# อริยสัจ 4

**อริยสัจ** (บาลี: *Ariyasacca*) หรือที่รู้จักกันในชื่อ **จตุราริยสัจ** หรือ **อริยสัจ 4** คือหลักคำสอนที่เป็นหัวใจสำคัญของพระพุทธศาสนา อันเป็นความจริงอันประเสริฐ 4 ประการ ที่พระโคตมพุทธเจ้าได้ตรัสรู้ด้วยพระปัญญาอันยิ่ง ณ วันเพ็ญเดือน 6 ใต้ต้นพระศรีมหาโพธิ์ การเข้าใจในอริยสัจ 4 ถือเป็นหนทางไปสู่การดับทุกข์และบรรลุนิพพาน

อริยสัจ 4 ประกอบด้วยความจริง 4 ประการ ดังนี้:

1. **ทุกข์อริยสัจ** (บาลี: *Dukkha*) — คือ สภาพที่ทนได้ยาก ภาวะที่ทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้ สภาพที่บีบคั้น ได้แก่ ชาติ (การเกิด) ชรา (การแก่ การเก่า) มรณะ (การตาย การสลายไป การสูญสิ้น) การประสบกับสิ่งอันไม่เป็นที่รัก การพลัดพรากจากสิ่งอันเป็นที่รัก การปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่สมหวังในสิ่งนั้น กล่าวโดยย่อ ทุกข์ก็คืออุปาทานขันธ์ หรือขันธ์ 5 ⠀ ตามแนวอธิบายใน **สังยุตตนิกายอรรถกถา** (สารถปกาสินี) มีการแจกแจงดังนี้:
	* **สภาวทุกข์** (ทุกข์เป็นสภาพ)
	* **ปริยายทุกข์** (ทุกข์เป็นอาการ)
	* **นิปปริยายทุกข์** (อุปาทานขันธ์เป็นทุกข์โดยสรุป)
	นอกจากนี้ยังมีการแบ่งเป็น:
	* **ทุกข์ประจำ** (สภาพที่ติดมากับสังขาร เช่น เกิด แก่ เจ็บ ตาย)
	* **ทุกข์จร** (อาการที่เกิดขึ้นเป็นคราว ๆ)
	* **ทุกข์รวบยอด** คือ การยึดมั่นในขันธ์ 5 (บาลี: อุปาทานขันธ์) นั่นเองที่เป็นตัวทุกข์
2. **สมุทัย** (บาลี: *Samudaya*) — สาเหตุที่ทำให้เกิด**ทุกข์อริยสัจ** คือ ความทะยานอยากทำให้มีการเกิดความ**ทุกข์อริยสัจ** เป็นไปกับความกำหนัด ด้วยอำนาจความเพลิดเพลิน เพลินยิ่งในอารมณ์นั้น ๆ ได้แก่ **ตัณหา** (ความทะยานอยาก) 3 ประเภท คือ:
	* **กามตัณหา** — ความอยากในกามคุณอารมณ์ที่น่าปรารถนา
	* **ภวตัณหา** — ความอยากเป็น อยากคงอยู่ตลอดไป (ประกอบด้วยสัสสตทิฏฐิ)
	* **วิภวตัณหา** — ความอยากในความไม่มีภพ อยากไม่เป็น อยากให้สิ้นสุด (ประกอบด้วยอุจเฉททิฏฐิ)
3. **นิโรธ** (บาลี: *Nirodha*) — คือ ความดับ**ทุกข์อริยสัจ** นิโรธเป็นการดับตัณหาสาเหตุที่ทำให้เกิดความ**ทุกข์อริยสัจ** , ความดับโดยหมดความกำหนัด โดยไม่เหลือแห่ง**ตัณหา** , ความสละตัณหา , ความวางตัณหา , การปล่อยตัณหา , ความไม่พัวพันแห่งตัณหา
4. **มรรค** (บาลี: *Magga*) — คือ หนทางปฏิบัติที่นำไปสู่นิโรธความดับ**ทุกข์อริยสัจ** มรรค 8 เป็นข้อปฏิบัติที่นำไปสู่การดับตัณหาสาเหตุที่ทำให้เกิดความ**ทุกข์อริยสัจ** ความดับโดยหมดความกำหนัด โดยไม่เหลือแห่ง**ตัณหา** , ความสละตัณหา , ความวางตัณหา , การปล่อยตัณหา , ความไม่พัวพันแห่งตัณหา **มีองค์ประกอบอยู่ 8 ประการ** หรือ **มัชฌิมาปฏิปทา** (ทางสายกลาง) ประกอบด้วย:
	* สัมมาทิฏฐิ (ความเห็นชอบ)
	* สัมมาสังกัปปะ (ความดำริชอบ)
	* สัมมาวาจา (การเจรจาชอบ)
	* สัมมากัมมันตะ (การกระทำชอบ)
	* สัมมาอาชีวะ (การเลี้ยงชีพชอบ)
	* สัมมาวายามะ (ความพยายามชอบ)
	* สัมมาสติ (ความระลึกชอบ)
	* สัมมาสมาธิ (ความตั้งใจมั่นชอบ)

