# ภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม

แผนที่ของกลุ่มภาษาอินโด-ยูโรเปียนในยุโรปในปัจจุบัน
**ภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม** หรือ **โปรโต-อินโด-ยูโรเปียน** (อังกฤษ: Proto-Indo-European หรือ PIE) คือภาษาสืบสร้างซึ่งเป็นภาษาจากสมมุติฐานที่คาดว่าบรรพบุรุษของอินโด-ยูโรเปียนเคยพูดภาษาเดียวกัน

ภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิมคือภาษาดั้งเดิมที่เป็นที่สนใจมากที่สุด รวมถึงเข้าใจมากที่สุดอีกด้วย งานส่วนใหญ่ของนักภาษาศาสตร์ในช่วงศตวรรษที่ 19 มักจะเป็นเรื่องการสืบสร้างภาษานี้ และภาษาลูกหลานเช่น ภาษาเจอร์แมนิกดั้งเดิม และมักจะใช้วิธีการเปรียบเทียบเช่นเดียวกับที่ปัจจุบันใช้กัน วิธีการนี้ทำให้สามารถเข้าใจภาษาในหลายหลายอย่าง ถึงแม้จะไม่เคยมีการจดบันทึกภาษานี้ในประวัติศาสตร์เลยก็ตาม

ภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิมประมาณว่าเคยพูดเป็นภาษาเดียวกันระหว่าง 4500 ถึง 2500 ปีก่อนคริสตกาล ในยุคหินใหม่ ถึงแม้จะประมาณไปไกลหลายพันปี แต่ตามสมมติฐานคุร์กัน บ้านเกิดของภาษานี้น่าจะอยู่ในทุ่งหญ้าสเตปป์พอนติก-แคสเปียนในยุโรปตะวันออก การสืบสร้างภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิมยังให้ให้ข้อมูลเชิงลึกเกี่ยวกับศาสนาและวัฒนธรรมของผู้พูดอีกด้วย

## ภาษาลูกหลาน

* ภาษาอานาโตเลียดั้งเดิม — ปัจจุบันสูญแล้ว ภาษาที่เด่นที่สุดคือภาษาของฮิตไตต์ ไม่มีภาษาลูกหลานในปัจจุบัน
* ภาษาโตคาเรียนดั้งเดิม — เป็นภาษาที่พบในตะวันตกเฉียงเหนือของจีน ไม่มีภาษาลูกหลานในปัจจุบัน
* ภาษาอิตาลิกดั้งเดิม — มีลูกหลานอีกหลายภาษา ปัจจุบันยังเหลือที่พูดแต่ลูกหลานของภาษาละติน เช่น ภาษาสเปน ภาษาฝรั่งเศส ภาษาอิตาลี ภาษาโรมาเนีย
* ภาษาเคลต์ดั้งเดิม — คือภาษาดั้งเดิมของกลุ่มภาษาเคลต์ ในสมัยก่อนมีการพูดกันเป็นส่วนใหญ่ของยุโรป ปัจจุบันเหลือแค่ช่วงตะวันตกเฉียงเหนือของยุโรปเท่านั้น ภาษาลูกหลานในปัจจุบันเช่น ภาษาไอริช ภาษาเวลส์
* ภาษาเจอร์แมนิกดั้งเดิม — เป็นภาษาดั้งเดิมของกลุ่มภาษาเจอร์แมนิก ซึ่งแบ่งแยกเป็นสามกลุ่มย่อย กลุ่มภาษาเจอร์แมนิกตะวันตก กลุ่มภาษาเจอร์แมนิกตะวันออกซึ่งสูญแล้ว และกลุ่มภาษาเจอร์แมนิกเหนือ ภาษาลูกหลานในปัจจุบันเช่น ภาษาอังกฤษ ภาษาเยอรมัน ภาษานอร์เวย์ ภาษาสวีเดน ภาษาเดนมาร์ก ภาษาไอซ์แลนด์
* ภาษาบอลต์-สลาฟดั้งเดิม — เป็นภาษาดั้งเดิมของกลุ่มภาษาบอลต์และกลุ่มภาษาสลาฟ ภาษาลูกหลานในปัจจุบันเช่น ภาษาลัตเวีย ภาษาลิทัวเนีย ภาษารัสเซีย ภาษาโปแลนด์ ภาษาบอสเนีย-โครเอเชีย-มอนเตเนโกร-เซอร์เบีย
* ภาษาอินโด-อิเรเนียนดั้งเดิม — แบ่งเป็นกลุ่มภาษาอินโด-อารยัน กลุ่มภาษาอิหร่าน และกลุ่มภาษานูริสถานี ภาษาลูกหลานในปัจจุบันเช่น ภาษาฮินดี ภาษาเบงกอล ภาษาเปอร์เซีย
* ภาษาอาร์มีเนียดั้งเดิม — ภาษาลูกหลานในปัจจุบันเช่น ภาษาอาร์มีเนีย
* ภาษากรีกดั้งเดิม — ภาษาลูกหลานในปัจจุบันเช่น ภาษากรีกโบราณ ภาษากรีกปัจจุบัน
* ภาษาแอลเบเนียดั้งเดิม — เป็นภาษาที่มีภาษาลูกหลานทั้งในอดีตถึงปัจจุบันภาษาเดียวคือ ภาษาแอลเบเนีย

