# ปารีส

| ปารีส |
| --- |
| เมืองหลวง, เทศบาล และจังหวัด |
| หอไอเฟลใกล้แม่น้ำแซนน็อทร์-ดามซาเคร-เกอร์ป็องเตองประตูชัยฝรั่งเศสโรงอุปรากรปาแลการ์นีเยพิพิธภัณฑ์ลูฟวร์ |
| ธงตราอาร์ม |
| คำขวัญ: *Fluctuat nec mergitur* "โคลงเคลงแต่มิล่ม" |
| แผนที่โต้ตอบของปารีส |
| ประเทศ | ฝรั่งเศส |
| แคว้น | อีล-เดอ-ฟร็องส์ |
| จังหวัด | ปารีส |
| สหเทศบาล | Métropole du Grand Paris |
| เขตการปกครอง | 20 เขตท้องถิ่น |
| การปกครอง |
|  • นายกเทศมนตรี (2020–2026)  | อาน อีดาลโก (พรรคสังคมนิยม) |
| พื้นที่**1** | 105.4 ตร.กม. (40.7 ตร.ไมล์) |
|  • เขตเมือง (2020) | 2,853.5 ตร.กม. (1,101.7 ตร.ไมล์) |
|  • รวมปริมณฑล (2020) | 18,940.7 ตร.กม. (7,313.0 ตร.ไมล์) |
| ประชากร (2022)**2** | 2,113,705 คน |
|  • ความหนาแน่น | 20,000 คน/ตร.กม. (52,000 คน/ตร.ไมล์) |
|  • เขตเมือง (มกราคม ค.ศ. 2017) | 10,785,092 คน |
|  • ความหนาแน่นเขตเมือง | 3,800 คน/ตร.กม. (9,800 คน/ตร.ไมล์) |
|  • ปริมณฑล (มกราคม ค.ศ. 2017) | 13,024,518 คน |
|  • ความหนาแน่นรวมปริมณฑล | 690 คน/ตร.กม. (1,800 คน/ตร.ไมล์) |
| เขตเวลา | UTC+1 (CET) |
|  • ฤดูร้อน (เวลาออมแสง) | UTC+2 (CEST) |
| รหัสอีนเซ/ไปรษณีย์ | 75056 /75001-75020, 75116 |
| สูงจากระดับน้ำทะเล | 28–131 m (92–430 ft) (avg. 78 m หรือ 256 ft) |
| เว็บไซต์ | www.paris.fr |
| **1** ข้อมูลอาณาเขตที่ตามขึ้นทะเบียนไว้โดยไม่รวมทะเลสาบ, หนองน้ำ, ธารน้ำแข็งที่ขนาดใหญ่กว่า 1 ตารางกิโลเมตรตลอดจนปากแม่น้ำ
**2Population without double counting*: residents of multiple communes (e.g., students and military personnel) only counted once. |

**ปารีส** (ฝรั่งเศส: *Paris*, ออกเสียง: [paʁi] ) เป็นเมืองหลวงและเมืองใหญ่ที่สุดของประเทศฝรั่งเศส ตั้งอยู่บนแม่น้ำแซน บริเวณตอนเหนือของประเทศ อยู่ตรงใจกลางแคว้นอีล-เดอ-ฟร็องส์ (*Île-de-France* หรือ *Région parisienne (RP)* ) ภายในกรุงปารีสมีประชากรประมาณ 2,048,472 คน ณ ค.ศ. 2025 ในพื้นที่มากกว่า 105 ตารางกิโลเมตร (41 ตารางไมล์) ส่งผลให้กรุงปารีสเป็นเมืองที่มีจำนวนประชากรมากที่สุดเป็นอันดับสี่ในสหภาพยุโรป รวมทั้งมีความหนาแน่นของประชากรเป็นอันดับที่ 30 ของโลกใน ค.ศ. 2022 กรุงปารีสเป็นหนึ่งใน 4 นครสำคัญของโลกร่วมกับลอนดอน, โตเกียว และ นิวยอร์ก

กรุงปารีสถือเป็นศูนย์กลางของแคว้นอีล-เดอ-ฟร็องส์ แคว้นที่มีประชากรมากที่สุดในบรรดา 18 แคว้นของประเทศ ด้วยจำนวนประชากรกว่า 12,271,794 คน (มกราคม ค.ศ. 2023) หรือประมาณ 19% ของประชากรในประเทศจึงทำให้ปารีสมีฐานะเป็นเอกนคร ภูมิภาคปารีสยังมีผลิตภัณฑ์มวลรวมในประเทศหรือจีดีพีสูงถึง 7.65 พันล้านยูโรใน ค.ศ. 2021 ซึ่งมากที่สุดในสหภาพยุโรป และจากข้อมูลของดิ อีโคโนมิสต์ อินเทลลิเจนซ์ ยูนิต ระบุว่าปารีสเป็นเมืองที่มีค่าครองชีพสูงเป็นอันดับ 9 ของโลก กรุงปารีสยังเป็นหนึ่งในจุดหมายปลายทางที่สำคัญของโลก ด้วยจำนวนนักท่องเที่ยวต่างชาติ 19 ล้านคนใน ค.ศ. 2020

ประวัติศาสตร์ของปารีสเริ่มต้นขึ้นตั้งแต่ศตวรรษที่ 3 ก่อนคริสตกาล เมืองนี้ถือกำเนิดขึ้นจากการรวมตัวของชุมชนเล็ก ๆ บนเกาะลาซิเต *(lle de la Cite)* หนึ่งในสองเกาะขนาดใหญ่บริเวณแม่น้ำแซน โดยชาวเคลต์เป็นผู้บุกเบิกและเข้ามาตั้งรกรากบริเวณนี้ แต่เดิมปารีสได้รับการเรียกว่าลูเตเซียซึ่งหมายถึง *"แผ่นดินกลางน้ำ"* ปารีสเจริญมากขึ้นตามลำดับจากการยึดครองโดยอาณาจักรโรมัน จากนั้นกษัตริย์ราชวงศ์ต่าง ๆ หมุนเวียนกันเข้ามาปกครองจนกระทั่งปลายศตวรรษที่ 17 มีการสร้างพระราชวังแวร์ซายนอกเมืองปารีสโดยพระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ในช่วงเวลานั้น ปารีสได้รับการยกย่องให้เป็นหนึ่งในศูนย์กลางของโลกทางด้านการค้า, การทูต, การเงิน, วัฒนธรรม, แฟชั่น, ศิลปะ, อาหาร รวมถึงวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี เช่นเดียวกับการเป็นเมืองแรก ๆ ของโลกที่มีการพัฒนาระบบไฟบริเวณถนนและที่สาธารณะจึงเป็นที่รู้จักในชื่อ *"เมืองแห่งแสงสว่าง"* ในศตวรรษที่ 19

กรุงปารีสยังเป็นหนึ่งในศูนย์กลางทางการคมนาคมของทวีปยุโรป และการขนส่งทางอากาศที่สำคัญซึ่งมีท่าอากาศยานนานาชาติสองแห่งให้บริการได้แก่ ท่าอากาศยานนานาชาติปารีส-ชาร์ล เดอ โกล เป็นท่าอากาศยานที่พลุกพล่านมากเป็นอันดับสามในยุโรป และ ท่าอากาศยานปารีส ออร์ลี รถไฟฟ้าปารีสเปิดให้บริการมาตั้งแต่ ค.ศ. 1900 ในปัจจุบันให้บริการผู้โดยสารมากกว่า 5 ล้านคนต่อวัน ถือเป็นรถไฟฟ้าขนส่งมวลชนที่ให้บริการผู้โดยสารมากเป็นอันดับสองรองจากรถไฟใต้ดินมอสโก สถานีรถไฟการ์ ดู นอร์ เป็นสถานีชั้นนำของยุโรปที่มีผู้ใช้บริการเฉลี่ยสูงสุดเป็นอันดับ 24 ของโลก และเป็นสถานีรถไฟภายนอกประเทศญี่ปุ่นที่มีผู้โดยสารพลุกพล่านที่สุดในโลกด้วยจำนวนกว่า 262 ล้านคนใน ค.ศ. 2015 ปารีสยังได้รับการยอมรับในฐานะเมืองที่มีระบบการขนส่งยั่งยืน มีส่วนสนับสนุนเชิงบวกต่อสังคม สิ่งแวดล้อม และเศรษฐกิจ โดยเป็นหนึ่งในสองเมืองของโลกที่ได้รับรางวัลระบบการขนส่งยั่งยืนถึงสองครั้ง

