# ราชวงศ์ฮั่น

| ฮั่น漢  |
| --- |
| * 202 ปีก่อน ค.ศ. – ค.ศ. 9; ค.ศ. 25–220
* (ค.ศ. 9–23: ซิน)
 |
| ราชวงศ์ฮั่นตะวันตกใน ค.ศ. 2
* Principalities and centrally-administered commanderies
* Protectorate of the Western Regions (แอ่งตาริม)
 |
| สถานะ | จักรวรรดิ |
| เมืองหลวง | * ฉางอัน (206 ปีก่อน ค.ศ. – ค.ศ. 9, ค.ศ. 190–195)
* ลกเอี๋ยง (ค.ศ. 23–190, 196)
* สฺวี่ตู (ฮูโต่) (ค.ศ. 196–220)
 |
| ภาษาทั่วไป | จีนเก่า |
| ศาสนา  | * ศาสนาชาวบ้านจีน
* ลัทธิเต๋า
* พุทธ
 |
| การปกครอง | ราชาธิปไตย |
| จักรพรรดิ |   |
|  |
| • 202–195 ปีก่อน ค.ศ. (องค์แรก)  | ฮั่นโกโจ |
| • 141–87 ปีก่อน ค.ศ.  | อู่ |
| • 74–48 ปีก่อน ค.ศ.  | เซฺวียน |
| • ค.ศ. 25–57  | ฮั่นกองบู๊ |
| • ค.ศ. 189–220 (องค์สุดท้าย)  | พระเจ้าเหี้ยนเต้ |
|  |
| อัครมหาเสนาบดี |   |
|  |
| • 206–193 ปีก่อน ค.ศ.  | เซียว เหอ |
| • 193–190 ปีก่อน ค.ศ.  | เฉา เชิน |
| • ค.ศ. 189–192  | ตั๋งโต๊ะ |
| • ค.ศ. 208–220  | โจโฉ |
| • ค.ศ. 220  | โจผี |
|  |
| ยุคประวัติศาสตร์ | จักรวรรดิ |
|  |
| • ฌ้อปาอ๋องทรงแต่งตั้งหลิว ปังเป็นพระเจ้าฮั่น  | 206 ปีก่อน ค.ศ. |
| • ยุทธการที่ไกเซี่ย; หลิว ปังขึ้นปกครองเป็นจักรพรรดิ  | 202 ปีก่อน ค.ศ. |
| • ราชวงศ์ซิน  | ค.ศ. 9–23 |
| • สละราชสมบัติแก่วุยก๊ก  | ค.ศ. 220 |
|  |
| พื้นที่ |
| 50 ปีก่อน ค.ศ. (est. ฮั่นตะวันตกสูงสุด) | 6,000,000 ตารางกิโลเมตร (2,300,000 ตารางไมล์) |
| ค.ศ. 100 (est. ฮั่นตะวันออกสูงสุด) | 6,500,000 ตารางกิโลเมตร (2,500,000 ตารางไมล์) |
| ประชากร |
|  |
| • ค.ศ. 2  | 57,671,400 |
|  |
| สกุลเงิน | * เหรียญป้านเหลี่ยง
* เหรียญอู่จู
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **ก่อนหน้า** | **ถัดไป** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | ราชวงศ์ฉิน |
|  | ยุคสิบแปดรัฐ |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| วุยก๊ก |  |
| จ๊กก๊ก |  |
| ง่อก๊ก |  |

 |

 |

| ราชวงศ์ฮั่น |
| --- |
|  |
| "ฮั่น" ในอักษรตราประทับโบราณ (บนซ้าย), ลี่ชูสมัยฮั่น (บนขวา), อักษรจีนตัวเต็ม (ล่างซ้าย) และอักษรจีนตัวย่อ (ล่างขวา) |
| จีนตัวเต็ม | 漢 |
| จีนตัวย่อ | 汉 |
|  |
| พินอิน | Hàn |
|  |
|

| การถอดเสียง |
| --- |
| ภาษาจีนมาตรฐาน |
| พินอิน | Hàn |
| ปอพอมอฟอ | ㄏㄢˋ |
| Gwoyeu Romatzyh | Hann |
| เวด-ไจลส์ | Han4 |
| ทงย่งพินอิน | Hàn |
| การถอดเป็นอักษรโรมันแบบเยล | Hàn |
| IPA | [xân] |
| อู๋ |
| การถอดเป็นอักษรโรมัน | Hoe |
| กวางตุ้งมาตรฐาน |
| การถอดเป็นอักษรโรมันแบบเยล | Hon |
| ยฺหวิดเพ็ง | Hon3 |
| IPA | [hɔ̄ːn] |
| หมิ่นใต้ |
| ฮกเกี้ยน เป่อ่วยยี | Hàn |
| Tâi-lô | Hàn |
| จีนสมัยกลาง |
| จีนสมัยกลาง | xàn |
| จีนเก่า |
| Baxter (1992) | \*xans |
| Baxter–Sagart (2014) | \*n̥ˤar-s |

 |
|  |

**ราชวงศ์ฮั่น** (จีนตัวเต็ม: 漢朝; จีนตัวย่อ: 汉朝; พินอิน: *Hàncháo*; 202 ปีก่อน ค.ศ. – ค.ศ. 9, 25–220) เป็นราชวงศ์ในประวัติศาสตร์จีนที่สถาปนาโดยหลิว ปัง และดำรงถัดจากราชวงศ์ฉินที่อายุสั้น (221–206 ปีก่อน ค.ศ.) กับช่วงว่างระหว่างรัชกาลที่มีชื่อว่าสงครามฉู่–ฮั่น (206–202 ปีก่อน ค.ศ.) สืบทอดโดยสมัยสามก๊ก (ค.ศ. 220–280) และแทรกแซงชั่วคราวโดยราชวงศ์ซิน (ค.ศ. 9–23) ที่สถาปนาโดยหวัง หมั่ง ผู้สำเร็จราชการแทนพระองค์ที่แย่งชิงบัลลังก์ ทำให้สมัยราชวงศ์ฮั่นจึงแบ่งออกเป็นสองช่วง คือ ฮั่นตะวันตก (202 ปีก่อน ค.ศ. – ค.ศ. 9) และฮั่นตะวันออก (ค.ศ. 25–220) ราชวงศ์ฮั่นถือเป็นยุคทองของประวัติศาสตร์จีน ส่งผลต่ออัตลักษณ์ของชาวจีนในยุคต่อมา กลุ่มชาติพันธุ์ส่วนใหญ่ในประเทศจีนสมัยใหม่เรียกตนเองเป็น "ชาวฮั่น" ในขณะที่ภาษาจีนและภาษาจีนรูปเขียนเรียกเป็น "ภาษาฮั่น" และ "อักษรฮั่น" ตามลำดับ