## สัณฐานวิทยา

### ราก

ภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิมเป็นภาษาที่มีการผัน หมายถึงมีการผันหน่วยคำต่าง ๆ เพื่อแสดงหน้าที่ในภาษาแตกต่างกัน และภาษานี้มีการสร้างหน่วยคำจากการใช้หน่วยคำเติม แสดงว่ารากคำต่าง ๆ ในภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิม คือ คำรวมกับหน่วยคำเติมเป็นหัวคำ แล้วนำหัวคำมาผันรุปตามหน้าที่นั้น ๆ ในประโยค

### การเปลี่ยนส่วนของคำ

หน่วยคำภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิมจำนวนมากมี *e* เป็นสระแท้ การเปลี่ยนส่วนของคำของภาษานี้มักจะเปลี่ยน *e* สั้นเป็น *o* สั้น เปลี่ยน *e* ยาว (ē) เป็น *o* ยาว (*ō*) หรือไม่มีสระเลย การแปลงสระนี้มีความเกี่ยวข้องทั้งการผันคำนามและกริยา

### คำนาม

ภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิมมีการผันคำนาม 8-9 รูปแบบคือ

* กรรตุการก คือการผันที่แสดงถึงประธานของกริยา เช่น *They* ใน *They ate* ในภาษาอังกฤษ
* กรรมการก คือการผันที่แสดงถึงกรรมตรงของกริยา
* สัมพันธการก คือการผันที่แสดงถึงคำนามที่ไปดัดแปลงคำนามอื่น (เช่นแสดงความเป็นเจ้าของ)
* สัมปทานการก คือการผันที่แสดงถึงกรรมรองของกริยา เช่น *Jacob* in *Maria gave Jacob a drink* ในภาษาอังกฤษ ถ้าเทียบกับภาษาไทย ภาษาไทยจะใช้บุพบท *แก่...*, *เพื่อ...*, *ให้...* หรือ *ต่อ...* เพื่อแสดงเช่น *เขาให้ของแก่แม่ของเขา* *แม่ของเขา*คือกรรมรอง
* กรณการก คือการผันที่แสดงถึงเครื่องมือ หรือด้วย หรือหมายถึง เครื่องมือต่าง ๆ เช่นในภาษาไทย *เขาเดินด้วยขา* *ขา*คือเครื่องมือ
* อปาทานการก คือการผันที่บ่งชี้การเคลื่อนที่ เคลื่อนย้าย หรือแยกตัวออกจากบางอย่าง ถ้าเทียบกับภาษาไทย ภาษาไทยใช้บุพบท *จาก...*, *ออกจาก...* เพื่อแสดงเช่น *เขาย้ายบ้านออกจากเมือง* *เมือง*จะมีการผัน
* อธิกรณการก คือการผันที่บ่งชี้สถานที่ต่าง ๆ ถ้าเทียบกับภาษาไทย คำหลังคำบุพบทที่บอกสถานที่เช่น *บน* หรือ *ใต้* จะมีการผัน เช่น *หนังสืออยู่บนโต๊ะ* *โต๊ะ*จะมีการผัน
* สัมโพธนการก คือการผันสิ่งที่ถูกเรียกขาน เช่น "I don't know, John" "John" จะถูกผัน
* allative ไม่มีชื่อเป็นภาษาไทย คือการผันที่แสดงการเคลื่อนที่ เคลื่อนย้าย หรือแยกตัวเข้า พบเฉพาะในกลุ่มภาษาอานาโตเลียเท่านั้น