กรุงปารีสมีชื่อเสียงในด้านสถาปัตยกรรม และเป็นที่ตั้งของพิพิธภัณฑ์สำคัญ ได้แก่: พิพิธภัณฑ์ลูฟวร์ รองรับนักท่องเที่ยวมากถึง 8.9 ล้านคนใน ค.ศ. 2023 ถือเป็นพิพิธภัณฑ์ทางศิลปะที่มีผู้เยี่ยมชมมากที่สุดในโลก รวมถึงพิพิธภัณฑ์อื่น ๆ อาทิ พิพิธภัณฑ์ออร์แซ, พิพิธภัณฑ์มาโมแตง-โมเนต์ และ พิพิธภัณฑ์ออรองเจอรี ซึ่งล้วนแต่มีชื่อเสียงทางด้านลัทธิประทับใจ หรือ *อิมเพรสชันนิซึม* ศูนย์ศิลปะและวัฒนธรรมแห่งชาติฌอร์ฌ ปงปีดู ยังเป็นที่ตั้งของผลงานศิลปะร่วมสมัยในทวีปยุโรป รวมถึงพิพิธภัณฑ์รอแด็ง และ พิพิธภัณฑ์ปิกาโซ นอกจากนี้ ย่านประวัติศาสตร์บริเวณแม่น้ำแซน ยังได้รับการยกย่องให้เป็นแหล่งมรดกโลกโดยยูเนสโกมาตั้งแต่ ค.ศ. 1991

กรุงปารีสเป็นที่ตั้งขององค์การระหว่างประเทศที่สำคัญ อาทิ องค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา, สำนักงานชั่งตวงวัดระหว่างประเทศ, องค์การพลังงานระหว่างประเทศ, สหพันธ์เพื่อสิทธิมนุษยชนสากล, องค์การอวกาศยุโรป และธนาคารกลางแห่งสหภาพยุโรป และยังเป็นที่ตั้งของสโมสรกีฬาที่มีชื่อเสียงของประเทศ ได้แก่ สโมสรฟุตบอลปารีแซ็ง-แฌร์แม็งและสโมสรรักบี้สตาด ฟร็องแซ รวมถึงสนามกีฬาสตาดเดอฟร็องส์ซึ่งถูกสร้างขึ้นเพื่อใช้งานในฟุตบอลโลก 1998 ด้วยความจุ 81,000 ที่นั่งโดยตั้งอยู่ในเทศบาลแซ็ง-เดอนี กรุงปารีสยังเป็นเจ้าภาพการแข่งขันเฟรนช์โอเพน หรือในชื่ออย่างเป็นทางการว่า *โรลังด์ การ์รอส* หนึ่งในสี่การแข่งขันเทนนิสแกรนด์สแลมประจำปี และเป็นเจ้าภาพโอลิมปิกฤดูร้อน 1900,1924 และ 2024 รวมทั้งการแข่งขันฟุตบอลโลก 1938, 1998, ฟุตบอลโลกหญิง 2019 และการแข่งขันรักบี้ชิงแชมป์โลก 2007, ฟุตบอลชิงแชมป์แห่งชาติยุโรป 1960, 1984 และ 2016 รวมทั้งการแข่งขันตูร์เดอฟร็องส์ซึ่งจัดขึ้นทุกเดือนกรกฎาคมโดยมีปลายทางอยู่ที่ช็องเซลีเซ

## กำเนิดของชื่อและความหมาย

คำว่า **ปารีส** ออกเสียง /พาริส/ [ˈparɪs] หรือ /แพริส/ [ˈpæɹɪs] ในภาษาอังกฤษ และ /ปารี/ [paʁi] ในภาษาฝรั่งเศส เป็นคำที่มาจากชื่อเผ่าหนึ่งของชาวโกล เป็นที่รู้จักกันในนาม "ปารีซี" (Parisii) ซึ่งเป็นชาวเมืองที่อาศัยในสมัยก่อนโรมัน โดยที่เมืองมีชื่อเดิมว่า "ลูเทเชีย" (ละติน: *Lutetia*) (ชื่อเต็ม "Lutetia Parisiorum" แปลว่า ลูเทเชียแห่งปารีซี) ในระหว่างคริสต์ศตวรรษที่ 1 ถึง 6 ในช่วงที่อาณาจักรโรมันยึดครอง แต่ในช่วงการครองราชย์ของจูเลียน ดิ อโพสเทต (พ.ศ. 904 - พ.ศ. 906) ได้เปลี่ยนชื่อเมืองเป็น "ปารีส"

ปารีส มีชื่อเล่นมากมาย แต่ชื่อที่โด่งดังที่สุดคือ "นครแห่งแสงไฟ" (ฝรั่งเศส: *La Ville-lumière*) ซึ่งหมายความว่าเป็นศูนย์กลางแห่งการเรียนและความรู้ ทั้งยังหมายความว่าเป็นเมืองที่สว่างไสวเต็มไปด้วยแสงไฟอีกด้วย ตั้งแต่ต้นคริสต์ศตวรรษที่ 20 เป็นต้นมา นครปารีสมีชื่อเรียกในภาษาสแลงว่า "ปานาม" (ฝรั่งเศส: *Paname [panam]*) เช่น ชาวปารีสมักแนะนำตนเองว่า "มัว, เชอซุยเดอปานาม" (ฝรั่งเศส: *Moi, je suis de Paname*) หรือ "ฉันมาจากปานาม"

พลเมืองชาวปารีสเป็นที่รู้จักกันในนาม "ปารีเซียน" (Parisian) ("พาริเซิน" หรือ "แพริเซิน" [pʰəˈɹɪzɪənz / pʰəˈɹiːʒn̩z]) ในภาษาอังกฤษ หรือ "ปารีเซียง" [paʁizjɛ̃] ในภาษาฝรั่งเศส โดยคำนี้ บางครั้งจะถูกเรียกอย่างดูถูกว่า ปารีโก (Parigots) [paʁigo] โดยประชาชนที่อาศัยนอกแคว้นของปารีส แม้ว่าบางครั้งชาวปารีเซียงจะชอบพอกับคำนี้ก็ตาม

## ประวัติ

### ยุคเริ่มต้น

หลักฐานทางโบราณคดีในการตั้งถิ่นฐานบริเวณปารีสตั้งแต่ 4,200 ปีก่อนคริสต์ศักราชคือพวกปาริซี่ ซึ่งเป็นเผ่าย่อยของพวกเซลติกซีนอนส์ โดยเป็นที่รู้จักในฐานะผู้ชำนาญทางเรือและการค้าขาย ได้อาศัยอยู่บริเวณลุ่มแม่น้ำแซนตั้งแต่ 250 ปีก่อนคริสต์ศักราชเป็นต้นมา ต่อมาพวกโรมันได้ชัยชนะยึดครองที่ราบลุ่มปารีสใน 52 ปีก่อนคริสต์ศักราช โดยมีการตั้งถิ่นฐานอย่างถาวรในตอนปลายของศตวรรษเดียวกันบนฝั่งซ้ายของแม่น้ำแซน, เนินเขาแซนต์-เชอเนอวีแอฟ และเกาะอีลเดอลาซีเต เมืองดังกล่าวนี้เดิมเรียกว่า "ลูเตตีอา" (*Lutetia*; ชื่อเต็ม *Lutetia Parislorum*, "ลูเทเชียแห่งปารีซี") แต่ต่อมาได้ทำให้เป็นชื่อในภาษาโกลเป็น "ลูแตส" (*Lutèce*) ตัวเมืองได้ขยายอย่างรวดเร็วในศตวรรษต่อ ๆ มาและกลายเป็นเมืองที่ร่ำรวย เต็มไปด้วยตลาด ราชวัง อ่างอาบน้ำ วัดวาอาราม โรงละครและโรงมหรสพใหญ่ เมื่อจักรวรรดิโรมันล่มสลายและการบุกของเยอรมันในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 3 ทำให้ "ลูแตส" อยู่ในช่วงตกต่ำและทรุดโทรม ในปี พ.ศ. 943 พลเมืองจำนวนมากได้อพยพออกจากเมืองลูแตส และหลังการยึดครองอีกครั้งหนึ่งของพวกโรมัน เมือง "ลูแตส" ได้เปลี่ยนชื่อเป็น "ปารีส"

