถัง – *ชุดภาพวาดบันทึกการส่งเครื่องราชบรรณาการของราชสำนักจีนโบราณ* โดย เหยี่ยน ลี่เปิ่น (601–673)
### การแย่งชิงอำนาจของอู่ เจ๋อเทียน

Wu Zetian, the sole recognised empress regnant in Chinese history
อู่เจ๋อเทียนได้เข้ามาเป็นนางสนมชั้นต่ำของจักรพรรดิถังไท่จง แต่ในที่สุดก็ก้าวขึ้นสู่ตำแหน่งสูงสุดในปี ค.ศ. 690 โดยก่อตั้งอาณาจักรอู๋โจวซึ่งมีอายุ จักรพรรดิถังเกาจงทรงประชวรด้วยโรคหลอดเลือดสมองในปี ค.ศ. 655 และอู่เจ๋อเทียนได้เริ่มตัดสินใจเรื่องต่าง ๆ ในราชสำนักแทนพระองค์ โดยหารือเรื่องการเมืองกับที่ปรึกษาของพระองค์ ซึ่งได้รับคำสั่งจากพระนางในขณะที่ทรงประทับอยู่ในหลังผ่านผ้าม่านฉากกั้น เมื่อพระราชโอรสองค์โตของพระนาง ซึ่งเป็นรัชทายาท เริ่มแสดงอำนาจและสนับสนุนนโยบายที่พระนางอู่เจ๋อเทียนทรงคัดค้าน รัชทายาทก็สิ้นพระชนม์อย่างกระทันหันในปี ค.ศ. 675 หลายคนสงสัยว่าพระองค์ทรงถูกวางยาพิษโดยพระนางอู่เจ๋อเทียน แม้ว่ารัชทายาทองค์ต่อไปจะไม่ค่อยมีบทบาทมากนัก แต่พระนางอู่เจ๋อเทียนก็กล่าวหารัชทายาทว่ากำลังวางแผนก่อการกบฑในปี ค.ศ. 680 พระองค์ทรงถูกเนรเทศและต่อมาถูกบังคับให้ฆ่าตัวตาย

ในปี ค.ศ. 683 จักรพรรดิถังเกาจงสวรรคตและได้รับการสืบราชบังลังก์โดยจักรพรรดิถังจงจง พระราชโอรสองค์โตที่ยังมีพระชนม์อยู่โดยพระนางอู๋ จักรพรรดิถังจงจงได้พยายามที่แต่งตั้งพระบิดาของฮองเฮาเป็นอัครมหาเสนาบี แต่หลังจากทรงครองราชย์ได้เพียงหกสัปดาห์ พระนางอู่ได้ปลดพระองค์ออกจากราชบังลังก์และแต่งตั้งจักรพรรดิถังรุ่ยจง พระราชอนุชาของพระองค์มาขึ้นแทน เหตุการณ์ครั้งนี้ทำให้เกิดการก่อกบฎโดยเหล่าขุนนางและเชื้อพระวงศ์ในปี ค.ศ. 684 กองทัพของพระนางอู๋ได้ทำการปราบปรามพวกเขาได้ภายในสองเดือน พระนางอู่ได้ประกาศปีศักราชเทียนโซ่วแห่งราชวงศ์อู๋โจวในวันที่ 16 ตุลาคม ค.ศ. 690 และสามวันต่อมาก็ลดฐานะจักรพรรดิถังรุ่ยจงให้เป็นรัชทายาท พระองค์ยังถูกบังคับให้สละนามสกุลแซ่หลี่ของพระบิดาเพื่อถวายแด่พระนางอู๋ จากนั้นพระนางก็ทรงปกครองในฐานะจักรพรรดินีผู้ปกครองเพียงพระองค์เดียวในประวัติศาสตร์ของจีน

Model of Luoyang imperial palace during Wu Zetian's reign. Many major construction projects were commissioned during Wu Zetian's time, such as the Bright Hall of Luoyang (right) commissioned by Wu Zetian (original 93 m (305 ft) tall).
การก่อรัฐประหารในพระราชวัง (รัฐประหารเสินหลง) เมื่อวันที่ 20 กุมภาพันธ์ ค.ศ. 705 ได้บีบบังคับให้จักรพรรดินีอู่สละราชสมบัติในวันที่ 22 กุมภาพันธ์ วันรุ่งขึ้น พระโอรสของพระนางคือจักรพรรดิถังจงจงได้รับคืนอำนาจ ราชวงศ์ถังได้รับการฟื้นฟูอย่างเป็นทางการในวันที่ 3 มีนาคม พระนางสิ้นพระชนม์ในเวลาต่อมาไม่นาน เพื่อให้การปกครองของพระนางมีความชอบธรรม พระนางได้เผยแพร่เอกสารที่รู้จักกันในชื่อว่า พระสูตรมหาเมฆา ซึ่งทำนายว่าการกลับชาติมาเกิดของพระพุทธเจ้าไมตรีจะเป็นพระมหากษัตริย์หญิงผู้ที่จะขจัดความเจ็บป่วย ความกังวล และภัยพิบัติจากโลกพระนางยังได้แนะนำอักษรเขียนที่ได้รับการแก้ไขจำนวนมากสำหรับภาษาจีน แม้ว่าอักษรเหล่านั้นจะกลับไปใช้รูปแบบดั้งเดิมหลังจากที่พระนางสิ้นพระชนม์แล้วก็ตาม อาจกล่าวได้ว่าส่วนที่สำคัญที่สุดของมรดกของพระนางคือการลดอำนาจครอบงำของขุนนางทางตะวันตกเฉียงเหนือ ทำให้ผู้คนจากตระกูลและภูมิภาคอื่นๆ ของจีนมีบทบาทมากขึ้นในทางการเมืองและการปกครองของจีน