ราชวงศ์ฮั่นมีความขัดแย้งจำนวนมากกับชาวซฺยงหนู ซึ่งเป็นกลุ่มชนเร่ร่อนที่มีศูนย์กลางอยู่ที่ทุ่งหญ้าสเตปป์ยูเรเซียตะวันออก ซฺยงหนูเอาชนะราชวงศ์ฮั่นได้เมื่อ 200 ปีก่อนคริสต์ศักราช ทำให้ราชวงศ์ฮั่นต้องเอาใจซฺยงหนูด้วยนโยบายการแต่งงานเชิงพันธมิตรและการจ่ายบรรณาการ แม้ว่าฝ่ายซฺยงหนูจะยังคงโจมตีชายแดนทางเหนือของจีนในสมัยราชวงศ์ฮั่นอยู่ก็ตาม นโยบายของราชวงศ์ฮั่นเปลี่ยนไปใน 133 ปีก่อนคริสต์ศักราช เมื่อจักรพรรดิฮั่นอู่เริ่มชุดการทัพหลายครั้งเพื่อปราบปรามซฺยงหนู ท้ายที่สุดซฺยงหนูพ่ายแพ้และถูกบังคับให้ยอมรับสถานะเป็นข้าราชบริพารของราชวงศ์ฮั่น แม้ว่าดินแดนทางเหนือของชายแดนฮั่นจะถูกกลุ่มชนเร่ร่อนสมาพันธรัฐเซียนเป่ย์เข้ายึดครองในภายหลังก็ตาม จักรพรรดิฮั่นอู่ยังทรงประสบความสำเร็จในการพิชิตดินแดนทางใต้ โดยผนวกหนานเยฺว่ใน 111 ปีก่อนคริสต์ศักราช และเตียนใน 109 ปีก่อนคริสต์ศักราช พระองค์ยังขยายอาณาเขตของราชวงศ์ฮั่นไปยังคาบสมุทรเกาหลีตอนเหนือ ซึ่งกองทัพฮั่นได้พิชิตโกโชซ็อนและก่อตั้งเมืองเสวียนถูจฺวิ้นและเล่อหลางจฺวิ้นใน 108 ปีก่อนคริสต์ศักราช

หลังจาก ค.ศ. 92 ขันทีในวังมีบทบาทในทางการเมืองของราชวงศ์มากขึ้น โดยมีส่วนร่วมในการต่อสู้แย่งชิงอำนาจอย่างรุนแรงระหว่างตระกูลพระมเหสีต่าง ๆ ของจักรพรรดินีและจักรพรรดินีพันปีหลวง อำนาจของจักรพรรดิยังถูกท้าทายอย่างหนักจากสมาคมศาสนาเต๋าขนาดใหญ่ ก่อให้เกิดกบฏโพกผ้าเหลืองและกบฏห้าทะนานข้าวสาร หลังการสวรรคตของพระเจ้าเลนเต้ (ค. ค.ศ. 168 – 189) ขันทีในวังถูกสังหารหมู่จากขุนพล ทำให้สมาชิกชนชั้นสูงและผู้ว่าการทหารกลายเป็นขุนศึกและแบ่งแยกจักรวรรดิ ราชวงศ์ฮั่นสิ้นสุดลงใน ค.ศ. 220 เมื่อโจผี กษัตริย์วุยก๊ก แย่งชิงบัลลังก์จากพระเจ้าเหี้ยนเต้

## รากศัพท์

ตามบันทึกใน *ฉื่อจี้* หลังราชวงศ์ฉินล่มสลาย ฌ้อปาอ๋อง ผู้ปกครองแคว้น ได้แต่งตั้งหลิว ปังเป็นเจ้าผู้ครองแคว้นฮันต๋ง ซึ่งตั้งชื่อตามที่ตั้งริมแม่น้ำฮั่น (ปัจจุบันคือทางตะวันตกเฉียงใต้ของมณฑลซานซี) หลังหลิว ปังได้รับชัยชนะในสงครามฉู่–ฮั่น ราชวงศ์ฮั่นที่เกิดขึ้นใหม่จึงได้รับการตั้งชื่อตามแคว้นฮันต๋ง

## ประวัติ

### ราชวงศ์ฮั่นตะวันตก (206 ปีก่อนคริสต์ศักราช–ค.ศ. 9)

ราชวงศ์ฮั่นสถาปนาโดยหลิวปังหรือจักรพรรดิฮั่นไท่จู่ ซึ่งถือเป็นจักรพรรดิผู้ยิ่งใหญ่องค์ที่ 2 ของชนชาติจีนที่สามารถรวมประเทศจีนเป็นปึกแผ่นอีกครั้งหนึ่ง ราชวงศ์ฮั่นแบ่งเป็น 2 ช่วง ราชวงศ์ฮั่นตอนต้นมีเมืองหลวงตั้งอยู่ที่นครฉางอันจึงได้รับการขนานนามว่าฮั่นตะวันตก เมื่อถึงสมัยราชวงศ์ฮั่นตอนปลายได้ย้ายเมืองหลวงมายังนครลั่วหยังเรียกว่าฮั่นตะวันออก ผู้ก่อตั้งราชวงศ์ฮั่นนั้น แต่เดิมเป็นเพียงชนชั้นขุนนางผู้น้อย เมื่อฉินสื่อหวงตี้หรือจิ๋นซีฮ่องเต้ในราชวงศ์ฉินสิ้นพระชนม์ลง อำนาจของราชวงศ์ฉินเริ่มคลอนแคลน มีการลุกฮือขึ้นก่อการจากกบฏชาวนาและบรรดาเชื้อสายเจ้าผู้ครองแคว้นเดิม มีการตั้งตัวเป็นใหญ่ในทุกหัวระแหง หลิวปังก็เป็นกลุ่มหนึ่งที่เพาะสร้างอำนาจขึ้นจากขุมกำลังเล็ก ๆ ต่อมาได้กรีฑาทัพเข้านครเสียนหยาง อยู่ใกล้กับเมืองซีอานในปัจจุบัน ปิดฉากยุคสมัยของราชวงศ์ฉิน และส่งมอบนครเสียนหยางให้กับเซี่ยงอี่ว์หรือฌ้อปาอ๋องซึ่งมีฐานอำนาจอยู่ในแคว้นฉู่และมีขุมกำลังเข้มแข็งที่สุดในขณะนั้น หลิวปังจึงได้รับการอวยยศขึ้นเป็นฮั่นจงอ๋อง หลังจากสะสมกำลังพลกล้าแกร่งขึ้น จึงเปิดศึกแย่งชิงบัลลังก์กับเซี่ยงหวี่ การศึกครั้งนั้นได้รับการขนานนามว่า สงครามฉู่ฮั่น กินเวลานาน 4 ปี

ปี 202 ก่อนคริสต์ศักราช หลิวปังได้ชัยชนะอย่างเด็ดขาด ก้าวขึ้นสู่บัลลังก์จักรพรรดิ สถาปนาราชวงศ์ฮั่นระบบบริหารการปกครองของราชวงศ์ฮั่นโดยรวมแล้วยังคงยึดรูปแบบเช่นเดียวกับราชวงศ์ฉิน แต่เนื่องจากราชวงศ์ฉินที่ปกครองอย่างเข้มงวดเป็นเหตุให้ล่มสลายอย่างรวดเร็ว ฮั่นเกาจู่ จึงประกาศยกเลิกกฎหมายที่ทารุณโหดร้ายบางส่วน อีกทั้งดำเนินนโยบายที่เป็นมิตรต่อประชาชน เช่น ลดการเก็บภาษีอากรและการเกณฑ์แรงงาน ปลดปล่อยกำลังทหารและประชาชนสู่บ้านเกิดของตน จัดสรรที่ดินทำกินให้กับบรรดาทหารที่ร่วมรบชนะศึกสงคราม อีกทั้งพระราชทานรางวัลเป็นเสบียงอาหารและตำแหน่งทางราชการ นอกจากนี้ ยังเข้าควบคุมพ่อค้าที่ร่ำรวย ไม่ให้ฉวยโอกาสขึ้นราคาสินค้า ผืนดินที่ทำการเพาะปลูกได้รับการทำนุบำรุงอีกครั้ง เมื่อเป็นเช่นนี้ ทำให้สภาพสังคมได้มีเวลาในการฟื้นฟูและจัดระเบียบใหม่ และกลับสู่ความสงบสุขที่เคยเป็นจวบจนรัชสมัยของเหวินตี้ และจิ่งตี้ ในอีกกว่า 60 ปีให้หลัง ก็ยังคงให้ความสำคัญกับเกษตรกรรม มีการจัดเก็บภาษีแต่น้อยและเกณฑ์แรงงานต่ำ สภาพเศรษฐกิจและสังคมได้รับการเยียวยาจนกระทั่งเริ่มมีความเจริญรุดหน้า ไม่ว่าจะเป็นธุรกิจเกลือ ธุรกิจเหล็กกล้า งานหัตถกรรม และการค้าขายต่างก็ขยับขยายเติบโตขึ้น