### ยุคกลาง

ปราสาทลูฟร์ในคริสต์ศตวรรษที่ 15
ประมาณปี พ.ศ. 1043 ปารีสได้กลายเป็นเมืองหลวงของกษัตริย์โกลวิสที่ 1 แห่งแฟรงค์ เมื่อโกลวิสที่ 1 ได้สวรรคตลง อาณาจักรแฟรงค์ได้ถูกแบ่งออก และปารีสได้กลายเป็นเมืองหลวงของรัฐอิสระขนาดเล็ก ในช่วงคริสต์ศตวรรษที่ 9 สมัยราชวงศ์กาโรแล็งเชียง เมืองปารีสได้กลายเป็นเขตฐานกำลังของพวกศักดินา เค้านต์แห่งปารีสมีอำนาจมากขึ้น จนกระทั่งมีอำนาจมากกว่ากษัตริย์แห่งแฟรงค์ตะวันตก (*Francie occidentale*) เสียด้วยซ้ำไป เค้านต์แห่งปารีสนามว่า "โอโด" (*Odo*) ได้ถูกเลือกให้เป็นกษัตริย์แทนชาร์ลส์ที่ 3 (ชาร์ลส์ อ้วน - *Charles III le Gros*) เนื่องจากชื่อเสียงอันโด่งดังของเขาที่ได้ป้องกันเมืองปารีสจากการโจมตีของพวกไวกิง (ศึกปารีส (พ.ศ. 1428 - พ.ศ. 1429)) แม้ว่าอีล เดอ ลา ซิเต้จะรอดจากการโจมตีของพวกไวกิง แต่ฝั่งซ้ายของแม่น้ำแซนที่ไม่มีการป้องกันก็ถูกทำลายอย่างย่อยยับ และแทนที่จะสร้างเมืองขึ้นมาใหม่บริเวณฝั่งซ้ายของแม่น้ำแซน ชาวปารีสได้เริ่มที่จะขยายตัวเมืองไปทางด้านฝั่งขวาของแม่น้ำแซนแทน ในปี พ.ศ. 1530 อูช กาเปต์ (*Hugh Capet*) เค้านท์แห่งปารีสได้ถูกเลือกให้กลายเป็นกษัตริย์แห่งฝรั่งเศส เป็นผู้ก่อตั้งราชวงศ์กาเปเตียงและทำให้เมืองปารีสเป็นเมืองหลวงของประเทศฝรั่งเศส

ตั้งแต่ พ.ศ. 1733 พระเจ้าฟิลิปที่ 2 (*Philippe Auguste*) ได้สร้างกำแพงเมืองล้อมรอบปารีสโดยมีลูฟร์เป็นป้อมปราการฝั่งตะวันตกและต่อมาในปี พ.ศ. 1743 ได้ตั้งมหาวิทยาลัยปารีสขึ้นมาซึ่งทำให้มีผู้คนหลั่งไหลเข้ามายังปารีสเป็นจำนวนมาก ในช่วงนี้เองที่เมืองปารีสได้พัฒนาในหลาย ๆ ด้านซึ่งในปัจจุบันยังมีให้เห็นเช่น เกาะ (อีล เดอ ลา ซิเต้) เป็นที่ตั้งรัฐบาลและสถาบันสอนศาสนา ทางฝั่งซ้ายของแม่น้ำแซนเป็นที่ตั้งสถาบันทางการศึกษา เช่น มหาวิทยาลัย วิทยาลัย โรงเรียน ฯลฯ ส่วนทางฝั่งขวาของแม่น้ำแซนเป็นที่ตั้งของการค้าขายและศูนย์กลางทางเศรษฐกิจของปารีส เช่น ตลาดเลส์ อาลส์ (*Les Halles*)

ปารีสไม่ได้เป็นเมืองหลวงของประเทศฝรั่งเศสหลังจากถูกโจมตีโดยพันธมิตรของประเทศอังกฤษคือพวกบูร์กงด์ (Burgondes) ในสงครามร้อยปี แต่ก็กลับมาเป็นเมืองหลวงในปี พ.ศ. 1980 เมื่อพระเจ้าชาร์ลส์ที่ 7 (*Charles VII, le Victorieux*) สามารถยึดกรุงปารีสกลับคืนมา แม้ว่ากรุงปารีสเป็นเมืองหลวงของประเทศฝรั่งเศสอีกครั้งหนึ่ง แต่พระเจ้าชาร์ลส์ที่ 7ก็ตัดสินใจที่จะประทับ ณ ปราสาทหุบเขาลัวร์ ต่อมาในช่วงสงครามศาสนาของฝรั่งเศส (*Guerres de religion*) กรุงปารีสเป็นฐานกำลังหลักของพวกคริสต์นิกายคาทอลิก โดยรุนแรงสุดในเหตุการณ์โศกนาฏกรรมวันแซงต์-บาร์เตเลมี (*Massacre de la Saint-Barthélemy*) ในปี พ.ศ. 2115 ต่อในปี พ.ศ. 2137 พระเจ้าอองรีที่ 4 ได้ก่อตั้งราชสำนักในกรุงปารีสอีกครั้งหนึ่งหลังจากยึดเมืองมาจากพวกคาทอลิก ระหว่างสงครามกลางเมืองฟรงด์ (*Fronde*) ชาวปารีสได้ลุกฮือขึ้นประท้วงและก่อการจลาจล ซึ่งเป็นสาเหตุให้พระบรมวงศานุวงศ์ทั้งหลาย หลบหนีออกจากกรุงปารีสในปี พ.ศ. 2191 พระเจ้าหลุยส์ที่ 14 ย้ายราชสำนักอย่างถาวรไปยังแวร์ซายส์ในปี พ.ศ. 2225 ศตวรรษต่อมากรุงปารีสเป็นศูนย์กลางของการปฏิวัติฝรั่งเศส มีการทลายคุกบัสตีย์ในปี พ.ศ. 2332 และล้มระบอบกษัตริย์ในปี พ.ศ. 2335

### คริสต์ศตวรรษที่ 19

การปฏิวัติอุตสาหกรรม จักรวรรดิฝรั่งเศสที่ 2 และยุคสวยงาม (*Belle Époque*) ช่วยนำพากรุงปารีสไปสู่การพัฒนาที่ยิ่งใหญ่ที่สุดในประวัติศาสตร์ฝรั่งเศส ตั้งแต่คริสต์ทศวรรษ 1840 เป็นต้นมา การเดินทางโดยรถไฟทำให้มีประชากรจำนวนมากหลั่งไหลเข้ามายังกรุงปารีสเพื่อมาทำงานในอุตสาหกรรมต่าง ๆ กรุงปารีสได้ผ่านการบูรณะครั้งยิ่งใหญ่ภายใต้การปกครองของจักรพรรดินโปเลียนที่ 3และบารงโอสส์มันน์ ซึ่งได้เปลี่ยนถนนเล็ก ๆ ในยุคกลางจนกลายเป็นถนนขนาดกว้างและมีตึกรามบ้านช่องร่วมสมัยจำนวนมากมาย การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้มีจุดประสงค์ให้กรุงปารีสมีความสวยงามและความสะอาดมากขึ้นกว่าเดิม ถึงกระนั้นก็มีประโยชน์ถ้าเกิดมีเหตุการณ์ปฏิวัติหรือเหตุการณ์รุนแรง เพราะกองทหารม้าและปืนไรเฟิลสามารถต่อกลอนกับกลุ่มพวกจลาจล ในขณะที่กลยุทธ์ในการซุ่มโจมตีหรือสกัดกั้นที่ใช้มากในสมัยการปฏิวัติฝรั่งเศสจะเป็นการล้าสมัย