### รัชสมัยจักรพรรดิถังเสฺวียนจง

The Giant Wild Goose Pagoda in Chang'an, built in 652 and repaired by Wu Zetian in 704The Small Wild Goose Pagoda, built by 709, was adjacent to the Dajianfu Temple in Chang'an, where Buddhist monks gathered to translate Sanskrit texts into Chinese
ในช่วงระหว่างและหลังของรัชสมัยอู่โจว มีสตรีผู้มีชื่อเสียงมากมายในราชสำนัก รวมถึงช่างกฺวัน หว่านเอ๋อร์(ค.ศ. 664–710) นักกวี นักเขียน และข้าราชการที่ได้รับความไว้วางใจซึ่งดูแลสำนักงานส่วนพระองค์ของพระนางอู่ ในปี ค.ศ. 706 พระมเหสีเหวย์(สิ้นพระชนม์ ค.ศ. 710) ซึ่งเป็นพระมเหสีของจักรพรรดิถังจงจง ได้โน้มน้าวให้พระราชสวามีแต่งตั้งพระขนิษฐาและพระธิดาของพระนางให้ดำรงตำแหน่งในหน่วยงานของรัฐ และในปี ค.ศ. 709 ได้ขอให้พระราชอนุญาตให้สตรีมีสิทธิ์ในการสืบทอดบรรดาศักดิ์ทางสายเลือดแก่บุตรชายของนาง(ซึ่งก่อนหน้านี้เป็นเอกสิทธิ์ของชายเท่านั้น) ในที่สุด พระมเหสีเหวย์ได้ลอบวางยาพิษจักรพรรดิถังจงจง จากนั้นก็แต่งตั้งบุตรชายของพระนาง วัย 15 ปี ขึ้นครองราชย์ในปี ค.ศ. 710 สองสัปดาห์ต่อมา หลี่ หลงจี่(ต่อมาคือจักรพรรดิถังเสฺวียนจง) ได้บุกเข้าไปในวังพร้อมกับผู้ติดตามจำนวนมากและสังหารพระมเหสีเหวย์และพรรคพวกของพระนาง จากนั้นจึงแต่งตั้งจักรพรรดิถังรุ่ยจง(ครองราชย์ ค.ศ. 710-712) พระบิดาของพระองค์ขึ้นครองราชย์ เช่นเดียวกับที่จักรพรรดิถังจงจงได้ถูกครอบงำโดยพระมเหสีเหวย์ จักรพรรดิถังรุ่ยจงทรงถูกครอบงำโดยองค์หญิงไท่ผิงเช่นกัน เรื่องนี้ได้จบลงเมื่อการก่อรัฐประหารขององค์หญิงไท่ผิงได้ล้มเหลวในปี ค.ศ. 712 และจักรพรรดิถังรุ่ยจงก็สละราชบังลังก์ให้แก่จักรพรรดิถังเสฺวียนจง

