# ภาษาสันสกฤต

| ภาษาสันสกฤต |
| --- |
| संस्कृत, संस्कृतम् *Saṃskṛta-*, *Saṃskṛtam* |
|
(บน) เอกสารตัวเขียนภาษาสันสกฤตสมัยคริสต์ศตวรรษที่ 19 จาก *ภควัทคีตา* ซึ่งแต่งขึ้นในช่วงประมาณ 400–200 ปีก่อนคริสต์ศักราช (ล่าง) แสตมป์ครบรอบ 175 ปีของวิทยาลัยสันสกฤตโกลกาตา วิทยาลัยภาษาสันสกฤตที่เก่าแก่เป็นอันดับที่ 3 (ส่วนอันดับที่ 1 คือวิทยาลัยสันสกฤตพาราณาสีซึ่งก่อตั้งใน ค.ศ. 1791) |
| ภูมิภาค | เอเชียใต้ (สมัยโบราณถึงสมัยกลาง), บางส่วนของเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ (สมัยกลาง) |
| ยุค | ประมาณ 1,500–600 ปีก่อนคริสต์ศักราช (**ภาษาพระเวท**); 700 ปีก่อนคริสต์ศักราช – ค.ศ. 1350 (**สันสกฤตแบบแผน**) |
| ฟื้นฟู | ยังไม่พบว่ามีผู้พูดภาษาสันสกฤตเป็นภาษาแม่ |
| รหัสภาษา |
| ISO 639-1 | `sa` |
| ISO 639-2 | `san` |
| ISO 639-3 | `san` |
| *Glottolog* | `sans1269` |
|

**ภาษาสันสกฤต** (มาจากคำว่า संस्कृत-, *สํสฺกฺฤต-*, แปลงเป็นคำนาม: संस्कृतम्, *สํสฺกฺฤตมฺ*) เป็นภาษาคลาสสิกในเอเชียใต้ที่อยู่ในสาขาอินโด-อารยันของตระกูลภาษาอินโด-ยูโรเปียน ภาษานี้เกิดขึ้นในเอเชียใต้หลังจากที่ภาษารุ่นก่อนหน้าได้แพร่กระจายไปที่นั่นจากทางตะวันตกเฉียงเหนือในยุคสัมฤทธิ์ตอนปลาย ภาษาสันสกฤตเป็นภาษาศักดิ์สิทธิ์ในศาสนาฮินดู ภาษาของปรัชญาฮินดูคลาสสิก และภาษาของวรรณกรรมศาสนาพุทธและศาสนาเชนในอดีต นอกจากนี้ยังเป็นภาษากลางภาษาหนึ่งในเอเชียใต้สมัยโบราณถึงสมัยกลาง และในช่วงการเผยแผ่วัฒนธรรมฮินดูกับพุทธไปยังเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เอเชียตะวันออก และเอเชียกลางในสมัยกลางตอนต้น ได้กลายเป็นภาษาทางศาสนาและวัฒนธรรมชั้นสูง และภาษาของผู้ทรงอำนาจทางการเมืองในบางภูมิภาค ด้วยเหตุนี้ ภาษาสันสกฤตจึงมีอิทธิพลอย่างยาวนานต่อภาษาในเอเชียใต้ เอเชียตะวันออกเฉียงใต้ และเอเชียตะวันออก โดยเฉพาะอย่างยิ่งในวงศัพท์ทางการและวงศัพท์วิชาการของภาษาเหล่านั้น

โดยทั่วไป *สันสกฤต* สื่อความหมายถึงวิธภาษาอินโด-อารยันเก่าหลายวิธภาษา วิธภาษาที่เก่าแก่ที่สุดในกลุ่มนี้คือภาษาพระเวทในคัมภีร์ *ฤคเวท* ซึ่งประกอบด้วยบทสวด 1,028 บทที่แต่งขึ้นในช่วงระหว่าง 1,500 ถึง 1,200 ปีก่อนคริสต์ศักราชโดยชนเผ่าอินโด-อารยันที่ย้ายถิ่นจากบริเวณที่เป็นอัฟกานิสถานในปัจจุบันไปทางตะวันออก ผ่านตอนเหนือของปากีสถาน แล้วเข้าสู่ตอนเหนือของอินเดีย ภาษาพระเวทมีปฏิสัมพันธ์กับภาษาโบราณที่ปรากฏอยู่ก่อนแล้วในอนุทวีป โดยรับชื่อเรียกพืชและสัตว์ที่ค้นพบใหม่เข้ามาใช้ในภาษา นอกจากนี้ ภาษากลุ่มดราวิเดียนโบราณยังมีอิทธิพลต่อระบบสัทวิทยาและวากยสัมพันธ์ภาษาสันสกฤตด้วย *สันสกฤต* ในนิยามอย่างแคบอาจหมายถึงภาษาสันสกฤตแบบแผน ซึ่งเป็นรูปแบบไวยากรณ์ที่ผ่านการขัดเกลาและปรับเป็นมาตรฐานในช่วงกลางสหัสวรรษที่ 1 ก่อนคริสต์ศักราช และได้รับการจัดประมวลใน *อัษฏาธยายี* ตำราไวยากรณ์โบราณที่มีความครอบคลุมมากที่สุด กาลิทาส นักเขียนบทละครผู้ยิ่งใหญ่ แต่งผลงานเป็นภาษาสันสกฤตแบบแผน และรากฐานของเลขคณิตสมัยใหม่ได้รับการอธิบายครั้งแรกเป็นภาษาสันสกฤตแบบแผน อย่างไรก็ตาม มหากาพย์ภาษาสันสกฤตที่สำคัญอย่าง *มหาภารตะ* และ *รามายณะ* นั้นได้รับการแต่งขึ้นโดยใช้ทำเนียบภาษามุขปาฐะที่เรียกว่าภาษาสันสกฤตมหากาพย์ ซึ่งใช้กันในตอนเหนือของอินเดียระหว่าง 400 ปีก่อนคริสต์ศักราชถึง ค.ศ. 300 และร่วมสมัยกับภาษาสันสกฤตแบบแผน ในหลายศตวรรษถัดมา ภาษาสันสกฤตได้กลายเป็นภาษาที่ผูกติดกับประเพณี ไม่ได้รับการเรียนรู้เป็นภาษาแม่ และหยุดพัฒนาในฐานะภาษาที่ยังมีชีวิตไปในที่สุด ทั้งนี้ ไม่พบหลักฐานว่าภาษาสันสกฤตมีตัวอักษรเป็นของตนเอง โดยตั้งแต่ช่วงเปลี่ยนคริสต์สหัสวรรษที่ 1 มีการเขียนภาษานี้โดยใช้อักษรต่าง ๆ ในตระกูลพราหมี และในสมัยใหม่ ส่วนใหญ่เขียนโดยใช้อักษรเทวนาครี

