# ประวัติศาสตร์มนุษย์

**ประวัติศาสตร์โลก** หรือ **ประวัติศาสตร์มนุษย์** คือการศึกษาประสบการณ์ของมนุษย์ตั้งแต่ยุคก่อนประวัติศาสตร์จนถึงปัจจุบัน โดยอาศัยหลักฐานจากโบราณคดี มานุษยวิทยา ภาษาศาสตร์ พันธุศาสตร์ และหลักฐานลายลักษณ์อักษรในสมัยที่มีการเขียนแล้ว ประวัติศาสตร์โลกโดยทั่วไปไม่รวมประวัติศาสตร์ธรรมชาติหรือธรณีวิทยาที่ไม่เกี่ยวข้องกับมนุษย์โดยตรง เว้นแต่สิ่งแวดล้อม ภูมิอากาศ โรคระบาด หรือทรัพยากรธรรมชาติจะมีผลต่อพัฒนาการของสังคมมนุษย์

มนุษย์ปัจจุบันหรือ *โฮโมเซเปียนส์* วิวัฒนาการขึ้นในแอฟริการาว 300,000 ปีก่อน และดำรงชีวิตส่วนใหญ่ในระยะแรกแบบคนเก็บของป่าล่าสัตว์ ก่อนจะกระจายออกจากแอฟริกาไปยังยูเรเชีย ออสเตรเลีย และทวีปอเมริกาในช่วงปลายยุคน้ำแข็งครั้งล่าสุด เมื่อราว 12,000 ปีก่อน มนุษย์ได้ตั้งถิ่นฐานอยู่ในพื้นที่ส่วนใหญ่ของโลกที่ไม่มีน้ำแข็งปกคลุมแล้ว

ตั้งแต่ราว 10,000 ปีก่อนคริสตกาล การปฏิวัติยุคหินใหม่ทำให้มนุษย์บางกลุ่มเริ่มเพาะปลูก เลี้ยงสัตว์ และตั้งถิ่นฐานถาวรมากขึ้น การเกษตรเกิดขึ้นอย่างอิสระในหลายภูมิภาคของโลก เช่น เอเชียตะวันตก จีน แอฟริกา ลุ่มแม่น้ำสินธุ และทวีปอเมริกา การผลิตอาหารส่วนเกินเอื้อต่อการเพิ่มประชากร การแบ่งงาน การแลกเปลี่ยนสินค้า และการเกิดชุมชนขนาดใหญ่ขึ้น ซึ่งต่อมานำไปสู่เมือง รัฐ ระบบการเขียน และอารยธรรมยุคแรก

ในช่วงสหัสวรรษที่ 4–3 ก่อนคริสตกาล อารยธรรมเมืองยุคแรกเกิดขึ้นในหลายภูมิภาค เช่น เมโสโปเตเมีย อียิปต์โบราณ อารยธรรมลุ่มแม่น้ำสินธุ จีนโบราณ และอารยธรรมในทวีปอเมริกา สังคมเหล่านี้พัฒนาระบบการปกครอง การเก็บบันทึก ศาสนา การค้า เทคโนโลยี และความสัมพันธ์ระหว่างเมืองหรือรัฐ ซึ่งเป็นพื้นฐานของยุคโบราณ ต่อมาในหลายภูมิภาคของโลก

การแบ่งยุคทางประวัติศาสตร์แตกต่างกันไปตามภูมิภาค สำหรับประวัติศาสตร์ยุโรปและเมดิเตอร์เรเนียน มักแบ่งเป็นยุคโบราณ สมัยกลาง ยุคใหม่ตอนต้น และยุคใหม่ตอนปลาย แต่เส้นแบ่งดังกล่าวไม่สามารถใช้กับทุกภูมิภาคได้โดยตรง เพราะจีน อินเดีย โลกอิสลาม แอฟริกา เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โอเชียเนีย และอเมริกามีพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ของตนเอง อย่างไรก็ตาม ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 15 เป็นต้นมา การค้าโลก การเดินเรือข้ามมหาสมุทร การล่าอาณานิคม การแลกเปลี่ยนโคลัมเบียน และต่อมาคือการปฏิวัติอุตสาหกรรม ทำให้สังคมต่าง ๆ เชื่อมโยงกันมากขึ้นจนเกิดระบบโลกสมัยใหม่

ในช่วงสองศตวรรษหลัง ประวัติศาสตร์มนุษย์เปลี่ยนแปลงอย่างรวดเร็วจากการเติบโตของประชากร ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี อุตสาหกรรม การสื่อสาร การค้า และกำลังทางทหาร ขณะเดียวกันมนุษยชาติก็เผชิญความท้าทายระดับโลก เช่น สงครามโลก การล่าอาณานิคมและการปลดปล่อยอาณานิคม ความเหลื่อมล้ำ โรคระบาด การเสื่อมโทรมของสิ่งแวดล้อม และการเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ

## ยุคก่อนประวัติศาสตร์

โครงกระดูกของ "ลูซี" หรือ *ออสตราโลพิเทคัส อะฟาเรนซิส* หนึ่งในซากดึกดำบรรพ์โฮมินินที่มีชื่อเสียงที่สุด
ยุคก่อนประวัติศาสตร์เป็นช่วงเวลาของมนุษย์ก่อนการเกิดระบบการเขียน จึงต้องศึกษาผ่านหลักฐานทางโบราณคดี มานุษยวิทยา ภาษาศาสตร์ พันธุศาสตร์ และซากดึกดำบรรพ์ มากกว่าหลักฐานลายลักษณ์อักษรโดยตรง ช่วงเวลานี้ครอบคลุมพัฒนาการตั้งแต่วิวัฒนาการของโฮมินิน การใช้เครื่องมือหิน การควบคุมไฟ การเกิดพฤติกรรมเชิงสัญลักษณ์และศิลปะ ไปจนถึงการปฏิวัติยุคหินใหม่ ซึ่งมนุษย์บางกลุ่มเริ่มเพาะปลูก เลี้ยงสัตว์ และตั้งถิ่นฐานถาวร อันเป็นพื้นฐานสำคัญของการเกิดเมือง รัฐ และอารยธรรมในยุคโบราณต่อมา

### วิวัฒนาการของมนุษย์

มนุษย์เป็นส่วนหนึ่งของวงศ์ลิงใหญ่ และวิวัฒนาการขึ้นในแอฟริกาผ่านสายวิวัฒนาการของโฮมินิน ซึ่งแยกจากสายวิวัฒนาการของชิมแปนซีเมื่อประมาณ 7–5 ล้านปีก่อน ลักษณะเด่นประการหนึ่งของโฮมินินคือการเดินสองขา ซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับการปรับตัวต่อภูมิประเทศและภูมิอากาศของแอฟริกาที่เปลี่ยนแปลงจากป่าทึบไปสู่สภาพแวดล้อมเปิดมากขึ้น

โฮมินินเริ่มใช้เครื่องมือหินอย่างเรียบง่ายเมื่อประมาณ 3.3 ล้านปีก่อน จากหลักฐานที่แหล่งลอเมกวีในประเทศเคนยา ซึ่งมักถือเป็นจุดเริ่มต้นของยุคหินเก่า ต่อมา สกุล *โฮโม* วิวัฒนาการขึ้นจากบรรพบุรุษกลุ่ม *ออสตราโลพิเทคัส* โดยหลักฐานเก่าแก่ของสกุล *โฮโม* มีอายุราว 2.8 ล้านปีก่อน และชนิดที่ได้รับการตั้งชื่อในระยะแรก ได้แก่ *โฮโม แฮบิลิส* ซึ่งมีขนาดสมองใหญ่กว่าออสตราโลพิเทคัสอย่างชัดเจน

*โฮโม อีเร็กตัส* ปรากฏขึ้นเมื่อประมาณ 2 ล้านปีก่อน และเป็นโฮมินินชนิดแรก ๆ ที่ออกจากแอฟริกาและกระจายไปในยูเรเชีย หลักฐานการควบคุมไฟของมนุษย์ยุคแรกมีความเก่าแก่แตกต่างกันไปในแต่ละพื้นที่ แต่โดยทั่วไปพบหลักฐานการใช้ไฟเพื่อให้ความอบอุ่น ปรุงอาหาร และประดิษฐ์เครื่องมืออย่างน้อยตั้งแต่หลายแสนปีก่อน ตั้งแต่ราว 600,000 ปีก่อน สกุล *โฮโม* แตกแขนงออกเป็นหลายกลุ่ม เช่น *โฮโม ไฮเดลเบอร์เกนซิส* นีแอนเดอร์ทัล และ*เดนิโซแวน* โดยวิวัฒนาการของมนุษย์ไม่ได้เป็นเส้นตรงเพียงสายเดียว แต่มีการผสมข้ามระหว่างประชากรมนุษย์โบราณหลายกลุ่ม รวมถึงบรรพบุรุษของมนุษย์ปัจจุบันด้วย

### มนุษย์ยุคแรก

แผนที่แสดงการกระจายตัวของ *โฮโม อีเร็กตัส*, นีแอนเดอร์ทัล และ *โฮโมเซเปียนส์* ออกจากแอฟริกาในช่วงเวลาต่าง ๆ
*โฮโมเซเปียนส์* หรือมนุษย์ปัจจุบัน วิวัฒนาการขึ้นในแอฟริการาว 300,000 ปีก่อน จากประชากรมนุษย์โบราณในสายใกล้เคียงกับ *โฮโม ไฮเดลเบอร์เกนซิส* ในช่วงหลายหมื่นปีต่อมา มนุษย์ค่อย ๆ พัฒนาลักษณะทางกายวิภาคแบบมนุษย์สมัยใหม่ และมีหลักฐานของพฤติกรรมเชิงสัญลักษณ์ เช่น การฝังศพ การใช้เครื่องประดับ และการใช้ดินแดงหรือออกเกอร์ประดับร่างกาย ตั้งแต่ราว 100,000 ปีก่อน การเกิดของภาษาที่มีโครงสร้างซับซ้อนยังไม่สามารถระบุเวลาได้แน่ชัด แต่เป็นหนึ่งในพัฒนาการสำคัญที่ทำให้มนุษย์สามารถถ่ายทอดความรู้ วางแผน และสร้างความร่วมมือในกลุ่มขนาดใหญ่ได้ดีกว่าสัตว์อื่น

มนุษย์ยุคหินเก่าส่วนใหญ่ดำรงชีวิตแบบคนเก็บของป่าล่าสัตว์และมักเคลื่อนย้ายถิ่นฐานตามฤดูกาลหรือทรัพยากรในพื้นที่ อย่างไรก็ตาม หลักฐานทางโบราณคดีชี้ว่ามนุษย์ยุคนี้มีวัฒนธรรมและความสามารถทางสัญลักษณ์ที่ซับซ้อน เช่น จิตรกรรมถ้ำ ประติมากรรมจากงาช้าง หิน และกระดูก ตลอดจนเครื่องดนตรีเก่าแก่ เช่น ขลุ่ยกระดูกจากบริเวณชวาเบียนจูราในเยอรมนีซึ่งมีอายุราว 40,000 ปี ภาพเขียนและวัตถุเชิงพิธีกรรมบางส่วนยังถูกตีความว่าเกี่ยวข้องกับความเชื่อแบบวิญญาณนิยมหรือชาแมน แม้การตีความดังกล่าวยังต้องอาศัยความระมัดระวังเนื่องจากไม่มีหลักฐานลายลักษณ์อักษรจากยุคนั้น

มนุษย์ปัจจุบันอพยพออกจากแอฟริกาหลายระลอก โดยมีหลักฐานของการอพยพระยะแรกตั้งแต่ราว 194,000–177,000 ปีก่อน อย่างไรก็ดี ทัศนะหลักในปัจจุบันเห็นว่ามนุษย์นอกแอฟริกาส่วนใหญ่สืบเชื้อสายจากประชากรกลุ่มหนึ่งที่อพยพออกจากแอฟริการาว 70,000–50,000 ปีก่อน มนุษย์เดินทางถึงออสเตรเลียราว 65,000 ปีก่อน ยุโรปราว 45,000 ปีก่อน และทวีปอเมริการาว 21,000 ปีก่อน การกระจายตัวนี้เกิดขึ้นในช่วงปลายยุคน้ำแข็งครั้งล่าสุด และเมื่อยุคน้ำแข็งสิ้นสุดลงราว 12,000 ปีก่อน มนุษย์ได้ตั้งถิ่นฐานในพื้นที่ส่วนใหญ่ของโลกที่ไม่มีน้ำแข็งปกคลุมแล้ว การขยายตัวของมนุษย์ยังเกิดขึ้นในเวลาใกล้เคียงกับการสูญพันธุ์ควอเทอร์นารีและการสูญพันธุ์ของมนุษย์โบราณบางกลุ่ม เช่น นีแอนเดอร์ทัล ซึ่งอาจเกี่ยวข้องกับทั้งการเปลี่ยนแปลงภูมิอากาศ การแข่งขันกับมนุษย์ปัจจุบัน และปัจจัยอื่นร่วมกัน

### กำเนิดการเกษตรกรรม

เสาหินแกะสลักที่โกเบกลีเทเปในอนาโตเลีย แสดงให้เห็นความซับซ้อนทางพิธีกรรมและสังคมของมนุษย์ช่วงปลายยุคก่อนประวัติศาสตร์
ตั้งแต่ประมาณ 10,000 ปีก่อนคริสตกาล การปฏิวัติยุคหินใหม่ได้เปลี่ยนวิถีชีวิตของมนุษย์บางกลุ่มจากการเก็บของป่าล่าสัตว์และการเคลื่อนย้ายถิ่นฐาน ไปสู่การเพาะปลูก การเลี้ยงสัตว์ และการตั้งถิ่นฐานถาวรมากขึ้น อย่างไรก็ตาม การเกษตรไม่ได้เกิดขึ้นจากศูนย์กลางเดียว แต่เกิดขึ้นอย่างอิสระในหลายภูมิภาคของโลก และเกี่ยวข้องกับพืชและสัตว์หลากหลายชนิดในอย่างน้อย 11 ศูนย์กลางการเพาะปลูกและเลี้ยงสัตว์

ในเอเชียตะวันตก มีการเพาะปลูกข้าวสาลีและข้าวบาร์เลย์ รวมทั้งเลี้ยงแกะและแพะในแถบเมโสโปเตเมียอย่างน้อยตั้งแต่ราว 8500 ปีก่อนคริสตกาล ในจีน ลุ่มแม่น้ำแยงซีมีการเพาะปลูกข้าวราว 8000–7000 ปีก่อนคริสตกาล ส่วนลุ่มแม่น้ำฮวงโหมีหลักฐานการเพาะปลูกข้าวฟ่างราว 7000 ปีก่อนคริสตกาล ในแอฟริกา มีหลักฐานการเพาะปลูกข้าวฟ่างและพืชอื่นในบริเวณซาฮาราระหว่างราว 8000–5000 ปีก่อนคริสตกาล ขณะที่ศูนย์กลางเกษตรกรรมอื่นเกิดขึ้นในที่ราบสูงเอธิโอเปียและป่าฝนแอฟริกาตะวันตก ในลุ่มแม่น้ำสินธุ มีการเพาะปลูกพืชราว 7000 ปีก่อนคริสตกาล และมีการเลี้ยงวัวราว 6500 ปีก่อนคริสตกาล ส่วนในทวีปอเมริกา มีการเพาะปลูกพืชอย่างฟักในอเมริกาใต้ตั้งแต่ก่อน 8500 ปีก่อนคริสตกาล พืชหัวบางชนิดในอเมริกากลาง และมันฝรั่งในแถบแอนดีสของอเมริกาใต้