## กิจในอริยสัจ 4

กิจในอริยสัจ คือหน้าที่ที่ต้องปฏิบัติต่ออริยสัจแต่ละข้อ เรียกว่า **กิจญาณ** ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของญาณทัสสนะ (รอบ 3 อาการ 12) ดังนี้:

1. **ปริญญา** (ทุกข์ - ควรรู้) — ทำความเข้าใจปัญหาตามความเป็นจริง
2. **ปหานะ** (สมุทัย - ควรละ) — กำจัดสาเหตุที่ทำให้เกิดทุกข์
3. **สัจฉิกิริยา** (นิโรธ - ควรทำให้แจ้ง) — เข้าถึงภาวะที่ไร้ปัญหา
4. **ภาวนา** (มรรค - ควรเจริญ) — ฝึกอบรมลงมือปฏิบัติเพื่อให้ถึงจุดหมาย

## รอบ 3 อาการ 12

การหยั่งรู้อริยสัจครบ 3 รอบ (ญาณ 3) ในแต่ละสัจจะ รวมเป็นอาการ 12 มีรายละเอียดดังนี้:

| ญาณ / อริยสัจ | **ทุกข์** | **ทุกขสมุทัย (เหตุทุกข์)** | **ทุกขนิโรธ (ดับทุกข์)** | **นิโรธคามินีปฏิปทา (มรรค)** |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| สัจญาณ (รู้รายการ) | นี่คือทุกข์ | นี่คือเหตุแห่งทุกข์ | นี่คือความดับทุกข์ | นี่คือทางดับทุกข์ |
| กิจญาณ (รู้หน้าที่) | ทุกข์ควรกำหนดรู้ | เหตุแห่งทุกข์ควรละเสีย | ความดับทุกข์ควรทำให้แจ้ง | ทางดับทุกข์ควรเจริญ (ปฏิบัติ) |
| กตญาณ (รู้ว่ากระทำแล้ว) | ทุกข์ได้กำหนดรู้แล้ว | เหตุแห่งทุกข์ได้ละแล้ว | ความดับทุกข์ได้ทำให้แจ้งแล้ว | ทางดับทุกข์ได้ปฏิบัติบริบูรณ์แล้ว |

## อ้างอิง

* ราชบัณฑิตยสถาน. (2548). *พจนานุกรมศัพท์ศาสนาสากล ฉบับราชบัณฑิตยสถาน.* (พิมพ์ครั้งที่ 2 แก้ไขเพิ่มเติม). กรุงเทพฯ : อรุณการพิมพ์. หน้า 65-66.
* พระธรรมปิฎก (ประยุทธ์ ปยุตฺโต). "พุทธธรรม" มหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย, 2546