สถานะ หน้าที่ และตำแหน่งของภาษาสันสกฤตในมรดกวัฒนธรรมของอินเดียได้รับการรับรองผ่านการระบุรวมอยู่ในกำหนดรายการที่แปดของรัฐธรรมนูญอินเดีย อย่างไรก็ตาม ถึงแม้จะมีความพยายามฟื้นฟูภาษานี้ ก็ยังไม่มีผู้พูดภาษาสันสกฤตเป็นภาษาแม่ในอินเดียเลย

## ประวัติ

ต้นฉบับตัวเขียนประวัติศาสตร์ภาษาสันสกฤต: ข้อความทางศาสนา (บนสุด) และข้อความทางการแพทย์
จารึกเทวีมหาตฺมฺยา (देवीमहत्म्या) บนใบลาน จารึกด้วยตัวอักษรภูชิโมล (Bhujimol) ของอาณาจักรพิหาร (Bihar) หรือประเทศเนปาลในปัจจุบัน จารึกในช่วงพุทธศตวรรษที่ 16
ในภาษาสันสกฤต คำคุณศัพท์ *สํสฺกฺฤต-* (संस्कृत-) เป็นคำประสมที่ประกอบด้วย *สํ* ('พร้อม, ดี, สมบูรณ์แล้ว') และ *สฺกฺฤต-* ('ทำแล้ว, สร้างแล้ว, งาน') หมายถึงงานที่ "เตรียมไว้อย่างดี, บริสุทธิ์และสมบูรณ์, ขัดเกลา, ศักดิ์สิทธิ์" ตามไบเดอร์แมน (Biderman) ซึ่งเป็นภาษาของชนชั้นพราหมณ์ ตรงข้ามกับภาษาพูดของชาวบ้านทั่วไปที่เรียกว่าปรากฤต ภาษาสันสกฤตมีพัฒนาการในหลายยุคสมัย โดยมีหลักฐานเก่าแก่ที่สุด คือภาษาที่ปรากฏในคัมภีร์ฤคเวท (เมื่อราว 1,200 ปีก่อนคริสตกาล) อันเป็นบทสวดสรรเสริญพระเจ้าในลัทธิพราหมณ์ในยุคต้น ๆ อย่างไรก็ตาม ในการจำแนกภาษาสันสกฤตโดยละเอียด นักวิชาการอาจถือว่าภาษาในคัมภีร์ฤคเวทเป็นภาษาหนึ่งที่ต่างจากภาษาสันสกฤตแบบแผน (Classical language) และเรียกว่า **ภาษาพระเวท** (Vedic language) ภาษาพระเวทดั้งเดิมยังมิได้มีการวางกฎเกณฑ์ให้เป็นระเบียบรัดกุมและสละสลวย และมีหลักทางไวยากรณ์อย่างกว้าง ๆ ปรากฏอยู่ในบทสวดในคัมภีร์พระเวทของศาสนาฮินดู เนื้อหาคือบทสวดสรรเสริญเทพเจ้า เอกลักษณ์ที่ปรากฏอยู่เฉพาะในภาษาพระเวทคือระดับเสียง (accent) ซึ่งกำหนดไว้อย่างเคร่งครัด และถือเป็นสิ่งสำคัญของการสวดพระเวทเพื่อให้สัมฤทธิผล