การเปลี่ยนผ่านสู่เกษตรกรรมมีผลอย่างลึกซึ้งต่อประวัติศาสตร์มนุษย์ อาหารส่วนเกินทำให้บางชุมชนรองรับประชากรได้หนาแน่นขึ้น เกิดการแบ่งงาน ผู้เชี่ยวชาญเฉพาะทาง การแลกเปลี่ยนสินค้า และความสัมพันธ์ทางสังคมที่ซับซ้อนกว่าเดิม หมู่บ้านถาวรบางแห่งค่อย ๆ ขยายเป็นศูนย์กลางชุมชนและเมืองยุคแรก ขณะเดียวกันก็ยังมีสังคมเลี้ยงสัตว์เร่ร่อนในพื้นที่แห้งแล้งหรือทุ่งหญ้าที่ไม่เหมาะแก่การเพาะปลูก เช่น บริเวณทุ่งหญ้าสเตปป์ยูเรเชียและซาเฮลของแอฟริกา ความสัมพันธ์ระหว่างกลุ่มเกษตรกรตั้งถิ่นฐานกับกลุ่มเลี้ยงสัตว์เร่ร่อน ทั้งในรูปแบบการค้า การแลกเปลี่ยนวัฒนธรรม และความขัดแย้ง กลายเป็นหนึ่งในแบบแผนสำคัญของประวัติศาสตร์โลกช่วงต่อมา

ช่วงปลายยุคก่อนประวัติศาสตร์ยังเห็นพัฒนาการของเทคโนโลยีโลหะในบางภูมิภาค มนุษย์เริ่มใช้ทองแดงทำเครื่องมือและเครื่องประดับตั้งแต่ราว 6400 ปีก่อนคริสตกาล และมีหลักฐานของสัมฤทธิ์ซึ่งเป็นโลหะผสมระหว่างทองแดงกับดีบุกตั้งแต่ราว 4500 ปีก่อนคริสตกาล ก่อนที่การใช้โลหะและการเกิดระบบเมือง รัฐ และการเขียนจะนำไปสู่ช่วงเวลาที่เรียกว่า “ยุคโบราณ” ในหลายภูมิภาคของโลก

## ยุคโบราณ

ยุคโบราณเป็นช่วงเวลาที่สังคมมนุษย์หลายภูมิภาคพัฒนาเมือง รัฐ ระบบการเขียน ศาสนา การค้า และจักรวรรดิขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม หลังจากการเปลี่ยนผ่านจากสังคมเกษตรกรรมยุคหินใหม่ไปสู่สังคมเมืองในยุคสำริดและยุคเหล็ก เส้นแบ่งของยุคโบราณไม่เกิดขึ้นพร้อมกันทั่วโลก เพราะแต่ละภูมิภาคมีพัฒนาการทางการเมือง เศรษฐกิจ และเทคโนโลยีต่างกัน อย่างไรก็ตาม โดยทั่วไปยุคนี้ครอบคลุมตั้งแต่การเกิดอารยธรรมเมืองยุคแรกในสหัสวรรษที่ 4 ก่อนคริสตกาล ไปจนถึงการเปลี่ยนผ่านสู่ยุคหลังคลาสสิกหรือสมัยกลางราวคริสต์ศตวรรษที่ 5–6

### อู่อารยธรรมและรัฐแรกเริ่ม

อารยธรรมเมืองยุคแรกเกิดขึ้นในหลายภูมิภาคของโลก โดยเฉพาะบริเวณลุ่มแม่น้ำหรือพื้นที่ที่สามารถรองรับเกษตรกรรมเข้มข้นและการจัดระเบียบแรงงานขนาดใหญ่ได้ อารยธรรมสำคัญที่มักนับเป็นอู่อารยธรรม ได้แก่ เมโสโปเตเมียบริเวณลุ่มแม่น้ำไทกริส–ยูเฟรทีส อียิปต์โบราณบริเวณลุ่มแม่น้ำไนล์ อารยธรรมลุ่มแม่น้ำสินธุในเอเชียใต้ อารยธรรมจีนยุคต้นบริเวณลุ่มแม่น้ำฮวงโหและแยงซี รวมถึงอารยธรรมนอร์เตชิโกหรือการัล–ซูเปในชายฝั่งเปรู

สังคมเหล่านี้มีลักษณะร่วมบางประการ เช่น รัฐหรือศูนย์อำนาจทางการเมือง ระบบการเก็บบันทึก การแลกเปลี่ยนสินค้า งานช่างเฉพาะทาง ชนชั้นผู้ปกครองและนักบวช ตลอดจนการก่อสร้างสถาปัตยกรรมขนาดใหญ่ การเกิดเมืองไม่ได้หมายความว่าสังคมทุกแห่งมีรูปแบบเหมือนกัน บางแห่งมีรัฐรวมศูนย์เข้มแข็ง เช่น อียิปต์ บางแห่งเป็นเครือข่ายนครรัฐ เช่น เมโสโปเตเมีย ขณะที่บางแห่ง เช่น ลุ่มแม่น้ำสินธุ มีหลักฐานของผังเมืองและการจัดการทรัพยากรที่ซับซ้อน แต่ระบบการเมืองยังเป็นประเด็นถกเถียงเนื่องจากอักษรสินธุยังอ่านไม่ออก

จารึกอักษรคูนิฟอร์ม ซึ่งพัฒนาขึ้นจากระบบการบันทึกของเมโสโปเตเมีย
ในเมโสโปเตเมีย เมืองของชาวสุเมเรียน เช่น อูรุก อูร์ ลากาช และคิช พัฒนาระบบวัด การบริหาร และการเขียนขึ้นเพื่อรองรับเศรษฐกิจเมืองและการจัดการทรัพยากร อักษรคูนิฟอร์มซึ่งเขียนบนแผ่นดินเหนียวเริ่มจากการบันทึกทางเศรษฐกิจและค่อย ๆ ใช้ในกฎหมาย วรรณกรรม ศาสนา และการปกครอง นอกจากสุเมเรียน อัคคาด บาบิโลน และอัสซีเรียแล้ว โลกตะวันออกใกล้โบราณยังรวมถึงรัฐสำคัญในอานาโตเลียและเลแวนต์ เช่น ฮิตไทต์ มิทันนี และนครรัฐซีเรีย-คานาอัน ซึ่งมีบทบาทสำคัญในเครือข่ายการเมืองและการค้าในปลายยุคสำริด ก่อนที่ระบบระหว่างรัฐดังกล่าวจะปั่นป่วนอย่างรุนแรงในช่วงการล่มสลายปลายยุคสำริด

ซาร์กอนแห่งอัคคาดก่อตั้งจักรวรรดิอัคคาเดียนในคริสต์ศตวรรษที่ 24 ก่อนคริสตกาล โดยพิชิตเมืองต่าง ๆ ในเมโสโปเตเมียใต้และขยายอำนาจไปยังดินแดนรอบข้าง จักรวรรดิอัคคาเดียนจึงมักถูกกล่าวถึงว่าเป็นหนึ่งในจักรวรรดิแรกของโลกในความหมายของรัฐที่รวมหลายเมืองและหลายดินแดนไว้ภายใต้อำนาจศูนย์กลางเดียว หลังยุคอัคคาเดียน เมโสโปเตเมียยังมีรัฐสำคัญอื่น เช่น ราชวงศ์ที่สามแห่งอูร์ บาบิโลนยุคเก่า และอัสซีเรีย

อัสซีเรียเติบโตขึ้นจากรัฐทางเหนือของเมโสโปเตเมียและกลายเป็นจักรวรรดิสำคัญในสหัสวรรษที่ 1 ก่อนคริสตกาล โดยเฉพาะในยุคจักรวรรดิอัสซีเรียใหม่ เมืองหลวงของอัสซีเรียเปลี่ยนไปตามสมัย เช่น อัชชูร์ นิมรูด คอร์ซาบาด และนิเนเวห์ เซนนาเคอริบย้ายเมืองหลวงมายังนิเนเวห์ในช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 8 ก่อนคริสตกาล และเมืองนี้รุ่งเรืองต่อมาในสมัยเอซาร์ฮัดดอนและอัชเชอร์บานิปาล ห้องสมุดของอัชเชอร์บานิปาลที่นิเนเวห์เก็บแผ่นจารึกคูนิฟอร์มจำนวนมาก รวมถึงวรรณกรรมและองค์ความรู้ของเมโสโปเตเมีย เช่น มหากาพย์กิลกาเมช

มหาพีระมิดแห่งกีซาในอียิปต์โบราณ สะท้อนอำนาจรัฐรวมศูนย์ แรงงานจัดระเบียบ และความรู้ทางวิศวกรรมของสังคมยุคสำริดในอียิปต์ ลุ่มแม่น้ำไนล์เอื้อต่อการเกิดรัฐรวมศูนย์ตั้งแต่ปลายสหัสวรรษที่ 4 ก่อนคริสตกาล การรวมอียิปต์ตอนบนและตอนล่างราว 3100 ปีก่อนคริสตกาลเป็นจุดเริ่มต้นของรัฐอียิปต์โบราณ ซึ่งต่อมาพัฒนาระบบกษัตริย์ ศาสนา การเก็บภาษี แรงงานหลวง การเขียนอักษรไฮเออโรกลิฟ และสถาปัตยกรรมขนาดใหญ่ เช่น พีระมิด อียิปต์แตกต่างจากเมโสโปเตเมียตรงที่มีแนวโน้มเป็นรัฐลุ่มแม่น้ำรวมศูนย์ยาวนานกว่า แม้จะมีช่วงแตกแยกทางการเมืองหลายครั้ง

ในเอเชียใต้ อารยธรรมลุ่มแม่น้ำสินธุเจริญขึ้นในบริเวณปากีสถานและอินเดียตะวันตกเฉียงเหนือ เมืองสำคัญ เช่น ฮารัปปาและโมเฮนโจ-ดาโร มีผังเมือง อิฐเผา ระบบระบายน้ำ และเครือข่ายการค้า แต่เนื่องจากอักษรสินธุยังอ่านไม่ออก จึงยังไม่สามารถสรุปลักษณะการเมือง ศาสนา และภาษาของอารยธรรมนี้ได้อย่างแน่ชัด ในจีน อารยธรรมยุคต้นสืบเนื่องจากวัฒนธรรมหย่างเชาและหลงชาน ก่อนที่ราชวงศ์ชางจะปรากฏเป็นราชวงศ์แรกที่มีหลักฐานโบราณคดีและอักษรกระดูกเสี่ยงทายชัดเจน ส่วนราชวงศ์เซี่ยยังเป็นประเด็นถกเถียงทางประวัติศาสตร์และโบราณคดี

ในทวีปอเมริกา อารยธรรมนอร์เตชิโกบริเวณชายฝั่งเปรูเป็นอารยธรรมเมืองยุคแรกที่มีสถาปัตยกรรมสาธารณะขนาดใหญ่ เช่น เมืองการัล ส่วนในเมโสอเมริกา ต่อมามีวัฒนธรรมโอลเมกซึ่งมีชื่อเสียงจากหัวศิลาขนาดใหญ่ และเป็นหนึ่งในรากฐานของวัฒนธรรมเมโสอเมริกาภายหลัง เช่น มายาและเตโอตีวากัน

### ยุคแกนหลักความคิด

พระพุทธรูปแบบคันธาระ สะท้อนการแพร่หลายของพระพุทธศาสนาและศิลปะข้ามภูมิภาคในเอเชีย
โสกราตีส หนึ่งในนักปรัชญากรีกที่มีอิทธิพลต่อประวัติศาสตร์ความคิดตะวันตก
ระหว่างประมาณ 800–200 ปีก่อนคริสตกาล นักประวัติศาสตร์บางกลุ่มเรียกช่วงเวลานี้ว่า “ยุคแกนหลักความคิด” เนื่องจากมีการเกิดหรือการจัดรูปของแนวคิดทางศาสนา จริยศาสตร์ และปรัชญาสำคัญในหลายภูมิภาคของยูเรเชียอย่างค่อนข้างเป็นอิสระจากกัน แนวคิดสำคัญในช่วงนี้ ได้แก่ ลัทธิขงจื๊อและลัทธิเต๋าในจีน ศาสนาพุทธและศาสนาเชนในอินเดีย การพัฒนาของเอกเทวนิยมและศาสนายิวในอิสราเอลและยูดาห์โบราณ ศาสนาโซโรอัสเตอร์ในอิหร่าน และปรัชญากรีกโบราณในโลกเมดิเตอร์เรเนียน

ความคิดเหล่านี้ส่งผลยาวนานต่อระบบศีลธรรม การเมือง การศึกษา และศาสนาของภูมิภาคต่าง ๆ ลัทธิขงจื๊อเน้นระเบียบสังคม ความกตัญญู และคุณธรรมของผู้ปกครอง ขณะที่ลัทธิเต๋าเน้นความสอดคล้องกับเต๋าและธรรมชาติ ในอินเดีย พระพุทธศาสนาและเชนตั้งคำถามต่อพิธีกรรมพราหมณ์และเน้นการหลุดพ้นจากวัฏสงสาร ส่วนในกรีซ นักคิดอย่างโสกราตีส เพลโต และอริสโตเติลวางรากฐานของตรรกศาสตร์ จริยศาสตร์ การเมือง และอภิปรัชญาที่มีอิทธิพลต่อยุโรปและโลกอิสลามในเวลาต่อมา

### การล่มสลายปลายยุคสำริด

จดหมายอามาร์นา สะท้อนเครือข่ายการทูตระหว่างรัฐใหญ่ในปลายยุคสำริด เช่น อียิปต์ บาบิโลน อัสซีเรีย มิทันนี และฮิตไทต์
ในช่วงปลายยุคสำริด ราวคริสต์ศตวรรษที่ 16–13 ก่อนคริสตกาล โลกตะวันออกใกล้และเมดิเตอร์เรเนียนตะวันออกมีระบบการเมืองระหว่างรัฐที่ซับซ้อน รัฐมหาอำนาจสำคัญ ได้แก่ อียิปต์อาณาจักรใหม่ จักรวรรดิฮิตไทต์ในอานาโตเลียและซีเรียเหนือ บาบิโลน อัสซีเรีย มิทันนี และรัฐไมซีนีในทะเลอีเจียน รัฐเหล่านี้ติดต่อกันผ่านการทูต การแต่งงานระหว่างราชวงศ์ การค้าโลหะ สิ่งฟุ่มเฟือย ม้า รถศึก และการแลกเปลี่ยนของกำนัลระหว่างกษัตริย์ จดหมายอามาร์นาที่พบในอียิปต์เป็นหลักฐานสำคัญของเครือข่ายการทูตดังกล่าว

