# เตี่ยจิวแปะอ่วยหยี่

| เตี่ยจิวแปะอ่วยหยี่ 潮州白話字 *Tiê-chiu Pe̍h-ūe-jī* |
| --- |
| คัมภีร์ไบเบิลฉบับภาษาแต้จิ๋วที่เขียนด้วยอักษรละติน ตีพิมพ์ ค.ศ. 1915 |
| ชนิด |  อักษรละติน
 |
| ผู้ประดิษฐ์ | John Campbell Gibson William Duffus |
| ช่วงยุค | ปี 1875 – |
| ภาษาพูด | ภาษาแต้จิ๋ว |
|

**เตี่ยจิวแปะอ่วยหยี่** (Tiê-chiu Pe̍h-ūe-jī; จีนตัวย่อ: 潮州白话字; จีนตัวเต็ม: 潮州白話字; เพ็งอิม: Diê⁵ziu¹ Bêh⁸uê⁷ri⁷) เป็นระบบการเขียนถอดเสียงภาษาแต้จิ๋วด้วยอักษรโรมันแบบหนึ่ง เนื่องจากใช้สำเนียงซัวเถาเป็นหลักจึงยังมีชื่อเรียกว่า **ซัวเถ่าก๊าห่วยหล่อหมาหยี่** (汕頭教會羅馬字, Suaⁿ-thâu Kà-hũe Lô-má-jī; เพ็งอิม: Suan¹tao⁵ Ga³huê⁶ Lo⁵ma²ri⁷) แปลว่า "อักษรโรมันโบสถ์ซัวเถา"

## ประวัติศาสตร์

ในช่วงกลางคริสต์ศตวรรษที่ 19 นิกายโปรเตสแตนต์ ตะวันตกเข้าสู่ประเทศจีนเพื่อเผยแพร่ศาสนา พวกมิชชันนารีเริ่มใช้ตัวอักษรโรมันโบสถ์ เพื่อเรียนรู้ภาษาจีนถิ่นต่าง ๆ และใช้ตัวอักษรเหล่านั้นเพื่อสอนศาสนาให้กับคนธรรมดาที่ไม่รู้จักอักษรจีน การใช้ตัวอักษรโรมันเพื่อเขียนเสียงอ่านภาษาแต้จิ๋วสามารถย้อนกลับไปได้ถึงในปี ค.ศ. 1841 เป็นอย่างน้อยโดยมีหนังสือที่ตีพิมพ์โดยมิชชันนารีแบปทิสต์ แต่ในปี 1875 มิชชันนารีเพรสไบทีเรียนชาวอังกฤษ จอห์น แคมป์เบล กิบสัน (*John Campbell Gibson*) และ วิลเลียม ดัฟฟัส (*William Duffus*) ได้กำหนดรูปแบบการเขียนที่เรียกว่า "อักษรโรมันโบสถ์ซัวเถา" (汕頭教會羅馬字) ขึ้นที่ซัวเถา ซึ่งต่อมาได้กลายเป็นระบบการเขียนภาษาโรมันแต้จิ๋วอย่างเป็นทางการ ในปี 1876 ได้มีการตีพิมพ์ "พระวรสารนักบุญลูกา" ฉบับแปลภาษาแต้จิ๋ว และในปี 1888 ได้มีการตีพิมพ์ "หนังสือปฐมกาล", " หนังสือโยนาห์" และ "จดหมายของนักบุญยากอบ" จากนั้นในปี 1889 ตีพิมพ์ "พระวรสารนักบุญมัทธิว" และ "กิจการของอัครทูต" ในปี 1890 ได้ "พระวรสารนักบุญมาระโก" และในปี 1915 ได้ตีพิมพ์ "พันธสัญญาใหม่"

ระบบการเขียนนี้ไม่ได้ใช้แค่เพื่อเขียนคัมภีร์ไบเบิลเท่านั้น แต่ยังถูกใช้โดยผู้ศรัทธาในการเขียนรายวัน หลังจากเข้าสู่สมัยสาธารณรัฐจีน รัฐบาลสนับสนุนให้ใช้แต่ภาษาจีนกลาง และใช้จู้อินในการเขียนเป็นหลัก ทำให้ทางคริสตจักรไม่ส่งเสริมอักษรโรมันโบสถ์ซัวเถาอีกต่อไป แต่ก็ยังคงได้รับการศึกษาและฝึกฝนในหมู่ประชาชนอยู่ ในปี 1955 จากสถิติโดยหฺวาง เตี่ยนเฉิง (黄典诚) ระบุว่ายังมีผู้ใช้ระบบการเขียนนี้อยู่ 1,000 คนในภูมิภาคแต้จิ๋ว