ภาษาสันสกฤตมีวิวัฒนาการมาจากภาษาชนเผ่าอารยัน หรืออินโดยูโรเปียน (Indo-European) บรรพบุรุษของพวกอินโด-อารยัน ตั้งรกรากอยู่เหนือเอเซียตะวันออก (ตอนกลางของทวีปเอเชีย - Central Asia) โดยไม่มีที่อยู่เป็นหลักแหล่ง กลุ่มอารยันต้องเร่ร่อนทำมาหากินเหมือนกันชนเผ่าอื่น ๆ ในจุดนี้เองที่ทำให้เกิดการแยกย้ายถิ่นฐาน การเกิดประเพณี และภาษาที่แตกต่างกันออกไป ชนเผ่าอารยันได้แยกตัวกันออกไปเป็น 3 กลุ่มใหญ่ กลุ่มที่ 1 แยกไปทางตะวันตกเข้าสู่ทวีปยุโรป กลุ่มที่ 2 ลงมาทางตะวันออกเฉียงใต้ อนุมานได้ว่าน่าจะเป็นชนชาติอิหร่านในเปอร์เซีย และกลุ่มที่ 3 เป็นกลุ่มที่สำคัญที่สุด กลุ่มนี้แยกลงมาทางใต้ตามลุ่มแม่น้ำสินธุ (Indus) ชาวอารยันกลุ่มนี้เมื่อรุกเข้าในแถบลุ่มแม่น้ำสินธุแล้ว ก็ได้ไปพบกับชนพื้นเมืองที่เรียกว่า ดราวิเดียน (Dravidian) และเกิดการผสมผสานทางวัฒนธรรมและภาษา โดยชนเผ่าอารยันได้นำภาษาพระเวทยุคโบราณเข้าสู่อินเดียพร้อม ๆ กับความเชื่อทางศาสนา ซึ่งในยุคต่อมาได้เกิดตำราไวยากรณ์ภาษาสันสกฤตคือ อษฺฏาธฺยายี (अष्टाध्यायी "ไวยากรณ์ 8 บท") ของปาณินิ เชื่อกันว่ารจนาขึ้นในช่วงพุทธกาล ปาณินิเห็นว่าภาษาสันสกฤตแบบพระเวทนั้นมีภาษาถิ่นปนเข้ามามากพอสมควรแล้ว หากไม่เขียนไวยากรณ์ที่เป็นระเบียบแบบแผนไว้ ภาษาสันสกฤตแบบพระเวทที่เคยใช้มาตั้งแต่ยุคพระเวทจะคละกับภาษาท้องถิ่นต่าง ๆ ทำให้การประกอบพิธีกรรมไม่มีความศักดิ์สิทธิ์ ดังนั้น จึงแต่งอัษฏาธยายีขึ้น ความจริงตำราแบบแผนไวยากรณ์ก่อนหน้าปาณินิได้มีอยู่ก่อนแล้ว แต่เมื่อเกิดอัษฏาธยายีตำราเหล่านั้นก็ได้หมดความนิยมลงและสูญไปในที่สุด ผลของไวยากรณ์ปาณินิก็คือภาษาเกิดการจำกัดกรอบมากเกินไป ทำให้ภาษาไม่พัฒนา ในที่สุด ภาษาสันสกฤตแบบปาณินิ หรือภาษาสันสกฤตแบบฉบับ จึงกลายเป็นภาษาเขียนในวรรณกรรม ซึ่งผู้ที่สามารถจะอ่าน เขียนและแปลได้จะต้องใช้เวลามากพอสมควร

ภาษาสันสกฤตแบ่งได้เป็น 2 กลุ่มกว้าง ๆ ได้แก่ ภาษาสันสกฤตแบบแผน และภาษาสันสกฤตผสม

### ภาษาสันสกฤตแบบแผน (คลาสสิก)

เกิดขึ้นจากการวางกฎเกณฑ์ของภาษาสันสกฤตให้มีแบบแผนที่แน่นอนในสมัยต่อมา โดยนักปราชญ์ชื่อ **ปาณินิ**ตามประวัติเล่าว่าเป็นผู้เกิดในตระกูลพราหมณ์ แคว้นคันธาระราว 57 ปีก่อนพุทธปรินิพพาน บางกระแสว่าเกิดราว พ.ศ. 143 ปาณินิได้ศึกษาภาษาในคัมภีร์พระเวทจนสามารถหาหลักเกณฑ์ของภาษานั้นได้ จึงจัดรวบรวมขึ้นเป็นหมวดหมู่ เรียบเรียงเป็นตำราไวยากรณ์ขึ้น 8 บทให้ชื่อว่า **อัษฏาธยายี** มีสูตรเป็นกฎเกณฑ์อธิบายโครงสร้างของคำอย่างชัดเจน นักวิชาการสมัยใหม่มีความเห็นว่า วิธีการศึกษาและอธิบายภาษาของปาณินิเป็นวิธีวรรณนา คือศึกษาและอธิบายตามที่ได้สังเกตเห็นจริง มิได้เรียบเรียงขึ้นตามความเชื่อส่วนตัว มิได้เรียบเรียงขึ้นตามหลักปรัชญา คัมภีร์อัษฏาธยายีจึงได้รับการยกย่องว่าเป็นตำราไวยากรณ์เล่มแรกที่ศึกษาภาษาในแนววิทยาศาสตร์และวิเคราะห์ภาษาได้สมบูรณ์ที่สุด ความสมบูรณ์ของตำราเล่มนี้ทำให้เกิดความเชื่อในหมู่พราหมณ์ว่า ตำราไวยากรณ์สันสกฤตหรือปาณินิรจนานี้ สำเร็จได้ด้วยอำนาจพระศิวะ อย่างไรก็ตาม นักภาษาศาสตร์เชื่อว่าการวางแบบแผนอย่างเคร่งครัดของปาณินิ ถือเป็นสาเหตุหนึ่งที่ทำให้ภาษาสันสกฤตต้องกลายเป็นภาษาตายอย่างรวดเร็วก่อนเวลาอันควร เพราะทำให้สันสกฤตกลายเป็นภาษาที่ถูกจำกัดขอบเขต (a fettered language) ด้วยกฎเกณฑ์ทางไวยากรณ์ที่เคร่งครัดและสลับซับซ้อน ภาษาสันสกฤตที่ได้ร้บการปรับปรุงแก้ไขหลักเกณฑ์ให้ดีขึ้นโดยปาณินินี้เรียกอีกชื่อหนึ่งว่า **"เลากิกภาษา"** หมายถึงภาษาที่ใช้กับสิ่งที่เป็นไปในทางโลก