Mural depicting Tang architecture constructed in 707–710 – Mogao Grotto Cave 217
ราชวงศ์ถังได้เจริญรุ่งเรืองถึงขีดสุดในรัชสมัยจักรพรรดิถังเสฺวียนจงเป็นเวลาถึง 44 ปี ซึ่งได้รับการยกย่องว่าเป็นยุคทองแห่งความเจริญรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจและวิถีชีวิติอันสุขสบายในราชสำนัก จักรพรรดิถังเสฺวียนจงได้รับการยกย่องว่าเป็นนักปกครองที่ก้าวหน้าและมีความเมตตา โดยได้ทำการยกเลิกโทษประหารชีวิตใน ค.ศ. 747 ่ก่อนหน้านี้ การประหารชีวิตทุกครั้งต้องได้รับอนุมัติจากจักรพรรดิ ในปี ค.ศ. 730 มีการประหารชีวิตได้เพียง 24 ครั้ง จักรพรรดิถังเสฺวียนจงได้ทรงยอมรับฉันทามติของเหล่าเสนาบดีในการตัดสินใจเชิงนโยบาย และทรงพยายามจัดสรรบุคลากรจากกลุ่มการเมืองต่าง ๆ เข้าสู่กระทรวงต่าง ๆ อย่างเป็นธรรม จาง จิ่วหลิว (ค.ศ. 673–740) อัครมหาเสนาบดีผู้ยึดมั่นในลัทธิขงจื้อ ได้พยายามลดภาวะเงินฝืดและเพิ่มปริมาณเงินโดยการสนับสนุนให้เอกชนสามารถผลิตเหรียญกษาปกรณ์เองได้ ในขณะที่หลี่ หลินฟู่(มรณกรรม ค.ศ. 753) ผู้สืบทอดตำแหน่งต่อจากเขาซึ่งเป็นอัครมหาเสนาบดีสายขุนนางเก่าและคตินิยมนักวิชาการ กลับสนับสนุนการผูกขาดการออกเหรียญกษาปณ์ของรัฐบาล ภายหลังปี ค.ศ. 737 ความไว้วางใจทั้งหมดของจักรพรรดิถังเสฺวียนจงจึงตกไปอยู่กับหลี่ หลินฟู่ อัครมหาเสนาบดีที่รับใช้พระองค์มาอย่างยาวนาน ซึ่งได้สนับสนุนนโยบายต่างประเทศที่ก้าวร้าวรุนแรงมากขึ้นโดยใช้แม่ทัพที่ไม่ใช่ชาวจีน ในที่สุดนโยบายนี้ก็ได้สร้างเงื่อนไขให้เกิดการก่อกบฎครั้งใหญ่ต่อจักรพรรดิถังเสฺวียนจง

### กบฏอัน ลู่ชานและความหายนะ

ก่อนหน้านี้ในช่วงที่อำนาจรุ่งเรืองที่สุด กบฏของอัน ลู่ซาน (ค.ศ. 755–763) ในที่สุดก็ได้ทำลายความเจริญรุ่งเรืองของราชวงศ์ถัง อัน ลู่ซานเป็นแม่ทัพราชวงศ์ถังเชื้อสายชาวซอกเดียครึ่งหนึ่งและเติร์กครึ่งหนึ่ง ตั้งแต่ปี ค.ศ. 744 ซึ่งมีประสบการณ์ในการต่อสู้กับชาวคิตันแห่งแมนจูเรียและได้รับชัยชนะในปี ค.ศ. 744 แต่การทัพส่วนใหญ่ของเขาต่อต้านชาวคิตันนั้นไม่ประสบความสำเร็จ เขาได้รับมอบหมายให้รับผิดชอบพื้นที่ยุทธศาสตร์สำคัญในแถบเหอเป่ย ซึ่งทำให้เขาสามารถก่อกบฏด้วยกองทัพที่มีทหารมากกว่า 100,000 นาย หลังจากยึดลั่วหยางได้ เขาก็ได้ตั้งตนเป็นจักรพรรดิของรัฐเหยียนขึ้นมาใหม่ แต่มีอายุสั้น แม้ว่ากัวจื่ออี้ (ค.ศ. 697–781) แม่ทัพแห่งราชวงศ์ถัง จะได้รับชัยชนะในช่วงแรก แต่กองทหารที่เพิ่งเกณฑ์ใหม่ของกองทัพในเมืองหลวงก็ไม่สามารถเทียบได้กับทหารผ่านศึกชายแดนของอัน ลู่ซาน ราชสำนักจึงต้องหนีออกจากฉางอาน ในขณะที่องค์รัชทายาทได้ระดมกำลังทหารในมณฑลชานซี และซวนจง ได้หลบหนีไปยังมณฑลเสฉวน พวกเขาได้ขอความช่วยเหลือจากอาณาจักรข่านอุยกูร์ในปี ค.ศ. 756 ข่านโมยันชูร์แห่งอุยกูร์รู้สึกตื่นเต้นอย่างมากกับโอกาสครั้งนี้ และได้แต่งงานกับลูกสาวของตนเองให้กับทูตจีนเมื่อพระองค์มาถึง และได้รับเจ้าหญิงจีนเป็นเจ้าสาวเป็นการตอบแทน ชาวอุยกูร์ได้ช่วยยึดเมืองหลวงของราชวงศ์ถังคืนจากพวกกบฏ แต่พวกเขาได้ปฏิเสธที่จะจากไปจนกว่าราชวงศ์ถังจะจ่ายบรรณาการจำนวนมหาศาลเป็นผ้าไหม แม้แต่ชาวอาหรับอับบาซียะฮ์ก็ยังได้ช่วยเหลือราชวงศ์ถังในการปราบปรามการกบฏ การสังหารหมู่พ่อค้าชาวอาหรับและชาวมุสลิมเปอร์เซียโดยเถียนเซิงกงเกิดขึ้นระหว่างกบฏของอัน ลู่ซานในการสังหารหมู่ที่หยางโจวในปี ค.ศ. 760 ชาวทิเบตได้ฉวยโอกาสนี้และบุกโจมตีหลายพื้นที่ที่อยู่ภายใต้การควบคุมของจีน และแม้หลังจากจักรวรรดิทิเบตล่มสลายในปี ค.ศ. 842 และตามมาด้วยอาณาจักรดินแดนอุยกูร์แห่งเกาชางในเวลาไม่นานนัก ราชวงศ์ถังก็ไม่สามารถยึดครองเอเชียกลางคืนได้หลังจากปี ค.ศ. 763 การสูญเสียครั้งนี้มีความสำคัญอย่างมากจนกระทั่งครึ่งศตวรรษต่อมา ผู้เข้าสอบขุนนางหรือจินซือต้องเขียนเรียงความเกี่ยวกับสาเหตุของการเสื่อมถอยของราชวงศ์ถัง แม้ว่าอันลู่ซานจะถูกขันทีคนหนึ่งสังหารในปี ค.ศ. 757 แต่ช่วงเวลาแห่งความวุ่นวายและการก่อกบฏอย่างกว้างขวางนี้ยังคงดำเนินต่อไป จนกระทั่งซื่อซือหมิง ผู้ก่อกบฏได้ถูกลูกชายของเขาเองลอบสังหารในปี ค.ศ. 763