## พยัญชนะต้น

เสียงพยัญชนะต้นในภาษาแต้จิ๋วแสดงด้วยแปะป่วยหยี่ได้ดังตารางนี้

|  | ข้างลิ้น | นาสิก | หยุด | กักเสียดแทรก | เสียดแทรก |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ไม่พ่นลม | พ่นลม | ไม่พ่นลม | พ่นลม |
| ริมฝีปาก | ไม่ก้อง |  |  | **p** [p] 邊 (*pian*)
เปียน | **ph** [pʰ] 頗 (*phó*)
พ่อ |  |  |  |
| ก้อง |  | **m** [m] 門 (*mûn*)
มุ้น | **b** [b] 文 (*bûn*)
บุ๊น |  |  |  |  |
| ปุ่มเหงือก | ไม่ก้อง |  |  | **t** [t] 地 (*tī*)
ตี่ | **th** [tʰ] 他 (*tha*)
ทา | **ts** [ts] 之 (*tsṳ*)
จือ | **tsh** [tsʰ] 出 (*tshut*)
ฉุก | **s** [s] 思 (*sṳ*)
ซือ |
| ก้อง | **l** [l] 柳 (*liú*)
ลิ่ว | **n** [n] 挪 (*nô*)
น้อ |  |  | **z** [dz] 而 (*zṳ̂*)
ยื้อ |  |  |
| **เพดานแข็งปุ่มเหงือก** | ไม่ก้อง |  |  |  |  | **ch** [tɕ] 貞 (*cheng*)
เจ็ง | **chh** [tɕʰ] 刺 (*chhì*)
ฉี่ | **s** [ɕ] 時 (*sî*)
ซี้ |
| ก้อง |  |  |  |  | **j** [dʑ] 入 (*ji̍p*)
ยิบ |  |  |
| เพดานอ่อน | ไม่ก้อง |  |  | **k** [k] 球 (*kiû*)
กิ๊ว | **kh** [kʰ] 去 (*khṳ̀*)
ขื่อ |  |  |  |
| ก้อง |  | **ng** [ŋ] 俄 (*ngô*)
ง้อ | **g** [ɡ] 語 (*gṳ́*)
งื่อ |  |  |  |  |
| เส้นเสียง | ไม่ก้อง |  |  |  |  |  |  | **h** [h] 喜 (*hí*)
ฮี่ |