และมีเพศสามเพศได้แก่ เพศชาย เพศหญิง และเพศกลาง

### คำสรรพนาม

ภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิมนั้นสามารถสืมหาคำสรรพนามได้ยาก เนื่องจากภาษาหลัง ๆ ได้มีการแปลงเป็นหลายแบบ ภาษาอินโด-ยูโรเปียนดั้งเดิมมีบุรุษสรรพนาม ในบุรุษที่ 1 และ 2 ในขณะที่บุรุษที่ 3 มีการใช้นิยมสรรพนาม (เช่น นี่ นั่น โน่น) แทน บุรุษสรรพนามของภาษานี้แต่ละอย่างเป็นเอกลักษณ์ตัวมันเอง และบางตัวมีการใช้สองแบบ เป็นเรื่องชัดเจนในบุรุษสรรพนามที่ 1 แบบเอกพจน์ ที่แบบแรกจะเก็บไว้ในขณะแบบที่ 2 มีไว้สำรองซึ่งปรากฏในภาษาอังกฤษทั้งสองแบบคือ *I* และ *me* และยังมีการผันกรรมการก สัมพันธการก และสัมปทานการกสองแบบอีกด้วย

บุรุษสรรพนาม|  | ที่ 1 | ที่ 2 |
| --- | --- | --- |
| เอกพจน์ | พหูพจน์ | เอกพจน์ | พหูพจน์ |
| กรรตุการก | \*h₁eǵ(oH/Hom) | \*wei | \*tuH | \*yuH |
| กรรมการก | \*h₁mé, \*h₁me | \*nsmé, \*nōs | \*twé | \*usmé, \*wōs |
| สัมพันธการก | \*h₁méne, \*h₁moi | \*ns(er)o-, \*nos | \*tewe, \*toi | \*yus(er)o-, \*wos |
| สัมปทานการก | \*h₁méǵʰio, \*h₁moi | \*nsmei, \*ns | \*tébʰio, \*toi | \*usmei |
| กรณการก | \*h₁moí | \*nsmoí | \*toí | \*usmoí |
| อปาทานการก | \*h₁med | \*nsmed | \*tued | \*usmed |
| อธิกรณการก | \*h₁moí | \*nsmi | \*toí | \*usmi |

### คำกริยา

คล้ายกับคำนาม ล้วนมีผลกับเสียงสระ การแบ่งกริยาภาษานี้แบ่งตามวิธีพื้นฐานมุมมองทางไวยากรณ์

คำกริยาสามารถแบ่งรูปแบบได้เป็น

* นามธรรม คือคำกริยาแสดงสภาวะที่เกี่ยวกับ ความรู้สึกนึกคิด, ความสัมพันธ์, ประสาทสัมผัส, สภาวะความเป็นอยู่ และการวัดหรือการประมาณค่าต่าง ๆ
* ไม่สมบูรณ์ คือคำกริยาที่ยังไม่สมบูรณ์ มีการดำเนินการอยู่ ทำซ้ำ หรือประจำวัน
* สมบูรณ์ คือคำกริยาที่ยังสมบูรณ์แล้ว สามารถมองได้การกระทำ

คำกริยามีวาจกสองแบบคือ

* กรรตุวาจก (active voice) ประโยคที่ประธานกระทำกริยาหลักกับกรรมที่ถูกกระทำ
* มัธยกรรมวาจก (mediopassive voice) คือวาจกสำหรับมัธยวาจก (middle voice) และกรรมวาจก (passive voice) (ประโยคที่ประธานที่ถูกกระทำกับกรรมที่กระทำ)