หลังปี ค.ศ. 710 ผู้ว่าราชการทหารประจำภูมิภาคที่เรียกว่า เจี๋ยตู้สื่อ ค่อยๆ เข้ามาท้าทายอำนาจของรัฐบาลส่วนกลาง หลังจากการกบฏของอัน ลู่ซาน อำนาจการปกครองตนเองและอิทธิพลที่เจียตูซือสะสมไว้ในเหอเป่ยก็อยู่นอกเหนือการควบคุมของรัฐบาลส่วนกลาง หลังจากก่อกบฏหลายครั้งระหว่างปี ค.ศ. 781 ถึง 784 ในพื้นที่ปัจจุบันของเหอเป่ย เหอหนาน ซานตง และหูเป่ย รัฐบาลต้องยอมรับการปกครองสืบทอดตำแหน่งของเจียตูซืออย่างเป็นทางการโดยไม่ต้องมีการรับรอง รัฐบาลถังพึ่งพาผู้ว่าราชการเหล่านี้และกองทัพของพวกเขาเพื่อการป้องกันและปราบปรามการก่อกบฏในท้องถิ่น ในทางกลับกัน รัฐบาลกลางจะยอมรับสิทธิของผู้ว่าราชการเหล่านี้ในการดูแลกองทัพ เก็บภาษี และแม้กระทั่งส่งต่อตำแหน่งให้กับทายาท เมื่อเวลาผ่านไป ผู้ว่าราชการทหารเหล่านี้ค่อยๆ ลดความสำคัญของข้าราชการพลเรือนที่ผ่านการคัดเลือก และมีความเป็นอิสระจากอำนาจส่วนกลางมากขึ้น การปกครองของผู้ว่าการทหารที่มีอำนาจเหล่านี้ดำเนินไปจนถึงปี ค.ศ. 960 เมื่อมีการสถาปนาระบอบการปกครองพลเรือนใหม่ภายใต้ราชวงศ์ซ่ง การยกเลิกระบบการแบ่งที่ดินอย่างเท่าเทียมกันยังได้ให้ความหมายว่าประชาชนสามารถซื้อและขายที่ดินได้อย่างอิสระ คนยากจนจำนวนมากตกเป็นหนี้เพราะเหตุนี้และถูกบังคับให้ขายที่ดินให้กับคนร่ำรวย ซึ่งนำไปสู่การเติบโตอย่างรวดเร็วของที่ดินขนาดใหญ่ เมื่อระบบการจัดสรรที่ดินล่มสลายหลังจากปี ค.ศ. 755 รัฐส่วนกลางของจีนแทบจะไม่เข้าไปแทรกแซงการจัดการทางการเกษตรและทำหน้าที่เพียงเป็นผู้เก็บภาษีเป็นเวลาราวหนึ่งพันปี ยกเว้นในบางกรณี เช่น การที่ราชวงศ์ซ่งพยายามโอนที่ดินเป็นของรัฐแต่ไม่สำเร็จในช่วงสงครามกับมองโกลในศตวรรษที่ 13