## สระและตัวสะกด

สระและตัวสะกดของภาษาแต้จิ๋วแสดงด้วยแปะอ่วยหยี่ดังตารางนี้

| สระ | ตัวสะกด |
| --- | --- |
| ประเภท | การออกเสียง | - | นาสิก | หยุดเส้นเสียง | ริมฝีปาก | ปุ่มเหงือก | เพดานอ่อน |
| หน้า-หลัง | เปิด-ปิด | - | นาสิก | นาสิก | หยุด | นาสิก | หยุด | นาสิก | หยุด |
| สระเดี่ยว | หน้า | เปิด | **a** [a] 膠 (*ka*) | **aⁿ** [ã] 柑 (*kaⁿ*) | **ah** [aʔ] 甲 (*kah*) | **ahⁿ** [ãʔ] 垃 (*na̍hⁿ*) | **am** [am] 甘 (*kam*) | **ap** [ap̚] 鴿 (*kap*) | **an** [an] 干 (*kan*) | **at** [at̚] 結 (*kat*) | **ang** [aŋ] 江 (*kang*) | **ak** [ak̚] 覺 (*kak*) |
| กลาง | **e** [e] 家 (*ke*) | **eⁿ** [ẽ] 更 (*keⁿ*) | **eh** [eʔ] 格 (*keh*) | **ehⁿ** [ẽʔ] 脈 (*me̍hⁿ*) |  |  |  |  | **eng** [eŋ] 經 (*keng*) | **ek** [ek̚] 革 (*kek*) |
| ปิด | **i** [i] 枝 (*ki*) | **iⁿ** [ĩ] 天 (*thiⁿ*) | **ih** [iʔ] 砌 (*kih*) | **ihⁿ** [ĩʔ] 碟 (*tihⁿ*) | **im** [im] 金 (*kim*) | **ip** [ip̚] 急 (*kip*) | **in** [in] 斤 (*kin*) | **it** [it̚] 吉 (*kit*) |  |  |
| หลัง | กลาง | **o** [o] 高 (*ko*) | **oⁿ** [õ] 望 (*mōⁿ*) | **oh** [oʔ] 閣 (*koh*) | **ohⁿ** [õʔ] 瘼 (*mo̍hⁿ*) |  |  |  |  | **ong** [oŋ] 公 (*kong*) | **ok** [ok̚] 國 (*kok*) |
| ปิด | **u** [u] 龜 (*ku*) |  | **uh** [uʔ] 嗝 (*kuh*) |  |  |  | **un** [un] 君 (*kun*) | **ut** [ut̚] 骨 (*kut*) |  |  |
| **ṳ** [ɯ] 車 (*kṳ*) |  | **ṳh** [ɯʔ] 嗻 (*tsṳ̍h*) |  |  |  | **ṳn** [ɯn] 巾 (*kṳn*) | **ṳt** [ɯt̚] 乞 (*khṳt*) | **ṳng** [ɯŋ] 扛 (*kng*) |  |
| สระประสมสองเสียง | หน้า | ปิด | **ai** [ai] 皆 (*kai*) | **aiⁿ** [ãĩ] 愛 (*àiⁿ*) | **aih** [aiʔ] 𫠡 (*ga̍ih*) | **aihⁿ** [ãiʔ] 捱 (*nga̍ihⁿ*) |  |  |  |  |  |  |
| หลัง | **au** [au] 交 (*kau*) | **auⁿ** [ãũ] 好 (*hàuⁿ*) | **auh** [auʔ] 樂 (*ga̍uh*) | **auhⁿ** [ãuʔ] 鬧 (*nauhⁿ*) |  |  |  |  |  |  |
| หน้า | เปิด | **ia** [ia] 佳 (*kia*) | **iaⁿ** [ĩã] 京 (*kiaⁿ*) | **iah** [iaʔ] 揭 (*kiah*) |  | **iam** [iam] 兼 (*kiam*) | **iap** [iap̚] 劫 (*kiap*) | **ian** [ian] 堅 (*kian*) | **iat** [iat̚] 潔 (*kiat*) | **iang** [iaŋ] 姜 (*kiang*) | **iak** [iak̚] 龠 (*iak*) |
| **ie** [ie] 蕉 (*chie*) | **ieⁿ** [ĩẽ] 薑 (*kieⁿ*) | **ieh** [ieʔ] 借 (*chieh*) |  |  |  | **ien** [ien] 堅 (*kien*) | **iet** [iet̚] 潔 (*kiet*) |  |  |
| หลัง | **io** [io] 蕉 (*chio*) | **ioⁿ** [ĩõ] 薑 (*kioⁿ*) | **ioh** [ioʔ] 借 (*chioh*) |  |  |  |  |  | **iong** [ioŋ] 恭 (*kiong*) | **iok** [iok̚] 鞠 (*kiok*) |
| ปิด | **iu** [iu] 鳩 (*khiu*) | **iuⁿ** [ĩũ] 幼 (*iùⁿ*) |  |  |  |  |  |  |  |  |
| หน้า | ปิด | **oi** [oi] 雞 (*koi*) | **oiⁿ** [õĩ] 間 (*koiⁿ*) | **oih** [oiʔ] 夾 (*koih*) |  |  |  |  |  |  |  |
| หลัง | **ou** [ou] 孤 (*kou*) | **ouⁿ** [õũ] 虎 (*hóuⁿ*) |  |  |  |  |  |  |  |  |
| หน้า | เปิด | **ua** [ua] 柯 (*kua*) | **uaⁿ** [ũã] 官 (*kuaⁿ*) | **uah** [uaʔ] 割 (*kuah*) |  | **uam** [uam] 凡 (*huâm*) | **uap** [uap̚] 法 (*huap*) | **uan** [uan] 關 (*kuan*) | **uat** [uat̚] 決 (*kuat*) | **uang** [uaŋ] 光 (*kuang*) | **uak** [uak̚] 廓 (*kuak*) |
| **ue** [ue] 瓜 (*kue*) | **ueⁿ** [ũẽ] 果 (*kúeⁿ*) | **ueh** [ueʔ] 郭 (*kueh*) | **uehⁿ** [uẽʔ] 襪 (*gu̍ehⁿ*) |  |  | **uen** [uen] 關 (*kuen*) | **uet** [uet̚] 決 (*kuet*) | **ueng** [ueŋ] 榮 (*ueng*) | **uek** [uek̚] 獲 (*hu̍ek*) |
| ปิด | **ui** [ui] 規 (*kui*) | **uiⁿ** [ũĩ] 跪 (*kũiⁿ*) |  |  |  |  |  |  |  |  |
| สระประสมสามเสียง | หลัง | เปิด-ปิด | **iau** [iau] 驕 (*kiau*) | **iauⁿ** [ĩãũ] 掀 (*hiauⁿ*) | **iauh** [iauʔ] 躍 (*iauh*) | **iauhⁿ** [iãuʔ] 躍 (*iauhⁿ*) |  |  |  |  |  |  |
| **iou** [iou] 驕 (*kiou*) | **iouⁿ** [ĩõũ] 掀 (*hiouⁿ*) | **iouh** [iouʔ] 躍 (*iouh*) | **iouhⁿ** [iõuʔ] 躍 (*iouhⁿ*) |  |  |  |  |  |  |
| หน้า | **uai** [uai] 乖 (*kuai*) | **uaiⁿ** [ũãĩ] 檨 (*suāiⁿ*) |  | **uaihⁿ** [uãiʔ] 轉 (*ua̍ihⁿ*) |  |  |  |  |  |  |
| **พยัญชนะแกนพยางค์** |  |  | **ngh** [ŋʔ] 夗 (*n̍gh*) |  | **m** [m] 唔 (*m̃*) |  |  |  | **ng** [ŋ] 黃 (*n̂g*) |  |
|  |  |  |  |  |  |  |  | **hng** [ŋ̊ŋ̍] 園 (*hn̂g*) |  |
|   มักพบในสำเนียงซัวเถา
  มักพบในสำเนียงแต้จิ๋ว
  มักพบในสำเนียงกิ๊กเอี๊ย
 |