เนื่องจากในช่วงต้นราชวงศ์ฮั่นได้มีการปูนบำเหน็จให้กับบรรดาขุนนางและเจ้านายเชื้อพระวงศ์จำนวนมาก ดังนั้นอำนาจของเจ้านายเหล่านี้จึงนับวันจะแกร่งกล้าขึ้น ในรัชสมัยจิ่งตี้จึงเกิดเหตุการณ์ ‘กบฏ7แคว้น’ขึ้น หลังจากกบฏถูกปราบราบคาบลง อิทธิพลอำนาจของเหล่าขุนนางก็อ่อนโทรมลง อำนาจจากส่วนกลางเข้มแข็งขึ้น

รัชสมัยอู่ตี้ (ระยะเวลาครองราชย์ 54 ปี ถือเป็นกษัตริย์ชาวฮั่นที่ครองบัลลังก์ยาวนานที่สุดของจีน) จึงถือเป็นยุคทองของฮั่นตะวันตก เศรษฐกิจรุ่งเรือง ทรัพย์สินในทองพระคลังล้นเหลือ ในรัชสมัยอู่ตี้ มีการกำหนดเหรียญกษาปณ์ขึ้นใช้ภายในประเทศ มีข้อห้ามในการหลอมสร้างเหรียญกษาปณ์เป็นส่วนตัว ธุรกิจหลอมเหล็กกลายเป็นกิจการของรัฐ มีการตรากฎหมายการขนส่งลำเลียง วางข้อกฎหมายระเบียบใบอนุญาตต่าง ๆ ทำให้รายได้ท้องพระคลังเพิ่มขึ้นอย่างมาก ด้วยเหตุนี้ ฮั่นอู่ตี้จึงหันไปสนใจนโยบายต่อต่างแดน เช่น ชนเผ่าซงหนูที่คอยรบกวนอยู่ทางชายแดนภาคเหนือมาเป็นเวลานาน ฮั่นอู่ตี้ก็ได้ยกทัพออกปราบถึง 3 ครั้งครา ขับไล่ชนเผ่าซงหนูให้ถอยร่นกลับเข้าไปยังดินแดนทะเลทรายทางตอนเหนือ นำสันติสุขมายังดินแดนชายขอบตะวันตกของจีน อีกทั้งยังบุกเบิกพื้นที่ทำไร่นาในแถบดินแดนทางตะวันตกเฉียงเหนือ ซ่อมแซมกำแพงเมืองจีน จัดตั้งระบบไฟสัญญาณแจ้งเหตุตามชายแดน และยังส่งจางเชียนไปเป็นทูตสันถวไมตรียังดินแดนตะวันตก เพื่อเปิดเส้นทางการค้าออกไปยังดินแดนเอเชียกลาง อันเป็นที่รู้จักกันในนามของ ‘เส้นทางสายไหม’

รัชสมัยของเจาตี้ และเซวียนตี้ นั้น แม้ว่าเศรษฐกิจจีนจะยังคงก้าวไปข้างหน้า ทว่า กลับแฝงเร้นไว้ด้วยเงามืดของการเมือง เกิดการซ่องสุมอำนาจและความพยายามในการล้มล้างฐานอำนาจเดิม ทำให้ชาวเมืองพากันหวั่นหวาดความเปลี่ยนแปลงที่จะเกิดขึ้น ส่วนนโยบายต่อชนเผ่านอกด่านคือ ซ่งหนู ได้หันมาใช้การผูกมิตรแทน โดยมีการจัดส่งองค์หญิงหรือบุตรสาวของเจ้านายชั้นสูงไปแต่งงานกับหัวหน้าเผ่านอกด่าน จนเกิดเป็นตำนานของหวังเจาจวิน

รัชสมัยฮั่นหยวนตี้ กลุ่มขุนนางที่ไม่มีเชื้อสายชนชั้นสูงมีอำนาจมากขึ้น ระบอบการปกครองล้มเหลว เกิดการขัดแย้งทางชนชั้นและการลุกฮือของกบฏชาวนาอยู่เสมอ

รัชสมัยฮั่นเฉิงตี้ กลุ่มตระกูลหวังซึ่งเป็นญาติฝ่ายพระมารดาของเฉิงตี้เข้ากุมอำนาจทางการเมืองไว้ได้ ตระกูลหวังมีพี่น้อง 4 คนและหลานชายชื่อหวังมั่ง เข้ารวบตำแหน่งหัวหน้าทางการทหารและพลาธิการไว้ได้ อีกทั้งยังร่ำรวยทรัพย์สินมหาศาลพอล่วงเข้ารัชสมัยฮั่นอัยตี้ ราชวงศ์ฮั่นตะวันตกก็ถูกกบฏชาวนาสั่นคลอนราชบัลลังก์จนแทบไม่อาจยืนหยัดต่อไปได้ หวังหมั่งนำความคิดเรื่อง ‘สืบทอดบัญชาสวรรค์’ มาใช้เพื่อการแก้ไขวิกฤตอีกครั้ง แต่ก็ต้องประสบกับความล้มเหลว เมื่อฮั่นผิงตี้ ขึ้นครองบัลลังก์ หวังหมั่งกลับมาเรืองอำนาจอีกครั้งจึงเร่งกำจัดศัตรูทางการเมืองขนานใหญ่ รวมทั้งจัดตั้งสมัครพรรคพวก หาทางซื้อใจประชาชนและปัญญาชน เพื่อสนับสนุนฐานอำนาจแห่งตน

เมื่อฮั่นผิงตี้สิ้นพระชนม์ลง หยูจื่ออิง ซึ่งยังเป็นเด็กขึ้นครองราชย์ต่อมา หวังหมั่งเห็นเป็นโอกาส จึงถอดถอนหยูจื่ออิง แล้วตั้งตนขึ้นเป็นฮ่องเต้ (ค.ศ. 8-23) นับแต่นั้น ราชวงศ์ฮั่นตะวันตกก็ถึงกาลล่มสลายราชวงศ์ฮั่นตะวันตก ถือว่าเป็นช่วงเวลาที่มีความเจริญรุ่งเรืองที่สุดยุคหนึ่งในประวัติศาสตร์ชนชาติจีน เป็นยุคสมัยที่ก่อเกิดศูนย์รวมทางจิตใจของความเป็นชนชาติจีน หรือที่ต่อมาเรียกกันว่าชาวฮั่น หลังจากฉินสื่อหวงหรือจิ๋นซีฮ่องเต้ปฐมกษัตริย์จีนที่สามารถรวมแผ่นดินจีนเป็นหนึ่งแล้ว ในสมัยจั้นกว๋อ การสู้รบระหว่างแว่นแคว้นต่าง ๆ ได้ทำให้เกิดการหล่อหลอมวัฒนธรรมของชนชาติต่าง ๆ เข้าด้วยกัน

