# โบตั๋น (พรรณไม้)

| โบตั๋น |
| --- |
|  |
| *P. suffruticosa* |
| การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์ |
| อาณาจักร: | Plantae |
| หมวด: | Magnoliophyta |
| ชั้น: | Magnoliopsida |
| อันดับ: | Saxifragales |
| วงศ์: | **Paeoniaceae** Raf. |
| สกุล: | Paeonia L. |
| ชนิด |
|
ดูในเนื้อหา |

**โบตั๋น**มีชื่อในภาษาไทยว่า "นางพญานิรมล" เป็นไม้ดอกสกุล *Paeonia* ซึ่งเป็นสกุลเดียว ในวงศ์ Paeoniaceae เป็นพืชพื้นเมืองของเอเชีย, ตอนใต้ของทวีปยุโรป และตะวันตกของอเมริกาเหนือ ในอดีต โบตั๋นมักถูกจัดอยู่ในวงศ์ Ranunculaceae

พืชสกุลโบตั๋นส่วนใหญ่เป็นไม้ล้มลุกหลายปี สูงประมาณ 0.5–1.5 เมตร บางชนิดเป็นพุ่ม ลำต้นมีเนื้อไม้ สูง 1.5-3 เมตร ลักษณะของใบเป็นใบประกอบ มีแฉกลึก ดอกใหญ่ และมักมีกลิ่นหอม มีหลายสี ตั้งแต่ แดง บานเย็น เหลือง จนถึงขาว มักออกดอกในช่วงต้นฤดูร้อน

## ชื่อ

ชื่อ "โบตั๋น" ในภาษาไทย มาจากชื่อดอกไม้นี้ในภาษาฮกเกี้ยน "บ๊อตั๊น" (จีน: 牡丹; เป่อ่วยยี: *bó͘-tan*) แต่บางคนก็ว่า มาจากชื่อในภาษาจีนกลางว่า "หมู่ตัน" (พินอิน: *mǔ dān*)

โบตั๋นนั้น ในภาษาอังกฤษเรียกว่า *peony* โดยมีตำนานเล่าว่า ตั้งตามชื่อของไพอัน (Paean) ศิษย์คนหนึ่งของเอสเคลปิอัส เทพเจ้าแห่งการแพทย์ของกรีกโบราณ ต่อมาเอสเคลปิอัสอิจฉาลูกศิษย์ของตน เทพเซอุสช่วยไพอันให้พ้นภัยโดยสาปให้กลายร่างเป็นดอกโบตั๋น

## ชนิด

* ชนิดไม้ล้มลุก มีด้วยกันประมาณ 30 ชนิด
	+ *Paeonia abchasica*
	+ *Paeonia anomala*
	+ *Paeonia bakeri*
	+ *Paeonia broteri*
	+ *Paeonia brownii* (Brown's Peony)
	+ *Paeonia californica* (โบตั๋นแคลิฟอร์เนีย)
	+ *Paeonia cambessedesii*
	+ *Paeonia caucasica*
	+ *Paeonia clusii*
	+ *Paeonia coriacea*
	+ *Paeonia daurica*
	+ *Paeonia emodi*
	+ *Paeonia hirsuta*
	+ *Paeonia intermedia*
	+ *Paeonia japonica* (โบตั๋นญี่ปุ่น)
	+ *Paeonia kesrouanensis* (โบตั๋นซีเรีย)
	+ *Paeonia lactiflora* (โบตั๋นจีน, "Common Garden Peony")
	+ *Paeonia macrophylla*
	+ *Paeonia mairei*
	+ *Paeonia mascula* (โบตั๋นบอลข่าน)
	+ *Paeonia mlokosewitschii* (Golden Peony)
	+ *Paeonia obovata*
	+ *Paeonia officinalis* (โบตั๋นยุโรป)
	+ *Paeonia parnassica* (โบตั๋นกรีก)
	+ *Paeonia peregrina*
	+ *Paeonia rhodia*
	+ *Paeonia sinjiangensis*
	+ *Paeonia sterniana*
	+ *Paeonia steveniana*
	+ *Paeonia tenuifolia*
	+ *Paeonia tomentosa*
	+ *Paeonia veitchii* (Veitch's Peony)
	+ *Paeonia wittmanniana*

* ชนิดไม้เนื้อแข็ง (ประมาณ 8 ชนิด)
	+ *Paeonia decomposita*
	+ *Paeonia delavayi* (Delavay's Tree Peony)
	+ *Paeonia jishanensis* (syn. *Paeonia spontanea*; Jishan Peony)
	+ *Paeonia ludlowii* (Ludlow's Tree Peony)
	+ *Paeonia ostii* (Osti's Peony)
	+ *Paeonia qiui* (Qiu's Peony)
	+ *Paeonia rockii* (syn. *Paeonia suffruticosa* subsp. *rockii*; Rock's Peony or Tree Peony)
	+ *Paeonia suffruticosa*