ฮิตไทต์เป็นชนกลุ่มอินโด-ยูโรเปียนในอานาโตเลียซึ่งสร้างรัฐสำคัญขึ้นตั้งแต่คริสต์สหัสวรรษที่ 2 ก่อนคริสตกาล เมืองฮัตตูซาได้รับการสถาปนาเป็นเมืองหลวงราว 1650 ปีก่อนคริสตกาลภายใต้พระเจ้าฮัตตูซิลีที่ 1 และกลายเป็นศูนย์กลางของจักรวรรดิที่มีอิทธิพลในอานาโตเลีย ซีเรียเหนือ และบางส่วนของเมโสโปเตเมียตอนบน จักรวรรดิฮิตไทต์มีบทบาทสำคัญในดุลอำนาจกับอียิปต์ อัสซีเรีย บาบิโลน และมิทันนี โดยเฉพาะในซีเรียและเลแวนต์

ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 13 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 12 ก่อนคริสตกาล โลกปลายยุคสำริดเผชิญความปั่นป่วนรุนแรงซึ่งเรียกว่า “การล่มสลายปลายยุคสำริด” หลายเมืองและรัฐในเมดิเตอร์เรเนียนตะวันออก อานาโตเลีย เลแวนต์ และทะเลอีเจียนถูกทำลาย ถูกทิ้งร้าง หรือสูญเสียระบบราชสำนักเดิม อารยธรรมไมซีนีในกรีซเสื่อมลง เมืองท่าอย่างอูการิตถูกทำลาย จักรวรรดิฮิตไทต์สิ้นสุดลง ส่วนอียิปต์อาณาจักรใหม่และอัสซีเรียรอดพ้นจากการล่มสลายโดยตรงแต่สูญเสียอำนาจและเครือข่ายอิทธิพลบางส่วน

สาเหตุของการล่มสลายปลายยุคสำริดยังเป็นประเด็นถกเถียง นักวิชาการจำนวนมากไม่มองว่าเกิดจากปัจจัยเดียว แต่เป็นวิกฤตเชิงระบบที่ประกอบด้วยภัยแล้ง การขาดแคลนอาหาร ความขัดแย้งภายใน การเคลื่อนย้ายประชากร การโจมตีของกลุ่มที่แหล่งอียิปต์เรียกว่า “ชนทะเล” การหยุดชะงักของการค้า และความเปราะบางของระบบรัฐราชสำนักที่พึ่งพาเครือข่ายระหว่างภูมิภาคสูง งานวิจัยทางภูมิอากาศจากวงปีไม้ในอานาโตเลียยังชี้ว่าช่วงราว 1198–1196 ปีก่อนคริสตกาลเกิดภัยแล้งรุนแรงต่อเนื่อง ซึ่งอาจซ้ำเติมความเปราะบางของจักรวรรดิฮิตไทต์และระบบเศรษฐกิจปลายยุคสำริด

### จักรวรรดิและโลกคลาสสิก

พาร์เธนอนบนอะโครโพลิสแห่งเอเธนส์ หนึ่งในสัญลักษณ์ของกรีซคลาสสิกตั้งแต่ราว 500 ปีก่อนคริสตกาลถึง ค.ศ. 500 หลายภูมิภาคของยูเรเชียเข้าสู่ยุคจักรวรรดิขนาดใหญ่ รัฐเหล่านี้อาศัยกองทัพ ระบบภาษี เส้นทางคมนาคม กฎหมาย และอุดมการณ์การปกครองเพื่อควบคุมประชากรและดินแดนกว้างใหญ่ อำนาจจักรวรรดิช่วยเปิดเส้นทางการค้าและการแลกเปลี่ยนวัฒนธรรม แต่ก็ทำให้เกิดสงคราม การเก็บทรัพยากรจากชายขอบ และความตึงเครียดระหว่างศูนย์กลางกับท้องถิ่น

ในโลกเมดิเตอร์เรเนียน กรีซโบราณประกอบด้วยนครรัฐจำนวนมาก เช่น เอเธนส์และสปาร์ตา ก่อนที่มาซิโดเนียภายใต้อเล็กซานเดอร์มหาราชจะขยายอำนาจไปยังอียิปต์ เปอร์เซีย และเอเชียกลาง การพิชิตของอเล็กซานเดอร์นำไปสู่สมัยเฮลเลนิสต์ ซึ่งภาษา ศิลปะ วิทยาศาสตร์ และปรัชญากรีกแพร่กระจายไปทั่วเมดิเตอร์เรเนียนตะวันออกและตะวันออกใกล้

จักรวรรดิโรมันเติบโตจากนครรัฐโรมในคาบสมุทรอิตาลีและค่อย ๆ ครอบครองพื้นที่รอบทะเลเมดิเตอร์เรเนียน ภายใต้จักรพรรดิออกัสตัส โรมเปลี่ยนจากสาธารณรัฐเป็นจักรวรรดิ และในสมัยจักรพรรดิทราจัน อำนาจโรมันแผ่กว้างถึงระดับสูงสุด รวมถึงบริเตนตอนใต้ กอล คาบสมุทรไอบีเรีย แอฟริกาเหนือ อียิปต์ เลวานต์ และบางส่วนของเมโสโปเตเมีย โรมันมีอิทธิพลยาวนานต่อกฎหมาย ภาษา เมือง ถนน วิศวกรรม และศาสนาคริสต์ในยุโรปและเมดิเตอร์เรเนียน

ในเอเชียใต้ จักรวรรดิโมริยะก่อตั้งโดยพระเจ้าจันทรคุปต์เมารยะในคริสต์ศตวรรษที่ 4 ก่อนคริสตกาล และรุ่งเรืองในสมัยพระเจ้าอโศกมหาราช ผู้มีบทบาทสำคัญในการอุปถัมภ์และเผยแผ่พระพุทธศาสนา ต่อมาในคริสต์ศตวรรษที่ 4–6 จักรวรรดิคุปตะมีอำนาจในอินเดียตอนเหนือและมักถูกกล่าวถึงว่าเป็นช่วงสำคัญของวรรณกรรม คณิตศาสตร์ ดาราศาสตร์ ศิลปะ และวัฒนธรรมสันสกฤต

ในเอเชียตะวันออก ราชวงศ์ฉินรวมจีนเป็นจักรวรรดิครั้งแรกในปี 221 ก่อนคริสตกาล ก่อนที่ราชวงศ์ฮั่นจะสถาปนาระบบจักรวรรดิที่ยั่งยืนกว่า ราชวงศ์ฮั่นพัฒนาระบบราชการ ลัทธิขงจื๊อในฐานะอุดมการณ์รัฐ การทำสำมะโนและภาษี ตลอดจนการติดต่อกับเอเชียกลางผ่านเครือข่ายที่ต่อมาถูกเรียกว่าเส้นทางสายไหม ฮั่นและโรมันเป็นมหาอำนาจร่วมสมัยคนละฟากของยูเรเชีย แม้จะมีการติดต่อโดยอ้อมผ่านการค้าและรัฐตัวกลางมากกว่าการสัมพันธ์กันโดยตรง

ในแอฟริกาเหนือและตะวันออกเฉียงเหนือ อียิปต์หลังยุคฟาโรห์เข้าสู่ช่วงปกครองของเปอร์เซีย มาซิโดเนีย และราชวงศ์ปโตเลมี ก่อนถูกผนวกเป็นจังหวัดของโรมัน ขณะที่บริเวณแอฟริกาตะวันออกเฉียงเหนือและลุ่มน้ำไนล์ตอนบนมีรัฐสำคัญ เช่น นูเบียและอาณาจักรคูช ส่วนในแอฟริกาตะวันตก การขยายตัวของผู้พูดภาษาบันตูช่วยกระจายเกษตรกรรมและโลหกรรมเหล็กไปยังแอฟริกากลาง ตะวันออก และใต้ ซึ่งเป็นพื้นฐานของรัฐและเครือข่ายการค้าในยุคหลัง

ในทวีปอเมริกา หลังอารยธรรมนอร์เตชิโกและวัฒนธรรมโอลเมก โลกเมโสอเมริกายังคงพัฒนาศูนย์กลางเมืองและพิธีกรรม เช่น เตโอตีวากันและนครรัฐมายา ส่วนในแถบแอนดีสมีวัฒนธรรมและรัฐยุคต้นหลายกลุ่ม เช่น ชาวชาวิน โมเช และนัซกา ซึ่งปูทางให้เกิดจักรวรรดิอินคาในยุคหลัง แม้จักรวรรดิอินคาและแอซเท็กจะอยู่ปลายยุคก่อนโคลัมบัสและใกล้ยุคใหม่ตอนต้นมากกว่า จึงควรกล่าวโดยละเอียดในหัวข้ออเมริกายุคหลังคลาสสิกหรือก่อนการมาถึงของยุโรป

### การเปลี่ยนผ่านสู่ยุคหลังคลาสสิก

ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 3–6 จักรวรรดิใหญ่หลายแห่งเผชิญความเปลี่ยนแปลงทางการเมือง เศรษฐกิจ ภูมิอากาศ โรคระบาด และการเคลื่อนย้ายของประชากร ในโลกเมดิเตอร์เรเนียน จักรวรรดิโรมันตะวันตกค่อย ๆ สูญเสียอำนาจและสิ้นสุดลงในปี ค.ศ. 476 ขณะที่จักรวรรดิโรมันตะวันออกหรือจักรวรรดิไบแซนไทน์ยังคงดำรงอยู่ต่อไปอีกหลายศตวรรษ ในเอเชียตะวันออก หลังการล่มสลายของราชวงศ์ฮั่น จีนเข้าสู่ช่วงแตกแยกและการรวมใหม่หลายครั้ง ก่อนราชวงศ์สุยและถังจะรวมจักรวรรดิขึ้นใหม่ในยุคหลังคลาสสิก

การเปลี่ยนผ่านนี้ไม่ใช่การล่มสลายของอารยธรรม ในทุกพื้นที่ แต่เป็นการเปลี่ยนรูปของเครือข่ายอำนาจ การค้า และศาสนา ศาสนาสากล เช่น ศาสนาคริสต์ พระพุทธศาสนา และต่อมาศาสนาอิสลาม มีบทบาทมากขึ้นในการเชื่อมสังคมต่างภูมิภาค ขณะเดียวกันเส้นทางการค้าในยูเรเชีย มหาสมุทรอินเดีย และทะเลทรายซาฮาราเริ่มมีความสำคัญต่อโลกยุคหลังคลาสสิก ซึ่งจะเห็นชัดยิ่งขึ้นในสมัยกลาง

## ยุคกลาง

ยุคกลางในความหมายของประวัติศาสตร์โลกมักสัมพันธ์กับช่วงที่นักประวัติศาสตร์เรียกว่า "ยุคหลังคลาสสิก" ซึ่งอยู่ระหว่างราว ค.ศ. 500 ถึง ค.ศ. 1500 หลังการเปลี่ยนรูปหรือเสื่อมอำนาจของจักรวรรดิคลาสสิกหลายแห่งในยูเรเชีย เช่น จักรวรรดิโรมันตะวันตก จักรวรรดิคุปตะ และจีนหลังราชวงศ์ฮั่น

เส้นแบ่งระหว่างยุคโบราณ ยุคกลาง และยุคใหม่ไม่ได้เกิดขึ้นพร้อมกันทั่วโลก ในยุโรปตะวันตก การล่มสลายของจักรวรรดิโรมันตะวันตกในปี ค.ศ. 476 มักถูกใช้เป็นจุดเริ่มต้นเชิงสัญลักษณ์ของสมัยกลาง แต่จักรวรรดิโรมันตะวันออกหรือไบแซนไทน์ยังดำรงอยู่ต่อไปอีกเกือบหนึ่งพันปี ในเอเชียตะวันออก ยุคนี้สอดคล้องกับการรวมและแตกแยกของจักรวรรดิจีนหลายระลอก ส่วนในโลกอิสลาม เอเชียใต้ แอฟริกา เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ โอเชียเนีย และอเมริกา พัฒนาการทางประวัติศาสตร์มีจังหวะเฉพาะของตนเอง การใช้คำว่า “ยุคกลาง” ในบทความประวัติศาสตร์โลกจึงควรเข้าใจเป็นเครื่องมือแบ่งช่วงเวลาโดยกว้าง ไม่ใช่กรอบยุโรปที่ใช้ได้กับทุกภูมิภาคโดยตรง

### ตะวันออกกลางและโลกอิสลาม

ต้นฉบับแพทยศาสตร์อิสลามเกี่ยวกับ *อัลกอนูนฟีอัฏฏิบ* ของอิบน์ ซีนา ซึ่งมีอิทธิพลต่อแพทยศาสตร์ในโลกอิสลามและยุโรปละติน
คริสต์ศตวรรษที่ 7 เป็นจุดเปลี่ยนสำคัญของเอเชียตะวันตกเมื่อมุฮัมมัดก่อตั้งชุมชนมุสลิมขึ้นในคาบสมุทรอาหรับ หลังจากนั้นรัฐมุสลิมขยายตัวอย่างรวดเร็วภายใต้เคาะลีฟะฮ์รอชิดีนและราชวงศ์อุมัยยะฮ์ ครอบคลุมดินแดนจากคาบสมุทรไอบีเรีย แอฟริกาเหนือ อียิปต์ ซีเรีย อิรัก อิหร่าน ไปจนถึงเอเชียกลาง การขยายตัวดังกล่าวทำให้โลกอิสลามกลายเป็นสะพานเชื่อมระหว่างเมดิเตอร์เรเนียน แอฟริกา เอเชียกลาง อินเดีย และมหาสมุทรอินเดีย

ในปี ค.ศ. 750 ราชวงศ์อับบาซียะฮ์เข้ามาแทนที่ราชวงศ์อุมัยยะฮ์และย้ายศูนย์กลางอำนาจไปยังแบกแดด แบกแดดกลายเป็นเมืองใหญ่ ศูนย์กลางการค้า และศูนย์กลางความรู้ของโลกอิสลาม ช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 8–13 มักเรียกว่า “ยุคทองของอิสลาม” เนื่องจากมีการแปลและพัฒนาความรู้จากกรีก เปอร์เซีย อินเดีย และซีเรียเป็นภาษาอาหรับ ตลอดจนความก้าวหน้าในคณิตศาสตร์ ดาราศาสตร์ แพทยศาสตร์ ภูมิศาสตร์ ปรัชญา ทัศนศาสตร์ และวิศวกรรม การแพร่ของกระดาษจากจีนเข้าสู่โลกอิสลามช่วยให้การคัดลอกและแพร่กระจายตำราราคาถูกลงกว่าเดิม และมีผลต่อวัฒนธรรมการเขียน การศึกษา และราชการในดินแดนอิสลาม

อำนาจทางการเมืองของโลกอิสลามไม่ได้เป็นเอกภาพตลอดเวลา หลังคริสต์ศตวรรษที่ 10 ราชวงศ์ท้องถิ่นและรัฐทหารหลายแห่ง เช่น ฟาฏิมียะฮ์ บูวายฮ์ ซัลจูก และรัฐต่าง ๆ ในอัลอันดะลุสมีบทบาทมากขึ้น แต่เครือข่ายภาษา ศาสนา การค้า และวัฒนธรรมยังเชื่อมพื้นที่กว้างใหญ่เข้าด้วยกัน การพิชิตแบกแดดของมองโกลในปี ค.ศ. 1258 ทำให้อำนาจการเมืองของอับบาซียะฮ์ในอิรักสิ้นสุดลง แต่ศูนย์กลางอิสลามอื่น เช่น ไคโร ดามัสกัส ซามาร์คันด์ และเดลี ยังคงมีบทบาทต่อไปในช่วงหลัง

