# การตั้งชื่อทวินาม

**ระบบการเรียกชื่อสิ่งมีชีวิตแบบทวินาม** (อังกฤษ: *Binomial nomenclature*) เป็นระบบการเรียกชื่อสิ่งมีชีวิตแต่ละสปีชีส์ที่ใช้อย่างแพร่หลายในปัจจุบัน ชื่อแต่ละชื่อในระบบนี้เรียกว่า **ชื่อทวินาม** (Binomial name) หรือ **ชื่อวิทยาศาสตร์** (Scientific name) คือชื่อที่ใช้เรียกแทนสิ่งมีชีวิตในสปีชีส์ต่าง ๆ อย่างเป็นทางการ ชื่อทวินามจะเป็นภาษาละติน ประกอบด้วยคำศัพท์ 2 คำ คือ สกุล และ สปีชีส์ ซึ่งขึ้นอยู่กับสิ่งมีชีวิตที่ต้องการระบุ โดยรายละเอียดปลีกย่อยอาจแตกต่างกันออกไปบ้าง

## ประวัติ

ระบบการเรียกชื่อสิ่งมีชีวิตแบบทวินาม ถูกคิดขึ้นใช้เป็นครั้งแรกโดยคัสพาร์ เบาฮีน (Gaspard Bauhin) และโยฮันน์ เบาฮีน (Johann Bauhin) ซึ่งมีชีวิตก่อนคาร์ล ลินเนียสเกือบ 200 ปี ทว่าการใช้ระบบนี้ยังจำกัดอยู่ในวงแคบ ซึ่งในสมัยนั้นส่วนใหญ่ใช้ระบบการเรียกชื่อสิ่งมีชีวิตแบบไตรนาม แต่ต่อมาถึงสมัยของคาร์ล ลินเนียส ระบบนี้ก็เป็นที่แพร่หลายขึ้นมาก

## กฎการตั้งชื่อ

มีหลักเกณฑ์ในการเขียนดังนี้

1. ชื่อทวินามจะเป็นภาษาละติน ประกอบด้วยคำศัพท์ 2 คำ คือ สกุล (genus) และ คำแสดงคุณลักษณะ (specific epithet)
2. ชื่อทวินามมักจะถูกพิมพ์ด้วยตัวเอียง เช่น *Homo sapiens* หากเป็นการเขียนด้วยลายมือควรขีดเส้นใต้ลงไปแทน
3. คำศัพท์คำแรก (ชื่อสกุล) ต้องขึ้นต้นด้วยอักษรตัวใหญ่เสมอ นอกจากนั้นใช้อักษรตัวเล็กทั้งหมดเช่น *Canis lupus* หรือ *Anthus hodgsoni* แต่สำหรับสิ่งมีชีวิตที่ตั้งชื่อทวินามไว้ก่อนหน้าศตวรรษที่ 20 และขึ้นต้นด้วยอักษรตัวใหญ่อยู่แล้ว ไม่ต้องเขียนเป็นตัวเล็กอีก เช่น *Carolus Linnaeus*
4. ในสปีชีส์ย่อย ชื่อจะประกอบด้วยสามส่วนและสามารถเขียนได้สองแบบ โดยพืชและสัตว์จะเขียนต่างกัน เช่น
	* เสือโคร่งเบงกอลคือ *Panthera tigris tigris* และ เสือโคร่งไซบีเรียคือ *Panthera tigris altaica*
	* ต้นเอลเดอร์ดำยุโรปคือ *Sambucus nigra* subsp. *nigra* และเอลเดอร์ดำอเมริกาคือ *Sambucus nigra* subsp. *canadensis*
5. ในตำราเรียน มักมีชื่อสกุลย่อ หรือชื่อสกุลเต็มของนักวิทยาศาสตร์ผู้จัดทำชื่อนั้นต่อท้าย โดยชื่อสกุลย่อใช้กับพืช ส่วนชื่อสกุลเต็มใช้กับสัตว์ ในบางกรณีถ้าชื่อสปีชีส์เคยถูกกำหนดให้ชื่อสกุลที่ต่างออกไปจากชื่อในปัจจุบัน จะคร่อมชื่อสกุลนักวิทยาศาสตร์กับปีที่จัดทำไว้ เช่น *Amaranthus retroflexus* L., *Passer domesticus* (Linnaeus, 1758) ที่ใส่วงเล็บเพราะในอดีตชื่อหลังอยู่ในสกุล *Fringilla*
6. หากใช้กับชื่อสามัญ เรามักใส่ชื่อทวินามไว้ในวงเล็บต่อท้ายชื่อสามัญ เช่น "นกกระจอกบ้าน (*Passer domesticus*) กำลังมีจำนวนลดลงอย่างน่าตกใจ"
7. การเขียนชื่อทวินามเป็นครั้งแรกในรายงานหรือสิ่งพิมพ์ เราเขียนเป็นชื่อเต็มก่อน หลังจากนั้นเราสามารถย่อชื่อสกุลให้สั้นลงเป็นอักษรตัวแรกของชื่อสกุลและตามด้วยจุด เช่น *Canis lupus* ย่อเป็น *C. lupus* ด้วยเหตุที่เราสามารถย่อชื่อในลักษณะนี้ได้ ทำให้ชื่อย่อเป็นที่รู้จักและกล่าวถึงมากกว่าชื่อเต็ม เช่น *T. Rex* คือ *Tyrannosaurus rex* หรือ *E. coli* คือ *Escherichia coli* เป็นต้น
8. บางกรณี เราเขียน "sp." (สำหรับสัตว์) หรือ "spec." (สำหรับพืช) ไว้ท้ายชื่อสกุล ในกรณีที่ไม่ต้องการเจาะจงชื่อสปีชีส์ และเขียน "spp." ในกรณีที่ต้องการกล่าวถึงหลายสปีชีส์ ตัวอย่างเช่น "*Canis* sp.", หมายถึงสปีชีส์หนึ่งในสกุล *Canis*
9. สิ่งมีชีวิตชนิดหนึ่งอาจมีชื่อวิทยาศาสตร์มากกว่าหนึ่งชื่อ ให้ใช้ชื่อตั้งขึ้นก่อนเป็นชื่อหลัก ส่วนชื่ออื่นเป็นชื่อพ้อง
10. ชื่อวิทยาศาสตร์มักจะบอกลักษณะบางอย่างกับสิ่งมีชีวิตชนิดนั้น ดังเช่น