เมื่อถึงสมัยฮั่นตะวันตก ไม่ว่าจะเป็นรูปแบบการปกครอง ภาษาอักษร การศึกษาวัฒนธรรม ขนบประเพณีต่างก็ได้รับการกลืนกลายเป็นหนึ่งเดียว เกิดเป็นวัฒนธรรมร่วมกันที่เรียกว่า‘วัฒนธรรมของชนชาติฮั่น’นับแต่นั้นมา ชนชาติฮั่นซึ่งมีความเจริญมากกว่า จึงมักได้รับการยอมรับให้เป็นกลุ่มผู้นำในดินแดนแถบนี้ และนี่คือผลแห่งวิวัฒนาการทางประวัติศาสตร์และการหลอมกลืนโดยธรรมชาติ ในภายหลังยุคสมัยฮั่นต่อมา แม้ว่าจะมีการเปลี่ยนแปลงผู้ปกครองหรือราชวงศ์อีกมากมาย แต่กลุ่มผู้นำยังคงเป็นชาวฮั่นตลอดมา

### ราชวงศ์ฮั่นตะวันออก (ค.ศ. 25–220)

นับแต่ "หวังหมั่ง" ถอดถอน "หยูจื่ออิง" ยุวกษัตริย์องค์สุดท้ายในราชวงศ์ฮั่นตะวันตก เพื่อตั้งตนเป็นใหญ่ โดยจัดระเบียบการปกครองใหม่ และก่อตั้งราชวงศ์ซิน ขึ้น แต่ความล้มเหลวของระเบียบใหม่ได้สร้างกระแสต่อต้านจากประชาชน เกิดเป็นกบฏชาวนาในพื้นที่ต่าง ๆ อาทิ กองกำลังคิ้วแดง ที่นำโดยฝานฉงจากแถบซานตง และกองกำลังลี่ว์หลิน ซึ่งนำโดยหลิวซิ่ว จากหูเป่ย เป็นต้น โดยในบรรดากองกำลังเหล่านี้ ถือว่ากองทัพของหลิวซิ่วมีกำลังกล้าแข็งที่สุด ภายหลังการศึกที่คุนหยัง ชัยชนะอย่างเด็ดขาดของกองกำลังลี่ว์หลินต่อกองทัพราชวงศ์ใหม่ ทำให้หลิวซิ่วถือเป็นโอกาสเข้ากลืนขุมกำลังติดอาวุธขนาดเล็กทางตอนเหนือ ขยายฐานกำลังไปยังเหอเป่ย ซึ่งเป็นดินแดนทางภาคเหนือของจีนในปัจจุบัน

ปีคริสต์ศักราช 25 หลิวซิ่วก็ตั้งตัวขึ้นเป็นฮ่องเต้ครองดินแดนเหอเป่ย ภายใต้สมญานามว่า ฮั่นกวงตี้ และใช้ชื่อราชวงศ์ฮั่นตามเดิม โดยทางประวัติศาสตร์ได้แบ่งยุคนี้เป็นฮั่นตะวันออก เนื่องจากนครหลวงตั้งอยู่ที่เมืองลั่วหยางภารกิจแรกของกวงอู่ตี้คือการปราบกองกำลังคิ้วแดงที่กำลังปิดล้อมเมืองฉางอัน

ปีรัชสมัยที่ 12 ของกวงตี้ ก็สามารถปราบก๊กของกงซุนซู่ในเสฉวนลงอย่างราบคาบ รวมประเทศจีนกลับมาเป็นหนึ่งเดียวกันอีกครั้ง จากนั้นตามมาด้วยประกาศปลดปล่อยแรงงานทาส ซึ่งถือเป็นการปลดปล่อยแรงงานการผลิตครั้งใหญ่ นอกจากนี้ ยังซ่อมสร้างการชลประทานทั่วประเทศ รื้อฟื้นภาคการเกษตรให้กลับมีชีวิตชีวาอีกครั้ง

รัชสมัยหมิงตี้ ก็ยกเลิกการผูกขาดการค้าเกลือและเหล็กกล้า อีกทั้งธุรกิจอื่น ๆ อาทิ ธุรกิจหลอมและหล่อทองแดง ธุรกิจผ้าไหมเป็นต้น ทำให้บ้านเมืองและการค้าขายในยุคฮั่นตะวันออกเจริญรุ่งเรืองขึ้น เมืองลั่วหยังกลายเป็นศูนย์กลางทางการค้าของประเทศ ส่วนศูนย์กลางทางภาคใต้ ได้แก่ เมืองหยังโจว จิงโจว อี้โจว ก็มีความเจริญในด้านธุรกิจหัตถกรรม จำนวนประชากรในเมืองเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว

รัชสมัยจางตี้ และเหอตี้ ถึงกับมีการเดินทางออกไปติดต่อเชื่อมสัมพันธไมตรียังดินแดนฝั่งตะวันตก เพื่อสานต่อแนวการค้าบนเส้นทางสายไหม ขณะเดียวกัน บรรดาเจ้าที่ดินทั้งฝ่ายบุ๋นและฝ่ายบู๊ต่างก็อยู่ในช่วงสั่งสมกำลังบารมี

หลังรัชสมัยเหอตี้ บรรดาเชื้อพระวงศ์และเหล่าขุนนางชั้นสูงต่างก็มีอำนาจที่เข้มแข็งมากขึ้น มักปรากฏว่าเชื้อพระวงศ์และขุนนางผลัดกันหรือร่วมมือกันเข้ากุมอำนาจในระหว่างการผลัดแผ่นดินอยู่บ่อยครั้ง ในสี่รัชสมัยต่อมาอันได้แก่ ซุ่นตี้ ช่งตี้ จื้อตี้และเหิงตี้ กษัตริย์ทั้ง 4 มีเชื้อพระวงศ์เหลียงจี้ คอยเป็นที่ปรึกษาว่าราชการให้ถึง 20 ปี สั่งสมเงินทองทรัพย์สินกว่า 3,000 ล้าน ภายหลังยุคกลางของฮั่นตะวันออก กลุ่มครอบครัวตระกูลใหญ่เข้ากุมอำนาจทางการเมือง ทำให้เกิดสภาพเป็นขั้วการเมืองแบบผูกขาด

ยุคปลายของฮั่นตะวันออก ได้เกิดกระแสการวิพากษ์การเมืองจากกลุ่มปัญญาชนและขุนนางผู้น้อยส่วนหนึ่ง ที่ต้องการแสดงความไม่พอใจต่อระบบการเมืองการปกครองในสมัยนั้น จนเกิดวิกฤตทางการเมือง