เมื่ออำนาจของรัฐบาลส่วนกลางในภูมิภาคต่างๆ ของจักรวรรดิเริ่มเสื่อมถอยลง ในปี ค.ศ. 845 มีบันทึกว่าโจรและโจรสลัดแม่น้ำจำนวนมากถึง 100 คนขึ้นไป ได้เริ่มออกปล้นสะดมหมู่บ้านต่างๆ ตามแม่น้ำแยงซีโดยแทบไม่มีการต่อต้านใดๆ ในปี ค.ศ. 858 อุทกภัยครั้งใหญ่ตามคลองใหญ่ได้ท่วมพื้นที่กว้างใหญ่ของที่ราบภาคเหนือของจีน ทำให้ผู้คนหลายหมื่นคนจมน้ำเสียชีวิต ความเชื่อของชาวจีนในอาณัติแห่งสวรรค์ที่มอบให้แก่ราชวงศ์ถังที่กำลังอ่อนแอได้ถูกท้าทายเมื่อภัยพิบัติทางธรรมชาติทำให้หลายคนเชื่อว่าราชวงศ์ถังได้สูญเสียสิทธิ์ในการปกครองไปแล้ว ในปี ค.ศ. 873 ภัยพิบัติทางการเกษตรครั้งใหญ่ได้สั่นคลอนรากฐานของจักรวรรดิ ในบางพื้นที่เก็บเกี่ยวผลผลิตทางการเกษตรได้เพียงครึ่งเดียว และผู้คนหลายหมื่นคนต้องเผชิญกับความอดอยากและขาดแคลนอาหาร ในช่วงต้นราชวงศ์ถัง รัฐบาลส่วนกลางสามารถรับมือกับวิกฤตการณ์การเก็บเกี่ยวได้—จากบันทึกในช่วงปี ค.ศ. 714 ถึง 719 แสดงให้เห็นว่ารัฐบาลถังตอบสนองต่อภัยพิบัติทางธรรมชาติได้อย่างมีประสิทธิภาพโดยการขยายระบบการควบคุมราคาสินค้าเกษตรไปทั่วประเทศ รัฐบาลกลางจึงสามารถสร้างคลังเสบียงส่วนเกินจำนวนมากเพื่อป้องกันอันตรายจากภาวะอดอยากที่เพิ่มสูงขึ้น และเพิ่มผลผลิตทางการเกษตรผ่านการฟื้นฟูที่ดิน

### การสร้างใหม่และการฟื้นฟู

แม้ว่าภัยพิบัติทางธรรมชาติและการก่อกบฏเหล่านี้จะทำให้ชื่อเสียงเสื่อมเสียและขัดขวางประสิทธิภาพของรัฐบาลส่วนกลาง แต่ต้นศตวรรษที่ 9 ก็ยังถูกมองว่าเป็นช่วงเวลาแห่งการฟื้นฟูของราชวงศ์ถัง การที่รัฐบาลถอนตัวจากบทบาทในการจัดการเศรษฐกิจกลับมีผลกระตุ้นการค้าโดยไม่ได้ตั้งใจ เนื่องจากมีการเปิดตลาดมากขึ้นโดยมีข้อจำกัดทางราชการน้อยลง ในปี ค.ศ. 780 ภาษีธัญพืชและการบริการแรงงานแบบเก่าในศตวรรษที่ 7 ถูกแทนที่ด้วยภาษีรายครึ่งปีที่จ่ายเป็นเงินสด ซึ่งแสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนไปสู่เศรษฐกิจแบบใช้เงินตราที่ได้รับการสนับสนุนจากชนชั้นพ่อค้า เมืองต่างๆ ในภูมิภาคเจียงหนานตอนใต้ เช่น หยางโจว ซูโจว และหางโจว เจริญรุ่งเรืองทางเศรษฐกิจมากที่สุดในช่วงปลายราชวงศ์ถัง การผูกขาดการผลิตเกลือของรัฐบาล ซึ่งอ่อนแอลงหลังจากการกบฏของอัน ลู่ซาน ถูกโอนไปอยู่ภายใต้คณะกรรมการเกลือ ซึ่งกลายเป็นหนึ่งในหน่วยงานของรัฐที่มีอำนาจมากที่สุด บริหารงานโดยรัฐมนตรีที่มีความสามารถซึ่งได้รับการคัดเลือกให้เป็นผู้เชี่ยวชาญ คณะกรรมการได้เริ่มดำเนินการขายสิทธิ์ให้พ่อค้าซื้อเกลือผูกขาด ซึ่งพวกเขาขนส่งและขายในตลาดท้องถิ่น ในปี ค.ศ. 799 เกลือคิดเป็นรายได้มากกว่าครึ่งหนึ่งของรัฐบาล S. A. M. Adshead ได้เขียนบันทึกไว้ว่าภาษีเกลือนี้แสดงถึง "ครั้งแรกที่ภาษีทางอ้อม แทนที่จะเป็นบรรณาการ การเก็บภาษีจากที่ดินหรือประชาชน หรือกำไรจากรัฐวิสาหกิจ เช่น เหมืองแร่ ได้กลายเป็นทรัพยากรหลักของรัฐใหญ่" แม้หลังจากอำนาจของรัฐบาลกลางเสื่อมถอยลงหลังกลางศตวรรษที่ 8 รัฐบาลกลางก็ยังคงสามารถดำเนินงานและออกคำสั่งของจักรพรรดิได้ในระดับมหาศาล หนังสือประวัติศาสตร์ราชวงศ์ถังฉบับเก่า (ค.ศ. 945) ได้บันทึกไว้ว่าพระราชโองการที่ออกในปี ค.ศ. 828 เกี่ยวกับการกำหนดมาตรฐานระหัดวิดน้ำแบบโซ่เหลี่ยมสำหรับการชลประทานทั่วประเทศ