คำกริยามีบุรุษอยู่สามแบบ (ที่ 1, ที่ 2, ที่ 3)

คำกริยามีจำนวนอยู่สามแบบ

* เอกพจน์ มีหนึ่งสิ่ง สิ่งคือคำนามหรือคำสรรพนาม
* ทวิพจน์ มีสองสิ่ง
* พหูพจน์ มีจำนวนอื่นนอกจากที่บอกมาข้างต้น

ด้านล่างคือการผันคำกริยาตามคำลงท้ายที่เป็นไปได้จาก Sihler ซึ่งเป็นที่ยอมรับในปัจจุบัน

|  | **Sihler (1995)** |
| --- | --- |
| Athematic | Thematic |
| เอกพจน์ | ที่ 1 | \*-mi | \*-oh₂ |
| ที่ 2 | \*-si | \*-esi |
| ที่ 3 | \*-ti | \*-eti |
| ทวิพจน์ | ที่ 1 | \*-wos | \*-owos |
| ที่ 2 | \*-th₁es | \*-eth₁es |
| ที่ 3 | \*-tes | \*-etes |
| พหูพจน์ | ที่ 1 | \*-mos | \*-omos |
| ที่ 2 | \*-te | \*-ete |
| ที่ 3 | \*-nti | \*-onti |

### เลข

สามารถสืบสร้างได้ตามนี้

|  | **Sihler** |
| --- | --- |
| หนึ่ง | \*Hoi-no-/\*Hoi-wo-/\*Hoi-k(ʷ)o-; \*sem- |
| สอง | \*d(u)wo- |
| สาม | \*trei- (ระดับเต็ม), \*tri- *(ระดับศูนย์)* |
| สี่ | \*kʷetwor- (ระดับ-*o*), \*kʷetur- *(ระดับศูนย์)* (*ดูเพิ่มเติมที่กฎ kʷetwóres*) |
| ห้า | \*penkʷe |
| หก | \*s(w)eḱs; *อาจจะมาจาก* \*weḱs |
| เจ็ด | \*septm̥ |
| แปด | \*oḱtō, \*oḱtou *หรือ* \*h₃eḱtō, \*h₃eḱtou |
| เก้า | \*(h₁)newn̥ |
| สิบ | \*deḱm̥(t) |

100, *\*ḱm̥tóm* น่าจะมีความหมายเริ่มแรกว่าจำนวนใหญ่

## อ้างอิง

## บรรณานุกรม

* Anthony, David W.; Ringe, Don (2015). "The Indo-European Homeland from Linguistic and Archaeological Perspectives". *Annual Review of Linguistics*. **1** (1): 199–219. doi:10.1146/annurev-linguist-030514-124812.
* Bomhard, Allan (2019). "The Origins of Proto-Indo-European: The Caucasian Substrate Hypothesis". *Journal of Indo-European Studies* (ภาษาอังกฤษ). **47** (1 & 2, Spring/Summer 2019).
* Fortson, Benjamin W. (2004). *Indo-European language and culture: an introduction*. Malden, Mass: Blackwell. ISBN 1405103159. OCLC 54529041.
* Mallory, J. P. (1989). *In Search of the Indo-Europeans: Language, Archaeology, and Myth* (ภาษาอังกฤษ). Thames and Hudson. ISBN 9780500050521.
* Mallory, JP; Adams, DQ (2006), *The Oxford Introduction to Proto-Indo-European and the Proto-Indo-European World*, Oxford: Oxford University Press, ISBN 9780199296682
* Meier-Brügger, Michael (2003), *Indo-European Linguistics*, New York: de Gruyter, ISBN 3-11-017433-2
* Szemerényi, Oswald (1996), *Introduction to Indo-European Linguistics*, Oxford
* "Voiceless high vowels and syncope in older Indo-European" (PDF). *Martin Kümmel, department of Indo-European linguistics, University of Jena*.