### ภาษาสันสกฤตผสม

ภาษาสันสกฤตผสม (Buddhist Hybrid Sanskrit or Mixed Sanskrit) เป็นภาษาสันสกฤตที่นักวิชาการบางกลุ่มได้จัดไว้เป็นพิเศษ เนื่องจากมีความแตกต่างจากภาษาพระเวทและภาษาสันสกฤตแบบแผน (ตันติสันสกฤต) ภาษาสันสกฤตแบบผสมนี้คือภาษาที่ใช้บันทึกวรรณคดีสันสกฤตทางพระพุทธศาสนา ทั้งในนิกาย สรรวาสติวาท และ มหายาน ภาษาสันสกฤตชนิดนี้คาดว่าเกิดขึ้นในราวพุทธศตวรรษที่ 3–4 นักปราชญ์บางท่านถือว่าเกิดขึ้นร่วมสมัยกับตันติสันสกฤต คือในปลายสมัยพระเวทและต้นของยุคตันติสันสกฤต โดยปรากฏอยู่โดยส่วนมากในวรรณกรรมของพระพุทธศาสนามหายาน เช่น ลลิตวิสฺตร ลงฺกาวตารสูตฺร ปฺรชฺญาปารมิตา สทฺธรฺมปุณฺฑรีกสูตฺร และศาสตร์อันเป็นคำอธิบายหลักพุทธปรัชญาและตรรกวิทยา เช่น มธฺยมิกการิกา อภิธรฺมโกศ มหาปฺรชฺญาปารมิตาศาสฺตฺร มธฺยานฺตานุคมศาสฺตฺร เป็นต้น

## ไวยากรณ์

ไวยากรณ์ของภาษาสันสกฤตมีความซับซ้อนมากกว่าหลาย ๆ ภาษา โดยเฉพาะกฎเกณฑ์การสนธิ แต่ก็นับว่ามีความสอดคล้องกับหลายภาษาในกลุ่มภาษาอินโด-ยูโรเปียน เช่น กรีกหรือละติน อย่างที่กล่าวมาข้างต้น อย่างไรก็ตาม ไวยากรณ์สันสกฤตอาจเทียบเคียงได้กับของภาษาบาลี แต่ยังมีความยุ่งยากและซับซ้อนกว่าพอสมควร

ภาษาสันสกฤตมีรูปอักษร 48 ตัว แบ่งเป็นพยัญชนะ 34 ตัว สระ 14 ตัว

### สระ

สระสันสกฤตในอักษรเทวนาครี|  |  | รูปเดี่ยว | ไอเอเอสที/ ไอเอสโอ | สัทอักษร สากล |  | รูปเดี่ยว | ไอเอเอสที/ ไอเอสโอ | สัทอักษร สากล |
| *กัณฐยะ* (เพดานอ่อน/ช่องคอ) | अ | *a* | /ɐ/ | आ | *ā* | /ɑː/ |
| *ตาลวยะ* (เพดานแข็ง) | इ | *i* | /i/ | ई | *ī* | /iː/ |
| *โอษฐยะ* (ริมฝีปาก) | उ | *u* | /u/ | ऊ | *ū* | /uː/ |
| *มูรธันยะ* (ปลายลิ้นม้วน) | ऋ | *ṛ*/*r̥* | /r̩/ | ॠ | *ṝ*/*r̥̄* | /r̩ː/ |
| *ทันตยะ* (ฟัน) | ऌ | *ḷ*/*l̥* | /l̩/ | (ॡ) | (*ḹ*/*l̥̄*) | /l̩ː/ |
| *กัณฐตาลวยะ* (เพดานแข็ง-คอหอย) | ए | *e*/*ē* | /eː/ | ऐ | *ai* | /ɑj/ |
| *กัณโฐษฐยะ* (ริมฝีปาก-คอหอย) | ओ | *o*/*ō* | /oː/ | औ | *au* | /ɑw/ |
| *(หน่วยเสียงพยัญชนะย่อย)* | अं | *aṃ*/*aṁ* | /ɐ̃/ | अः | *aḥ* | /ɐh/ |

สระ 14 ตัวได้แก่ อะ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ฤ ฤๅ ฦ ฦๅ ไอ เอา แบ่งได้เป็น 3 ขั้นคือ ขั้นปกติ ขั้นคุณ ขั้นพฤทธิ์

### พยัญชนะ

พยัญชนะสันสกฤตในอักษรเทวนาครี|  | *สปรรศะ* (หยุด) | *อนุนาสิกะ* (นาสิก) | *อันตัสถะ* (เปิด) | *อูษมัน/saṃgharṣī* (เสียดแทรก) |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| ความก้อง → | *อโฆษะ* | *โฆษะ* | *อโฆษะ* |
| การออกเสียงพ่นลม → | *อัลปปราณะ* | *มหาปราณะ* | *อัลปปราณะ* | *มหาปราณะ* | *อัลปปราณะ* | *มหาปราณะ* |
| *กัณฐยะ* (เพดานอ่อน/ช่องคอ) | क | *ka* | /k/ | ख | *kha* | /kʰ/ | ग | *ga* | /g/ | घ | *gha* | /gʱ/ | ङ | *ṅa* | /ŋ/ | ह | *ha* | /ɦ/ |  |  |  |
| *ตาลวยะ* (เพดานแข็ง) | च | *ca* | /t͡ɕ/ | छ | *cha* | /t͡ɕʰ/ | ज | *ja* | /d͡ʑ/ | झ | *jha* | /d͡ʑʱ/ | ञ | *ña* | /ɲ/ | य | *ya* | /j/ | श | *śa* | /ɕ/ |
| *มูรธันยะ* (ปลายลิ้นม้วน) | ट | *ṭa* | /ʈ/ | ठ | *ṭha* | /ʈʰ/ | ड | *ḍa* | /ɖ/ | ढ | *ḍha* | /ɖʱ/ | ण | *ṇa* | /ɳ/ | र | *ra* | /ɾ/ | ष | *ṣa* | /ʂ/ |
| *ทันตยะ* (ฟัน) | त | *ta* | /t̪/ | थ | *tha* | /tʰ/ | द | *da* | /d̪/ | ध | *dha* | /d̪ʱ/ | न | *na* | /n̪/ | ल | *la* | /l̪/ | स | *sa* | /s̪/ |
| *โอษฐยะ* (ริมฝีปาก) | प | *pa* | /p/ | फ | *pha* | /pʰ/ | ब | *ba* | /b/ | भ | *bha* | /bʱ/ | म | *ma* | /m/ | व | *va* | /ʋ/ |  |  |  |