ทุกวันนี้ในภาษาแต้จิ๋วตัวสะกด -น และ -ด กลายเป็น -ง และ -ก ทั้งหมดแล้ว แต่ในระบบการเขียนนี้ยังคงรักษารูป n และ t ไว้อยู่ ในขณะที่ในระบบเพ็งอิม ซึ่งถูกคิดขึ้นมาในปี 1960 นั้นแสดงเสียงตามที่ออกจริง ไม่มีการคงรูปตัวสะกดนี้ไว้

## วรรณยุกต์

ภาษาแต้จิ๋วมีทั้งหมด 8 วรรณยุกต์ ระบบนี้แสดงวรรณยุกต์โดยใช้เครื่องหมายเสริมสัทอักษรเติมลงบนสระ ต่างจากระบบเพ็งอิมที่ใช้ตัวเลข ตารางต่อไปนี้แสดงการเขียนวรรณยุกต์ในระบบแปะป่วยหยี่ เทียบกับตัวเลขที่ใช้ในระบบเพ็งอิม

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ตัวอย่าง | 分 | 粉 | 訓 | 忽 | 雲 | 混 | 份 | 佛 |
| เพ็งอิม | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 |
| แปะอ่วยหยี่ | hun | hún | hùn | hut | hûn | hũn | hūn | hu̍t |
| เสียงอ่าน | ฮุน | ฮุ่น | หุ่น | หุด | ฮุ้น | หุน | หุ่น | ฮุด |

## รูปแบบการเขียน

การเขียนระบบนี้ใช้รูปแบบการเขียนและเครื่องหมายวรรคตอนเหมือนกับภาษาละติน ตัวอย่างเช่น ตัวอักษรตัวแรกของประโยคเป็นตัวพิมพ์ใหญ่ ตัวอักษรตัวแรกของคำนามเฉพาะเป็นตัวพิมพ์ใหญ่ และแต่ละพยางค์ของคำประสมจะเชื่อมด้วยยัติภังค์ (-)

### ตัวอย่าง

พันธสัญญาใหม่ในภาษาถิ่นซัวเถาตีพิมพ์ในปี 1892 มธ. บทที่ 5 ข้อ 5 และ 6:

> Un-jiû kâi nâng ũ hok: in-ũi in chiang-àiⁿ tit--tie̍h thóu-tī tsò zũi-ngia̍p.
> Mōⁿ-ngĩ che̍k-zû tóu khùn âu ta kâi nâng ũ hok: in-ũi in chiang-àiⁿ tit--tie̍h pá-tsok.
>
>

ตัวอักษรจีนแต้จิ๋ว:

> 溫柔-{个}-人有福：因爲𪜶將愛得著土地做遺業。
>
> 望義一如肚困喉灱-{个}-人有福：因爲𪜶將愛得著飽足。
>
>

แปลเป็นภาษาจีนมาตรฐานสมัยใหม่ได้ว่า:

> 溫柔的人有福了：因爲他們將要得到土地置遺業。
>
> 望義者就像飢渴的人有福了：因爲他們將要得到飽足。
>
>

## อ้างอิง