## สัญลักษณ์และการใช้

ถาดอาหารไม้ลงยาฝังทอง จากราชวงศ์ซ่ง (ค.ศ.960-1279), นกหางยาวสองตัว หมายถึงการมีอายุยืนยาว ดอกโบตั๋นอยู่บนสุดของภาพ หมายถึง ความมั่งคั่ง
*โบตั๋น* โดยศิลปินจีน Wang Qian, ราชวงศ์หยวน (ค.ศ.1271-1368).
ภาพโบตั๋น โดยศิลปินจีน Yun Shouping, คริสต์ศตวรรษที่ 17
ดอกโบตั๋นเป็นดอกไม้ที่นิยมใช้ในงานศิลปะมายาวนาน และหนึ่งในสัญลักษณ์ประจำชาติของจีน โดยถือเป็นดอกไม้แห่งจักรพรรดิและความร่ำรวย กับนิยมใช้ในเชิงสัญลักษณ์ในศิลปะจีนอีกด้วย เมื่อ ค.ศ.1903 ราชวงศ์ชิงประกาศให้โบตั๋นเป็นดอกไม้ประจำชาติ ปัจจุบันนี้ไต้หวันใช้ดอกเหมยเป็นดอกไม้ประจำชาติ ขณะที่สาธารณรัฐประชาชนจีนไม่ได้ใช้เป็นดอกไม้ประจำชาติตามกฎหมายอีกแล้ว และต่อมาเมื่อปี 1994 มีการเสนอให้ใช้ดอกโบตั๋นเป็นดอกไม้ประจำชาติอีก โดยการทำประชามติ แต่ก็ไม่ได้รับการยอมรับ กระทั่ง ค.ศ. 2003 มีการเสนอดังกล่าวอีกครึ่งหนึ่ง และยังไม่มีการเลือกใช้ดอกโบตั๋นอีกเช่นกัน

เมืองลั่วหยาง เมืองหลวงเก่าที่มีชื่อเสียงของจีน มีชื่อเสียงในฐานะศูนย์กลางการปลูกดอกโบตั๋นที่สำคัญแห่งหนึ่ง ในประวัติศาสตร์จีน มักจะยกย่องโบตั๋นจากลั่วหยางว่างดงามที่สุดในแผ่นดิน ปัจจุบันยังมีการจัดนิทรรศการและการแสดงดอกโบตั๋นในเมืองนี้ปีละนับสิบๆ ครั้ง

ในประเทศญี่ปุ่น ดอกโบตั๋นชนิด *Paeonia lactiflora* เรียกเป็นภาษาญี่ปุ่นว่า *ebisugusuri* (แปลว่า *ยาจากต่างแดน*) ตามตำรับยาของญี่ปุ่น ถือว่ารากโบตั๋นใช้รักษาอาการชักได้ นอกจากนี้ยังปลูกเป็นไม้ดอกไม้ประดับ โบตั๋นชนิด *Paeonia suffruticosa* ในญี่ปุ่น ถือว่าเป็น เจ้าแห่งบุปผา และชนิด *Paeonia lactiflora* ถือว่า เป็น อัครเสนาบดีแห่งบุปผา*"*

ภาษาญี่ปุ่นเรียกโบตั๋นว่า โบตัน (牡丹) ก่อนสมัยเมจิ เนื้อจากสัตว์สี่เท้าไม่นิยมบริโภคมากนัก เนื่องจากชาวญี่ปุ่นส่วนใหญ่นับถือพุทธศาสนา เมื่อเอ่ยถึงเนื้อสัตว์จึงเลี่ยงมาใช้ชื่อดอกไม้แทน คำว่า โบตัน ถูกใช้เรียกเนื้อหมูป่า มาตั้งแต่ครั้งนั้นจนปัจจุบัน ทั้งนี้ก็เพราะเนื้อหมูป่าเมื่อแล่เป็นชิ้นบางๆ จะคล้ายกับดอกโบตั๋นนั่นเอง ในทำนองเดียวกัน ชาวญี่ปุ่นใช้ดอกซากุระแทนคำเรียกเนื้อม้า

ในรัฐอินเดียนา ของสหรัฐอเมริกา ใช้ดอกโบตั๋นเป็นดอกไม้ประจำรัฐมาตั้งแต่ ค.ศ. 1957 โดยใช้แทนดอก zinnia ที่เคยใช้เป็นดอกไม้ประจำรัฐมาตั้งแต่ ค.ศ.1931

โบตั๋นนิยมปลูกเป็นไม้ดอกไม้ประดับ เพราะมีดอกสวยงามและใหญ่มาก ทั้งยังมีกลิ่นหอมด้วย

## ภาพโบตั๋น

* A cultivated hybrid peony
* Unknown cultivar of Peony
* A cultivar of *Paeonia lactiflora*
* *Paeonia ludlowii* (syn. *Paeonia lutea* var. *ludlowii*)
* *Paeonia officinalis* 'Rubra Plena' double-flowered cultivar
* *Paeonia lactiflora* cultivar
* *Paeonia lactiflora* cultivar
* *Paeonia anomala* cultivar

## อ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น

 ข้อมูลที่เกี่ยวข้องกับ Paeonia ที่วิกิสปีชีส์

* Paeoniaceae in Topwalks เก็บถาวร 2016-03-03 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* Germplasm Resources Information Network: *Paeonia* เก็บถาวร 2015-09-24 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* Flora Europaea: *Paeonia*
* Peony species เก็บถาวร 2009-01-16 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* Flora of China: *Paeonia*
* Ornamental Plants from Russia: *Paeonia*
* Canadian Peony Society
* U.S. Peony Society
* Carsten Burkhardt's Open Source Peony Project
* German Peony Group
* *China Daily* article on the 2003 national flower selection process
* 1911 Encyclopædia Britannica
* Rockii Tree Peony
* Paeonia mascula in the National Park of Alta Murgia, Apulia - Southern Italy