เมื่อสิ้นรัชสมัยเหิงตี้ เหล่าขุนนางก็ยิ่งฮึกเหิมในอำนาจ ถึงกับมีการซึ้อขายตำแหน่งทางการเมืองกันอย่างเปิดเผย อำนาจบ้านเมืองล่มสลาย สังคมเต็มไปด้วยคนจรไร้ถิ่นฐาน เกิดความเดือดร้อนไปทุกหย่อมหญ้าเมื่อถึงรัชสมัยหลิงตี้ เกิดกบฏโพกผ้าเหลืองทางภาคเหนือนำโดยเตียวก๊ก เข้าล้มล้างราชวงศ์ฮั่นตะวันออก บรรดาเจ้าที่ดินที่มีกำลังกล้าแข็งต่างก็ฉกฉวยโอกาสนี้พากันตั้งตนเป็นใหญ่ ต่อสู้แย่งชิงอำนาจ จนท้ายสุดหลงเหลือเพียง 3 กลุ่มอำนาจใหญ่นั่นคือ เว่ย สู่ และ อู๋ หรือที่รู้จักกันในนามของ "สามก๊ก" นั่นเอง

ปี ค.ศ. 220 ในช่วงปลายราขวงศ์ฮั่นตะวันออกซึ่งเป็นช่วงสมัยยุคสามก๊ก พระเจ้าเหี้ยนเต้ทรงถูกบังคับให้สละพระราชบัลลังก์และมอบให้วุยอ๋องโจผี บุตรชายของโจโฉ แต่ว่าราชวงศ์ฮั่นยังไม่สิ้นสุดเมื่อฮันต๋งอ๋องเล่าปี่ ผู้เป็นพระเจ้าอาของพระเจ้าเหี้ยนเต้และเชื้อพระวงศ์สถาปนาตนเองขึ้นเป็นพระมหาจักรพรรดิในแดนเสฉวนเพื่อรักษาราชวงศ์ฮั่นและเชื้อสายราชตระกูลเล่าต่อไปและกอบกู้ราชวงศ์ฮั่นให้ฟิ้นคืนอีกครั้ง แต่หลังจากพระเจ้าเล่าปี่สวรรคตในปี ค.ศ. 223 พระเจ้าเล่าเสี้ยนขึ้นครองราชย์ต่อมาอีก 40 ปี แต่ช่วงปลายรัชกาล พระเจ้าเล่าเสี้ยนกลับไม่สนใจบริหารบ้านเมือง กลับเอาเสพสุรานารีไปวัน ๆ แถมยังหูเบามักถูกขันทีกังฉินยุแหย่ทำให้จ๊กก๊กอ่อนแอลงและถูกวุยก๊กโจมตีจนล่มสลายลง หลังจากนั้นเวลาต่อมาสุมาเอี๋ยนได้ล้มล้างราชวงศ์วุย กลืนดินแดนเสฉวนของจ๊กก๊ก และตีง่อก๊กจนแตกเป็นเหตุให้แผ่นดีนจีนที่ได้แตกออกเป็นสามก๊กกลับมารวมกันอีกครั้งซึ่งอยู่ภายใต้การนำของราชวงศ์ใหม่คือ ราชวงศ์จิ้น อันเป็นการล่มสลายของราชวงศ์ฮั่นในที่สุด

## ความเจริญก้าวหน้าในด้านวัฒนธรรมและวิทยาการในสมัยฮั่นตะวันออก

ในช่วงกลางของฮั่นตะวันออก ยังมีนักปราชญ์ที่มีชื่อเสียงอย่าง จางเหิง ซึ่งเป็นทั้งนักคิด นักกวี และนักวิชาการ โดยเขาได้คิดประดิษฐ์เครื่องวัดตำแหน่งดวงดาวและเครื่องวัดแผ่นดินไหวที่สามารถใช้ในทางวิทยาศาสตร์ได้อีกด้วย (เครื่องตรวจวัดแผ่นดินไหว จากการคิดค้นของจางเหิง สร้างขึ้นในคริสต์ศักราช 132 ถือเป็นเครื่องวัดแผ่นดินไหวเครื่องแรกของโลก) ในรัชสมัยเหอตี้ ก็ยังมีไช่หลุน ผู้ซึ่งได้ปรับปรุงกรรมวิธีการผลิตกระดาษจากพืช ซึ่งทำให้ราคากระดาษถูกลง และนิยมใช้กันอย่างแพร่หลาย อันเป็นการสร้างคุณูปการต่อชาวโลกครั้งยิ่งใหญ่ นอกจากนี้ องค์ความรู้ต่าง ๆ ในด้านการเกษตร การคำนวณและการแพทย์ ต่างก็ประสบความก้าวหน้าใหญ่ ศาสนาพุทธและเต๋าที่ทรงอิทธิพลล้ำลึกทางความคิด วัฒนธรรมและวิถีชีวิตในสังคมจีน ก็ล้วนเจริญรุ่งเรืองขึ้นในยุคนี้เอง

## การขยายอำนาจของอาณาจักรฮั่น

พระองค์ทรงขยายดินแดนจีนออกไปกว้างขวางจนถึงเอเชียกลางและทำสงครามขับไล่พวกซุงหนูออกไปจากภาคเหนือของจีนได้สำเร็จ ยึดครองดินแดนแมนจูเรีย เกาหลีทางตอนเหนือ ยึดครองดินแดน หนานเยียะ (กวางตุ้งและกวางสี) และเวียดนามตอนเหนือ