ผู้ปกครองราชวงศ์ถังคนสุดท้ายที่มีความทะเยอทะยานคือ จักรพรรดิถังเซี่ยนจง (ครองราชย์ปี ค.ศ. 805–820) ซึ่งรัชสมัยของพระองค์ได้รับการสนับสนุนจากการปฏิรูปการคลังในช่วงปี ค.ศ. 780 ซึ่งรวมถึงการผูกขาดอุตสาหกรรมเกลือของรัฐบาล พระองค์ยังมีกองทัพหลวงที่มีประสิทธิภาพและได้รับการฝึกฝนมาเป็นอย่างดีประจำการอยู่ที่เมืองหลวง นำโดยขันทีในราชสำนัก นี่คือกองทัพยุทธศาสตร์ศักดิ์สิทธิ์ มีกำลังพล 240,000 นายตามที่บันทึกไว้ในปี ค.ศ. 798 ระหว่างปี ค.ศ. 806 ถึง 819 จักรพรรดิถังเซี่ยนจงได้ดำเนินการทัพทางทหารครั้งใหญ่ 7 ครั้งเพื่อปราบปรามมณฑลที่ก่อกบฏซึ่งอ้างความเป็นอิสระจากอำนาจส่วนกลาง โดยสามารถปราบปรามได้ทั้งหมด ยกเว้นเพียง 2 มณฑล ในรัชสมัยของพระองค์ ระบบสืบทอดตำแหน่งทางสายเลือดของเจี๋ยตู้สื่อได้สิ้นสุดลงชั่วคราว เนื่องจากจักรพรรดิถังเซี่ยนจงได้แต่งตั้งนายทหารที่จงรักภักดีของพระองค์เองและแต่งตั้งข้าราชการพลเรือนเข้ามาดำรงตำแหน่งในระบบราชการระดับภูมิภาคอีกครั้ง อย่างไรก็ตาม จักรพรรดิที่สืบทอดบัลลังก์ของเซี่ยนจงได้ปรากฏให้เห็นว่าขาดความกระตือรือร้นในการบริหารแผ่นดินและสนใจในกิจกรรมยามว่าง เช่น การล่าสัตว์ การจัดงานเลี้ยง และการเล่นกีฬากลางแจ้งมากกว่า ทำให้ขันทีมีอำนาจมากขึ้น เนื่องจากข้าราชการที่ถูกเกณฑ์เข้ามาทำให้เกิดความขัดแย้งในระบบราชการกับพรรคพวกอำนาจของขันทีไม่ได้ถูกท้าทายหลังจากเหตุการณ์ที่กานหลู่ ซึ่งจักรพรรดิถังเหวินจง (ครองราชย์ปี ค.ศ. 826–840) ได้ล้มเหลวในการวางแผนการโค่นล้มพวกเขา แต่กลับกัน เหล่าพันธมิตรของจักรพรรดิถังเหวินจงล้วนถูกประหารชีวิตต่อหน้าสาธารณชนในตลาดตะวันตกของนครฉางอานตามคำสั่งของขันที

หลายทศวรรษหลังจากกบฏอัน ลู่ซาน ราชวงศ์ถังสามารถรวบรวมกำลังได้มากพอที่จะเปิดฉากการรุกรานทางทหาร รวมถึงการทำลายอาณาจักรข่านอุยกูร์ในมองโกเลียระหว่างปี ค.ศ. 840 ถึง 847 ราชวงศ์ถังสามารถฟื้นฟูการควบคุมทางอ้อมเหนือดินแดนเดิมทางตะวันตกไกลถึงระเบียงเหอซีและตุนหวงในมณฑลกานซู ในปี 848 แม่ทัพจางอี้เฉา (ค.ศ. 799–872) สามารถแย่งชิงการควบคุมภูมิภาคจากจักรวรรดิทิเบตในช่วงสงครามกลางเมืองได้ ไม่นานหลังจากนั้น จักรพรรดิถังเซฺวียนจง (ครองราชย์ปี ค.ศ. 846–859) ได้ยอมรับจางเป็นผู้พิทักษ์ (防禦使; fángyùshǐ) แห่งมณฑลซา และผู้ว่าการทหารของเขตปกครองกุ้ยอี้ใหม่

