# ใบไม้

ใบไม้
โครงเส้นใบของใบไม้
**ใบไม้** (อังกฤษ: *leaf*) เป็นส่วนที่สร้างอาหารโดยกระบวนการสังเคราะห์ด้วยแสง ใบไม้มีขนาดและรูปร่างแตกต่างกันหลายแบบแบ่งเป็น 2 แบบใหญ่ๆ ตามลักษณะที่แตกต่างกัน

รูปพหูพจน์ของ leaf คือ **leaves** ส่วน **foliage** เป็นกลุ่มคำนามที่ใช้อธิบายว่าใบเป็นส่วนประกอบหนึ่งของพืช

## กายวิภาคของใบ

ลักษณะของใบพืชดอกที่สมบูรณ์นั้นประกอบไปด้วย *ก้านใบ*, *แผ่นใบ*, และ หูใบ ก้านใบนั้นจะเป็นส่วนต่อมาจากลำต้นใบบริเวณที่เรียกว่า "ง่ามกิ่งหรือซอกใบ" แต่ก็ใช่ว่าพืชทุกชนิดจะมีใบตามลักษณะที่กล่าวมาข้างต้น ในพืชบางชนิดคู่หูใบจะไม่ปรากฏเด่นชัดหรือไม่มีเลย ก้านใบอาจไม่มีหรือแผ่นใบอาจไม่เป็นแผ่นแบน ความหลากหลายที่มีมากมายนี้ถูกแสดงในกายวิภาคของใบจากชนิดหนึ่งถึงอีกชนิดหนึ่งที่ถูกเสนอในรายละเอียดภายใต้รูปร่างลักษณะของใบ

ใบนั้นถือว่าเป็นอวัยวะหนึ่งซึ่งทั่วไปประกอบไปด้วย:

1. **เนื้อเยื่อชั้นผิว** ที่จะปกคลุมผิวด้านบน (2) และด้านล่าง (5)
2. *พาเรงคิมา* ภายในที่เรียกว่า**มีโซฟิลล์** (3:แพลิเซด มีโซฟิลล์) (4:สปองจี มีโซฟิลล์)
3. ข้อของ**เส้นใบ** (10:ท่อลำเลียง) (8:ไซเล็ม) (9:โฟลเอ็ม)
4. **ปากใบ** (6)
5. **เซลล์คุม** (7)
6. **ผิวเคลือบคิวทิน** (1) ที่ปกคลุมเนื้อเยื่อชั้นผิวอีกที

Diagram of leaf internal
## ประเภทของใบไม้

### ใบเดี่ยว

**ใบเดี่ยว** (simple leaf) หมายถึงใบที่มีเพียงใบเดียวติดกับก้านที่แตกออกจากกิ่งหรือลำต้น เช่น มะม่วง กล้วย แต่ยังมีใบเดี่ยวบางชนิดที่ขอบใบเว้าเข้าไปมากทำให้ดูคล้ายใบประกอบ เช่น มะละกอ มันสำปะหลัง

* **ใบประกอบแบบขนนก** (pinnately compound leaves) ใบย่อยแต่ละใบแยกออกจากก้าน 2 ข้างของแกนกลาง คล้ายขนนก ถ้าปลายสุดของใบจะเป็นใบย่อยเพียงใบเดียวเรียก แบบขนนกคี่ (odd pinnate) เช่น กุหลาบ อัญชัน ก้ามปู ถ้าสุดปลายใบมี 2 ใบ เรียกแบบขนนกคู่ (even pinnate) เช่น มะขาม ขี้เหล็ก แคบ้าน ใบประกอบแบบขนนกอาจแบ่งย่อยได้อีก คือ
	+ **ใบประกอบแบบขนนกชั้นเดียว** (unipinnate) เป็นใบประกอบที่มีใบย่อยแยกออกจากแกนกลางเพียงครั้งเดียว เช่น กุหลาบ มะขาม ขี้เหล็ก
	+ **ใบประกอบแบบขนนกสองชั้น** (bipinnate) เป็นใบประกอบแบบขนนกที่แยกออกจากก้านเป็นครั้งที่ 2 จึงมีใบย่อย เช่น ก้ามปู หางนกยูง
	+ **ใบประกอบแบบขนนกสามชั้น** (tripinnate) เป็นใบประกอบแบบขนนกที่แตกแขนงออกจากก้านเป็นครั้งที่ 3 จึงมีใบย่อย เช่น ปีบ มะรุม

## ศัพท์บัญญัติที่เกี่ยวข้องกับใบ

### รูปใบ (leaf shape)

รูปวาดรูปใบ คลิกเพื่อแสดงรายละเอียด
ใบแบบรอบข้อ (*Perfoliate*)
ในพฤกษศาสตร์ใช้ศัพท์เพื่อพรรณนาถึงรูปใบดังนี้:

* ใบรูปเข็ม : Acicular (*acicularis*)
* ใบรูปลิ่มแคบ : Subulate (*subulata*)
* Acuminate (*acuminata*) : เรียวแหลม
* Aristate (*aristata*) : แหลมเข็ม, มีรยางค์แข็ง
* Cordate (*cordata*) : รูปหัวใจ
* Cuneate (*cuneata*) : รูปลิ่ม
* Deltoid (*deltoidea*) : สามเหลี่ยม
* Digitate (*digitata*) : รูปนิ้วมือ
* Elliptic (*elliptica*) : รีรูปไข่
* Falcate (*falcata*) : รูปเคียว
* Flabellate (*flabellata*) : พัด
* Hastate (*hastata*) : เงี่ยงใบหอก
* Lance-shaped, lanceolate (*lanceolata*) : ใบหอก
* Linear (*linearis*) : แถบ
* Lobed (*lobata*) : เป็นแฉก, เป็นพู, เป็นหยัก
* Obcordate (*obcordata*) : หัวใจกลับ
* Oblanceolate (*oblanceolata*) : ใบหอกกลับ
* Oblong (*oblongus*) : ขอบขนาน
* Obovate (*obovata*) : ไข่กลับ
* Obtuse (*obtusus*) : ป้าน, มน
* Orbicular (*orbicularis*) : กลม
* Ovate (*ovata*) : Oval, รีกว้าง รูปไข่
* Palmate (*palmata*) : รูปฝ่ามือ,แบบนิ้วมือ
* Pedate (*pedata*) : แบบตีนเป็ด

|  |  |
| --- | --- |
| * Peltate (*peltata*) : แบบก้นปิด (ลำต้นอยู่ใต้ใบ ณ จุดต่อ)
* Perfoliate (*perfoliata*) : รอบข้อ (แผ่นใบล้อมรอบลำต้น)
* Pinnate (*pinnata*) : แบบขนนก
	+ odd-pinnate, imparipinnate: แบบขนนกปลายคี่
	+ paripinnate, even-pinnate: แบบขนนกปลายคู่
	+ pinnatifid and pinnatipartite: หยักแบบขนนก และหยักลึกแบบขนนก
	+ bipinnate, twice-pinnate: แบบขนนกสองชั้น
	+ tripinnate, thrice-pinnate: แบบขนนกสามชั้น
* Pinnatisect (*pinnatifida*) : หยักลึกสุดแบบขนนก
* Reniform (*reniformis*) : ไต
 | * Rhomboid (*rhomboidalis*) : สี่เหลี่ยมข้าวหลามตัด
* Round (*rotundifolia*) : กลม
* Sagittate (*sagittata*) : หัวลูกศร
* Spatulate, spathulate (*spathulata*) : ช้อน
* Subulate (*subulata*) : รูปลิ่มแคบ
* Sword-shaped (*ensiformis*) : รูปดาบ
* Trifoliate, ternate (*trifoliata*) : มีสามใบย่อย
* Truncate (*truncata*) : ปลายตัด
* Unifoliate (*unifoliata*) : มีหนึ่งใบ

  |

### ใบขอบ (margins, edge)

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * angulate: เป็นมุม
* entire: เรียบ
* ciliate: เป็นขนครุย
* crenate: หยักมน
	+ crenulate: หยักมนถี่
* dentate: หยักซี่ฟัน
	+ bidentate: หยักซี่ฟัน 2 ชั้น
	+ denticulate: หยักซี่ฟันถี่
 | * fimbriate: เป็นชายครุย
* incised: จักลึก
* lacerate: แหว่ง
* laciniate: จักเป็นครุย
* lobate: เป็นแฉก, เป็นพู, เป็นหยัก
* pectinate: จักซี่หวี
* repand: เป็นคลื่นเล็กน้อย
 | * serrate: จักฟันเลื่อย
	+ biserrate: จักฟันเลื่อย 2 ชั้น
	+ serrulate: จักฟันเลื่อยถี่
* sinuate: เว้าเป็นคลื่น
* spinose: มีหนาม
	+ spinose-lacerate: แหว่งมีหนาม
	+ spinose-serrate: จักมีหนาม
* undulate: เป็นคลื่น

  |

### ปลายใบ

หมุนตามเข็มนาฬิกาจากบนซ้าย: สามแฉกลึกสุด, ขอบใบเป็นจักฟันเลื่อยถี่รูปรี, การเรียงเส้นใบรูปฝ่ามือแบบก้นปิด, แบบขนนกปลายคี่เรียวแหลม (กลาง) , หยักลึกสุดแบบขนนก, เป็นหยัก, ขอบใบรูปรี
* acuminate: เรียวแหลม
* acute: แหลม
* cuspidate: เป็นติ่งแหลม
* emarginate: เว้าตื้น
* mucronate: เป็นติ่งหนาม
* mucronulate: เป็นติ่งหนามสั้น
* obcordate: รูปหัวใจกลับ
* obtuse: ป้าน, มน
* truncate: ปลายตัด