## ดูเพิ่ม

* ยุคสามก๊ก
* สามก๊ก

## อ้างอิง

### ข้อมูล

* Adshead, Samuel Adrian Miles (2000), *China in World History*, London: MacMillan, ISBN 978-0-312-22565-0.
* Akira, Hirakawa (1998), *A History of Indian Buddhism: From Sakyamani to Early Mahayana*, แปลโดย Paul Groner, New Delhi: Jainendra Prakash Jain at Shri Jainendra Press, ISBN 978-81-208-0955-0.
* An, Jiayao (2002), "When glass was treasured in China", ใน Juliano, Annette L.; Lerner, Judith A. (บ.ก.), *Silk Road Studies VII: Nomads, Traders, and Holy Men Along China's Silk Road*, Turnhout: Brepols Publishers, pp. 79–94, ISBN 978-2-503-52178-7.
* Bailey, H. W. (1985), *Indo-Scythian Studies being Khotanese Texts Volume VII*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-11992-4.
* Balchin, Jon (2003), *Science: 100 Scientists Who Changed the World*, New York: Enchanted Lion Books, ISBN 978-1-59270-017-2.
* Ball, Warwick (2016), *Rome in the East: Transformation of an Empire*, London & New York: Routledge, ISBN 978-0-415-72078-6.
* Barbieri-Low, Anthony J. (2007), *Artisans in Early Imperial China*, Seattle & London: University of Washington Press, ISBN 978-0-295-98713-2.
* Barnes, Ian (2007), *Mapping History: World History*, London: Cartographica, ISBN 978-1-84573-323-0.
* Beck, Mansvelt (1986), "The fall of Han", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), *The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*, Cambridge University Press, pp. 317–376, ISBN 978-0-521-24327-8.
* Berggren, Lennart; Borwein, Jonathan M.; Borwein, Peter B. (2004), *Pi: A Source Book*, New York: Springer, ISBN 978-0-387-20571-7.
* Bi, Zhicheng (2019), "Stone Reliefs of the Han Tombs in Shandong Province: Relationship Between Motifs and Composition" (PDF), *Advances in Social Science, Education and Humanities Research*, **368**: 175–177.
* Bielenstein, Hans (1980), *The Bureaucracy of Han Times*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-22510-6.
* ——— (1986), "Wang Mang, the Restoration of the Han Dynasty, and Later Han", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), *The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*, Cambridge University Press, pp. 223–290, ISBN 978-0-521-24327-8.
* ——— (1987), "Chinese Historical Demography A D. 2 – 1982", *Bulletin of the Museum of Far Eastern Antiquities*, Stockholm, **59**.
* Block, Leo (2003), *To Harness the Wind: A Short History of the Development of Sails*, Annapolis: Naval Institute Press, ISBN 978-1-55750-209-4.
* Bowman, John S. (2000), *Columbia Chronologies of Asian History and Culture*, New York: Columbia University Press, ISBN 978-0-231-11004-4.
* Buisseret, David (1998), *Envisioning the City: Six Studies in Urban Cartography*, Chicago: University Of Chicago Press, ISBN 978-0-226-07993-6.
* Bulling, A. (1962), "A landscape representation of the Western Han period", *Artibus Asiae*, **25** (4): 293–317, doi:10.2307/3249129, JSTOR 3249129.
* Chang, Chun-shu (2007), *The Rise of the Chinese Empire: Volume II; Frontier, Immigration, & Empire in Han China, 130 B.C. – A.D. 157*, Ann Arbor: University of Michigan Press, ISBN 978-0-472-11534-1.
* Chavannes, Édouard (1907), "Les pays d'Occident d'après le Heou Han chou" (PDF), *T'oung Pao*, **8**: 149–244, doi:10.1163/156853207x00111, เก็บ (PDF)จากแหล่งเดิมเมื่อ 2022-10-10.
* Ch'en, Ch'i-Yün (1986), "Confucian, Legalist, and Taoist thought in Later Han", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), *Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*, Cambridge University Press, pp. 766–806, ISBN 978-0-521-24327-8.
* Ch'ü, T'ung-tsu (1972), Dull, Jack L. (บ.ก.), *Han Dynasty China: Volume 1: Han Social Structure*, Seattle and London: University of Washington Press, ISBN 978-0-295-95068-6.
* Chung, Chee Kit (2005), "Longyamen is Singapore: The Final Proof?", *Admiral Zheng He & Southeast Asia*, Singapore: Institute of Southeast Asian Studies, ISBN 978-981-230-329-5.
* Cotterell, Maurice (2004), *The Terracotta Warriors: The Secret Codes of the Emperor's Army*, Rochester: Bear and Company, ISBN 978-1-59143-033-9.
* Cribb, Joe (1978), "Chinese lead ingots with barbarous Greek inscriptions", *Coin Hoards*, **4**: 76–78, เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 16 August 2021, สืบค้นเมื่อ 13 July 2017.
* Csikszentmihalyi, Mark (2006), *Readings in Han Chinese Thought*, Hackett, ISBN 978-0-87220-710-3.
* Cullen, Christopher (2006), *Astronomy and Mathematics in Ancient China: The Zhou Bi Suan Jing*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-03537-8.
* Cutter, Robert Joe (1989), *The Brush and the Spur: Chinese Culture and the Cockfight*, Hong Kong: The Chinese University of Hong Kong, ISBN 978-962-201-417-6.
* Dauben, Joseph W. (2007), "Chinese Mathematics", ใน Katz, Victor J. (บ.ก.), *The Mathematics of Egypt, Mesopotamia, China, India, and Islam: A Sourcebook*, Princeton: Princeton University Press, pp. 187–384, ISBN 978-0-691-11485-9.
* Davis, Paul K. (2001), *100 Decisive Battles: From Ancient Times to the Present*, New York: Oxford University Press, ISBN 978-0-19-514366-9.
* Day, Lance; McNeil, Ian (1996), *Biographical Dictionary of the History of Technology*, New York: Routledge, ISBN 978-0-415-06042-4.
* de Crespigny, Rafe (2007), *A Biographical Dictionary of Later Han to the Three Kingdoms (23–220 AD)*, Leiden: Koninklijke Brill, ISBN 978-9-004-15605-0.
* Demiéville, Paul (1986), "Philosophy and religion from Han to Sui", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), *Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*, Cambridge University Press, pp. 808–872, ISBN 978-0-521-24327-8.
* Deng, Yingke (2005), *Ancient Chinese Inventions*, แปลโดย Wang Pingxing, Beijing: China Intercontinental Press (五洲传播出版社), ISBN 978-7-5085-0837-5.
* Di Cosmo, Nicola (2002), *Ancient China and Its Enemies: The Rise of Nomadic Power in East Asian History*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-77064-4.
* Ebrey, Patricia Buckley (1974), "Estate and family management in the Later Han as seen in the *Monthly Instructions for the Four Classes of People*", *Journal of the Economic and Social History of the Orient*, **17** (2): 173–205, doi:10.1163/156852074X00110, JSTOR 3596331.
* ——— (1986), "The Economic and Social History of Later Han", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), *Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*, Cambridge University Press, pp. 608–648, ISBN 978-0-521-24327-8.
* ——— (1999), *The Cambridge Illustrated History of China*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-66991-7.
* Eiland, Murray (2003), "Looking at Ancient Chinese Dogs Looking at Ancient Chinese Dogs", *Athena Review*, **3** (3): 75–79.
* Fairbank, John K.; Goldman, Merle (1998), *China: A New History, Enlarged Edition*, Cambridge, MA: Harvard University Press, ISBN 978-0-674-11673-3.
* Fraser, Ian W. (2014), "Zhang Heng 张衡", ใน Brown, Kerry (บ.ก.), *The Berkshire Dictionary of Chinese Biography*, Great Barrington: Berkshire, ISBN 978-1-933782-66-9.
* Greenberger, Robert (2006), *The Technology of Ancient China*, New York: Rosen, ISBN 978-1-4042-0558-1.