### ยุโรป ไบแซนไทน์ และศาสนจักรละติน

ฮาเกียโซเฟียในคอนสแตนติโนเปิล เป็นศูนย์กลางศาสนาและสัญลักษณ์สำคัญของจักรวรรดิไบแซนไทน์
ผ้าปักบาเยอ แสดงการพิชิตอังกฤษของชาวนอร์มันใน ค.ศ. 1066
หลังการล่มสลายของจักรวรรดิโรมันตะวันตก ยุโรปตะวันตกแตกออกเป็นอาณาจักรของกลุ่มชนเยอรมานิกหลายกลุ่ม เช่น แฟรงก์ วิซิกอท ออสโตรกอท ลอมบาร์ด และแองโกล-แซกซัน ขณะที่จักรวรรดิโรมันตะวันออกหรือจักรวรรดิไบแซนไทน์ยังคงรักษารัฐราชการ กฎหมายโรมัน ภาษาและวัฒนธรรมกรีก ตลอดจนศาสนาคริสต์แบบตะวันออกไว้ได้ เมืองคอนสแตนติโนเปิลเป็นศูนย์กลางสำคัญทางการเมือง ศาสนา และการค้า จนกระทั่งถูกจักรวรรดิออตโตมันพิชิตในปี ค.ศ. 1453

ในยุโรปตะวันตก ศาสนจักรคาทอลิกมีบทบาทสำคัญต่อสังคม การเมือง การศึกษา และวัฒนธรรม วัดและอารามเป็นศูนย์กลางการคัดลอกต้นฉบับ การศึกษา และการช่วยเหลือทางสังคม ขณะที่พระสันตะปาปาค่อย ๆ มีอำนาจทางศาสนาและการเมืองเพิ่มขึ้น ความสัมพันธ์ระหว่างศาสนจักรกับกษัตริย์และจักรพรรดิไม่ได้ราบรื่นเสมอไป และมีความขัดแย้ง เช่น ข้อพิพาทเรื่องการแต่งตั้งบิชอป นอกจากนี้ ความแตกต่างทางเทววิทยา ภาษา และอำนาจระหว่างคริสต์ศาสนาตะวันตกกับตะวันออกนำไปสู่ความแตกแยกตะวันออก-ตะวันตกในปี ค.ศ. 1054

อาณาจักรแฟรงก์ภายใต้ราชวงศ์การอแล็งเฌียงมีบทบาทสำคัญในการสร้างระเบียบการเมืองยุโรปตะวันตก ชาร์เลอมาญได้รับการสวมมงกุฎเป็นจักรพรรดิในปี ค.ศ. 800 ซึ่งต่อมาเป็นพื้นฐานทางอุดมการณ์ของจักรวรรดิโรมันอันศักดิ์สิทธิ์ในยุโรปกลาง หลังการแบ่งแยกอำนาจการอแล็งเฌียง ยุโรปเผชิญการรุกรานและการเคลื่อนย้ายจากหลายทิศทาง ได้แก่ ไวกิงจากสแกนดิเนเวีย กลุ่มมุสลิมที่แหล่งละตินมักเรียกว่า “ซาราเซน” จากเมดิเตอร์เรเนียน และชาวฮังการีจากที่ราบยูเรเชียตะวันตก ชาวแมกยาร์ตั้งถิ่นฐานในลุ่มแพนโนเนียและภายหลังสร้างราชอาณาจักรฮังการีขึ้นราว ค.ศ. 1000

ตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 11 ยุโรปตะวันตกเข้าสู่ช่วงขยายตัวของประชากร เกษตรกรรม เมือง การค้า และสถาบันการศึกษา มหาวิทยาลัยยุคแรก เช่น โบโลญญา ปารีส และออกซฟอร์ด เกิดขึ้นในบริบทของศาสนจักรและวัฒนธรรมละติน ในเวลาเดียวกัน ความขัดแย้งระหว่างคริสต์ศาสนจักรตะวันตกกับโลกมุสลิม ไบแซนไทน์ และชุมชนอื่น ๆ นำไปสู่สงครามครูเสด ซึ่งเริ่มจากคำเรียกร้องของสมเด็จพระสันตะปาปาเออร์บันที่ 2 ในปี ค.ศ. 1095 และนำไปสู่การตั้งรัฐครูเสดในเลแวนต์ ตลอดจนการครูเสดในภูมิภาคอื่นของยุโรป

คริสต์ศตวรรษที่ 14 เป็นช่วงวิกฤตของยุโรปจากความอดอยาก สงคราม และกาฬมรณะซึ่งระบาดในยุโรประหว่าง ค.ศ. 1347–1351 และทำให้ประชากรลดลงอย่างรุนแรง อย่างไรก็ตาม ยุโรปปลายสมัยกลางยังเห็นการเติบโตของรัฐราชาธิปไตย เมืองการค้า ภาษาเขียนท้องถิ่น การพิมพ์ และวัฒนธรรมเมือง ซึ่งปูทางไปสู่ยุคฟื้นฟูศิลปวิทยาและยุคใหม่ตอนต้น

### แอฟริกา

มัสยิดใหญ่แห่งเจนเนในประเทศมาลี สะท้อนความสำคัญของเมืองค้าและวัฒนธรรมอิสลามในแอฟริกาตะวันตก
ในแอฟริกา ยุคหลังคลาสสิกเป็นช่วงของการขยายตัวของการค้า การเมือง และศาสนาทั้งในซาฮารา แอฟริกาตะวันตก ลุ่มแม่น้ำไนล์ แอฟริกาตะวันออก และแอฟริกาใต้ เครือข่ายการค้าข้ามทะเลทรายซาฮาราเชื่อมแอฟริกาตะวันตกกับแอฟริกาเหนือและโลกอิสลาม สินค้าสำคัญ ได้แก่ ทองคำ เกลือ งาช้าง และแรงงานทาส การค้าดังกล่าวเอื้อต่อการเติบโตของรัฐและเมืองการค้า เช่น จักรวรรดิกานา จักรวรรดิมาลี และต่อมาจักรวรรดิซองไฮ

จักรวรรดิมาลีรุ่งเรืองในคริสต์ศตวรรษที่ 13–14 โดยมีเมืองสำคัญ เช่น นีอานี เจนเน และทิมบักตู มันซา มูซา ผู้ปกครองมาลีในคริสต์ศตวรรษที่ 14 มีชื่อเสียงจากการแสวงบุญไปเมกกะและการแจกจ่ายทองคำจำนวนมาก ทิมบักตูและเมืองอื่น ๆ กลายเป็นศูนย์กลางการค้า การศึกษา และวัฒนธรรมอิสลามในแอฟริกาตะวันตก

ทางชายฝั่งแอฟริกาตะวันออก เมืองสวาฮีลี เช่น กิลวา มอมบาซา มาลินดี และแซนซิบาร์เติบโตจากการค้าผ่านมหาสมุทรอินเดีย เชื่อมแอฟริกากับอาหรับ เปอร์เซีย อินเดีย และเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ส่วนในแอฟริกาตอนใต้ เกรตซิมบับเวเจริญขึ้นระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 11–15 และเป็นศูนย์กลางการเมืองและการค้าทองคำที่สำคัญ

### เอเชียใต้

หลังการเสื่อมของจักรวรรดิคุปตะ เอเชียใต้เข้าสู่ช่วงที่มีรัฐภูมิภาคจำนวนมาก ทั้งในอินเดียเหนือ ดินแดนเดคคาน และอินเดียใต้ ราชวงศ์และรัฐสำคัญ เช่น รัฐของพระเจ้าหรรษวรรธนะ จาลุกยะ ราษฏรกูฏ ปาละ โจฬะ และรัฐราชปุต มีบทบาททางการเมือง ศาสนา และวัฒนธรรม ศาสนาฮินดู พุทธศาสนา และเชนยังคงมีอิทธิพลในภูมิภาคต่าง ๆ ขณะที่วรรณคดีสันสกฤต ภาษาท้องถิ่น ศิลปะวัด และปรัชญาอินเดียพัฒนาต่อเนื่อง

รัฐโจฬะในอินเดียใต้มีบทบาทสำคัญในมหาสมุทรอินเดีย โดยเฉพาะการค้าและการเดินเรือกับศรีลังกา เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และจีน ต่อมาคริสต์ศตวรรษที่ 12–13 การขยายตัวของกองทัพเติร์ก-อัฟกันและการตั้งรัฐสุลต่านเดลีทำให้อิสลามมีบทบาททางการเมืองมากขึ้นในอินเดียเหนือ แม้รัฐฮินดูและเชนยังคงมีอำนาจในหลายภูมิภาค เช่น รัฐโฮยศละและจักรวรรดิวิชัยนครในอินเดียใต้ช่วงปลายยุคกลาง

### เอเชียตะวันออก

อาณาเขตโดยประมาณของราชวงศ์ถังราว ค.ศ. 700
ในจีน หลังยุคสามก๊กและสมัยราชวงศ์เหนือใต้ ราชวงศ์สุยรวมจีนขึ้นใหม่ใน ค.ศ. 589 ก่อนที่ราชวงศ์ถังจะสร้างจักรวรรดิที่มีอิทธิพลกว้างขวางในเอเชียตะวันออกและเอเชียกลาง เมืองฉางอานเป็นหนึ่งในเมืองใหญ่ของโลกและเป็นศูนย์กลางของการค้า ศาสนา และวัฒนธรรมระหว่างภูมิภาค พุทธศาสนาแพร่หลายในจีน เกาหลี และญี่ปุ่น ขณะที่ลัทธิขงจื๊อและระบบสอบคัดเลือกข้าราชการยังคงเป็นรากฐานของรัฐจีน

หลังราชวงศ์ถังล่มสลาย จีนแตกเป็นช่วงห้าราชวงศ์สิบอาณาจักร ก่อนที่ราชวงศ์ซ่งจะรวมจีนส่วนใหญ่ขึ้นใหม่ ราชวงศ์ซ่งมีความก้าวหน้าในเศรษฐกิจเมือง การพิมพ์ เงินกระดาษ วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี และลัทธิขงจื๊อใหม่ แม้จะเผชิญแรงกดดันจากรัฐเร่ร่อนทางเหนือ เช่น เหลียว เซี่ยตะวันตก และจิน สุดท้ายมองโกลพิชิตซ่งใต้และตั้งราชวงศ์หยวนขึ้นในปี ค.ศ. 1271 ก่อนควบคุมจีนทั้งหมดในปี ค.ศ. 1279

ในเกาหลี ชิลลารวมคาบสมุทรส่วนใหญ่ในคริสต์ศตวรรษที่ 7 ก่อนถูกแทนที่โดยโครยอในปี ค.ศ. 918 ซึ่งเป็นที่มาของชื่อประเทศเกาหลี โครยอพัฒนาพุทธศาสนา ศิลปะเซลาดอน และการพิมพ์ด้วยตัวเรียงพิมพ์โลหะแบบเคลื่อนย้ายได้ ส่วนในญี่ปุ่น ยุคนาราและเฮอังเห็นการรับอิทธิพลของญี่ปุ่นจากจีนและเกาหลี ก่อนที่อำนาจนักรบซามูไรและรัฐบาลโชกุนจะเด่นชัดขึ้นในยุคคามากูระและมูโรมาจิ

### เอเชียกลางและจักรวรรดิมองโกล

เจงกิส ข่าน ผู้ก่อตั้งจักรวรรดิมองโกล
เอเชียกลางเป็นพื้นที่เชื่อมต่อระหว่างจีน อิหร่าน อินเดีย โลกอิสลาม และยุโรปตะวันออก กลุ่มชนเติร์กและมองโกลบนทุ่งหญ้าสเตปป์มีบทบาทสำคัญต่อการค้า การทหาร และการเมืองของยูเรเชีย รัฐเผ่าเติร์กหลายกลุ่มเชื่อมโยงโลกเร่ร่อนกับรัฐเกษตรกรรมและเมืองการค้าในเอเชียกลางและตะวันออกกลาง

ในปี ค.ศ. 1206 เตมูจินได้รับการยกย่องเป็นเจงกิส ข่านและรวมเผ่ามองโกลบนทุ่งหญ้าสเตปป์ หลังจากนั้นจักรวรรดิมองโกลขยายตัวอย่างรวดเร็วภายใต้เจงกิส ข่านและทายาท ครอบคลุมพื้นที่กว้างใหญ่จากจีน เอเชียกลาง อิหร่าน รัสเซีย ไปจนถึงยุโรปตะวันออกและตะวันออกกลาง จักรวรรดิมองโกลเป็นจักรวรรดิภาคพื้นดินที่ต่อเนื่องกันใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์

หลังการขยายตัว จักรวรรดิมองโกลแบ่งเป็นรัฐของเชื้อสายข่านหลายสาย เช่น ราชวงศ์หยวนในจีน อิลคาเนตในอิหร่าน โกลเดนฮอร์ดในรัสเซียและยุโรปตะวันออก และจักรวรรดิข่านชากาทายในเอเชียกลาง แม้การพิชิตของมองโกลทำให้เกิดการทำลายล้างในหลายภูมิภาค แต่การรวมเส้นทางข้ามยูเรเชียยังช่วยให้การค้า การทูต การเดินทาง และการแพร่กระจายของเทคโนโลยีระหว่างตะวันออกกับตะวันตกเพิ่มขึ้นในช่วงที่มักเรียกว่า *สันติภาพมองโกล*

### เอเชียตะวันออกเฉียงใต้

เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ประกอบด้วยเครือข่ายรัฐบก รัฐชายฝั่ง และเมืองท่าที่เปลี่ยนแปลงตามการค้า ศาสนา และภูมิศาสตร์มรสุม รัฐในภูมิภาคนี้ได้รับอิทธิพลจากวัฒนธรรมอินเดียผ่านศาสนาฮินดู พุทธศาสนา ภาษาสันสกฤต และแนวคิดกษัตริย์ศักดิ์สิทธิ์ ขณะเดียวกันก็รักษาโครงสร้างท้องถิ่นและพัฒนารูปแบบรัฐของตนเอง

บนแผ่นดินใหญ่ หลังยุคฟูนันและเจนละ อำนาจของจักรวรรดิเขมรเติบโตขึ้นตั้งแต่ ค.ศ. 802 โดยมีศูนย์กลางที่เมืองพระนคร อังกอร์เป็นเครือข่ายเมือง วัด อ่างเก็บน้ำ คลอง และพื้นที่เกษตรกรรมขนาดใหญ่ ยูเนสโกระบุว่าอุทยานโบราณคดีนครวัดประกอบด้วยซากเมืองหลวงของจักรวรรดิเขมรตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 9–15 ส่วนงานสำรวจทางโบราณคดีสมัยใหม่เสนอว่าอังกอร์เป็นหนึ่งในเครือข่ายเมืองก่อนอุตสาหกรรมที่กว้างใหญ่ที่สุดของโลก