พยัญชนะ 34 ตัวแบ่งเป็น 2 กลุ่มคือ

* พยัญชนะวรรค แบ่งเป็น 5 วรรค รวม 25 ตัว คือ
	+ วรรค กะ เสียงเกิดที่เพดานอ่อน ได้แก่ ก ข ค ฆ ง
	+ วรรค จะ เสียงเกิดที่เพดานแข็ง ได้แก่ จ ฉ ช ฌ ญ
	+ วรรค ฏะ เสียงเกิดที่ปลายลิ้นม้วน ได้แก่ ฏ ฐ ฑ ฒ ณ
	+ วรรค ตะ เสียงเกิดที่ฟัน ได้แก่ ต ถ ท ธ น
	+ วรรค ปะ เสียงเกิดที่ริมฝีปาก ได้แก่ ป ผ พ ภ ม
* พยัญชนะอวรรค 9 ตัว แบ่งเป็น
	+ เสียงกึ่งสระ ได้แก่ ย เสียงเกิดที่เพดาน ร เสียงเกิดที่ปุ่มเหงือก ล เสียงเกิดที่ฟัน ว เสียงเกิดที่ริมฝีปาก
	+ เสียงเสียดแทรก ได้แก่ ศ เสียงเกิดที่เพดาน ษ เสียงเกิดที่ปุ่มเหงือก ส เสียงเกิดที่ฟัน
	+ เสียงหนักมีลม ได้ แก่ ห
	+ ฬ และ อัง (อํ)

พยัญชนะไทยที่เขียนลำพังโดยไม่มีสระอื่นถือว่ามีเสียงอะ ถ้ามีจุดข้างล่างถือว่าไม่มีเสียงสระ

### คำนาม

ภาษาสันสกฤตเป็นภาษาที่มีการลงวิภัตติปัจจัย แจกนามได้ถึง 8 การก [แบ่งเป็นสามพจน์ (เอกพจน์, ทวิพจน์, พหูพจน์) และสามเพศ (สตรีลิงค์, ปุลลิงก์ และนปุงสกลิงก์)]

### คำกริยา

สำหรับกริยา (ธาตุ) ในภาษาสันสกฤตนั้นมีความซับซ้อนยิ่งกว่าคำนาม กล่าวคือ จำแนกกริยาไว้ถึง 10 คณะ แต่ละคณะมีการเปลี่ยนรูป (เสียง) แตกต่างกันไป กริยาเหล่านี้จะแจกรูปตามประธาน 3 แบบ (ปฐมบุรุษ, มัธยมบุรุษ และอุตมบุรุษ) นอกจากนี้กริยายังต้องแจกรูปตามกาล (tense) 6 ชนิด และตามมาลา (mood) 4 ชนิด

## อักษร

ตัวอย่างข้อความภาษาสันสกฤตที่เขียนเป็นอักษรต่าง ๆ
ภาษาสันสกฤตไม่มีอักษรสำหรับเขียนชนิดใดชนิดหนึ่งโดยเฉพาะ และก็คล้ายกับภาษาอื่นหลายภาษา นั่นคือสามารถเขียนได้ด้วยอักษรหลายชนิด อักษรเก่าแก่ที่ใช้เขียนภาษาสันสกฤตมีหลายชนิดด้วยกัน เช่น อักษรขโรษฐี (Kharosthī) หรืออักษรคานธารี (Gāndhārī) นอกจากนี้ยังมีอักษรพราหมี (อักษรทั้งสองแบบพบได้ที่จารึกบนเสาอโศก) อักษรรัญชนา ซึ่งนิยมใช้จารึกคัมภีร์ทางพระพุทธศาสนาในอินเดียเหนือและเนปาล รวมถึง อักษรสิทธัม ซึ่งใช้บันทึกคัมภีร์พุทธศาสนารวมถึงบทสวดภาษาสันสกฤตในประเทศจีนและญี่ปุ่นโดยเฉพาะในนิกายมนตรยาน อย่างไรก็ตาม โดยทั่วไปนิยมเขียนภาษาสันสกฤตด้วยอักษรเทวนาครี (Devanāgarī) ส่วนอักษรอื่น ๆ เป็นความนิยมในแต่ละท้องถิ่น ทั้งนี้เนื่องจากอักษรที่ใช้ในอินเดีย มักจะเป็นตระกูลเดียวกัน จึงสามารถดัดแปลงและถ่ายทอด (transliteration) ระหว่างชุดอักษรได้ง่าย

แม้กระทั่งในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ยังมีจารึกภาษาสันสกฤตที่ใช้ อักษรปัลลวะ อักษรขอม นอกจากนี้ชาวยุโรปยังใช้อักษรโรมันเขียนภาษาสันสกฤต โดยเพิ่มเติมจุดและเครื่องหมายเล็กน้อยเท่านั้น