* Guo, Qinghua (2005), *Chinese Architecture and Planning: Ideas, Methods, and Techniques*, Stuttgart and London: Axel Menges, ISBN 978-3-932565-54-0.
* Hansen, Valerie (2000), *The Open Empire: A History of China to 1600*, New York & London: W. W. Norton, ISBN 978-0-393-97374-7.
* Hardy, Grant (1999), *Worlds of Bronze and Bamboo: Sima Qian's Conquest of History*, New York: Columbia University Press, ISBN 978-0-231-11304-5.
* Hinsch, Bret (1990), *Passions of the Cut Sleeve*, Berkeley: University of California Press, ISBN 978-0-520-91265-6.
* Hinsch, Bret (2002), *Women in Imperial China*, Lanham: Rowman & Littlefield Publishers, ISBN 978-0-7425-1872-8.
* Hsu, Cho-Yun (1965), "The changing relationship between local society and the central political power in Former Han: 206 B.C. – 8 A.D.", *Comparative Studies in Society and History*, **7** (4): 358–370, doi:10.1017/S0010417500003777, S2CID 146695190.
* Hsu, Elisabeth (2001), "Pulse diagnostics in the Western Han: how mai and qi determine bing", ใน Hsu, Elisabeth (บ.ก.), *Innovations in Chinese Medicine*, Cambridge University Press, pp. 51–92, ISBN 978-0-521-80068-6.
* Hsu, Mei-ling (1993), "The Qin maps: a clue to later Chinese cartographic development", *Imago Mundi*, **45**: 90–100, doi:10.1080/03085699308592766.
* Huang, Ray (1988), *China: A Macro History*, Armonk & London: M.E. Sharpe, ISBN 978-0-87332-452-6.
* Hulsewé, A. F. P. (1986), "Ch'in and Han law", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), *The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*, Cambridge University Press, pp. 520–544, ISBN 978-0-521-24327-8.
* Jin, Guantao; Fan, Hongye; Liu, Qingfeng (1996), "Historical Changes in the Structure of Science and Technology (Part Two, a Commentary)", ใน Dainian, Fan; Cohen, Robert S. (บ.ก.), *Chinese Studies in the History and Philosophy of Science and Technology*, แปลโดย Kathleen Dugan and Jiang Mingshan, Dordrecht: Kluwer, pp. 165–184, ISBN 978-0-7923-3463-7.
* Knechtges, David R. (2010), "From the Eastern Han through the Western Jin (AD 25–317)", ใน Owen, Stephen (บ.ก.), *The Cambridge History of Chinese Literature, volume 1*, Cambridge University Press, pp. 116–198, ISBN 978-0-521-85558-7.
* Kramers, Robert P. (1986), "The development of the Confucian schools", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), *Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*, Cambridge University Press, pp. 747–756, ISBN 978-0-521-24327-8.
* Lewis, Mark Edward (2007), *The Early Chinese Empires: Qin and Han*, Harvard University Press, ISBN 978-0-674-02477-9.
* Lewis, Mark Edward; Hsieh, Mei-yu (2017), "Tianxia and the invention of empire in East Asia", ใน Wang, Ban (บ.ก.), *Chinese Visions of World Order: Tianxia, Culture, and World Politics*, Duke University Press, pp. 25–48, ISBN 978-0822372448, JSTOR j.ctv11cw3gv.
* Li, Hui-Lin (1974), "An archeological and historical account of cannabis in China", *Economic Botany*, **28** (4): 437–448, doi:10.1007/BF02862859, JSTOR 4253540, S2CID 19866569.
* Liu, Xujie (2002), "The Qin and Han dynasties", ใน Steinhardt, Nancy S. (บ.ก.), *Chinese Architecture*, New Haven: Yale University Press, pp. 33–60, ISBN 978-0-300-09559-3.
* Liu, Guilin; Feng, Lisheng; Jiang, Airong; Zheng, Xiaohui (2003), "The Development of E-Mathematics Resources at Tsinghua University Library (THUL)", ใน Bai, Fengshan; Wegner, Bern (บ.ก.), *Electronic Information and Communication in Mathematics*, Springer, pp. 1–13, ISBN 978-3-540-40689-1.
* Lloyd, Geoffrey Ernest Richard (1996), *Adversaries and Authorities: Investigations into Ancient Greek and Chinese Science*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-55695-8.
* Lo, Vivienne (2001), "The influence of nurturing life culture on the development of Western Han acumoxa therapy", ใน Hsu, Elisabeth (บ.ก.), *Innovation in Chinese Medicine*, Cambridge University Press, pp. 19–50, ISBN 978-0-521-80068-6.
* Loewe, Michael (1968), *Everyday Life in Early Imperial China during the Han Period 202 BC–AD 220*, London: B. T. Batsford, ISBN 978-0-87220-758-5.
* ——— (1986), "The Former Han Dynasty", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), *The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*, Cambridge University Press, pp. 103–222, ISBN 978-0-521-24327-8.
* ——— (1994), *Divination, Mythology and Monarchy in Han China*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-45466-7.
* ——— (2005), "Funerary Practice in Han Times", ใน Richard, Naomi Noble (บ.ก.), *Recarving China's Past: Art, Archaeology, and Architecture of the 'Wu Family Shrines'*, Yale University Press and Princeton University Art Museum, pp. 23–74, ISBN 978-0-300-10797-5.
* Mawer, Granville Allen (2013), "The Riddle of Cattigara", ใน Nichols, Robert; Woods, Martin (บ.ก.), *Mapping Our World: Terra Incognita to Australia*, Canberra: National Library of Australia, pp. 38–39, ISBN 978-0-642-27809-8.
* McClain, Ernest G.; Ming, Shui Hung (1979), "Chinese cyclic tunings in late antiquity", *Ethnomusicology*, **23** (2): 205–224, doi:10.2307/851462, JSTOR 851462.
* Morton, William Scott; Lewis, Charlton M. (2005), *China: Its History and Culture* (Fourth ed.), New York City: McGraw-Hill, ISBN 978-0-07-141279-7.
* Needham, Joseph (1972), *Science and Civilization in China: Volume 1, Introductory Orientations*, London: Syndics of the Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-05799-8.
* ——— (1986a), *Science and Civilization in China: Volume 3; Mathematics and the Sciences of the Heavens and the Earth*, Taipei: Caves Books, ISBN 978-0-521-05801-8.
* ——— (1986b), *Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology; Part 1, Physics*, Taipei: Caves Books, ISBN 978-0-521-05802-5.
* ——— (1986c), *Science and Civilisation in China: Volume 4, Physics and Physical Technology; Part 2, Mechanical Engineering*, Taipei: Caves Books, ISBN 978-0-521-05803-2.
* ——— (1986d), *Science and Civilization in China: Volume 4, Physics and Physical Technology, Part 3, Civil Engineering and Nautics*, Taipei: Caves Books, ISBN 978-0-521-07060-7.
* Needham, Joseph; Tsien, Tsuen-Hsuin (1986), *Science and Civilisation in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 1, Paper and Printing*, Taipei: Caves Books, ISBN 978-0-521-08690-5.
* Needham, Joseph (1988), *Science and Civilization in China: Volume 5, Chemistry and Chemical Technology, Part 9, Textile Technology: Spinning and Reeling*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-32021-4.
* Neinhauser, William H.; Hartman, Charles; Ma, Y. W.; West, Stephen H. (1986), *The Indiana Companion to Traditional Chinese Literature: Volume 1*, Bloomington: Indiana University Press, ISBN 978-0-253-32983-7.
* Nelson, Howard (1974), "Chinese maps: an exhibition at the British Library", *The China Quarterly*, **58**: 357–362, doi:10.1017/S0305741000011346, S2CID 154338508.
* Nishijima, Sadao (1986), "The economic and social history of Former Han", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), *Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*, Cambridge University Press, pp. 545–607, ISBN 978-0-521-24327-8.