### โคนใบ

* acuminate: เรียวแหลม
* acute: แหลม
* auriculate: รูปติ่งหู, รูปติ่งใบ
* cordate: รูปหัวใจ
* cuneate: รูปลิ่ม
* hastate: รูปเงี่ยงใบหอก
* oblique: เบี้ยว
* reniform: รูปไต
* rounded: กลม
* sagittate: รูปเงี่ยงลูกศร
* truncate: ปลายตัด

### ผิวใบ

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| * farinose: มีนวลแป้ง
* glabrous: เกลี้ยง
* glaucous: มีนวล
* glutinous: เหนียว
 | * papillate, papillose: มีปุ่มเล็ก
* pubescent: ขนสั้นนุ่ม
* punctate: จุดโปร่งแสง
* rugose: รอยย่น
 | * scurfy: เป็นขุย, มีขุย
* tuberculate: มีปุ่ม
* verrucose: เป็นตุ่ม
* viscid, viscous: เหนียว

  |

### ขน (Hairiness (trichomes))

ใบที่ปกคลุมด้วยขนสั้นหนานุ่มรูปดาวอย่างหนาแน่น
ภาพขนสั้นหนานุ่มบนพื้นที่ส่วนล่างใบของ *Coleus blumei* จากการส่องกล้องจุลทรรศน์อิเล็กทรอน
* glabrous: เกลี้ยง
* arachnoid, arachnose: ขนคล้ายใยแมงมุม
* barbellate: มีขนบางรูปตะขอ, มีหนามบางรูปตะขอ
* bearded: มีขนเครา
* bristly: มีขนแข็ง
* canescent, hoary: ขนสั้นสีเทา
* ciliate: เป็นขนครุย
* ciliolate: เป็นขนครุยสั้น
* floccose: มีขนปุย (ร่วงง่าย)
* glandular: มีต่อม
* hirsute: ขนหยาบแข็ง
* hispid, scabrous, scabrid: ขนสาก
* hispidulous: ขนคาย
* lanate, lanose, woolly: แบบขนแกะ
* pilose: มีขนยาวห่าง
* puberulent, puberulous: ขนละเอียด
* pubescent: ขนสั้นนุ่ม
* sericeous: คล้ายไหม
* silky: เหมือนไหม
* stellate, stelliform: รูปดาว
* strigose: ขนแข็งเอน
* tomentose: มีขนสั้นหนานุ่ม
* villous: มีขนอุย

## อ้างอิง

* Haupt, Arthur Wing, Plant morphology. Publisher: McGraw-Hill 1953. Downloable from
* a b Mauseth, James D. Botany: An Introduction to Plant Biology. Publisher: Jones & Bartlett, 2008 ISBN 978-0763753450
* Willert, Dieter J. von; Eller, Benno M.; Werger, Marinus J. A.; Brinckmann, Enno; Ihlenfeldt, Hans-Dieter: Life Strategies of Succulents in Deserts. Publisher: Cambridge University Press 1992. ISBN 978-0521244688
* Bayer, M. B. (1982). The New Haworthia Handbook. Kirstenbosch: National Botanic Gardens of South Africa. ISBN 0620056320.
* Marloth, Rudolf. “The Flora of South Africa” 1932 Pub. Capetown: Darter Bros. London: Wheldon & Wesley.
* James, Shelley A., Bell, David T. ; Influence of light availability on leaf structure and growth of two Eucalyptus globulus ssp. globulus provenances; Tree Physiology, Volume20, Issue15, Pp. 1007-1018.
* Thomas F. Döring; Marco Archetti; Jim Hardie (2009), "Autumn leaves seen through herbivore eyes" ( เก็บถาวร 2015-05-31 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน – Scholar search), Proceedings of the Royal Society B Biological Sciences 276 (1654): 121–127, doi:10.1098/rspb.2008.0858, PMC 2614250, PMID 18782744
* Published by Thames and Hudson (London) with an ISBN 0 500 54104 3

## แหล่งข้อมูลอื่น

* 108 พรรณไม้ไทย
* นิเวชวิทยาสำหรับมือใหม่ เก็บถาวร 2009-05-25 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน (ในภาษาอังกฤษ)