### จุดจบของราชวงศ์

นอกจากปัจจัยต่างๆ เช่น ภัยพิบัติทางธรรมชาติและการอ้างอำนาจปกครองตนเองของเจี๋ยตู้สื่อแล้ว การก่อกบฏของหวง เฉา (ค.ศ. 874–884) ยังสร้างความเสียหายอย่างใหญ่หลวงต่อทั้งจีนตอนเหนือและตอนใต้ ใช้เวลาปราบปรามนานถึงหนึ่งทศวรรษ และส่งผลให้เมืองฉางอานและลั่วหยางถูกปล้นสะดม ในปี ค.ศ. 878–879 กองทัพของหวงได้สังหารหมู่พ่อค้าชาวต่างชาติชาวอาหรับและเปอร์เซียที่เป็นมุสลิม โซโรแอสเตรียน ยิว และคริสเตียนที่ท่าเรือกวางโจวทางตอนใต้ แหล่งข้อมูลของจีนในยุคกลางอ้างว่าหวงเฉาฆ่าคนไปแปดล้านคน ราชวงศ์ถังไม่เคยฟื้นฟูจากกบฏของหวงเฉา ซึ่งปูทางไปสู่การล่มสลายของราชวงศ์ในเวลาต่อมา กลุ่มโจรจำนวนมากที่มีขนาดเท่ากับกองทัพขนาดเล็กได้ทำลายล้างชนบทในช่วงปีสุดท้ายของราชวงศ์ถัง พวกเขาลักลอบค้าเกลือผิดกฎหมาย ซุ่มโจมตีพ่อค้าและขบวนคาราวาน และแม้แต่ปิดล้อมเมืองที่มีกำแพงล้อมรอบหลายแห่ง

แม้ว่าบันทึกตำราเก่าๆ จะบรรยายการก่อกบฏของหวงเฉาว่าเป็นการ "ทำลาย" ชนชั้นสูงของราชวงศ์ถัง แต่ผลงานวิจัยล่าสุดได้แสดงให้เห็นว่าการลดลงของความได้เปรียบของชนชั้นสูงในการดำรงตำแหน่งนั้นเกิดขึ้นมานานก่อนการกบฏแล้ว ยิ่งไปกว่านั้น ขอบเขตที่แท้จริงของความเสียหายทางกายภาพจากการกบฏต่อชนชั้นสูงของราชวงศ์ถังก็ถูกกล่าวเกินจริงเช่นกัน โจว ติง (ค.ศ. 2024) ได้โต้แย้งว่าตระกูลจำนวนมากได้ตั้งรกรากขึ้นใหม่ในเจียงหนานและมณฑลทางใต้อื่นๆ รักษาอิทธิพลในท้องถิ่นไว้ได้จนถึงศตวรรษที่สิบ อย่างไรก็ตาม ท่ามกลางการปล้นสะดมเมืองและความขัดแย้งภายในกลุ่มขันทีและข้าราชการที่ยังคงดำเนินต่อไป การล่มสลายทางการเงินและการบริหารของราชสำนักทำให้ตระกูลเก่าแก่ในเมืองหลวงหลายตระกูลยากจนลงหรือถูกขับไล่ ทำให้เกิดชนชั้นสูงระดับภูมิภาคใหม่ขึ้นภายใต้ห้าราชวงศ์และราชวงศ์ซ่ง

## การขยายอำนาจของอาณาจักรถัง

 "เขตแดนยุคจักรพรรดิถังไท่จง" 616-649

การขยายอำนาจของจักรวรรดิถัง:

   ซันซี (617 : his father is governor, Taizong encouraged him to revolt.)
   Sui's China by 622-626.(618). Tang dynasty 618. Controlled all of Sui's China by 622-626.
   Submit the Oriental Turks territories (630-682)
   Tibetan's King recognizes China as their emperor(641-670)
   Submit the Occidental Turks territories (642-665)
(idem) add the Oasis (640-648 : northern Oasis ; 648 : southern Oasis)
   [Not shown in the map : Conquest of Goguryeo by his son (661-668)]
The two darkest area are truly the Chinese empire, the 3 lightest area are temporaly vasalised. Borders are not factual, they are indicatives.