ในลุ่มแม่น้ำอิรวดี อาณาจักรพุกามขึ้นมามีอำนาจตั้งแต่คริสต์ศตวรรษที่ 9 และมีบทบาทสำคัญในการแพร่หลายของพุทธศาสนาเถรวาทในพม่า หลังการเสื่อมของพุกาม การเมืองในลุ่มน้ำอิรวดีแตกแยกเป็นรัฐหลายแห่ง ก่อนจะมีรัฐใหม่ เช่น อังวะ หงสาวดี และต่อมาคือราชวงศ์ตองอูในช่วงต้นยุคใหม่ตอนต้น

อาณาจักรอยุธยา อดีตศูนย์กลางการค้าของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ในอดีตเคยมีผู้อยู่อาศัยมากกว่า 1 ล้านคน
ในเวียดนามตอนเหนือ อาณาจักรไดเวียตได้รับเอกราชจากจีนในคริสต์ศตวรรษที่ 10 และพัฒนารัฐราชการที่รับอิทธิพลขงจื๊อ ขณะที่จามปาในเวียดนามตอนกลางและตอนใต้เป็นรัฐชายฝั่งที่เชื่อมโยงการค้าทางทะเลและรับอิทธิพลฮินดู-พุทธจากอินเดีย ในดินแดนประเทศไทยปัจจุบัน มีรัฐและเมืองสำคัญหลายกลุ่ม เช่น ละโว้ หริภุญไชย สุโขทัย ล้านนา และอยุธยา โดยอาณาจักรสุโขทัยเกิดขึ้นกลางคริสต์ศตวรรษที่ 13 และอาณาจักรอยุธยาก่อตั้งในปี ค.ศ. 1351 ก่อนกลายเป็นศูนย์กลางการเมืองและการค้าสำคัญในภูมิภาค

ในโลกหมู่เกาะ อาณาจักรศรีวิชัยมีอำนาจในช่องแคบมะละกาและสุมาตราตั้งแต่ราวคริสต์ศตวรรษที่ 7 และเชื่อมโยงการค้าทะเลระหว่างจีน อินเดีย และตะวันออกกลาง ต่อมา มัชปาหิตในชวาเติบโตขึ้นในคริสต์ศตวรรษที่ 13–15 และมีอิทธิพลต่อเครือข่ายการค้าและการเมืองของหมู่เกาะอินโดนีเซีย ในช่วงปลายยุคกลาง อิสลามแพร่เข้าสู่เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ทางทะเล โดยเฉพาะในสุมาตรา ชวา คาบสมุทรมลายู และบอร์เนียว การเกิดขึ้นของรัฐสุลต่านมะละกาในคริสต์ศตวรรษที่ 15 ทำให้มะละกากลายเป็นเมืองท่าสำคัญและศูนย์กลางการแพร่ของอิสลามในภูมิภาค

### โอเชียเนีย

รูปปั้นโมอายที่อาฮูโตงารีกีบนราปานุยหรือเกาะอีสเตอร์
ในโอเชียเนีย ยุคกลางของโลกเก่าตรงกับช่วงที่สังคมในมหาสมุทรแปซิฟิกจำนวนมากพัฒนาต่อเนื่องจากการเดินเรือของชาวออสโตรนีเซียน การตั้งถิ่นฐานของเกาะห่างไกล และการสร้างเครือข่ายวัฒนธรรมระหว่างหมู่เกาะ ชาวโพลินีเซียเดินทางและตั้งถิ่นฐานในพื้นที่กว้างใหญ่ที่เรียกว่า “สามเหลี่ยมโพลินีเซีย” ซึ่งมีฮาวาย นิวซีแลนด์ และราปานุยเป็นจุดสำคัญ

จักรวรรดิตูอีโตงาหรือเครือข่ายอำนาจของตองกาเติบโตขึ้นราวคริสต์ศตวรรษที่ 10 และขยายอิทธิพลระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 13–15 ไปยังซามัว อูเวอา ฟูตูนา และบางส่วนของเมลานีเซียและไมโครนีเซีย ขณะที่ในโพลินีเซียตะวันออก ตาปูตาปูอาเตอา (Taputapuātea) บนเกาะราอีอาเตอา เป็นศูนย์กลางพิธีกรรม การเมือง และความทรงจำร่วมของเครือข่ายโพลินีเซียตะวันออก ยูเนสโกระบุว่าสถานที่นี้ตั้งอยู่กลางสามเหลี่ยมโพลินีเซียและเป็นศูนย์กลางพิธีกรรมและการเมืองที่สำคัญ

บันทึกลายลักษณ์อักษรของชนพื้นเมืองโอเชียเนียมีน้อยมากเมื่อเทียบกับยูเรเชียและโลกอิสลาม ประวัติศาสตร์ของภูมิภาคนี้จึงต้องอาศัยโบราณคดี ภาษาศาสตร์ มานุษยวิทยา พันธุศาสตร์ และมุขปาฐะเป็นหลัก ระบบอักษรโรโงโรโงของชาวราปานุยยังไม่สามารถถอดรหัสได้อย่างเป็นที่ยอมรับทั่วไป ขณะที่ความทรงจำเรื่องการอพยพ ลำดับวงศ์ตระกูล และสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ยังมีบทบาทสำคัญต่อการศึกษาอดีตของชาวเกาะแปซิฟิก

### อเมริกา

ในทวีปอเมริกา ยุคหลังคลาสสิกเห็นการเติบโตของรัฐ เมือง พิธีกรรม และเครือข่ายการค้าโดยไม่เกี่ยวข้องกับรัฐยุโรปหรือเอเชียโดยตรง ในอเมริกาเหนือ วัฒนธรรมมิสซิสซิปปีเติบโตขึ้นราว ค.ศ. 950 โดยมีศูนย์กลางสำคัญ เช่น คาโฮเกีย ใกล้แม่น้ำมิสซิสซิปปี ส่วนชาวปวยโบลโบราณในตะวันตกเฉียงใต้ของอเมริกาเหนือสร้างชุมชนถาวรและอาคารหินขนาดใหญ่ เช่น ชาโกแคนยอน

ในเมโสอเมริกา เมืองเตโอตีวากันเสื่อมอำนาจลง และโลกมายาสมัยคลาสสิกทางตอนใต้เผชิญการเปลี่ยนแปลงทางการเมืองและประชากร แต่เมืองมายาในคาบสมุทรยูกาตัน เช่น ชิเชนอิตซา ยังคงมีบทบาทสำคัญในช่วงหลังคลาสสิก เมืองชิเชนอิตซาเป็นหนึ่งในศูนย์กลางมายาที่ยิ่งใหญ่ที่สุดของคาบสมุทรยูกาตันและแสดงการผสมผสานระหว่างวัฒนธรรมมายากับอิทธิพลจากเม็กซิโกตอนกลาง ต่อมาคริสต์ศตวรรษที่ 14–15 จักรวรรดิแอซเท็กขยายอำนาจเหนือเม็กซิโกตอนกลาง โดยมีเตนอชตีตลันเป็นเมืองหลวง

มาชูปิกชูในเปรู เมืองสำคัญของจักรวรรดิอินคา
ในอเมริกาใต้ รัฐและวัฒนธรรมแถบแอนดีสพัฒนาต่อเนื่องจากยุคก่อนหน้า ก่อนที่จักรวรรดิอินคาจะขยายอำนาจอย่างรวดเร็วในคริสต์ศตวรรษที่ 15 จากศูนย์กลางที่เมืองกุสโก ครอบคลุมพื้นที่กว้างใหญ่ตามแนวเทือกเขาแอนดีส อินคามีระบบถนน การจัดแรงงาน การเก็บบันทึกด้วยคีปู และสถาปัตยกรรมหินที่ซับซ้อน แม้จะไม่มีระบบการเขียนแบบอักษรอย่างยูเรเชียก็ตาม มาชูปิกชูเป็นหนึ่งในแหล่งโบราณคดีที่มีชื่อเสียงที่สุดของจักรวรรดิอินคาและได้รับการขึ้นทะเบียนเป็นมรดกโลก

### การเปลี่ยนผ่านสู่ยุคใหม่ตอนต้น

ช่วงปลายยุคกลางหรือปลายยุคหลังคลาสสิกเกิดความเปลี่ยนแปลงหลายประการที่ปูทางสู่ยุคใหม่ตอนต้น ได้แก่ การขยายตัวของจักรวรรดิออตโตมันและการพิชิตคอนสแตนติโนเปิลในปี ค.ศ. 1453 การแพร่หลายของการพิมพ์ในยุโรป การขยายตัวของเมืองและการค้าในมหาสมุทรอินเดียและเมดิเตอร์เรเนียน ตลอดจนการเดินเรือของโปรตุเกสและสเปนซึ่งนำไปสู่การติดต่อข้ามมหาสมุทรแอตแลนติก การเปลี่ยนผ่านเหล่านี้ไม่ได้ทำให้โลกเข้าสู่ยุคใหม่พร้อมกัน แต่ทำให้เครือข่ายโลกเชื่อมโยงแน่นแฟ้นขึ้นกว่ายุคก่อนหน้า

## สมัยใหม่

สมัยใหม่ในประวัติศาสตร์โลกโดยทั่วไปหมายถึงช่วงเวลาตั้งแต่ราว ค.ศ. 1500 ถึงปัจจุบัน แม้จุดเริ่มต้นของสมัยใหม่จะแตกต่างกันไปตามภูมิภาค ในยุโรปมักเชื่อมโยงกับยุคฟื้นฟูศิลปวิทยา การปฏิรูปศาสนา การพิมพ์ การสำรวจทางทะเล และการเกิดรัฐสมัยใหม่ ขณะที่ในเอเชีย แอฟริกา อเมริกา และโอเชียเนีย การเปลี่ยนผ่านสู่สมัยใหม่สัมพันธ์กับพัฒนาการของรัฐจักรวรรดิ การค้าโลก การล่าอาณานิคม การแพร่ของศาสนา เทคโนโลยี และการบังคับเชื่อมต่อกับระบบเศรษฐกิจโลกที่ขยายตัวมากขึ้น

ประวัติศาสตร์สมัยใหม่มักแบ่งเป็นยุคใหม่ตอนต้น ราวคริสต์ศตวรรษที่ 15 ถึงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 และยุคใหม่ตอนปลายตั้งแต่การปฏิวัติอุตสาหกรรม การปฏิวัติฝรั่งเศส และการเปลี่ยนแปลงทางการเมือง–เศรษฐกิจปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 เป็นต้นมา ส่วนช่วงหลังสงครามโลกครั้งที่สองตั้งแต่ ค.ศ. 1945 มักเรียกว่าประวัติศาสตร์ร่วมสมัย เนื่องจากเป็นยุคของสหประชาชาติ สงครามเย็น การปลดปล่อยอาณานิคม อาวุธนิวเคลียร์ โลกาภิวัตน์ คอมพิวเตอร์ อินเทอร์เน็ต และปัญหาระดับโลก เช่น การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ โรคระบาด ความเหลื่อมล้ำ และปัญญาประดิษฐ์

### ยุคใหม่ตอนต้น

พระราชวังโทพคาปึในอิสตันบูล ศูนย์กลางอำนาจของจักรวรรดิออตโตมันหลายศตวรรษ
ยุคใหม่ตอนต้นเป็นช่วงที่เครือข่ายโลกขยายตัวอย่างไม่เคยมีมาก่อนผ่านการเดินเรือข้ามมหาสมุทร การค้า การอพยพ การพิชิต การล่าอาณานิคม และการแพร่กระจายของพืช สัตว์ โรค และประชากรระหว่างทวีป ช่วงนี้ไม่ได้หมายถึงการ “ทันสมัย” ของยุโรปฝ่ายเดียว เพราะจักรวรรดิขนาดใหญ่ในเอเชียและตะวันออกกลาง เช่น จักรวรรดิออตโตมัน จักรวรรดิซาฟาวิด จักรวรรดิโมกุล ราชวงศ์หมิงและชิงของจีน ตลอดจนรัฐการค้าทางทะเลในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้และมหาสมุทรอินเดีย ต่างมีบทบาทสำคัญในประวัติศาสตร์โลก

#### รัฐจักรวรรดิและสงครามในยูเรเชีย

คริสต์ศตวรรษที่ 15–18 เห็นการเติบโตของจักรวรรดิขนาดใหญ่ที่ใช้ปืนใหญ่ อาวุธดินปืน ระบบภาษี และราชการรวมศูนย์ นักประวัติศาสตร์บางคนเรียกออตโตมัน ซาฟาวิด และโมกุลว่า “จักรวรรดิดินปืน” เนื่องจากบทบาทของเทคโนโลยีดินปืนต่อการขยายอำนาจและการควบคุมรัฐ ออตโตมันพิชิตคอนสแตนติโนเปิลในปี ค.ศ. 1453 และขยายอำนาจในอนาโตเลีย คาบสมุทรบอลข่าน ตะวันออกกลาง แอฟริกาเหนือ และเมดิเตอร์เรเนียนตะวันออก การแข่งขันระหว่างออตโตมันกับรัฐยุโรป โดยเฉพาะราชวงศ์ฮับส์บวร์ก เวนิส โปแลนด์–ลิทัวเนีย และรัสเซีย เป็นแกนสำคัญของสงครามและการทูตในยุคใหม่ตอนต้น เช่น การล้อมเวียนนาใน ค.ศ. 1529 และ 1683 รวมทั้งสงครามหลายครั้งในคาบสมุทรบอลข่านและทะเลเมดิเตอร์เรเนียน

ในอิหร่าน จักรวรรดิซาฟาวิดในอิหร่านสร้างรัฐอิสลามชีอะห์ที่มั่นคงขึ้นตั้งแต่ต้นคริสต์ศตวรรษที่ 16 และแข่งขันกับออตโตมันในอานาโตเลียตะวันออก อิรัก และคอเคซัส ในเอเชียใต้ จักรวรรดิโมกุลเริ่มจากชัยชนะของบาบูร์ในปี ค.ศ. 1526 และขยายอำนาจอย่างกว้างขวางภายใต้อัคบาร์ ชาห์ชะฮัน และออรังเซพ จักรวรรดิโมกุลเป็นหนึ่งในรัฐเศรษฐกิจและศิลปวัฒนธรรมใหญ่ของโลกยุคใหม่ตอนต้น แต่ในคริสต์ศตวรรษที่ 18 อำนาจศูนย์กลางเสื่อมลง เปิดทางให้รัฐภูมิภาคและบริษัทอินเดียตะวันออกของอังกฤษขยายอำนาจ

ในจีน ราชวงศ์หมิงขับไล่มองโกลออกจากจีนและปกครองตั้งแต่ ค.ศ. 1368 ถึง 1644 ราชสำนักหมิงฟื้นฟูระบบราชการขงจื๊อ ขยายการค้า และในต้นคริสต์ศตวรรษที่ 15 ส่งกองเรือของเจิ้งเหอเดินทางไปยังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ อินเดีย อาหรับ และแอฟริกาตะวันออก ต่อมาราชวงศ์ชิงของชนแมนจูเข้าปกครองจีนในปี ค.ศ. 1644 และขยายอาณาจักรไปยังมองโกเลีย ซินเจียง ทิเบต และไต้หวัน ทำให้จีนชิงเป็นหนึ่งในจักรวรรดิภาคพื้นดินใหญ่ที่สุดของโลกยุคใหม่ตอนต้น