ในปี พ.ศ. 2375 และ พ.ศ. 2392 อหิวาตกโรคระบาดพลเมืองชาวปารีส แค่การระบาดในปี พ.ศ. 2375 เท่านั้นก็มีผู้ป่วยกว่า 20,000 คนจากประชากร 650,000 ในขณะนั้น กรุงปารีสยังได้เสียหายครั้งยิ่งใหญ่หลังจากสงครามฟรังโก-ปรัสเซีย (พ.ศ. 2413 - พ.ศ. 2414), การโค่นล้มจักรพรรดินโปเลียนที่ 3, เทศบาลปารีส (*La Commune de Paris* - พ.ศ. 2414) ได้ทำให้กรุงปารีสลุกเป็นไฟหลังจากการต่อสู้กันระหว่างเทศบาลกับรัฐบาล ซึ่งเหตุการณ์นี้เป็นที่รู้จักกันในนาม "สัปดาห์แห่งเลือด" (*Semaine sanglante*)

กรุงปารีสได้กลับคืนสู่สภาพเดิมอย่างรวดเร็วเพื่อที่จะจัดงานนิทรรศการนานาชาติ 1889 (พ.ศ. 2432) ทั้งนี้ได้มีการสร้างหอไอเฟลเพื่อเฉลิมฉลองการปฏิวัติฝรั่งเศสครบรอบ 100 ปี เพื่อแสดงถึงศักยภาพของประเทศฝรั่งเศสในด้านวิศวกรรมศาสตร์แค่ "ชั่วคราว" เท่านั้น ซึ่งสิ่งก่อสร้างชิ้นนี้ได้กลายเป็นสิ่งก่อสร้างที่สูงที่สุดในโลกจนถึงปี พ.ศ. 2473 และกลายเป็นสัญลักษณ์ของกรุงปารีสไปโดยปริยาย ส่วนงานนิทรรศการนานาชาติ 1900 (พ.ศ. 2443) ได้มีการเปิดตัวรถไฟฟ้าปารีสเป็นครั้งแรก หลังจากนั้นก็ได้มีการจัดนิทรรศการและงานแสดงสินค้าต่าง ๆ มากมายซึ่งทำให้กรุงปารีสเป็นสถานที่ท่องเที่ยวและดึงดูดชาวต่างชาติเป็นจำนวนมากทั้งในด้านเศรษฐกิจและเทคโนโลยี

### คริสต์ศตวรรษที่ 20

ระหว่างสงครามโลกครั้งที่ 1 กรุงปารีสได้อยู่ในแนวหน้าของการรบ โดยรอดจากการโจมตีของเยอรมนีไปได้ที่สงครามแห่งมาร์นในปี พ.ศ. 2457 ในช่วงปี พ.ศ. 2461 - พ.ศ. 2462 กรุงปารีสได้กลายเป็นที่สวนสนามแห่งชัยชนะของฝ่ายสัมพันธมิตรและเป็นที่เจรจาสันติภาพอีกด้วย ในช่วงระหว่างสงคราม กรุงปารีสได้มีชื่อเสียงจากศิลปวัฒนธรรมต่าง ๆ และชีวิตยามค่ำคืน เมืองนี้ได้กลายเป็นศูนย์รวมของจิตรกรชื่อดังทั่วโลก ตั้งแต่นักประพันธ์ชาวรัสเซีย สตราวินสกี จิตรกรชาวสเปน ปีกัสโซและดาลีจนถึงนักประพันธ์ชื่อดังชาวอเมริกันอย่างเฮมิงเวย์ ในเดือนมิถุนายน พ.ศ. 2483 5 สัปดาห์หลังจากการเริ่มต้นของสงครามแห่งฝรั่งเศส กรุงปารีสได้ตกอยู่ภายใต้การปกครองของกองทัพนาซีเยอรมันจนกระทั่งการปลดปล่อยปารีสในเดือนกรกฎาคม พ.ศ. 2487 2 เดือนหลังจากการบุกนอร์มองดีของฝ่ายสัมพันธมิตร

ไฟล์:Adolf Hitler in Paris 1940.jpgอดอล์ฟ ฮิตเลอร์ในกรุงปารีส โดยข้างหลังเป็นหอไอเฟล ปี พ.ศ. 2483
กรุงปารีสได้ยืดหยัดท่ามกลางสงครามโลกครั้งที่ 2โดยไม่ได้รับความเสียหายใด ๆ เนื่องจากภายในกรุงปารีสไม่มีเป้าทางยุทธศาสตร์สำหรับฝ่ายสัมพันธมิตรในการวางระเบิด (สถานีรถไฟในกรุงปารีสเป็นเพียงแค่สถานีปลายทาง โรงงานที่สำคัญ ๆ ตั้งอยู่บริเวณชนบททั้งสิ้น) และด้วยความสวยงามทางวัฒนธรรม ทำให้พลเอกดีทริช ฟอน โชลทิทซ์ (*General der Infanterie Dietrich von Choltitz*) นายทหารเยอรมันขัดคำสั่งของอดอล์ฟ ฮิตเลอร์ในการทำลายกรุงปารีสและอนุสาวรีย์ที่สำคัญก่อนการถอนทหารเยอรมันออกจากปารีส ทำให้ชาวฝรั่งเศสบางคนมองว่าพลเอกดีทริช ฟอน โชลทิทซ์เป็นผู้ช่วยเหลือกรุงปารีส

## ภูมิศาสตร์

ช็องเซลีเซ ถนนที่มีชื่อเสียงที่สุดในฝรั่งเศส
ปารีสตั้งอยู่บนแม่น้ำแซน ซึ่งรวมถึงเกาะอีกสองเกาะคือ อีล แซงต์-หลุยส์ (*Île Saint-Louis*) และ อีล เดอ ลา ซิเต้ (*Île de la Cité*) ซึ่งเป็นส่วนที่เก่าแก่ที่สุดของเมือง ภูมิประเทศของปารีสโดยรวมคือ เป็นที่ราบลุ่ม โดยมีจุดต่ำสุดอยู่ที่ 35 เมตร (114 ฟุต) เหนือระดับน้ำทะเล ทั้งยังมีเนินเขาอีกหลายแห่ง เนินเขาที่สูงที่สุดคือ มงต์มาร์ตร์ (Montmartre) (130 เมตร (426 ฟุต))
พื้นที่ของปารีส ซึ่งไม่รวมสวนสาธารณะบัวส์ เดอ บูโลญ (*Bois de Boulogne*) และบัวส์ เดอ แวงแซนน์ (*Bois de Vincennes*) คือประมาณ 86.928 ตารางกิโลเมตร (33.56 ตารางไมล์) การแบ่งและรวมเขตครั้งสุดท้ายที่ใหญ่ที่สุดคือในปี พ.ศ. 2403 ซึ่งทำให้มีขนาดอย่างที่เห็นในปัจจุบัน ทั้งยังทำให้เกิดเขต (*Arrondissement*) ที่หมุนรอบ ๆ ตามเข็มนาฬิกาอีกด้วย ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2403 เป็นต้นมา เมืองปารีสมีขนาด 78 กม.² (30.1 ม.²) และได้ขยายออกไปเป็น 86.9 กม.² (34 ม.²) ในปี พ.ศ. 2463 และตั้งแต่ปี พ.ศ. 2472 เป็นต้นมา สวนสาธารณะบัวส์ เดอ บูโลญและบัวส์ เดอ แวงแซนน์ได้ผนวกกับตัวเมืองปารีสอย่างเป็นทางการ ทำให้กรุงปารีสมีขนาด 105.397 กม.² (40.69 ม.²) จนถึงปัจจุบัน
ขนาดของกรุงปารีสหรือเขตเมืองปารีสนั้นมีการขยายตัวออกไปเกินเขตเมือง ทำให้เกิดรูปร่างเป็นวงรี ขยายตัวไปตามแม่น้ำแซนและแม่น้ำมาร์น ทางทิศตะวันออกและตะวันออกเฉียงใต้ของตัวเมือง และตามแม่น้ำแซนและแม่น้ำอวส ทางทิศตะวันตกและตะวันตกเฉียงเหนือ และถ้าเลยไปยังชนบท ความหนาแน่นของประชากรจะลดลงอย่างเห็นได้ชัดเนื่องจากมีป่าและที่ดินไว้สำหรับการเพาะปลูก อย่างไรก็ตามเขตมหานครปารีส (*Agglomération parisienne*) มีเนื้อที่ถึง 14,518 กม² (5,605.5 ไมล์²) ซึ่งใหญ่กว่าเนื้อที่กรุงปารีสถึง 138 เท่า