**บอกสถานที่พบหรือที่อยู่อาศัย**| ชื่อสามัญ | ชื่อวิทยาศาสตร์ | ความหมาย |
| --- | --- | --- |
| ไส้เดือนดิน | *Lumbricus terrestris* | terrestris หมายถึง อาศัยอยู่บนบกหรือในดิน |
| พยาธิใบไม้ในตับแกะ | *Fasciola hepatica* | hepatica หมายถึง ตับ |
| ปลาซีลาแคนท์ | *Latimeria chalumnae* | Latimeria มาจากคำว่า Latimer ซึ่งเป็นเจ้าหน้าที่พิพิธภัณฑ์ที่สนใจและพบปลาชนิดนี้ chalumnae มาจากคำว่า Chalumna ซึ่งเป็นชื่อของแม่น้ำที่พบปลาชนิดนี้บริเวณปากแม่น้ำ |
| ไดโนเสาร์ภูเวียงโกซอรัส | *Phuwiangosaurus sirindhornae* | Phuwiangosaurus หมายถึงไดโนเสาร์ที่พบใน อำเภอภูเวียง จังหวัดขอนแก่น |
| ไม้รวก | *Thyrsostachys siamensis* | siamensis มาจากคำว่า siam ซึ่งหมายถึง ประเทศไทย |
| มะม่วง | *Mangifera indica* | indica หมายถึง ประเทศอินเดีย |

**บอกลักษณะ เช่น สี รูปร่าง ขนาด**| ชื่อสามัญ | ชื่อวิทยาศาสตร์ | ความหมาย |
| --- | --- | --- |
| จำปี | *Michelia alba* | alba หมายถึง สีขาว |
| กล้วยชนิดหนึ่ง | *Musa rubra* | rubra หมายถึง สีแดง |
| มะยม | *Phyllantus acidus* | acidus หมายถึง มีรสเปรี้ยว |
| ปลาบึก | *Pangasianodon gigas* | gigas หมายถึง ใหญ่ที่สุด |
| เชื้อโรคแอนแทรกซ์ | *Bacillus anthracis* | bacillus หมายถึง รูปท่อน anthrasis หมายถึง โรคแอนแทรกซ์ |

**บอกชื่อผู้ตั้งชื่อหรือเพื่อเป็นเกียรติแก่ผู้ใดผู้หนึ่ง**| ชื่อสามัญ | ชื่อวิทยาศาสตร์ | ความหมาย |
| --- | --- | --- |
| ปลาบู่มหิดล | *Mahidoli mystasina* | Mahidoli มาจากพระนามของสมเด็จพระมหิตลาธิเบศร อดุลยเดชวิกรม พระบรมราชชนก |
| ปูเจ้าฟ้า | *Phricothalphusa sirindhorn* | sirindhorn มาจากพระนามของสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี |
| กั้งเจ้าฟ้า | *Acanthosquilla sirindhorn* (Naiyanetr, 1995) | sirindhorn มาจากพระนามของสมเด็จพระกนิษฐาธิราชเจ้า กรมสมเด็จพระเทพรัตนราชสุดาฯ สยามบรมราชกุมารี Naiyanetr คือชื่อย่อของ ศ. ไพบูลย์ นัยเนตร ศาสตราจารย์ประจำภาควิชาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย เป็นผู้ตั้งชื่อเมื่อปี ค.ศ. 1995 |
| กุ้งดีดขัน | *Alpheus sudara* | sadara มาจากชื่อสกุลของ ดร.สุรพล สุดารา ผู้ช่วยศาสตราจารย์ประจำภาควิชาวิทยาศาสตร์ทางทะเล คณะวิทยาศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย |

## ดูเพิ่ม

* การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์
* อนุกรมวิธาน

## อ้างอิง