#### ยุโรป การปฏิรูปศาสนา และสงครามศาสนา

คัมภีร์ไบเบิลกูเทนแบร์ก การพิมพ์ด้วยตัวเรียงโลหะช่วยให้ความรู้และข้อความศาสนาแพร่กระจายได้รวดเร็วขึ้นในยุโรปยุโรปยุคใหม่ตอนต้นเห็นการเปลี่ยนแปลงทางศาสนาและการเมืองอย่างลึกซึ้ง การปฏิรูปศาสนาที่เริ่มจากการวิพากษ์ของมาร์ติน ลูเทอร์ในปี ค.ศ. 1517 นำไปสู่การเกิดนิกายโปรเตสแตนต์และการแตกแยกของคริสต์ศาสนาตะวันตก การแข่งขันระหว่างคาทอลิกกับโปรเตสแตนต์สัมพันธ์กับรัฐชาติ การเมืองราชสำนัก และสงครามหลายครั้ง เช่น สงครามศาสนาฝรั่งเศส การปฏิวัติดัตช์ และสงครามสามสิบปี ค.ศ. 1618–1648 สนธิสัญญาเวสต์ฟาเลียในปี ค.ศ. 1648 มักถูกมองว่าเป็นเหตุการณ์สำคัญต่อพัฒนาการของรัฐอธิปไตยในยุโรป แม้ระบบการเมืองระหว่างประเทศจะซับซ้อนกว่านั้นมาก

ขณะเดียวกัน ยุโรปมีการพัฒนาเทคโนโลยีการพิมพ์และเครือข่ายหนังสือที่ช่วยแพร่กระจายความรู้ ศาสนา ข่าวสาร และข้อถกเถียงทางการเมือง การพิมพ์มีบทบาทต่อการปฏิรูปศาสนา การศึกษา และการเกิดสาธารณะการอ่านในยุโรป แม้การคัดลอกต้นฉบับและวัฒนธรรมหนังสือจะมีอยู่แล้วในโลกอิสลาม จีน เกาหลี และยุโรปก่อนหน้า

#### รีกองกิสตา การสำรวจโลก และการแลกเปลี่ยนโคลัมเบียน

ภาพ "การยอมแพ้ของกรานาดา” (La rendición de Granada) วาดในปี ค.ศ. 1882 โดยฟรันซิสโก ปราดียา อี ออร์ติซ
ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 15 เป็นช่วงหัวเลี้ยวหัวต่อของคาบสมุทรไอบีเรียและมหาสมุทรแอตแลนติก รีกองกิสตาสิ้นสุดลงในปี ค.ศ. 1492 เมื่อราชอาณาจักรกัสติยาและอารากอนยึดกรานาดา ราชอาณาจักรมุสลิมสุดท้ายในไอบีเรีย ปีเดียวกันนั้น คริสโตเฟอร์ โคลัมบัสเดินทางข้ามมหาสมุทรแอตแลนติกไปถึงแคริบเบียนภายใต้การสนับสนุนของสเปน เหตุการณ์นี้เปิดยุคของการติดต่ออย่างถาวรระหว่างโลกเก่าและโลกใหม่ แม้การเดินทางข้ามมหาสมุทรและการตั้งถิ่นฐานในทวีปอเมริกาจะมีมาก่อนหน้า เช่น การเดินทางของชาวนอร์สในแอตแลนติกเหนือไปยังวินด์แลนด์

วาสโก ดา กามา เดินทางออกจากท่าเรือกรุงลิสบอน ประเทศโปรตุเกส
โปรตุเกสพัฒนาเส้นทางเดินเรือรอบแอฟริกาไปยังมหาสมุทรอินเดีย วาสโก ดา กามาเดินทางถึงอินเดียในปี ค.ศ. 1498 และโปรตุเกสสร้างเครือข่ายป้อม ท่าเรือ และการค้าในมหาสมุทรอินเดีย ตั้งแต่แอฟริกาตะวันออก กัว มะละกา ไปจนถึงมาเก๊า ต่อมา สเปน โปรตุเกส ดัตช์ อังกฤษ และฝรั่งเศสแข่งขันกันตั้งอาณานิคมและสถานีการค้าในทวีปอเมริกา แอฟริกา เอเชีย และหมู่เกาะต่าง ๆ การขยายตัวนี้ทำให้เกิดการไหลเวียนของเงิน แร่เงิน พืชอาหาร สัตว์ โรค ผู้คน และความรู้ข้ามทวีปอย่างกว้างขวาง การแลกเปลี่ยนโคลัมเบียนทำให้พืชจากทวีปอเมริกา เช่น มันฝรั่ง ข้าวโพด มันสำปะหลัง มะเขือเทศ และพริก แพร่ไปยังยุโรป แอฟริกา และเอเชีย ขณะที่ข้าวสาลี อ้อย ม้า วัว และโรคจากโลกเก่าแพร่เข้าสู่อเมริกา โรคติดเชื้อ เช่น ฝีดาษ หัด และไข้หวัดใหญ่ มีผลทำลายล้างต่อประชากรพื้นเมืองอเมริกาอย่างรุนแรง การตั้งรกรากของยุโรปในอเมริกายังนำไปสู่การยึดครองที่ดิน การทำลายรัฐพื้นเมืองจำนวนมาก และการก่อรูปสังคมอาณานิคมใหม่

#### การค้าทาสแอตแลนติกและการล่าอาณานิคม

การขยายอาณานิคมในทวีปอเมริกาเกี่ยวข้องโดยตรงกับการค้าทาสแอตแลนติก ชาวแอฟริกาหลายล้านคนถูกจับ ซื้อขาย และขนส่งข้ามมหาสมุทรแอตแลนติกไปยังไร่อ้อย เหมือง และไร่พืชเศรษฐกิจในแคริบเบียน บราซิล และอเมริกาเหนือ ระบบดังกล่าวสร้างความมั่งคั่งให้จักรวรรดิยุโรปและชนชั้นเจ้าของทาส แต่ก่อให้เกิดความรุนแรง การพลัดถิ่น และมรดกความเหลื่อมล้ำทางเชื้อชาติยาวนาน ในเอเชีย การเข้ามาของบริษัทการค้าอย่างบริษัทอินเดียตะวันออกของดัตช์และบริษัทอินเดียตะวันออกของอังกฤษทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างการค้าและอำนาจรัฐเปลี่ยนไป บริษัทเหล่านี้มีสิทธิผูกขาด กองทัพ และอำนาจทางการทูตในหลายพื้นที่ ต่อมาอังกฤษขยายอำนาจทางการเมืองในอินเดียหลังยุทธการพลัสซีย์ในปี ค.ศ. 1757 ขณะที่ดัตช์ขยายระบบอาณานิคมในหมู่เกาะอินโดนีเซีย

#### วิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ และยุคเรืองปัญญา

*หลักคณิตศาสตร์ของปรัชญาธรรมชาติ* (*Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica*) งานตีพิมพ์สำคัญชิ้นแรกของไอแซก นิวตัน ซึ่งวางรากฐานของฟิสิกส์กลศาสตร์สมัยใหม่
คริสต์ศตวรรษที่ 16–18 เห็นการเปลี่ยนแปลงสำคัญด้านวิทยาศาสตร์ คณิตศาสตร์ ดาราศาสตร์ และปรัชญาธรรมชาติในยุโรป ซึ่งมักเรียกว่าการปฏิวัติวิทยาศาสตร์ นักคิดอย่างนิโคเลาส์ โคเปอร์นิคัส กาลิเลโอ กาลิเลอี โยฮันเนส เคปเลอร์ เรอเน เดการ์ต ไอแซก นิวตัน และโรเบิร์ต บอยล์ มีบทบาทต่อการพัฒนากลศาสตร์ ดาราศาสตร์ คณิตศาสตร์ การทดลอง และวิธีคิดเชิงคณิตศาสตร์เกี่ยวกับธรรมชาติ งานเหล่านี้เกิดขึ้นบนฐานของความรู้กรีก อิสลาม อินเดีย จีน และยุโรปยุคกลางที่สืบทอดและแปลต่อกันมาหลายศตวรรษ ยุคเรืองปัญญาในคริสต์ศตวรรษที่ 18 ส่งเสริมแนวคิดเรื่องเหตุผล สิทธิมนุษยชน กฎหมายธรรมชาติ เสรีภาพ ศาสนา รัฐธรรมนูญ และความก้าวหน้า นักคิดอย่างล็อก มงแต็สกีเยอ วอลแตร์ รุสโซ คานต์ และอดัม สมิธ มีอิทธิพลต่อการเมือง เศรษฐศาสตร์ และการปฏิวัติในแอตแลนติก แม้ความคิดยุคเรืองปัญญาจะเชื่อมกับอุดมคติสากล แต่ในทางปฏิบัติสังคมยุโรปและอาณานิคมยังมีทาส ลำดับชนชั้น เพศสภาพ และจักรวรรดินิยมเป็นโครงสร้างสำคัญ

### ยุคใหม่ตอนปลาย

#### ค.ศ. 1750–1914: การปฏิวัติ อุตสาหกรรม และจักรวรรดินิยม

เครื่องจักรไอน้ำแบบวัตต์ เทคโนโลยีไอน้ำเป็นสัญลักษณ์สำคัญของการปฏิวัติอุตสาหกรรม
ช่วงปลายคริสต์ศตวรรษที่ 18 ถึงต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 เป็นยุคของการปฏิวัติทางการเมือง เศรษฐกิจ และเทคโนโลยี การปฏิวัติอเมริกา การปฏิวัติฝรั่งเศส และการปฏิวัติไฮตินำเสนอภาษาใหม่ของสิทธิ เสรีภาพ สัญชาติ และอำนาจอธิปไตยของประชาชน แต่ผลลัพธ์แตกต่างกันไปตามภูมิภาค การปฏิวัติฝรั่งเศสและสงครามนโปเลียนเปลี่ยนแปลงการเมืองยุโรปอย่างลึกซึ้ง ยุบระบอบเก่าบางส่วน แพร่กฎหมายและราชการแบบใหม่ และกระตุ้นทั้งชาตินิยมกับการต่อต้านจักรวรรดิฝรั่งเศส

การปฏิวัติอุตสาหกรรมเริ่มขึ้นในบริเตนในคริสต์ศตวรรษที่ 18 ก่อนแพร่ไปยังยุโรปตะวันตก อเมริกาเหนือ ญี่ปุ่น และภูมิภาคอื่น ๆ เทคโนโลยีไอน้ำ เครื่องจักรทอผ้า เหล็กกล้า ถ่านหิน ทางรถไฟ และต่อมาคือไฟฟ้า น้ำมัน และเคมีอุตสาหกรรม เปลี่ยนการผลิต การขนส่ง เมือง แรงงาน และสิ่งแวดล้อม การเติบโตของอุตสาหกรรมสัมพันธ์กับระบบทุนนิยม การขยายตลาดโลก และความเหลื่อมล้ำระหว่างประเทศอุตสาหกรรมกับพื้นที่อาณานิคมหรือกึ่งอาณานิคม

คริสต์ศตวรรษที่ 19 ยังเป็นยุคของจักรวรรดินิยมสมัยใหม่ ประเทศยุโรปขยายอำนาจในแอฟริกา เอเชีย และแปซิฟิก การประชุมเบอร์ลิน ค.ศ. 1884–1885 กลายเป็นสัญลักษณ์ของการแบ่งแอฟริการะหว่างจักรวรรดิยุโรป ในอินเดีย ราชบริติชเข้าควบคุมโดยตรงหลังการกบฏอินเดีย ค.ศ. 1857 ในจีน สงครามฝิ่นและสนธิสัญญาไม่เสมอภาคบังคับให้ราชวงศ์ชิงเปิดเมืองท่าและยอมสิทธิพิเศษแก่ชาติตะวันตก ส่วนญี่ปุ่นหลังการฟื้นฟูเมจิในปี ค.ศ. 1868 กลายเป็นรัฐอุตสาหกรรมและจักรวรรดิใหม่ในเอเชียตะวันออก

ในทวีปอเมริกา อาณานิคมสเปนและโปรตุเกสส่วนใหญ่ได้รับเอกราชในต้นคริสต์ศตวรรษที่ 19 เกิดรัฐใหม่ในลาตินอเมริกา แต่หลายประเทศยังเผชิญความไม่มั่นคงทางการเมือง ความเหลื่อมล้ำที่ดิน เศรษฐกิจส่งออก และการแทรกแซงจากมหาอำนาจ สหรัฐอเมริกาขยายอาณาเขตไปทางตะวันตก ผ่านสงคราม การซื้อดินแดน การยึดครอง และการขับไล่ชนพื้นเมือง สงครามกลางเมืองอเมริกา ค.ศ. 1861–1865 นำไปสู่การเลิกทาสอย่างเป็นทางการ แต่ความไม่เสมอภาคทางเชื้อชาติยังคงดำรงอยู่ต่อมาอีกยาวนาน

#### ค.ศ. 1914–1945: สงครามโลก อุดมการณ์ และอาวุธนิวเคลียร์

ทหารอังกฤษในสนามเพลาะระหว่างยุทธการที่ซอม ค.ศ. 1916สงครามโลกครั้งที่หนึ่ง ค.ศ. 1914–1918 เกิดจากความตึงเครียดระหว่างจักรวรรดิและพันธมิตรในยุโรป แต่ลุกลามเป็นสงครามระดับโลกผ่านอาณานิคม มหาสมุทร และเศรษฐกิจโลก สงครามนำไปสู่การล่มสลายของจักรวรรดิเยอรมัน ออสเตรีย-ฮังการี ออตโตมัน และรัสเซีย การปฏิวัติรัสเซีย ค.ศ. 1917 สร้างรัฐสังคมนิยมโซเวียต ส่วนสนธิสัญญาแวร์ซายและระเบียบหลังสงครามก่อปัญหาทางการเมือง เศรษฐกิจ และชาตินิยมในยุโรปและตะวันออกกลาง

ช่วงระหว่างสงครามเป็นยุคของวิกฤตเศรษฐกิจและอุดมการณ์ ภาวะเศรษฐกิจตกต่ำครั้งใหญ่เริ่มในปี ค.ศ. 1929 และแพร่กระทบเศรษฐกิจโลก ระบอบฟาสซิสต์และนาซีเติบโตในอิตาลีและเยอรมนี ขณะที่ญี่ปุ่นขยายจักรวรรดิในเอเชียตะวันออก ความขัดแย้งเหล่านี้นำไปสู่สงครามโลกครั้งที่สอง ค.ศ. 1939–1945 ซึ่งมีสมรภูมิในยุโรป แอฟริกาเหนือ เอเชียตะวันออก เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ มหาสมุทรแอตแลนติก และแปซิฟิก สงครามครั้งนี้เกี่ยวข้องกับการฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ การทิ้งระเบิดเมือง การใช้แรงงานบังคับ และความสูญเสียพลเรือนจำนวนมาก