### ภูมิอากาศ

ปารีสมีภูมิอากาศแบบมหาสมุทร ซึ่งมีผลมาจากกระแสน้ำแอตแลนติกเหนือ เพราะฉะนั้นอุณหภูมิในเมืองไม่ค่อยมีอุณหภูมิสูงหรือต่ำเกินไป อุณหภูมิเฉลี่ยของกรุงปารีสคือ 15 °C (59 °F) และจะอยู่ราว 7 °C (45 °F) สถิติอุณหภูมิสูงที่สุดที่วัดได้คือ 40.4 °C (104.7 °F) ในวันที่ 28 กรกฎาคม พ.ศ. 2491 และต่ำที่สุดที่เคยวัดได้คือ −23.9 °C (−11.0 °F) เมื่อวันที่ 10 ธันวาคม พ.ศ. 2422 เมืองปารีสได้ประสบกับอุณหภูมิร้อนจัดในปี พ.ศ. 2547 และหนาวจัดในปี พ.ศ. 2549 มาเอง

ฝนสามารถตกทุกเมื่อ และปารีสก็เป็นที่รู้จักดีกับฝนตกฉับพลัน ปารีสมีปริมาณน้ำฝนเฉลี่ย 641.6 มม. (25.2 นิ้ว) ต่อปี ส่วนหิมะมักจะเกิดขึ้นน้อยครั้ง ส่วนมากมักจะตกในช่วงเดือนมกราคมและกุมภาพันธ์ (แต่เคยตกถึงเดือนเมษายนมาแล้ว) และไม่ค่อยพบว่าหิมะตกติดต่อกันเกินวัน

| ข้อมูลภูมิอากาศของปารีส (ปาร์กมงซูรี), ความสูง: 75 เมตร (246 ฟุต), ปกติ ค.ศ. 1981–2010, สูงสุด ค.ศ. 1872–ปัจจุบัน |
| --- |
| เดือน | ม.ค. | ก.พ. | มี.ค. | เม.ย. | พ.ค. | มิ.ย. | ก.ค. | ส.ค. | ก.ย. | ต.ค. | พ.ย. | ธ.ค. | ทั้งปี |
| อุณหภูมิสูงสุดที่เคยบันทึก °C (°F) | 16.1 (61) | 21.4 (70.5) | 26.0 (78.8) | 30.2 (86.4) | 34.8 (94.6) | 37.6 (99.7) | 42.6 (108.7) | 39.5 (103.1) | 36.2 (97.2) | 28.9 (84) | 21.6 (70.9) | 17.1 (62.8) | 42.6 (108.7) |
| อุณหภูมิสูงสุดเฉลี่ย °C (°F) | 7.2 (45) | 8.3 (46.9) | 12.2 (54) | 15.6 (60.1) | 19.6 (67.3) | 22.7 (72.9) | 25.2 (77.4) | 25.0 (77) | 21.1 (70) | 16.3 (61.3) | 10.8 (51.4) | 7.5 (45.5) | 16.0 (60.8) |
| อุณหภูมิเฉลี่ยแต่ละวัน °C (°F) | 4.9 (40.8) | 5.6 (42.1) | 8.8 (47.8) | 11.5 (52.7) | 15.2 (59.4) | 18.3 (64.9) | 20.5 (68.9) | 20.3 (68.5) | 16.9 (62.4) | 13.0 (55.4) | 8.3 (46.9) | 5.5 (41.9) | 12.4 (54.3) |
| อุณหภูมิต่ำสุดเฉลี่ย °C (°F) | 2.7 (36.9) | 2.8 (37) | 5.3 (41.5) | 7.3 (45.1) | 10.9 (51.6) | 13.8 (56.8) | 15.8 (60.4) | 15.7 (60.3) | 12.7 (54.9) | 9.6 (49.3) | 5.8 (42.4) | 3.4 (38.1) | 8.8 (47.8) |
| อุณหภูมิต่ำสุดที่เคยบันทึก °C (°F) | -14.6 (5.7) | -14.7 (5.5) | -9.1 (15.6) | -3.5 (25.7) | -0.1 (31.8) | 3.1 (37.6) | 2.7 (36.9) | 6.3 (43.3) | 1.8 (35.2) | -3.8 (25.2) | -14.0 (6.8) | -23.9 (-11) | −23.9 (−11) |
| หยาดน้ำฟ้า มม (นิ้ว) | 51.0 (2.008) | 41.2 (1.622) | 47.6 (1.874) | 51.8 (2.039) | 63.2 (2.488) | 49.6 (1.953) | 62.3 (2.453) | 52.7 (2.075) | 47.6 (1.874) | 61.5 (2.421) | 51.1 (2.012) | 57.8 (2.276) | 637.4 (25.094) |
| ความชื้นร้อยละ | 83 | 78 | 73 | 69 | 70 | 69 | 68 | 71 | 76 | 82 | 84 | 84 | 75.6 |
| วันที่มีหยาดน้ำฟ้าโดยเฉลี่ย (≥ 1.0 mm) | 9.9 | 9.0 | 10.6 | 9.3 | 9.8 | 8.4 | 8.1 | 7.7 | 7.8 | 9.6 | 10.0 | 10.9 | 111.1 |
| วันที่มีหิมะตกโดยเฉลี่ย | 3.0 | 3.9 | 1.6 | 0.6 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.0 | 0.7 | 2.1 | 11.9 |
| จำนวนชั่วโมงที่มีแดด | 62.5 | 79.2 | 128.9 | 166.0 | 193.8 | 202.1 | 212.2 | 212.1 | 167.9 | 117.8 | 67.7 | 51.4 | 1,661.6 |
| แหล่งที่มา 1: Meteo France, Infoclimat.fr (relative humidity 1961–1990) |
| แหล่งที่มา 2: Weather Atlas (ร้อยละของแสงอาทิตย์และรังสียูวี) |

## เขตการปกครอง

ปารีสแบ่งการปกครองออกเป็น 20 เขตย่อย (*Arrondissements*) เขตทั้ง 20 เขตมีแขวงย่อยเขตละ 4 แขวง (*Quartiers*) เขตทั้งหมดเหล่านี้มีการเลือกผู้บริหารเขตหรือผู้ว่าโดยใช้การเลือกตั้งโดยตรงและมีศาลากลางเป็นของตัวเอง การแบ่งเขตย่อยของปารีสแบ่งที่ใช้อยู่ในปัจจุบันเริ่มเมื่อปี 1982 โดยมีการให้สถานะพิเศษแก่เมืองใหญ่ 3 เมือง ปารีส ลียง และมาร์เซล แต่เมื่อปี 2020 เขตที่ 1 ถึง 4 ได้รวมกันเป็นเขตบริหารอีกรูปแบบโดยมีผู้ว่าคนเดียวและมีศาลากลางของเขตที่รวมกันที่เขตที่ 3 ชื่อว่าปารี ซองทร์ (*Paris Centre*) เขตย่อยในปารีสจะมีชื่อเป็นเลขตามลำดับโดยเรียงตามเข็มนาฬิกาโดยหมุนวนจากเขตชั้นในสุดทางฝั่งขวาแม่น้ำแซน เขตทั้ง 20 เขตมีชื่อเรียกในท้องถิ่นเป็นเลขลำดับที่ (Ordinal Number) ในภาษาฝรั่งเศส แต่ทั้งนี้มีการตั้งชื่อพิเศษให้แก่เขตทั้ง 20 เขต โดยชื่อที่ใช้นำมาจากสถานที่สำคัญหรือชื่อชุมชนเดิมที่อยู่ในเขตนั้นๆ

เขตย่อยของปารีส

ปารี ซองทร์ (รวมเขตที่ 1 2 3และ 4)