## หมายเหตุ

## อ้างอิง

### บรรณานุกรม

* H. W. Bailey (1955). "Buddhist Sanskrit". *The Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland*. Cambridge University Press. **87** (1/2): 13–24. doi:10.1017/S0035869X00106975. JSTOR 25581326.
* Banerji, Sures (1989). *A Companion to Sanskrit Literature: Spanning a period of over three thousand years, containing brief accounts of authors, works, characters, technical terms, geographical names, myths, legends, and several appendices*. Delhi: Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0063-2.
* Guy L. Beck (1995). *Sonic Theology: Hinduism and Sacred Sound*. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-1261-1.
* Guy L. Beck (2006). *Sacred Sound: Experiencing Music in World Religions*. Wilfrid Laurier Univ. Press. ISBN 978-0-88920-421-8.
* Robert S.P. Beekes (2011). *Comparative Indo-European Linguistics: An introduction* (2nd ed.). John Benjamins Publishing. ISBN 978-90-272-8500-3.
* Benware, Wilbur (1974). *The Study of Indo-European Vocalism in the 19th Century: From the Beginnings to Whitney and Scherer: A Critical-Historical Account*. Benjamins. ISBN 978-90-272-0894-1.
* Shlomo Biderman (2008). *Crossing Horizons: World, Self, and Language in Indian and Western Thought*. Columbia University Press. ISBN 978-0-231-51159-9.
* Claire Bowern; Bethwyn Evans (2015). *The Routledge Handbook of Historical Linguistics*. Routledge. ISBN 978-1-317-74324-8.
* John L. Brockington (1998). *The Sanskrit Epics*. BRILL Academic. ISBN 978-90-04-10260-6.
* Johannes Bronkhorst (1993). "Buddhist Hybrid Sanskrit: The Original Language". *Aspects of Buddhist Sanskrit: Proceedings of the International Symposium on the Language of Sanskrit Buddhist Texts, 1–5 Oct. 1991*. Sarnath. pp. 396–423. ISBN 978-81-900149-1-5.
* Bryant, Edwin (2001). *The Quest for the Origins of Vedic Culture: The Indo-Aryan Migration Debate*. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-513777-4.
* Edwin Francis Bryant; Laurie L. Patton (2005). *The Indo-Aryan Controversy: Evidence and Inference in Indian History*. Psychology Press. ISBN 978-0-7007-1463-6.
* Burrow, Thomas (1973). *The Sanskrit Language* (3rd, revised ed.). London: Faber & Faber.
* Burrow, Thomas (2001). *The Sanskrit Language*. Motilal Banarsidass. ISBN 81-208-1767-2.
* Robert E. Buswell Jr.; Donald S. Lopez Jr. (2013). *The Princeton Dictionary of Buddhism*. Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-4805-8.
* Cardona, George (1997). *Pāṇini - His work and its traditions*. Motilal Banarsidass. ISBN 81-208-0419-8.
* George Cardona (2012). *Sanskrit Language*. Encyclopaedia Britannica.
* James Clackson (18 October 2007). *Indo-European Linguistics: An Introduction*. Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-46734-6.
* Coulson, Michael (1992). Richard Gombrich; James Benson (บ.ก.). *Sanskrit : an introduction to the classical language* (2nd, revised by Gombrich and Benson ed.). Random House. ISBN 978-0-340-56867-5. OCLC 26550827.
* Michael Coulson; Richard Gombrich; James Benson (2011). *Complete Sanskrit: A Teach Yourself Guide*. Mcgraw-Hill. ISBN 978-0-07-175266-4.
* Harold G. Coward (1990). Karl Potter (บ.ก.). *The Philosophy of the Grammarians, in Encyclopedia of Indian Philosophies*. Vol. 5. Princeton University Press. ISBN 978-81-208-0426-5.
* Suniti Kumar Chatterji (1957). "Indianism and Sanskrit". *Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute*. Bhandarkar Oriental Research Institute. **38** (1/2): 1–33. JSTOR 44082791.
* Peter T. Daniels (1996). *The World's Writing Systems*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-507993-7.
* Deshpande, Madhav (2011). "Efforts to vernacularize Sanskrit: Degree of success and failure". ใน Joshua Fishman; Ofelia Garcia (บ.ก.). *Handbook of Language and Ethnic Identity: The success-failure continuum in language and ethnic identity efforts*. Vol. 2. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-983799-1.
* Will Durant (1963). *Our oriental heritage*. Simon & Schuster. ISBN 978-1567310122.
* Eltschinger, Vincent (2017). "Why Did the Buddhists Adopt Sanskrit?". *Open Linguistics*. **3** (1). doi:10.1515/opli-2017-0015. ISSN 2300-9969.
* J. Filliozat (1955). "Sanskrit as Language of Communication". *Annals of the Bhandarkar Oriental Research Institute*. Bhandarkar Oriental Research Institute. **36** (3/4): 179–189. JSTOR 44082954.
* Filliozat, Pierre-Sylvain (2004), "Ancient Sanskrit Mathematics: An Oral Tradition and a Written Literature", ใน Chemla, Karine; Cohen, Robert S.; Renn, Jürgen; และคณะ (บ.ก.), *History of Science, History of Text (Boston Series in the Philosophy of Science)*, Dordrecht: Springer Netherlands, pp. 360–375, doi:10.1007/1-4020-2321-9\_7, ISBN 978-1-4020-2320-0
* Pierre-Sylvain Filliozat (2000). *The Sanskrit Language: An Overview : History and Structure, Linguistic and Philosophical Representations, Uses and Users*. Indica. ISBN 978-81-86569-17-7.
* Benjamin W. Fortson, IV (2011). *Indo-European Language and Culture: An Introduction*. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-4443-5968-8.
* Robert P. Goldman; Sally J Sutherland Goldman (2002). *Devavāṇīpraveśikā: An Introduction to the Sanskrit Language*. Center for South Asia Studies, University of California Press.