การทดลองนิวเคลียร์ทรินิตีในนิวเม็กซิโก ค.ศ. 1945 เป็นการระเบิดอาวุธนิวเคลียร์ครั้งแรกของโลก
ปี ค.ศ. 1945 เป็นจุดเปลี่ยนของประวัติศาสตร์โลก เยอรมนียอมแพ้ในเดือนพฤษภาคม และญี่ปุ่นยอมแพ้ในเดือนสิงหาคมหลังสหรัฐอเมริกาทิ้งระเบิดปรมาณูที่ฮิโรชิมะและนางาซากิ รวมทั้งสหภาพโซเวียตประกาศสงครามต่อญี่ปุ่น การทดลองทรินิตีในเดือนกรกฎาคม ค.ศ. 1945 และการใช้ระเบิดปรมาณูในสงครามทำให้มนุษยชาติเข้าสู่ยุคนิวเคลียร์ สงครามโลกครั้งที่สองยังนำไปสู่การก่อตั้งสหประชาชาติ การพิจารณาคดีอาชญากรรมสงคราม และการปรับระเบียบการเมืองโลกใหม่

#### ค.ศ. 1945–1991: สงครามเย็น การปลดปล่อยอาณานิคม และโลกสองขั้ว

ยูจีน เซอร์แนนระหว่างภารกิจอะพอลโล 17 ค.ศ. 1972
หลัง ค.ศ. 1945 โลกเข้าสู่สงครามเย็นระหว่างสหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียต ความขัดแย้งนี้ไม่ได้เป็นสงครามโดยตรงระหว่างมหาอำนาจนิวเคลียร์สองฝ่าย แต่เกิดผ่านการแข่งขันทางอุดมการณ์ เทคโนโลยี อาวุธ ข่าวกรอง เศรษฐกิจ และสงครามตัวแทน เช่น สงครามเกาหลี สงครามเวียดนาม สงครามอัฟกานิสถาน และวิกฤตในลาตินอเมริกา แอฟริกา และตะวันออกกลาง

ช่วงเดียวกันเป็นยุคของการปลดปล่อยอาณานิคม ประเทศจำนวนมากในเอเชีย แอฟริกา แคริบเบียน และแปซิฟิกได้รับเอกราชจากจักรวรรดิยุโรป อินเดียและปากีสถานได้รับเอกราชในปี ค.ศ. 1947 อินโดนีเซีย เวียดนาม กานา แอลจีเรีย เคนยา และรัฐอื่น ๆ ผ่านการต่อสู้ การเจรจา หรือสงครามเพื่อเอกราช การเกิดของรัฐใหม่นำไปสู่ขบวนการไม่ฝักใฝ่ฝ่ายใด แต่หลายประเทศยังเผชิญปัญหาพรมแดนที่ตกทอดจากอาณานิคม สงครามกลางเมือง เศรษฐกิจพึ่งพาการส่งออก และการแข่งขันของมหาอำนาจในสงครามเย็น

โลกหลังสงครามยังเห็นการขยายตัวของรัฐสวัสดิการในยุโรปตะวันตก การฟื้นฟูเศรษฐกิจญี่ปุ่นและเยอรมนี การปฏิวัติคอมมิวนิสต์จีนในปี ค.ศ. 1949 และต่อมาการปฏิรูปเศรษฐกิจจีนตั้งแต่ปลายคริสต์ทศวรรษ 1970 ในตะวันออกกลาง การก่อตั้งรัฐอิสราเอลในปี ค.ศ. 1948 และสงครามอาหรับ–อิสราเอลหลายครั้งกลายเป็นประเด็นสำคัญของภูมิภาค ขณะที่เศรษฐกิจน้ำมันทำให้รัฐในอ่าวเปอร์เซียมีบทบาทสำคัญในเศรษฐกิจโลก

#### วิทยาศาสตร์ เทคโนโลยี อวกาศ และทะเลลึก

IBM PC 5150 หนึ่งในคอมพิวเตอร์ส่วนบุคคลที่มีอิทธิพลต่อการแพร่หลายของคอมพิวเตอร์ในคริสต์ทศวรรษ 1980
คริสต์ศตวรรษที่ 20 และ 21 เป็นช่วงที่วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีเปลี่ยนชีวิตมนุษย์อย่างกว้างขวาง ฟิสิกส์ควอนตัม ทฤษฎีสัมพัทธภาพ เคมีสมัยใหม่ ชีววิทยาโมเลกุล ยาปฏิชีวนะ วัคซีน พลังงานไฟฟ้า การบิน วิทยุ โทรทัศน์ คอมพิวเตอร์ และอินเทอร์เน็ต เปลี่ยนการผลิต การสื่อสาร การแพทย์ การทหาร และวัฒนธรรมมวลชน การค้นพบโครงสร้างดีเอ็นเอในปี ค.ศ. 1953 และการพัฒนาพันธุวิศวกรรม ชีวสารสนเทศ และการจัดลำดับจีโนมในเวลาต่อมาเปิดทางให้ชีววิทยาและการแพทย์รูปแบบใหม่

การแข่งขันอวกาศระหว่างสหรัฐอเมริกาและสหภาพโซเวียตเป็นสัญลักษณ์สำคัญของสงครามเย็น สหภาพโซเวียตส่งสปุตนิก 1 ดาวเทียมดวงแรกขึ้นสู่วงโคจรในปี ค.ศ. 1957 และยูริ กาการินเป็นมนุษย์คนแรกในอวกาศในปี ค.ศ. 1961 สหรัฐอเมริกาส่งมนุษย์ลงบนดวงจันทร์ครั้งแรกด้วยภารกิจอะพอลโล 11 ในปี ค.ศ. 1969 หลังสงครามเย็น การสำรวจอวกาศขยายไปสู่สถานีอวกาศนานาชาติ กล้องโทรทรรศน์อวกาศ ภารกิจสำรวจดาวอังคาร ดาวเคราะห์นอกระบบ และการมีบทบาทของบริษัทเอกชน

การสำรวจทะเลลึกก็ขยายความเข้าใจโลกเช่นกัน การพัฒนาเรือดำน้ำ เครื่องมือวัดทะเลลึก โซนาร์ และหุ่นยนต์ใต้น้ำช่วยให้มนุษย์ศึกษาร่องลึกมหาสมุทร ภูเขาไฟใต้ทะเล ระบบนิเวศปล่องน้ำพุร้อน และแผ่นเปลือกโลก การดำลงสู่ร่องลึกมาเรียนาในปี ค.ศ. 1960 โดยยานทรีเอสเตเป็นหนึ่งในเหตุการณ์สำคัญของประวัติศาสตร์การสำรวจทะเลลึก

### ค.ศ. 1991–ปัจจุบัน: โลกาภิวัตน์ ดิจิทัล และปัญหาระดับโลก

การล่มสลายของสหภาพโซเวียตในปี ค.ศ. 1991 ทำให้สงครามเย็นสิ้นสุดลงและเปิดยุคที่สหรัฐอเมริกามีอำนาจนำทางทหารและเศรษฐกิจในระดับโลก อย่างไรก็ตาม ระบบโลกหลังสงครามเย็นไม่ได้ไร้ความขัดแย้ง สงครามอ่าวเปอร์เซีย สงครามยูโกสลาเวีย การฆ่าล้างเผ่าพันธุ์ในรวันดา เหตุการณ์ก่อการร้าย 11 กันยายน ค.ศ. 2001 สงครามในอัฟกานิสถานและอิรัก ความขัดแย้งในตะวันออกกลาง การผงาดของจีน และการกลับมาของการแข่งขันระหว่างมหาอำนาจ ล้วนสะท้อนความซับซ้อนของระเบียบโลกหลังสงครามเย็น

โลกาภิวัตน์ปลายคริสต์ศตวรรษที่ 20 และต้นคริสต์ศตวรรษที่ 21 ทำให้การค้า การเงิน การผลิต การย้ายถิ่น และการสื่อสารเชื่อมโยงกันมากขึ้น ห่วงโซ่อุปทานโลกทำให้สินค้าหนึ่งชนิดอาจออกแบบ ผลิต ประกอบ และจำหน่ายผ่านหลายประเทศ ขณะเดียวกันความเชื่อมโยงทางเศรษฐกิจก็เพิ่มความเปราะบาง เช่น วิกฤตการเงินเอเชีย ค.ศ. 1997 วิกฤตการเงินโลก ค.ศ. 2008 และผลกระทบทางเศรษฐกิจจากการระบาดของโควิด-19

การปฏิวัติดิจิทัลทำให้คอมพิวเตอร์ส่วนบุคคล อินเทอร์เน็ต โทรศัพท์มือถือ สมาร์ตโฟน เครือข่ายสังคมออนไลน์ คลาวด์คอมพิวติง และปัญญาประดิษฐ์กลายเป็นโครงสร้างพื้นฐานของเศรษฐกิจและชีวิตประจำวัน เทคโนโลยีเหล่านี้สร้างโอกาสด้านความรู้ การแพทย์ การศึกษา การผลิต และการสื่อสาร แต่ก็นำมาซึ่งปัญหา เช่น การผูกขาดข้อมูล การเฝ้าระวัง ความเป็นส่วนตัว อคติของอัลกอริทึม ความมั่นคงไซเบอร์ การบิดเบือนข้อมูล และผลกระทบต่อแรงงาน

ประชากรโลกเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็วในสมัยใหม่ จากไม่ถึงหนึ่งพันล้านคนในคริสต์ศตวรรษที่ 18 เป็นมากกว่า 8 พันล้านคนในคริสต์ศตวรรษที่ 21 สหประชาชาติประเมินว่าประชากรโลกอยู่ที่ราว 8.2 พันล้านคนในปี ค.ศ. 2024 และอาจขึ้นถึงจุดสูงสุดราว 10.3 พันล้านคนในกลางคริสต์ทศวรรษ 2080 ก่อนค่อย ๆ ลดลง การเปลี่ยนแปลงประชากรสัมพันธ์กับเมืองใหญ่ การสูงวัยของประชากร การย้ายถิ่น ความมั่นคงอาหาร และการใช้ทรัพยากร

การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศเป็นหนึ่งในปัญหาระดับโลกสำคัญที่สุดของสมัยปัจจุบัน รายงานของ IPCC ระบุว่ากิจกรรมมนุษย์ โดยเฉพาะการปล่อยก๊าซเรือนกระจก ทำให้โลกอุ่นขึ้นประมาณ 1.1 องศาเซลเซียสเมื่อเทียบกับระดับก่อนอุตสาหกรรม และส่งผลต่อคลื่นความร้อน ฝนสุดขั้ว น้ำแข็งละลาย ระดับน้ำทะเล และระบบนิเวศทั่วโลก นอกจากภูมิอากาศแล้ว มนุษยชาติยังเผชิญปัญหาความหลากหลายทางชีวภาพลดลง มลพิษพลาสติก การขาดแคลนน้ำ ความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ ความขัดแย้ง ความมั่นคงนิวเคลียร์ โรคอุบัติใหม่ และคำถามทางจริยธรรมเกี่ยวกับเทคโนโลยีใหม่

บุคลากรทางการแพทย์ในช่วงการระบาดทั่วของโควิด-19 ซึ่งเป็นหนึ่งในวิกฤตสาธารณสุขโลกสำคัญของคริสต์ศตวรรษที่ 21
ในปี ค.ศ. 2020 การระบาดทั่วของโควิด-19กลายเป็นวิกฤตสาธารณสุขโลกครั้งใหญ่ของคริสต์ศตวรรษที่ 21 องค์การอนามัยโลกประกาศให้โควิด-19 เป็นภาวะฉุกเฉินด้านสาธารณสุขระหว่างประเทศในวันที่ 30 มกราคม ค.ศ. 2020 และระบุว่าเป็นการระบาดใหญ่ในวันที่ 11 มีนาคม ค.ศ. 2020 การระบาดส่งผลต่อเศรษฐกิจ การเดินทาง การศึกษา การทำงาน ระบบสาธารณสุข และการเมืองทั่วโลก อีกทั้งเร่งการใช้เทคโนโลยีดิจิทัล การทำงานทางไกล และการพัฒนาวัคซีนรุ่นใหม่

สมัยใหม่จึงเป็นทั้งยุคของความเชื่อมโยง ความรู้ และความสามารถทางเทคโนโลยีที่เพิ่มสูงขึ้นอย่างมาก และเป็นยุคที่ผลกระทบจากกิจกรรมมนุษย์ขยายตัวจนกลายเป็นปัญหาระดับโลก การทำความเข้าใจสมัยใหม่ในประวัติศาสตร์โลกจำเป็นต้องพิจารณาทั้งการพัฒนาทางวิทยาศาสตร์ เศรษฐกิจ การเมือง และวัฒนธรรม ควบคู่กับความรุนแรงของสงคราม จักรวรรดินิยม การทำลายสิ่งแวดล้อม และความท้าทายที่สังคมมนุษย์ต้องจัดการร่วมกันในอนาคต

## ดูเพิ่ม

* เส้นเวลาของประวัติศาสตร์โลก
* ประวัติศาสตร์วิทยาศาสตร์
* ประวัติศาสตร์คณิตศาสตร์
* ประวัติศาสตร์เทคโนโลยี
* ประวัติศาสตร์เศรษฐกิจ
* ยุคก่อนประวัติศาสตร์
* ธรณีกาล

## อ้างอิง

### บรรณานุกรม

### บทความ

* Allison, Graham (July–August 2018). "The Myth of the Liberal Order: From Historical Accident to Conventional Wisdom". *Foreign Affairs*. Vol. 97 no. 4. pp. 124–133. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 9 July 2022. สืบค้นเมื่อ 3 July 2022.
* Asare, Prince; Barfi, Richard (2021). "The Impact of Covid-19 Pandemic on the Global Economy: Emphasis on Poverty Alleviation and Economic Growth". *Economics*. **8** (1): 32–43.
* Browning, Christopher R. (25 October 2018). "The Suffocation of Democracy". *The New York Review of Books*. **LXV** (16): 14, 16–17. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 10 February 2021. สืบค้นเมื่อ 4 July 2022.
* Evans, D.; และคณะ (2007). "A comprehensive archaeological map of the world's largest pre-industrial settlement complex at Angkor, Cambodia". *Proceedings of the National Academy of Sciences*. **104** (36): 14277–14282. Bibcode:2007PNAS..10414277E. doi:10.1073/pnas.0702525104. PMC 1964867. PMID 17717084.
* Gleick, James (15 August 2019). "Moon Fever". *The New York Review of Books*. Vol. LXVI no. 13. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 July 2022. สืบค้นเมื่อ 1 July 2022.
* Lee, Yun Kuen (2002). "Building the Chronology of Early Chinese History" (PDF). *Asian Perspectives*. **41** (1): 15–42. doi:10.1353/asi.2002.0006. hdl:10125/17161. ISSN 1535-8283. S2CID 67818363. เก็บ (PDF)จากแหล่งเดิมเมื่อ 9 March 2020. สืบค้นเมื่อ 5 September 2019.
* Naughton, John (2016). "The evolution of the Internet: from military experiment to General Purpose Technology". *Journal of Cyber Policy*. **1** (1): 5–28. doi:10.1080/23738871.2016.1157619. ISSN 2373-8871. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 21 February 2023. สืบค้นเมื่อ 14 September 2022.
* Pettersson E, Lundeberg J, Ahmadian A (February 2009). "Generations of sequencing technologies". *Genomics*. **93** (2): 105–11. doi:10.1016/j.ygeno.2008.10.003. PMID 18992322.
* Stevenson, Tom (22 October 2020). "In the Grey Zone". *London Review of Books*. Vol. 42 no. 20. pp. 41–43. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 29 July 2022. สืบค้นเมื่อ 24 July 2022.
* Stiglitz, Joseph (2018). "The American Economy Is Rigged: And What We Can Do About It". *Scientific American*. Vol. 319 no. 5. pp. 57–61. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 12 July 2022. สืบค้นเมื่อ 3 July 2022.