1er เพอร์เมียร์ (ชื่อ: ลูฟวร์)
2e เดอเซียม (ชื่อ: บูร์ซ)
3e ทรัวเซียม (ชื่อ: ต็องพล์)
4e กาทรีแยม (ชื่อ: ออแตล-เดอ-วีล)
5e แซ็งเคียม (ชื่อ: ป็องเตอง)
6e ซิเซียม (ชื่อ: ลุกซ็องบูร์)
7e เซเทียม (ชื่อ: ปาแล-บูร์บง)
8e อุยเทียม (ชื่อ: เอลิเซ)
9e เนอเวียม (ชื่อ: ออเปรา)
10e ดีเซียม (ชื่อ: อ็องเทรอโป)
11e อ็องเซียม (ชื่อ: โปแป็งคูรต์)
12e ดูเซียม (ชื่อ: เรอยี)
13e เทรเซียม (ชื่อ: โกเบอแล็ง)
14e กาตอร์เซียม (ชื่อ: โอบแซร์วาทัวร์)
15e แก็งเซียม (ชื่อ: วอฌิราร์)
16e เซเซียม (ชื่อ: ปาซี)
17e ดีเซเทียม (ชื่อ: บาติญอล-มงโซ)
18e ดีซุยเทียม (ชื่อ: บุต-มงมาทร์)
19e ดีเนอเวียม (ชื่อ: บุต-โชมง)
20e แว็งเทียม (ชื่อ: เมนิลมงต็อง)

## การขนส่ง

ปารีสมีสถานีรถไฟทางไกลแบบเทอร์มินัส (Terminus) ทั้งหมด 7 สถานีหลักประกอบด้วย

สถานีรถไฟทางไกลหลักในปารีส

| สถานี | จำนวนการให้บริการประเภทโดยสาร ตลอดปี 2023 (เที่ยว) |
| --- | --- |
| การ์ดูว์นอร์ | 226,768,485 |
| การ์เดอลียง | 110,498,896 |
| การ์แซง-ลาซาร์ | 103,453,620 |
| การ์มงปานาส | 64,471,254 |
| การ์เดอเลสท์ | 39,877,017 |
| การ์โดแตร์ลิทซ์ | 21,657,509 |
| การ์เดอปารี-แบร์ซี | 5,073,990 |

นอกจากนี้ในปารีสยังมีระบบรถไฟขนส่งมวลชนอยู่หลายระบบเช่น รถไฟชานเมืองทร็องซีเลียงเปิดให้บริการทั้งหมด 9 สาย รถไฟฟ้าปารีสเมโทรเปิดให้บริการแล้ว 14 สาย และอยู่ในระหว่างก่อสร้างอีก 4 สาย รถด่วนชานเมืองแอร์เออแอร์ 5 สาย นอกจากนี้ยังมีรถรางอีล-เดอ-ฟร็องส์ ที่เปิดให้บริการในเส้นทางระยะสั้น (ประมาณ 20 กิโลเมตร) รอบแคว้นอีล-เดอ-ฟร็องส์รวม 14 สาย สำหรับรถบัสมีให้บริการแบ่งเป็นรอบกลางวัน 315 เส้นทางและรอบกลางคืน 52 เส้นทาง