* Thomas V. Gamkrelidze; Vjaceslav V. Ivanov (2010). *Indo-European and the Indo-Europeans: A Reconstruction and Historical Analysis of a Proto-Language and Proto-Culture. Part I: The Text. Part II: Bibliography, Indexes*. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-081503-0.
* Thomas V. Gamkrelidze; V. V. Ivanov (1990). "The Early History of Indo-European Languages". *Scientific American*. Nature America. **262** (3): 110–117. Bibcode:1990SciAm.262c.110G. doi:10.1038/scientificamerican0390-110. JSTOR 24996796.
* Jack Goody (1987). *The Interface Between the Written and the Oral*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-33794-6.
* Reinhold Grünendahl (2001). *South Indian Scripts in Sanskrit Manuscripts and Prints: Grantha Tamil, Malayalam, Telugu, Kannada, Nandinagari*. Otto Harrassowitz Verlag. ISBN 978-3-447-04504-9.
* Houben, Jan (1996). *Ideology and status of Sanskrit: contributions to the history of the Sanskrit language*. Brill. ISBN 978-90-04-10613-0.
* Hanneder, J. (2002). "On 'The Death of Sanskrit'". *Indo-Iranian Journal*. Brill Academic Publishers. **45** (4): 293–310. doi:10.1023/a:1021366131934. S2CID 189797805.
* Hock, Hans Henrich (1983). Kachru, Braj B (บ.ก.). "Language-death phenomena in Sanskrit: grammatical evidence for attrition in contemporary spoken Sanskrit". *Studies in the Linguistic Sciences*. **13:2**.
* Barbara A. Holdrege (2012). *Veda and Torah: Transcending the Textuality of Scripture*. State University of New York Press. ISBN 978-1-4384-0695-4.
* Michael C. Howard (2012). *Transnationalism in Ancient and Medieval Societies: The Role of Cross-Border Trade and Travel*. McFarland. ISBN 978-0-7864-9033-2.
* Dhanesh Jain; George Cardona (2007). *The Indo-Aryan Languages*. Routledge. ISBN 978-1-135-79711-9.
* Jamison, Stephanie (2008). Roger D. Woodard (บ.ก.). *The Ancient Languages of Asia and the Americas*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-68494-1.
* Stephanie W. Jamison; Joel P. Brereton (2014). *The Rigveda: 3-Volume Set, Volume I*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-972078-1.
* A. Berriedale Keith (1993). *A history of Sanskrit literature*. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-1100-3.
* Damien Keown; Charles S. Prebish (2013). *Encyclopedia of Buddhism*. Taylor & Francis. ISBN 978-1-136-98595-9.
* Anne Kessler-Persaud (2009). Knut A. Jacobsen; และคณะ (บ.ก.). *Brill's Encyclopedia of Hinduism: Sacred texts, ritual traditions, arts, concepts*. Brill Academic. ISBN 978-90-04-17893-9.
* Jared Klein; Brian Joseph; Matthias Fritz (2017). *Handbook of Comparative and Historical Indo-European Linguistics: An International Handbook*. Walter De Gruyter. ISBN 978-3-11-026128-8.
* Dalai Lama (1979). "Sanskrit in Tibetan Literature". *The Tibet Journal*. **4** (2): 3–5. JSTOR 43299940.
* Winfred Philipp Lehmann (1996). *Theoretical Bases of Indo-European Linguistics*. Psychology Press. ISBN 978-0-415-13850-5.
* Donald S. Lopez Jr. (1995). "Authority and Orality in the Mahāyāna" (PDF). *Numen*. Brill Academic. **42** (1): 21–47. doi:10.1163/1568527952598800. hdl:2027.42/43799. JSTOR 3270278.
* Mahadevan, Iravatham (2003). *Early Tamil Epigraphy from the Earliest Times to the Sixth Century A.D*. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-01227-1.
* Malhotra, Rajiv (2016). *The Battle for Sanskrit: Is Sanskrit Political or Sacred, Oppressive or Liberating, Dead or Alive?*. Harper Collins. ISBN 978-9351775386.
* J. P. Mallory; Douglas Q. Adams (1997). *Encyclopedia of Indo-European Culture*. Taylor & Francis. ISBN 978-1-884964-98-5.
* Mallory, J. P. (1992). "In Search of the Indo-Europeans / Language, Archaeology and Myth". *Praehistorische Zeitschrift*. Walter de Gruyter GmbH. **67** (1). doi:10.1515/pz-1992-0118. ISSN 1613-0804. S2CID 197841755.
* Colin P. Masica (1993). *The Indo-Aryan Languages*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-29944-2.
* Michael Meier-Brügger (2003). *Indo-European Linguistics*. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-017433-5.
* Michael Meier-Brügger (2013). *Indo-European Linguistics*. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-089514-8.
* Matilal, Bimal (2015). *The word and the world : India's contribution to the study of language*. New Delhi, India Oxford: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-565512-4. OCLC 59319758.
* Maurer, Walter (2001). *The Sanskrit language: an introductory grammar and reader*. Surrey, England: Curzon. ISBN 978-0-7007-1382-0.
* J. P. Mallory; D. Q. Adams (2006). *The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-928791-8.
* V. RAGHAVAN (1965). "Sanskrit". *Indian Literature*. Sahitya Akademi. **8** (2): 110–115. JSTOR 23329146.
* MacDonell, Arthur (2004). *A History Of Sanskrit Literature*. Kessinger Publishing. ISBN 978-1-4179-0619-2.
* Sir Monier Monier-Williams (2005). *A Sanskrit-English Dictionary: Etymologically and Philologically Arranged with Special Reference to Cognate Indo-European Languages*. Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-3105-6.
* Tim Murray (2007). *Milestones in Archaeology: A Chronological Encyclopedia*. ABC-CLIO. ISBN 978-1-57607-186-1.
* Ramesh Chandra Majumdar (1974). *Study of Sanskrit in South-East Asia*. Sanskrit College.