### หนังสือ

* Abernethy, David B. (2000). *The Dynamics of Global Dominance : European Overseas Empires, 1415–1980*. New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-09314-8.
* Adovasio, J. M.; Soffer, Olga; Page, Jake (2007). *The Invisible Sex: Uncovering the True Roles of Women in Prehistory*. Pymble, NSW: HarperCollins e-books. ISBN 978-0-06-157177-0. OCLC 191804695.
* Allchin, Bridget; Allchin, Raymond (1997). *Origins of a Civilization: The Prehistory and Early Archaeology of South Asia*. New Delhi: Viking. ISBN 978-0-670-87713-3.
* Allen, James P. (2007). Manuelian, Peter D. (บ.ก.). *The Ancient Egyptian Pyramid Texts*. Society of Biblical Literature. ISBN 978-1-58983-678-5. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 18 October 2022. สืบค้นเมื่อ 18 October 2022.
* Axworthy, Michael (2008). *A History of Iran: Empire of the Mind*. New York: Basic Books. ISBN 978-0-465-00888-9.
* Bard, Kathryn A. (2000). "The Emergence of the Egyptian State (c.3200–2686 BC)". ใน Shaw, Ian (บ.ก.). *The Oxford History of Ancient Egypt*. Oxford, UK: Oxford University Press. pp. 57–82. ISBN 978-0-19-280458-7.
* Barker, Graeme; Goucher, Candace, บ.ก. (2015). *A World with Agriculture, 12,000 BCE–500 CE*. The Cambridge World History. Vol. 2. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-19218-7. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 21 February 2023. สืบค้นเมื่อ 3 September 2022.
* Benjamin, Craig, บ.ก. (2015). *A World with States, Empires, and Networks, 1200 BCE–900 CE*. The Cambridge World History. Vol. 4. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-01572-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 28 October 2022. สืบค้นเมื่อ 28 October 2022.
* Bentley, Jerry H.; Ziegler, Herbert F. (2008). *Traditions & Encounters: A Global Perspective on the Past: Volume II From 1500 to the Present* (Fourth ed.). New York: McGraw Hill. ISBN 978-0-07-333063-1.
* Bentley, Jerry; Subrahmanyam, Sanjay; Wiesner-Hanks, Merry, บ.ก. (2015a). *The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 1, Foundations*. The Cambridge World History. Vol. 6. Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139194594. ISBN 9780521761628. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 26 January 2023. สืบค้นเมื่อ 26 January 2023.
* Bentley, Jerry; Subrahmanyam, Sanjay; Wiesner-Hanks, Merry, บ.ก. (2015b). *The Construction of a Global World, 1400–1800 CE, Part 2, Patterns of Change*. The Cambridge World History. Vol. 6. Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139022460. ISBN 9780521192460. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 12 January 2023. สืบค้นเมื่อ 26 January 2023.
* Brown, Cynthia Stokes (2007). *Big History: From the Big Bang to the Present*. New York : New Press : Distributed by W.W. Norton. ISBN 978-1-59558-196-9.
* Bozarslan, Hamit; Duclert, Vincent; Kévorkian, Raymond H. (2015). *Comprendre le génocide des arméniens—1915 à nos jours* [*Understanding the Armenian genocide: 1915 to the present day*] (ภาษาฝรั่งเศส). Tallandier. ISBN 979-10-210-0681-2.
* Bulliet, Richard; Crossley, Pamela; Headrick, Daniel; Hirsch, Steven; Johnson, Lyman (2015). *The Earth and Its Peoples: A Global History*. Vol. 1 (6th ed.). Cengage Learning. ISBN 9781285445670. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 21 February 2023. สืบค้นเมื่อ 25 August 2022.
* Chakrabarti, Dilip K. (2004). "Introduction". ใน Chkrabarti, Dilip K. (บ.ก.). *Indus Civilization Sites in India: New Discoveries*. Mumbai: Marg Publications. pp. 7–22. ISBN 978-81-85026-63-3.
* Christian, David, บ.ก. (2015). *Introducing World History, to 10,000 BCE*. The Cambridge World History. Vol. 1. Cambridge: Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139194662. ISBN 978-0-521-76333-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 26 January 2023. สืบค้นเมื่อ 26 January 2023.
* Coe, Michael D. (2011). *The Maya* (8th ed.). New York: Thames & Hudson. ISBN 978-0-500-28902-0.
* Collins, Roger (1999). *Early Medieval Europe: 300–1000* (Second ed.). New York: St. Martin's Press. ISBN 978-0-312-21886-7.
* Diamond, Jared (1997). *Guns, Germs, and Steel*. New York: W. W. Norton, updated eds., 2003, 2007.
* Dinan, Desmond (2004). *Europe recast: a history of European Union*. Basingstoke: Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-98734-9.
* Dunbar, Robin (2016). *Human Evolution: Our Brains and Behavior*. Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-061678-6.
* Ebrey; Walthall; Palais (2006). *East Asia: A Cultural, Social, and Political History*. Boston, MA: Houghton Mifflin Harcourt Company. ISBN 978-0-618-13384-0.
* Fagan, Brian M. (2005). *Ancient North America: The Archaeology of a Continent* (4th ed.). New York: Thames & Hudson Inc. ISBN 978-0-500-28148-2.
* Fage, John; Tordoff, William (2002). *A History of Africa* (4th ed.). New York: Routledge. ISBN 0-415-25247-4.
* Fasulo, Linda (2015). *An Insider's Guide to the UN* (3rd ed.). New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-20365-3.
* Friedman, Thomas (2007). *The World is Flat: A Brief History of the Twenty-First Century* (Further Updated and Expanded ed.). New York: Picador. ISBN 978-0-312-42507-4.
* Gascoigne, Bamber (2003). *The Dynasties of China: A History*. New York: Carroll & Graf. ISBN 978-1-84119-791-3.
* Gernet, Jacques (1996). *A History of Chinese Civilization*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-49781-7.
* Golden, Peter B. (2011). *Central Asia in World History*. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-515947-9.
* Graeber, David; Wengrow, David (2021). *The Dawn of Everything: A New History of Humanity*. Farrar, Straus and Giroux. ISBN 978-0-374-15735-7. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 15 November 2022. สืบค้นเมื่อ 15 November 2022.
* Grant, Edward (2006). *The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional, and Intellectual Contexts*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-56762-6.
* Hart-Davis, Adam, บ.ก. (2012). *History: The Definitive Visual Guide*. New York: DK Publishing. ISBN 978-0-7566-7609-4.
* Hourani, Albert (1991). *A history of the Arab peoples*. Internet Archive. New York, NY : MJF Books. ISBN 978-1-56731-216-4.
* Iliffe, John (2007). *Africans: The History of a Continent* (2nd ed.). Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-68297-8.
* Johnson, Lonnie R. (1996). *Central Europe: Enemies, Neighbors, Friends*. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-510071-6.
* Kedar, Benjamin; Wiesner-Hanks, Merry, บ.ก. (2015). *Expanding Webs of Exchange and Conflict, 500 CE–1500 CE*. The Cambridge World History. Vol. 5. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-19074-9. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 18 November 2022. สืบค้นเมื่อ 18 November 2022.
* Kelly, Christopher (2007). *The Roman Empire: A Very Short Introduction*. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-280391-7.
* Kennedy, Paul (1987). *The Rise and Fall of the Great Powers: Economic Change and Military Conflict from 1500 to 2000*. New York: Random House. ISBN 9780394546742.
* Landes, David S. (1969). *The Unbound Prometheus: Technological Change and Industrial Development in Western Europe from 1750 to the Present*. Cambridge University Press. ISBN 9780521072007.
* Lieberman, Victor B. (2003). *Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volume 1, Integration on the Mainland*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-80496-7. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 24 June 2022. สืบค้นเมื่อ 24 June 2022.
* Lewis, Mark Edward (2009). *China's Cosmopolitan Empire: The Tang Dynasty*. Cambridge, MA: Harvard University Press. ISBN 978-0-674-03306-1.
* Lorge, Peter (2015). *The Reunification of China: Peace through War under the Song Dynasty*. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-08475-9. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 22 June 2022. สืบค้นเมื่อ 22 June 2022.
* Loyn, H. R. (1991). "Empire, Holy Roman". ใน Loyn, H. R. (บ.ก.). *The Middle Ages: A Concise Encyclopedia*. London: Thames and Hudson. pp. 122–123. ISBN 978-0-500-27645-7.
* Martin, Thomas (2000) [1996]. *Ancient Greece: From Prehistoric to Hellenic Times* (Revised ed.). New Haven, CT: Yale University Press. ISBN 978-0-300-08493-1.
* Matsuda, Matt (2012). *Pacific Worlds: A History of Seas, Peoples, and Cultures*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-88763-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 5 July 2022. สืบค้นเมื่อ 5 July 2022.
* McCormick, Thomas J. (1995). *America's Half-Century: United States Foreign policy in the Cold War and After*. Baltimore, MD: Johns Hopkins University Press. ISBN 978-0-8018-5010-3.
* McNeill, J. R.; McNeill, William (2003). *The Human Web: A Bird's-eye View of World History*. New York: Norton. ISBN 0-393-05179-X.
* McNeill, J. R.; Pomeranz, Kenneth, บ.ก. (2015a). *Production, Destruction and Connection, 1750-Present, Part 1, Structures, Spaces, and Boundary Making*. The Cambridge World History. Vol. 7. Cambridge University Press. doi:10.1017/CBO9781139196079. ISBN 9781108407755. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 26 January 2023. สืบค้นเมื่อ 26 January 2023.
* McNeill, J. R.; Pomeranz, Kenneth, บ.ก. (2015b). *Production, Destruction and Connection, 1750-Present, Part 2, Shared Transformations?*. The Cambridge World History. Vol. 7. Cambridge University Press. ISBN 9780521199643. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 26 January 2023. สืบค้นเมื่อ 26 January 2023.
* McNeill, William H. (1999) [1967]. *A World History* (4th ed.). New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-511616-8.
* McNeill, William H. (1982). *The Pursuit of Power: Technology, Armed Force, and Society Since A.D. 1000*. Chicago, IL: University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-56157-8.
* Mercer, Samuel Alfred Browne (1949). *The religion of ancient Egypt*. Luzac. p. 259. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 31 March 2021. สืบค้นเมื่อ 4 September 2020.
* Nichols, Deborah L.; Pool, Christopher A. (2012). *The Oxford Handbook of Mesoamerican Archaeology* (ภาษาอังกฤษ). Oxford University Press. ISBN 978-0-19-999634-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 5 June 2022. สืบค้นเมื่อ 5 June 2022.
* Pääbo, Svante (2003). "The mosaic that is our genome". ใน Clayton, Julie; Dennis, Carina (บ.ก.). *50 years of DNA*. New York: Palgrave Macmillan. pp. 95–97. ISBN 978-1-4039-1479-8.
* Pomeranz, Kenneth (2000). *The Great Divergence: China, Europe and the Making of the Modern World Economy*. Princeton: Princeton University Press. ISBN 0-691-00543-5.
* Price, Simon; Thonemann, Peter (2010). *The Birth of Classical Europe: A History from Troy to Augustine*. New York: Penguin Books. ISBN 978-0-670-02247-2.
* Roberts, J. M.; Westad, Odd Arne (2013). *The Penguin History of the World* (Sixth ed.). New York: Penguin Books. ISBN 978-1-84614-443-1. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 21 February 2023. สืบค้นเมื่อ 25 August 2022.
* Shaw, Stanford (1976). *History of the Ottoman Empire and Modern Turkey: Volume I: Empire of the Gazis: The Rise and Decline of the Ottoman Empire 1280-1808*. Cambridge, UK: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29163-7.
* Singh, Upinder (2008). *A History of Ancient and Early Medieval India: From the Stone Age to the 12th Century*. Delhi: Pearson Education. ISBN 978-81-317-1120-0. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 21 February 2023. สืบค้นเมื่อ 25 October 2022.
* Stearns, Peter N.; Langer, William L., บ.ก. (2001). *The Encyclopedia of World History: Ancient, Medieval, and Modern, Chronologically Arranged* (Sixth ed.). Boston: Houghton Mifflin Company. ISBN 978-0-395-65237-4.
* Stearns, Peter N. (2017). "Periodization in World History: Challenges and Opportunities". ใน R. Charles Weller (บ.ก.). *21st-Century Narratives of World History: Global and Multidisciplinary Perspectives*. Palgrave. ISBN 978-3-319-62077-0. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 21 June 2022. สืบค้นเมื่อ 21 June 2022.
* Stein, Burton (2010). *A History of India*. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-2351-1. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 20 December 2016. สืบค้นเมื่อ 21 July 2022.
* Suny, Ronald Grigor (2015). *"They Can Live in the Desert but Nowhere Else": A History of the Armenian Genocide*. Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-6558-1.
* Ṭabīb, Rashīd al-Dīn; Faḍlallāh, Rašīd-ad-Dīn; Nishapuri, Zahir al-Din; Nīšāpūrī, Ẓahīr-ad-Dīn (2001). Bosworth, Clifford Edmund (บ.ก.). *The History of the Seljuq Turks from the Jāmiʻ Al-tawārīkh: An Ilkhanid Adaptation of the Saljūq-nāma of Ẓahīr Al-Dīn Nīshāpūrī*. แปลโดย Luther, Kenneth Allin. Psychology Press. ISBN 978-0-7007-1342-4.
* Teeple, John B. (2006). *Timelines of World History*. New York: DK Publishing. ISBN 978-0-7566-1703-5.
* Tindall, George; Shi, David (2010). *America: A Narrative History*. Vol. 1 (8th ed.). Norton. ISBN 9780393934069.
* Laiou, Angeliki E.; Morrisson, Cécile (2007). *The Byzantine Economy*. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-84978-4.
* Pounds, Norman John Greville (1979). *An Historical Geography of Europe, 1500–1840*. Cambridge, England: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-22379-9.
* Whitfield, Susan (2004). *The Silk Road: Trade, Travel, War, and Faith*. Serendia Publications, Inc. ISBN 978-1-932476-13-2.
* Wolpert, Stanley (1997). *A New History of India* (5th ed.). Oxford: Oxford University Press. ISBN 0-19-510030-1.
* Xue, Zongzheng (1992). *A History of Turks*. Beijing: Chinese Social Sciences Press.
* Yoffee, Norman, บ.ก. (2015). *Early Cities in Comparative Perspective, 4000 BCE–1200 CE*. The Cambridge World History. Vol. 3. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-19008-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 21 February 2023. สืบค้นเมื่อ 3 September 2022.

### แหล่งข้อมูลอื่น ๆ

* ขมะวรรณ, ฆัสรา (2540). "Modernity, Modernism, Postmodernity, Postmodernism: บทสำรวจการนิยาม" (PDF). *วารสารสังคมศาสตร์*. ประเทศไทย. สืบค้นเมื่อ 8 กรกฎาคม 2024.`{{cite magazine}}`: CS1 maint: url-status (ลิงก์)