## อ้างอิง

### ข้อมูล

* Andia, Béatrice de; Brialy, Jean-Claude (2001). *Larousse Paris* (ภาษาฝรั่งเศส). Larousse. ISBN 978-2-03-585012-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Arbois de Jubainville, Henry; Dottin, George (1889). *Les premiers habitants de l'Europe* (ภาษาฝรั่งเศส). E. Thorin. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Ayers, Andrew (2004). *The Architecture of Paris*. Axel Mendes. ISBN 978-3-930698-96-7. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 23 January 2021. สืบค้นเมื่อ 22 August 2020.
* Bayrou, François (1994). *Henri IV: le roi libre* (ภาษาฝรั่งเศส). le Grand livre du mois. ISBN 978-2-7028-3282-0. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Beevor, Antony; Cooper, Artemis (2007). *Paris After the Liberation: 1944–1949: 1944–1949*. Penguin Books Limited. ISBN 978-0-14-191288-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Bell, Daniel A.; de-Shalit, Avner (2011). *The Spirit of Cities: Why the Identity of a City Matters in a Global Age*. Princeton University Press. ISBN 978-1-4008-3972-8. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Berg, Leo van den; Braun, Erik (2012). *National Policy Responses to Urban Challenges in Europe*. Ashgate Publishing, Ltd. ISBN 978-1-4094-8725-8. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Bernard, Léon (1970). *The emerging city: Paris in the age of Louis XIV*. Duke University Press. ISBN 978-0-8223-0214-8. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Bezbakh, Pierre (2004). *Petit Larousse de l'histoire de France* (ภาษาฝรั่งเศส). Larousse. ISBN 978-2-03-505369-5.
* Blackmore, Ruth; McConnachie, James (2003). *Rough Guide to Paris* (9th ed.). Rough Guides. ISBN 978-1-84353-078-7. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Blackmore, Ruth; McConnachie, James (2004). *Rough Guide Paris Directions*. Rough Guides. ISBN 978-1-84353-317-7. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Blanchard, Pascal; Deroo, Eric; El Yazami, Driss; Fournié, Pierre; Manceron, Gilles (2003). *Le Paris Arabe* (ภาษาฝรั่งเศส). La Découverte. ISBN 978-2-7071-3904-7.
* Blum, Carol (2002). *Strength in Numbers: Population, Reproduction, and Power in Eighteenth-Century France*. JHU Press. ISBN 978-0-8018-6810-8. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Boogert, Kate van der (2012). *Frommer's Paris 2013*. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-33143-9. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Borrus, Kathy (2012). *Five Hundred Buildings of Paris*. Black Dog & Leventhal Publishers. ISBN 978-1-60376-267-0. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Braimoh, Ademola K.; Vlek, Paul L. G., บ.ก. (2008). *Land Use and Soil Resources*. Springer Science & Business Media. pp. 212–. ISBN 978-1-4020-6778-5. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Broadwell, Valerie (2007). *City of Light, City of Dark: Exploring Paris Below*. Valerie Broadwell. ISBN 978-1-4257-9022-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Burchell, S.C. (1971). *Imperial Masquerade: The Paris of Napoleon III*. Atheneum.
* Busse, Peter E. (2006). "Belgae". ใน Koch, John T. (บ.ก.). *Celtic Culture: A Historical Encyclopedia* (ภาษาอังกฤษ). ABC-CLIO. pp. 195–200. ISBN 978-1-85109-440-0. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 19 August 2020. สืบค้นเมื่อ 31 May 2020.
* Bussmann, Klaus (1985). *Paris and the Ile de France*. Webb & Bower. ISBN 978-0-86350-038-1. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 22 May 2020. สืบค้นเมื่อ 6 July 2018.
* Byrne, Jim (1987). *Conflict and Change: Europe 1870–1966*. Educational Company. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Byrne, Joseph P. (2012). *Encyclopedia of the Black Death*. ABC-CLIO. ISBN 978-1-59884-254-8. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Castells, Manuel (1983). *The City and the Grassroots: A Cross-Cultural Theory of Urban Social Movements*. University of California Press. ISBN 978-0-520-05617-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Clark, Linda L. (2008). *Women and Achievement in Nineteenth-Century Europe*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-65098-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Combeau, Yvan (2013). *Histoire de Paris* (ภาษาฝรั่งเศส). Presses Universitaires de France. ISBN 978-2-13-060852-3.
* Combeau, Yvan (2003). *Histoire de Paris* (ภาษาฝรั่งเศส). Presses universitaires de France. ISBN 978-2-13-053865-3. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Compayré, Gabriel (2004). *Abelard And the Origin And Early History of Universities*. Kessinger Publishing. ISBN 978-1-4179-4646-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Cunliffe, Barry (2004). *Iron Age communities in Britain : an account of England, Scotland and Wales from the seventh century BC until the Roman conquest* (4th ed.). London: Routledge. ISBN 978-0-415-34779-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 17 April 2021. สืบค้นเมื่อ 18 November 2020.
* Daniel Jay Grimminger Ph.D. (2010). *Paris*. Arcadia Publishing. ISBN 978-1-4396-4101-9. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Damschroeder, David; Williams, David Russell (1990). *Music Theory from Zarlino to Schenker: A Bibliography and Guide*. Pendragon Press. ISBN 978-0-918728-99-9. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Delamarre, Xavier (2003). *Dictionnaire de la langue gauloise: Une approche linguistique du vieux-celtique continental* (ภาษาฝรั่งเศส). Errance. ISBN 978-2-87772-369-5.
* De Moncan, Patrice (2007). *Les jardins du Baron Haussmann*. Paris: Les Éditions du Mécène. ISBN 978-2-907970-91-4.
* De Moncan, Patrice (2012). *Le Paris d'Haussmann* (ภาษาฝรั่งเศส). Paris: Les Editions du Mecene. ISBN 978-2-907970-98-3.
* Dominé, André (2014). *Culinaria France*. Cologne: Könemann Verlagsgesellschaft mbh. ISBN 978-3-8331-1129-7.
* Dosch, Dee Davidson (2010). *A Summer in '69*. Strategic Book Publishing. ISBN 978-1-60976-878-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 29 December 2016. สืบค้นเมื่อ 12 October 2016.
* Dottin, George (1920). *La Langue Gauloise : Grammaire, Textes et Glossaire* (ภาษาฝรั่งเศส). Paris: C. Klincksieck. ISBN 978-2-05-100208-0.
* Dregni, Michael (2004). *Django : The Life and Music of a Gypsy Legend: The Life and Music of a Gypsy Legend*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-803743-9. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Dregni, Michael (2008). *Gypsy Jazz : In Search of Django Reinhardt and the Soul of Gypsy Swing: In Search of Django Reinhardt and the Soul of Gypsy Swing*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-804262-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Du Camp, Maxim (1875). *Paris: ses organes, ses fonctions et sa vie jusqu'en 1870*. G. Rondeau. ISBN 978-2-910305-02-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Dutton, Paul Edward (1994). *The Politics of Dreaming in the Carolingian Empire*. U of Nebraska Press. ISBN 978-0-8032-1653-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Singleton, Esther (1912). *Paris as Seen and Described by Famous Writers ...* Dodd, Mead & Company. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Evans, Graeme (2002). *Cultural Planning: An Urban Renaissance?*. Routledge. ISBN 978-0-203-45974-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Falileyev, Alexander (2010). *Dictionary of Continental Celtic Place-names: A Celtic Companion to the Barrington Atlas of the Greek and Roman World*. CMCS. ISBN 978-0-9557182-3-6.
* Fallon, Steve; Williams, Nicola (2008). *Paris* (7 ed.). Lonely Planet. ISBN 978-1-74059-850-7.
* Fierro, Alfred (1996). *Histoire et dictionnaire de Paris* (ภาษาฝรั่งเศส). Lafont. ISBN 978-0-7859-9300-1.
* Forsyth, David (1867). *Marie Antoinette in the Conciergerie, a lecture*. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Franck, Dan (2003). *Bohemian Paris: Picasso, Modigliani, Matisse, and the Birth of Modern Art*. Grove/Atlantic. ISBN 978-0-8021-3997-9. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Fraser, Benjamin; Spalding, Steven D. (2011). *Trains, Culture, and Mobility: Riding the Rails*. Lexington Books. ISBN 978-0-7391-6749-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Frommer's (2012). *AARP Paris 2012*. John Wiley & Sons. ISBN 978-1-118-26621-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Garrioch, David (2002). *The making of revolutionary Paris* (electronic resource). University of California Press. ISBN 978-0-520-24327-9.
* Goebel, Michael (2015). *Anti-Imperial Metropolis: Interwar Paris and the Seeds of Third World Nationalism*. Cambridge University Press. ISBN 978-1-107-07305-0. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 22 May 2020. สืบค้นเมื่อ 7 September 2017.
* Goldstein, Natalie (2005). *Droughts And Heat Waves: A Practical Survival Guide*. The Rosen Publishing Group. ISBN 978-1-4042-0536-9. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Goodman, David C. (1999). *The European Cities and Technology Reader: Industrial to Post-industrial City*. Routledge. ISBN 978-0-415-20082-0. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Gordon, David (2006). *Planning Twentieth Century Capital Cities*. New York: Routledge. ISBN 978-0-415-28061-7.
* Haine, W. Scott (1998). *The World of the Paris Café: Sociability Among the French Working Class, 1789–1914*. JHU Press. ISBN 978-0-8018-6070-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Hall, Peter; Pain, Kathy (2012). *The Polycentric Metropolis: Learning from Mega-City Regions in Europe*. Routledge. ISBN 978-1-136-54768-3. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Harding, Vanessa (2002). *The Dead and the Living in Paris and London, 1500–1670*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-81126-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Hart, Alan (2004). *Going to Live in Paris: How to Live and Work in France's Great Capital*. How To Books Ltd. ISBN 978-1-85703-985-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Hargreaves, Alec Gordon; Kelsay, John; Twiss, Sumner B. (2007). *Politics and Religion in France and the United States*. Rowman & Littlefield Pub Incorporated. ISBN 978-0-7391-1930-3. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Hazan, Eric (2011). *The Invention of Paris: A History in Footsteps*. Verso Books. ISBN 978-1-84467-800-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Hervé, Peter (1818). *A Chronological Account of the History of France*. p. 72.
* Higonnet, Patrice L. R. (2009). *Paris: Capital of the World*. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-03864-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Horne, Alistair (2003). *Seven Ages of Paris*. Knopf. ISBN 978-0-679-45481-6.