* Norman, Jerry (1988), *Chinese*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-29653-3.
* Omura, Yoshiaki (2003), *Acupuncture Medicine: Its Historical and Clinical Background*, Mineola: Dover, ISBN 978-0-486-42850-5.
* O'Reilly, Dougald J. W. (2007), *Early Civilizations of Southeast Asia*, Lanham, New York, Toronto, Plymouth: AltaMira, ISBN 978-0-7591-0279-8.
* Paludan, Ann (1998), *Chronicle of the Chinese Emperors: the Reign-by-Reign Record of the Rulers of Imperial China*, London: Thames & Hudson, ISBN 978-0-500-05090-3.
* Pigott, Vincent C. (1999), *The Archaeometallurgy of the Asian Old World*, Philadelphia: University of Pennsylvania Museum of Archaeology and Anthropology, ISBN 978-0-924171-34-5.
* Psarras, Sophia-Karin (2 February 2015), *Han Material Culture: An Archaeological Analysis and Vessel Typology*, Cambridge University Press, ISBN 978-1-316-27267-1 – โดยทาง Google Books.
* Ronan, Colin A. (1994), *The Shorter Science and Civilization in China: 4*, Cambridge University Press, ISBN 978-0-521-32995-8. (an abridgement of Joseph Needham's work)
* Qingbo, Duan (2023), "Sino-Western Cultural Exchange as Seen through the Archaeology of the First Emperor's Necropolis", *Journal of Chinese History* (ภาษาอังกฤษ), **7** (1): 48–49, doi:10.1017/jch.2022.25, ISSN 2059-1632, S2CID 251690411.
* Schaefer, Richard T. (2008), *Encyclopedia of Race, Ethnicity, and Society: Volume 3*, Thousand Oaks: Sage, ISBN 978-1-4129-2694-2.
* Shen, Kangshen; Crossley, John N.; Lun, Anthony W. C. (1999), *The Nine Chapters on the Mathematical Art: Companion and Commentary*, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-853936-0.
* Steinhardt, Nancy Shatzman (2004), "The Tang architectural icon and the politics of Chinese architectural history", *The Art Bulletin*, **86** (2): 228–254, doi:10.2307/3177416, JSTOR 3177416.
* ——— (2005a), "Pleasure tower model", ใน Richard, Naomi Noble (บ.ก.), *Recarving China's Past: Art, Archaeology, and Architecture of the 'Wu Family Shrines'*, New Haven and London: Yale University Press and Princeton University Art Museum, pp. 275–281, ISBN 978-0-300-10797-5.
* ——— (2005b), "Tower model", ใน Richard, Naomi Noble (บ.ก.), *Recarving China's Past: Art, Archaeology, and Architecture of the 'Wu Family Shrines'*, New Haven and London: Yale University Press and Princeton University Art Museum, pp. 283–285, ISBN 978-0-300-10797-5.
* Straffin, Philip D. Jr (1998), "Liu Hui and the first Golden Age of Chinese mathematics", *Mathematics Magazine*, **71** (3): 163–181, doi:10.1080/0025570x.1998.11996627, JSTOR 2691200.
* Suárez, Thomas (1999), *Early Mapping of Southeast Asia*, Singapore: Periplus, ISBN 978-962-593-470-9.
* Sun, Xiaochun; Kistemaker, Jacob (1997), *The Chinese Sky During the Han: Constellating Stars and Society*, Brill, Bibcode:1997csdh.book.....S, ISBN 978-90-04-10737-3.
* Taagepera, Rein (1979), "Size and Duration of Empires: Growth-Decline Curves, 600 B.C. to 600 A.D.", *Social Science History*, **3** (3/4): 115–138, doi:10.1017/s014555320002294x, JSTOR 1170959, S2CID 147379141.
* Teresi, Dick (2002), *Lost Discoveries: The Ancient Roots of Modern Science–from the Babylonians to the Mayas*, New York: Simon & Schuster, ISBN 978-0-684-83718-5.
* Thorp, Robert L. (1986), "Architectural principles in early Imperial China: structural problems and their solution", *The Art Bulletin*, **68** (3): 360–378, doi:10.1080/00043079.1986.10788358, JSTOR 3050972.
* Tom, K. S. (1989), *Echoes from Old China: Life, Legends, and Lore of the Middle Kingdom*, Honolulu: University of Hawaiʻi Press, ISBN 978-0-8248-1285-0.
* Torday, Laszlo (1997), *Mounted Archers: The Beginnings of Central Asian History*, Durham: Durham, ISBN 978-1-900838-03-0.
* Turnbull, Stephen R. (2002), *Fighting Ships of the Far East: China and Southeast Asia 202 BC–AD 1419*, Oxford: Osprey, ISBN 978-1-84176-386-6.
* Wagner, Donald B. (1993), *Iron and Steel in Ancient China*, Brill, ISBN 978-90-04-09632-5.
* ——— (2001), *The State and the Iron Industry in Han China*, Copenhagen: Nordic Institute of Asian Studies, ISBN 978-87-87062-83-1.
* Wang, Yu-ch'uan (1949), "An outline of The central government of the Former Han dynasty", *Harvard Journal of Asiatic Studies*, **12** (1/2): 134–187, doi:10.2307/2718206, JSTOR 2718206.
* Wang, Zhongshu (1982), *Han Civilization*, แปลโดย K. C. Chang and collaborators, Yale University Press, ISBN 978-0-300-02723-5.
* Wang, Xudang; Li, Zuixiong; Zhang, Lu (2010), "Condition, Conservation, and Reinforcement of the Yumen Pass and Hecang Earthen Ruins Near Dunhuang", ใน Neville Agnew (บ.ก.), *Conservation of Ancient Sites on the Silk Road: Proceedings of the Second International Conference on the Conservation of Grotto Sites, Mogao Grottoes, Dunhuang, People's Republic of China, June 28 – July 3, 2004*, Getty, pp. 351–352 [351–357], ISBN 978-1-60606-013-1.
* Watson, William (2000), *The Arts of China to AD 900*, New Haven: Yale University Press, ISBN 978-0-300-08284-5.
* Wiesner-Hanks, Merry E. (2011) [2001], *Gender in History: Global Perspectives* (2nd ed.), Oxford: Wiley-Blackwell, ISBN 978-1-4051-8995-8
* Xue, Shiqi (2003), "Chinese lexicography past and present", ใน Hartmann, R. R. K. (บ.ก.), *Lexicography: Critical Concepts*, London and New York: Routledge, pp. 158–173, ISBN 978-0-415-25365-9.
* Young, Gary K. (2001), *Rome's Eastern Trade: International Commerce and Imperial Policy, 31 BC – AD 305*, London & New York: Routledge, ISBN 978-0-415-24219-6.
* Yü, Ying-shih (1967), *Trade and Expansion in Han China: A Study in the Structure of Sino-Barbarian Economic Relations*, Berkeley: University of California Press.
* ——— (1986), "Han foreign relations", ใน Twitchett, Denis; Loewe, Michael (บ.ก.), *The Cambridge History of China: Volume I: the Ch'in and Han Empires, 221 B.C. – A.D. 220*, Cambridge University Press, pp. 377–462, ISBN 978-0-521-24327-8.
* Yule, Henry (1915), Henri Cordier (บ.ก.), *Cathay and the Way Thither: Being a Collection of Medieval Notices of China, Vol I: Preliminary Essay on the Intercourse Between China and the Western Nations Previous to the Discovery of the Cape Route*, vol. 1, London: Hakluyt Society.
* Zhang, Guangda (2002), "The role of the Sogdians as translators of Buddhist texts", ใน Juliano, Annette L.; Lerner, Judith A. (บ.ก.), *Silk Road Studies VII: Nomads, Traders, and Holy Men Along China's Silk Road*, Turnhout: Brepols, pp. 75–78, ISBN 978-2-503-52178-7.
* Zhou, Jinghao (2003), *Remaking China's Public Philosophy for the Twenty-First Century*, Westport: Greenwood, ISBN 978-0-275-97882-2.

## อ่านเพิ่ม

* Loewe, Michael (2006), *The Government of the Qin and Han Empires: 221 BCE–220 CE*, Hackett, ISBN 978-0-87220-819-3.

## แหล่งข้อมูลอื่น

* "Han dynasty" by Emuseum – Minnesota State University, Mankato
* Han dynasty art with video commentary, Minneapolis Institute of Arts
* Early Imperial China: A Working Collection of Resources เก็บถาวร 25 มิถุนายน 2010 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* "Han Culture," Hanyangling Museum Website
* The Han Synthesis, BBC Radio 4 discussion with Christopher Cullen, Carol Michaelson & Roel Sterckx (*In Our Time*, Oct. 14, 2004)