* Nedi︠a︡lkov, V. P. (2007). *Reciprocal constructions*. Amsterdam Philadelphia: J. Benjamins Pub. Co. ISBN 978-90-272-2983-0.
* Oberlies, Thomas (2003). *A Grammar of Epic Sanskrit*. Berlin New York: Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-014448-2.
* Petersen, Walter (1912). "Vedic, Sanskrit, and Prakrit". *Journal of the American Oriental Society*. American Oriental Society. **32** (4): 414–428. doi:10.2307/3087594. ISSN 0003-0279. JSTOR 3087594.
* Sheldon Pollock (2009). *The Language of the Gods in the World of Men: Sanskrit, Culture, and Power in Premodern India*. University of California Press. ISBN 978-0-520-26003-0.
* Pollock, Sheldon (2001). "The Death of Sanskrit". *Comparative Studies in Society and History*. Cambridge University Press. **43** (2): 392–426. doi:10.1017/s001041750100353x. JSTOR 2696659. S2CID 35550166.
* V. RAGHAVAN (1968). "Sanskrit: Flow of Studies". *Indian Literature*. Sahitya Akademi. **11** (4): 82–87. JSTOR 24157111.
* Colin Renfrew (1990). *Archaeology and Language: The Puzzle of Indo-European Origins*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-38675-3.
* Louis Renou; Jagbans Kishore Balbir (2004). *A history of Sanskrit language*. Ajanta. ISBN 978-8-1202-05291.
* A. M. Ruppel (2017). *The Cambridge Introduction to Sanskrit*. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-08828-3.
* Salomon, Richard (1998). *Indian Epigraphy: A Guide to the Study of Inscriptions in Sanskrit, Prakrit, and the other Indo-Aryan Languages*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-535666-3.
* Salomon, Richard (1995). "On the Origin of the Early Indian Scripts". *Journal of the American Oriental Society*. **115** (2): 271–279. doi:10.2307/604670. JSTOR 604670.
* Salomon, Richard (1995). "On the Origin of the Early Indian Scripts". *Journal of the American Oriental Society*. **115** (2): 271–279. doi:10.2307/604670. JSTOR 604670.
* Malati J. Shendge (1997). *The Language of the Harappans: From Akkadian to Sanskrit*. Abhinav Publications. ISBN 978-81-7017-325-0.
* Seth, Sanjay (2007). *Subject lessons: the Western education of colonial India*. Durham, NC: Duke University Press. ISBN 978-0-8223-4105-5.
* Staal, Frits (1986), *The Fidelity of Oral Tradition and the Origins of Science*, Mededelingen der Koninklijke Nederlandse Akademie von Wetenschappen, Amsterdam: North Holland Publishing Company
* Staal, J. F. (1963). "Sanskrit and Sanskritization". *The Journal of Asian Studies*. Cambridge University Press. **22** (3): 261–275. doi:10.2307/2050186. JSTOR 2050186.
* Angus Stevenson; Maurice Waite (2011). *Concise Oxford English Dictionary*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-960110-3.
* Southworth, Franklin (2004). *Linguistic Archaeology of South Asia*. Routledge. ISBN 978-1-134-31777-6.
* Philipp Strazny (2013). *Encyclopedia of Linguistics*. Routledge. ISBN 978-1-135-45522-4.
* Paul Thieme (1958). "The Indo-European Language". *Scientific American*. **199** (4): 63–78. Bibcode:1958SciAm.199d..63T. doi:10.1038/scientificamerican1058-63. JSTOR 24944793.
* Peter van der Veer (2008). "Does Sanskrit Knowledge Exist?". *Journal of Indian Philosophy*. Springer. **36** (5/6): 633–641. doi:10.1007/s10781-008-9038-8. JSTOR 23497502. S2CID 170594265.
* Umāsvāti, Umaswami (1994). *That Which Is*. แปลโดย Nathmal Tatia. Rowman & Littlefield. ISBN 978-0-06-068985-8.
* Wayman, Alex (1965). "The Buddhism and the Sanskrit of Buddhist Hybrid Sanskrit". *Journal of the American Oriental Society*. **85** (1): 111–115. doi:10.2307/597713. JSTOR 597713.
* Annette Wilke; Oliver Moebus (2011). *Sound and Communication: An Aesthetic Cultural History of Sanskrit Hinduism*. Walter de Gruyter. ISBN 978-3-11-024003-0.
* Whitney, W.D. (1885). "The Roots of the Sanskrit Language". *Transactions of the American Philological Association*. JSTOR. **16**: 5–29. doi:10.2307/2935779. ISSN 0271-4442. JSTOR 2935779.
* Witzel, M. (1997). *Inside the texts, beyond the texts: New approaches to the study of the Vedas* (PDF). Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press.
* Iyengar, V. Gopala (1965). *A Concise History of Classical Sanskrit Literature. Rs. 4*.
* Parpola, Asko (1994). *Deciphering the Indus Script*. Great Britain: Cambridge University Press. ISBN 0-521-43079-8.

## แหล่งข้อมูลอื่น

* "INDICORPUS-31". 31 Sanskrit and Dravidian dictionaries for Lingvo.
* Karen Thomson; Jonathan Slocum. "Ancient Sanskrit Online". free online lessons from the "Linguistics Research Center". University of Texas at Austin.
* "Samskrita Bharati". an organisation promoting the usage of Sanskrit
* "Sanskrit Documents". — Documents in ITX format of Upanishads, Stotras etc.
* "Sanskrit texts". *Sacred Text Archive*.
* "Sanskrit Manuscripts". Cambridge Digital Library.
* "Lexilogos Devanagari Sanskrit Keyboard". for typing Sanskrit in the Devanagari script.
* "Keyswap – IAST Diacritics Windows Software". *YesVedanta*. 9 August 2018. — Keyboard Software for typing in the International Alphabet for Sanskrit
* "Online Sanskrit Dictionary". — sources results from Monier Williams etc.
* "The Sanskrit Grammarian". — dynamic online declension and conjugation tool
* "Online Sanskrit Dictionary". — Sanskrit hypertext dictionary