* d'Istria, Robert Colonna (2002). *Paris and Versailles*. Editions Marcus. ISBN 978-2-7131-0202-8. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Jefferson, David (2009). *Through the French Canals* (12th ed.). ISBN 978-1-4081-0381-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 17 April 2021. สืบค้นเมื่อ 22 August 2020.
* Jones, Colin (2006). *Paris: Biography of a City*. Penguin Adult. ISBN 978-0-14-028292-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Jones, Colin (1994). *The Cambridge Illustrated History of France* (ภาษาอังกฤษ). Cambridge University Press. p. 48. ISBN 978-0-521-66992-4. west francia kingdom.
* Jarrassé, Dominique (2007). *Grammaire des jardins parisiens: de l'héritage des rois aux créations contemporaines* (ภาษาฝรั่งเศส). Parigramme. ISBN 978-2-84096-476-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Kaberry, Rachel; Brown, Amy K. (2001). *Paris*. Rough Guides. ISBN 978-1-85828-679-2.
* Korgen, Kathleen Odell; White, Jonathan Michael (2008). *The Engaged Sociologist: Connecting the Classroom to the Community*. Pine Forge Press. ISBN 978-1-4129-6900-0. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Knapp, Andrew; Wright, Vincent (2006). *The Government and Politics of France*. Routledge. ISBN 978-0-415-35732-6.
* Krinsky, Carol Herselle (1996). *Synagogues of Europe: Architecture, History, Meaning*. Dover Publications. ISBN 978-0-486-29078-2.
* Lambert, Pierre-Yves (1994). *La langue gauloise: description linguistique, commentaire d'inscriptions choisies*. Errance. ISBN 978-2-87772-089-2.
* Lawrence, Rachel; Gondrand, Fabienne (2010). *Paris (City Guide)* (12th ed.). London: Insight Guides. ISBN 978-981-282-079-2.
* Leclanche, Maria Spyropoulou (1998). *Le refrain dans la chanson française: de Bruant à Renaud* (ภาษาฝรั่งเศส). Presses Univ. Limoges. ISBN 978-2-84287-096-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Madge, Charles; Willmott, Peter (2006). *Inner City Poverty in Paris and London*. Routledge. ISBN 978-0-415-41762-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Masson, Jean-Louis (1984). *Provinces, départements, régions: l'organisation administrative de la France*. Fernand Lanore.
* Mehra, Ajay K.; Levy, Rene (2011). *The Police, State and Society: Perspectives from India and France*. Pearson Education India. ISBN 978-81-317-3145-1. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Metzelthin, Pearl Violette Newfield (1981). *Gourmet*. Condé Nast Publications. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 6 February 2021. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Meunier, Florian (2014). *Le Paris du Moyen Âge* (ภาษาฝรั่งเศส). Éditions Ouest-France. ISBN 978-2-7373-6217-0.
* Michelin (2011). *Paris Green Guide Michelin 2012–2013*. Michelin. ISBN 978-2-06-718220-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Montclos, Jean-Marie Perouse De (2003). *Paris, City of Art*. Harry N. Abrams. ISBN 978-0-86565-226-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Modood, Tariq; Triandafyllidou, Anna; Zapata-Barrero, Ricard (2012). *Multiculturalism, Muslims and Citizenship: A European Approach*. Routledge. ISBN 978-1-134-25561-0. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Mroue, Haas (2006). *Frommer's Memorable Walks in Paris*. John Wiley & Sons. ISBN 978-0-470-03712-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Nègre, Ernest (1990). *Toponymie générale de la France*. Librairie Droz. ISBN 978-2-600-02883-7.
* Nevez, Catherine Le (2010). *Paris Encounter*. Lonely Planet. ISBN 978-1-74220-503-8. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Newman, Peter; Thornley, Andy (2002). *Urban Planning in Europe: International Competition, National Systems and Planning Projects*. Taylor & Francis. ISBN 978-0-203-42794-1. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Oscherwitz, Dayna (2010). *Past Forward: French Cinema and the Post-Colonial Heritage*. SIU Press. p. 135. ISBN 978-0-8093-8588-1. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Overy, Richard (2006). *Why the Allies Won*. Pimlico. ISBN 978-1-84595-065-1.
* Paine, Thomas (1998). *Rights of Man, Common Sense, and Other Political Writings*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-283557-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Papayanis, Nicholas (2004). *Planning Paris Before Haussmann*. JHU Press. ISBN 978-0-8018-7930-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Perry, Gillian (1995). *Women Artists and the Parisian Avant-garde: Modernism and 'feminine Art' Art, 1900 to the Late 1920s*. Manchester University Press. ISBN 978-0-7190-4165-5. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Perry, Marvin; Chase, Myrna; Jacob, James R.; Jacob, Margaret C.; Von Laue, Theodore H. (2011). *Western Civilization: Ideas, Politics, and Society: from 1600: Ideas, Politics, and Society: From the 1600s* (10th ed.). Cengage Learning. ISBN 978-1-111-83171-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Phillips, Betty Lou (2005). *The French Connection*. Gibbs Smith. ISBN 978-1-58685-529-1.
* Rand, Tom (2010). *Kick the Fossil Fuel Habit: 10 Clean Technologies to Save Our World*. Greenleaf Book Group. ISBN 978-0-9812952-0-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Robb, Graham (2010). *Parisians: An Adventure History of Paris*. Pan Macmillan. ISBN 978-0-330-52254-0. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Robertson, Jamie Cox (2010). *A Literary Paris: Hemingway, Colette, Sedaris, and Others on the Uncommon Lure of the City of Light*. Krause Publications. ISBN 978-1-4405-0740-3. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Rodgers, Eamonn J. (1999). *Encyclopedia of Contemporary Spanish Culture*. CRC Press. ISBN 978-0-415-13187-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Rougerie, Jacques (2014). *La Commune de 1871* (ภาษาฝรั่งเศส). Paris: Presses universitaires de France. ISBN 978-2-13-062078-5.
* Rousseau, George Sebastian (2004). *Yourcenar*. Haus Bublishing. ISBN 978-1-904341-28-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Ryersson, Scot D.; Yaccarino, Michael Orlando (2004). *Infinite variety: the life and legend of the Marchesa Casati*. University of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-4520-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 5 March 2021. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Sarmant, Thierry (2012). *Histoire de Paris: politique, urbanisme, civilisation* (ภาษาฝรั่งเศส). Editions Gisserot. ISBN 978-2-7558-0330-3. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Schmidt, Joël (2009). *Lutèce: Paris, des origines à Clovis* (ภาษาฝรั่งเศส). Perrin. ISBN 978-2-262-03015-5. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Schumacher, Claude (1996). *Naturalism and Symbolism in European Theatre 1850–1918*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-23014-8. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Shack, William A. (2001). *Harlem in Montmartre, A Paris Jazz Story between the Great Wars*. University of California Press. ISBN 978-0-520-22537-4.
* Shales, Melissa (2007). *Paris*. New Holland Publishers. ISBN 978-1-84537-661-1. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Simmer, James (1997). *Innovation Networks and Learning Regions?*. Routledge. ISBN 978-0-11-702360-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Steele, Valerie (1998). *Paris Fashion: A Cultural History*. Berg. ISBN 978-1-85973-973-0. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Sutherland, Cara (2003). *The Statue of Liberty*. Barnes & Noble Publishing. ISBN 978-0-7607-3890-0. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Tallett, Frank; Atkin, Nicholas (1991). *Religion, Society and Politics in France Since 1789*. Continuum. ISBN 978-1-85285-057-9. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Tellier, Luc-Normand (2009). *Urban World History: An Economic and Geographical Perspective*. PUQ. ISBN 978-2-7605-2209-1. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Tomas, François; Blanc, Jean-Noël; Bonilla, Mario; IERP (2003). *Les grands ensembles: une histoire qui continue*. Université de Saint-Étienne. p. 237. ISBN 978-2-86272-260-3. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Truslove, Roland; de Blowitz, Henri Georges Stephane Adolphe Opper (1911). "Paris" . ใน Chisholm, Hugh (บ.ก.). *สารานุกรมบริแทนนิกา* (ภาษาอังกฤษ). Vol. 20 (11th ed.). สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์. pp. 805–822.
* de Vitriaco, Jacobus; Hinnebusch, John Frederick (1972). *The Historia Occidentalis of Jacques de Vitry*. Saint-Paul. GGKEY:R8CJPKJJK4D. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 11 April 2017. สืบค้นเมื่อ 10 April 2017.
* Weingardt, Richard (2009). *Circles in the Sky: The Life and Times of George Ferris*. ASCE Publications. ISBN 978-0-7844-1010-3. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Whaley, Joachim (2012). *Mirrors of Mortality (Routledge Revivals): Social Studies in the History of Death*. Routledge. ISBN 978-1-136-81060-2. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 1 January 2016. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.
* Woolley, Reginald Maxwell (1915). *Coronation Rites*. Cambridge University Press. p. 106.
* Yarri, Monique (2008). *Rethinking the French City: Architecture, Dwelling, and Display After 1968*. Amsterdam, New York: Editions Rodopi B.V. ISBN 978-90-420-2500-4. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 17 April 2021. สืบค้นเมื่อ 18 November 2020.
* Zarka, Yves Charles; Taussig, Sylvie; Fleury, Cynthia (2004). "Les contours d'une population susceptible d'être musulmane d'après la filiation". *L'Islam en France* (ภาษาฝรั่งเศส). Presses universitaires de France. ISBN 978-2-13-053723-6. เก็บจากแหล่งเดิมเมื่อ 28 September 2015. สืบค้นเมื่อ 25 October 2015.

## อ่านเพิ่ม

* Vincent Cronin (1989). *Paris on the Eve, 1900–1914*. New York: Harper Collins. ISBN 978-0-312-04876-1.
* Vincent Cronin (1994). *Paris: City of Light, 1919–1939*. New York: Harper Collins. ISBN 978-0-00-215191-7.
* Jean Favier (1997). *Paris* (ภาษาฝรั่งเศส). Fayard. ISBN 978-2-213-59874-1.
* Jacques Hillairet (2005). *Connaissance du Vieux Paris* (ภาษาฝรั่งเศส). Rivages. ISBN 978-2-86930-648-6.
* Colin Jones (2004). *Paris: The Biography of a City*. New York: Penguin Viking. ISBN 978-0-670-03393-5.
* Bernard Marchand (1993). *Paris, histoire d'une ville : XIXe-XXe siècle* (ภาษาฝรั่งเศส). Paris: Le Seuil. ISBN 978-2-02-012864-3.
* Rosemary Wakeman (2009). *The Heroic City: Paris, 1945–1958*. University of Chicago Press. ISBN 978-0-226-87023-6.

## แหล่งข้อมูลอื่น

* เว็บไซต์ทางการ  (ในภาษาฝรั่งเศส)