**ทิศเหนือ** รบชนะพวกเติร์กมีอำนาจเหนือมองโกเลีย

**ทิศตะวันออก** มีอำนาจเหนือคาบสมุทรเกาหลี

**ทิศใต้** มีอำนาจเหนือเวียดนาม

**ทิศตะวันตก** รบชนะพวกอุยกูร์(อุ้ยเก้อ)มีอำนาจเหนือซินเจียง,ทุ่งหญ้าสเตปป์,ทะเลสาบแคสเปียน

## สถาปัตยกรรม

เจดีย์ห่านใหญ่สถาปัตยกรรมในสมัยราชวงศ์ถัง
สมัยราชวงศ์ถัง เป็นช่วงที่เศรษฐกิจและวัฒนธรรมในสังคมศักดินาพัฒนาเร็วที่สุด ลักษณะพิเศษของสถาปัตยกรรมสมัยราชวงศ์ถังคือมีขนาดใหญ่โต มีระบบระเบียบ ใช้สีไม่ค่อยมากแต่มีลายชัดเจน ในเมืองฉางอันเมืองหลวงสมัยราชวงศ์ถัง (เมืองซีอานในปัจจุบัน) และเมืองลั่วหยางเมืองหลวงทางตะวันออกของราชวงศ์ถังต่างก็เคยสร้างวังหลวงอุทยานและที่ทำการเป็นจำนวนมาก เมืองฉางอันเป็นเมืองที่ใหญ่ที่สุดของโลกในสมัยนั้น วังต้าหมิงในเมืองฉางอันใหญ่มาก เขตซากของวังนี้กว้างกว่ายอดจำนวนพื้นที่วังต้องห้ามสมัยหมิงและชิงในกรุงปักกิ่ง 3 เท่ากว่า ๆ สถาปัตยกรรมที่สร้างด้วยไม้ในสมัยราชวงศ์ถังสวยมาก วิหารประธานในวัดโฝกวางเขต อู่ไถซาน มณฑลซานซี ก็คือสถาปัตยกรรมสมัยราชวงศ์ถังที่เป็นแบบฉบับ นอกจากนี้สถาปัตยกรรมที่สร้างด้วยอิฐและก้อนหินในสมัยราชวงศ์ถังก็ได้รับ การพัฒนาอีกขั้นหนึ่ง เจดีย์ห่านใหญ่ เจดีย์ห่านเล็กในเมืองซีอานและเจดีย์เชียนสุน ในเมืองต้าหลี่ต่างก็เป็นเจดีย์ที่สร้างด้วยอิฐและก้อนหิน

## วัฒนธรรม

### บันเทิงคดี

* มังกรราชวงศ์ถัง
* มังกรคู่สู้สิบทิศ
* วานรเทพสะท้านฟ้า
* บันทึกปิ่น
* ลำนำรักแห่งฉางอัน
* ตำนานอู่เม่ยเนียง
* สตรีหาญฉางเกอ
* ศึกชิงบัลลังก์ราชวงศ์ถัง
* ศึกบุปผาวังมังกร 1-2
* ฉางอัน 12 ชั่วยาม
* ลำนำรักเคียง​บัลลังก์​
* ตำนานลั่วหยาง​

### หนังสือการ์ตูน

* ฉางเกอสิง

### วรรณกรรม

* ไซอิ๋ว

### ศาสนาและปรัชญา

ในสมัยราชวงศ์ถัง พระภิกษุเสวียนจ้าง ได้เดินทางไปยังชมพูทวีป (อินเดียในปัจจุบัน) โดยใช้เส้นทางสายไหม ไปศึกษาพระพุทธศาสนาที่มหาวิทยาลัยนาลันทา เป็นเวลา 14 ปี ซึ่งหลังจากเดินทางกลับมาประเทศจีนแล้วได้จำพรรษาอยู่ที่วัดห่านป่าใหญ่（大雁塔）ที่เมืองฉางอาน ท่านได้แปลพระไตรปิฎกจากภาษาบาลีมาเป็นภาษาจีน ซึ่งเรื่องราวการเดินทางไปชมพูทวีปของพระภิกษุเสวียนจ้าง ต่อมาในสมัยราชวงศ์หมิง หวู เฉิง เอิน กวีผู้เลื่องชื่อ ได้นำเรื่องราวนี้มาเขียนเป็นนิยายเรื่อง "ไซอิ๋ว" ในเวลาต่อมา ซึ่งถึอเป็น1ใน4สุดยอดนวนิยายอมตะของจีน โดยตัวละครในเรื่องไซอิ๋วนั้น เสวียนจ้างก็คือ "พระถังซัมจั๋ง" นั่นเอง

### สิ่งประดิษฐ์

## ดูเพิ่ม

* รายพระนามจักรพรรดิราชวงศ์ถัง

## หมายเหตุ

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น

* ราชวงศ์ถัง เก็บถาวร 2010-06-01 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน พิพิธภัณฑ์ออนไลน์ที่มหาวิทยาลัยมินเนโซตาสเตท (ในภาษาอังกฤษ)
* ราชวงศ์ถัง (ค.ศ. 618–907) เก็บถาวร 2012-12-27 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน