Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ต้นแบบ (ชีววิทยา)

**ต้นแบบ** (อังกฤษ: Biological type) คือสิ่งที่เป็นตัวแทนของสิ่งมีชีวิตชนิดใดชนิดหนึ่ง ซึ่งถูกอ้างอิงถึงในการอธิบายลักษณะของสิ่งมีชีวิตชนิดนั้น ๆ เป็นตัวแทนในการบ่งบอกถึงลักษณะของสิ่งมีชีวิตชนิดนั้น แสดงให้เห็นถึงความหลากหลายในรูปร่างลักษณะของสิ่งมีชีวิตชนิดนั้น ทั้งเรื่องความแตกต่างของลักษณะเพศ, ช่วงอายุ เป็นต้น สามารถใช้ตรวจสอบคุณภาพของเอกสารวิชาการที่กล่าวถึงและตั้งชื่อสิ่งมีชีวิตชนิดนั้น ๆ ได้ ใช้ในการเปรียบเทียบเมื่อมีการพบสิ่งมีชีวิตชนิดใหม่หรือในอีกทางหนึ่งเพื่อยุบรวมสิ่งมีชีวิตที่มีลักษณะคล้ายกันสองชนิด

ในทางชีววิทยา ต้นแบบจะเป็นสิ่งที่ใช้ในการตั้งชื่อทางอนุกรมวิธานตามระบบการตั้งชื่อ ต้นแบบอาจเป็น ตัวอย่าง ภาพวาด สิ่งมีชีวิต หรือรายละเอียดก็ได้ เช่น พิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติในลอนดอนมีตัวอย่างหมายเลข 1886.6.24.20 ซึ่งเป็นตัวอย่างของเหยี่ยวลาย (*Circus assimilis*) ตัวอย่างนี้เป็นตัวอย่างต้นแบบแรกของเหยี่ยวชนิดนี้ ชื่อ *Circus assimilis* โดยคำนิยามถึงชนิดของตัวอย่างที่พิเศษนี้ (assimilis หรือ adsimils แปลว่า คล้าย หรือ เหมือน ความหมาย คือ " ลักษณะคล้ายกับนกต้นแบบ")

## ชนิดของต้นแบบ

* **ตัวอย่างต้นแบบแรก** (Holotype) เป็นตัวแทนของสิ่งมีชีวิตเพียงหนึ่งเดียว โดยมีการคัดเลือกมาจากตัวอย่างหลาย ๆ ตัวอย่าง ที่มีลักษณะมาตรฐานของชนิดนั้น ๆ อย่างชัดเจน ถือเป็นตัวอย่างต้นแบบที่มีความสำคัญที่สุด
* **ตัวอย่างคู่ตัวอย่างต้นแบบ** (Isotype) เป็นส่วนหรือตัวอย่างย่อยของ*ตัวอย่างต้นแบบแรก*
* **ตัวอย่างเคียงตัวอย่างต้นแบบ** (Paratype) เป็นตัวแทนที่หลงเหลือจากการเลือก*ตัวอย่างต้นแบบแรก*จากตัวแทนของสิ่งมีชีวิตที่ถูกอ้างถึงในเอกสารวิชาการพร้อมกับ*ตัวอย่างต้นแบบแรก*
* **ตัวอย่างต้นแบบที่ยังไม่ได้เลือก** (Syntype) หรือ **ตัวอย่างร่วมแบบ** (Cotype) เป็นตัวแทนหนึ่งหรือหลายๆตัวอย่างของสิ่งมีชีวิตหนึ่งที่ยังไม่มีการกำหนด*ตัวอย่างต้นแบบแรก* ไว้ เนื่องจากแต่ในสมัยก่อนระบบทางอนุกรมวิธานยังไม่รัดกุมเพียงพอและแตกต่างกันไปตามประเทศต่าง ๆ บ่อยครั้งทำให้มีการตั้งชื่อหลากหลายชื่อในสิ่งมีชีวิตเดียวกัน ตัวอย่างทั้งหมดที่ใช้ในการอ้างอิงจึงไม่ถูกจัดจำแนกความสำคัญมีสถานะเท่า ๆ กันหมด
* **ตัวอย่างเลือกเป็นตัวอย่างต้นแบบ** (Lectotype) เป็นตัวอย่างที่ถูกเลือกขึ้นมาจาก*ตัวอย่างต้นแบบที่ยังไม่ได้เลือก* ตัวใดตัวหนึ่ง
* **ตัวอย่างเคียงตัวอย่างเลือกเป็นต้นแบบ** (Paralectotype) มีสถานะเหมือน*ตัวอย่างเคียงตัวอย่างต้นแบบ* เป็นตัวอย่างที่เหลือจากการเลือก*ตัวอย่างต้นแบบที่ยังไม่ได้เลือก* ไปเป็น*ตัวอย่างเลือกเป็นตัวอย่างต้นแบบ* แล้ว
* **ตัวอย่างใหม่แทนตัวอย่างต้นแบบ** (Neotype) เป็นตัวแทนที่เลือกขึ้นมาใหม่จากตัวอย่างที่เก็บรวบรวมขึ้นใหม่หรือจากตัวอย่างที่เก็บรักษาไว้ เพื่อเป็นตัวอย่างต้นแบบ แต่ต้องมีคำอธิบายที่ชัดเจนว่าเป็นชนิดเดียวกันอย่างแน่นอน เนื่องจากแต่เดิมไม่มี*ตัวอย่างต้นแบบแรก* หรือ มีแต่ถูกทำลายหรือสูญหาย
* **ตัวอย่างถิ่นเดิมตัวอย่างต้นแบบ** (Topotype) เป็นตัวอย่างที่เก็บมาจากบริเวณเดียวกันกับ*ตัวอย่างต้นแบบแรก*
# สารกันเลือดเป็นลิ่ม

| Antithrombotic agents |
| --- |
| *ระดับชั้นของยา* |
| กระบวนการจับลิ่มของเลือด (coagulation cascade) และการออกฤทธิ์ของ**สารกันเลือดเป็นลิ่ม**กลุ่มหลัก ๆ |
| Class identifiers |
| ATC code | B01 |
| External links |
| MeSH | D00534-class |
| In Wikidata |

**สารกันเลือดเป็นลิ่ม**
(อังกฤษ: *anticoagulant, blood thinner*)
เป็นสารเคมีที่ใช้ป้องกันหรือลดการจับลิ่มของเลือด เป็นการยืดระยะการแข็งตัวของเลือด
บางชนิดมีอยู่โดยธรรมชาติในสัตว์กินเลือดเป็นอาหาร เช่นปลิงและยุง ซึ่งช่วยให้เลือดไม่แข็งตัวนานพอที่สัตว์จะได้เลือดเป็นอาหาร
เมื่อใช้เป็นยา ก็จะใช้ในการบำบัดโรคเกี่ยวกับหลอดเลือดมีลิ่มเลือด
มียาเป็นเม็ด โดยยังมีชนิดที่ให้ทางเส้นเลือดดำซึ่งใช้ในโรงพยาบาลด้วย
สารยังใช้กับอุปกรณ์การแพทย์ต่าง ๆ รวมทั้งหลอดเก็บตัวอย่าง ถุงถ่ายเลือด เครื่องนวดหัวใจ-ผายปอด และเครื่องล้างไต
ยากันเลือดเป็นลิ่มชนิดหนึ่งคือ วาร์ฟาริน ตอนแรกอนุมัติให้ใช้เป็นยาเบื่อหนู

ยากันเลือดเป็นลิ่มสัมพันธ์กับยาต้านเกล็ดเลือด (antiplatelet) และยาสลายลิ่มเลือด (thrombolytic) เพราะเข้าไปจัดแจงวิถีทางเคมีของการจับลิ่มเลือด
โดยเฉพาะก็คือ ยาต้านเกล็ดเลือดยับยั้งการจับก้อนของเกล็ดเลือด เทียบกับยากันเลือดเป็นลิ่มที่ยับยั้งวิถีทางเมแทบอลิซึมโดยเฉพาะ ๆ ของ coagulation cascade (ดูรูป) โดยออกฤทธิ์หลังจากที่เกล็ดเลือดจับก้อนในเบื้องต้น แต่ก่อนการสร้าง fibrin และผลิตภัณฑ์เกล็ดเลือดที่จับก้อนอย่างเสถียร

ยากันเลือดเป็นลิ่มซึ่งสามัญก็คือ วาร์ฟารินและเฮพาริน

## เชิงอรรถและอ้างอิง

## แหล่งข้อมูลอื่น

* Staying Active and Healthy with Blood Thinners by the Agency for Healthcare Research and Quality
* New oral anticoagulants for stroke prevention in atrial fibrillation
# นกพัฟฟินแอตแลนติก

| นกพัฟฟินแอตแลนติก |
| --- |
|  |
| ระยะเวลา: 1 minute and 5 seconds1:05 |
| สถานะการอนุรักษ์ |
|  เปราะบาง  (IUCN 3.1) |
| การจำแนกชั้นทางวิทยาศาสตร์ |
| อาณาจักร: | Animalia |
| ไฟลัม: | Chordata |
| ชั้น: | Aves |
| อันดับ: | Charadriiformes |
| วงศ์: | Alcidae |
| สกุล: | Fratercula |
| สปีชีส์: | F.  arctica |
| ชื่อทวินาม |
| Fratercula arctica (Linnaeus, 1758) |
|  |
| พื้นที่ที่มีการผสมพันธุ์ (สีส้ม) และพื้นที่ที่มีฤดูหนาว (สีเหลือง) |
| ชื่อพ้อง |
| *Alca arctica* Linnaeus, 1758 |

 *Fratercula arctica grabae*
**นกพัฟฟินแอตแลนติก** (*Fratercula arctica*) เป็นสปีชีส์หนึ่งของนกทะเลที่อยู่ในวงศ์นกอ็อก (*Alcidae*) พบได้เฉพาะในบริเวณมหาสมุทรแอตแลนติก นกพัฟฟินแอตแลนติกผสมพันธุ์ในบริเวณประเทศไอซ์แลนด์ ประเทศนอร์เวย์ กรีนแลนด์ รัฐนิวฟันด์แลนด์และแลบราดอร์ หมู่เกาะฟาโร รัฐเมน และบางส่วนของบริเตนใหญ่ นกพัฟฟินแอตแลนติดพบได้มากในหมู่เกาะเวสมาร์นายาสของประเทศไอซ์แลนด์

ตั้งแต่ปี พ.ศ. 2558 เป็นต้นมา สหภาพระหว่างประเทศเพื่อการอนุรักษ์ธรรมชาติได้จัดให้นกพัฟฟินแอตแลนติกอยู่ในประเภทสิ่งมีชีวิตที่เกือบอยู่ในข่ายใกล้การสูญพันธุ์ จากเดิมที่เคยอยู่ในประเภทสิ่งมีชีวิตที่มีความเสี่ยงต่ำต่อการสูญพันธุ์ เนื่องจากจำนวนประชากรที่ลดลงอย่างรวดเร็ว ถึงแม้ว่าจะยังมีจำนวนประชากรขนาดใหญ่และอยู่ในวงกว้างก็ตาม และเมื่อปี พ.ศ. 2561 องค์การชีวปักษานานาชาติได้รายงานว่านกพัฟฟินแอตแลนติกเป็นสิ่งมีชีวิตที่มีความเสี่ยงต่อการสูญพันธุ์

## อ้างอิง
# ชนเผ่านาวาโฮ

เผ่านาวาโฮและที่พักโฮเกนในฤดูหนาว

**ชนเผ่านาวาโฮ** (อังกฤษ: *Navajo*) มีจำนวนประชากรราว 220,000 คน อาศัยบริเวณเขตสงวนที่กว้างใหญ่ ชนเผ่านาวาโฮเป็นอินเดียนแดงกลุ่มใหญ่ที่สุดในทวีปอเมริกาเหนือ ในประวัติศาสตร์ชนเผ่านาวาโฮเริ่มจาก "การเดินทางอันยาวนาน" (The Long Walk) ในปี ค.ศ. 1864 หลังการสู้รบกับชาวสเปนและชาวอเมริกันเชื้อสายอังกฤษ ชาวนาวาโฮถูกบังคับให้ย้ายไปในเขตหุบเขาโมนูเมนต์ราว 480 กิโลเมตร หลังจากนั้นอีกสี่ปี ชาวนาวาโฮก็ได้รับอนุญาตให้ย้ายกลับไปยังเขตสงวนแบบดั้งเดิม ออกล่าสัตว์และทำการเกษตร

ปัจจุบันชนเผ่านาวาโฮยังคงเลี้ยงแกะในหุบเขาโมนูเมนต์ ซึ่งทำมาตั้งแต่สมัยบรรพบุรุษ ซึ่งได้รับแกะจากชาวสเปนเป็นครั้งแรกในศตวรรษที่ 17 การเป็นเจ้าของแกะเป็นสัญลักษณ์ของความมีฐานะในสังคม แม้แกะจะถูกจำกัดจำนวนตั้งแต่ปี 1930 เพราะทุ่งหญ้ามีไม่เพียงพอ

โฮเก้น (hogan) หรือบ้านแบบดั้งเดิมของชาวเผ่านาวาโฮ ใช้เสาไม้ตั้งพิงกันเป็นกระโจมยอดแหลมแล้วพอกด้วยดินรอบๆซึ่งในปัจจุบันจะใช้ซุงเรียงซ้อนกันแล้วพอกดินจนทั่ว สินค้าเกษตรที่สำคัญของชาวเผ่านาวาโฮ เป็นพวกเครื่องเรือน เช่น ตะกร้าหวาย ซึ่งกลายเป็นสินค้าที่สำคัญ

ขนสัตว์เริ่มเข้ามาแทนที่หนังกระต่ายเมื่อ 100 ปีมาแล้ว ซึ่งขนสัตว์จะนำมาทำผ้าห่มและพรม ลวดลายส่วนใหญ่มาจากรูปวาดบนพื้นทรายซึ่งมีกว่า 800 ลาย
# ชีววิทยาการเจริญ

"Views of a Fetus in the Womb", (มุมมองของทารกในมดลูก) วาดโดย เลโอนาร์โด ดา วินชี, ประมาณ ค.ศ. 1510-1512. The subject of prenatal development is a major subset of developmental biology.
**ชีววิทยาการเจริญ** (อังกฤษ: *Developmental biology*) เป็นการศึกษากระบวนการที่สิ่งมีชีวิตเจริญและเติบโต ชีววิทยาการเจริญในสมัยใหม่จะเน้นการศึกษาเกี่ยวกับการควบคุมทางพันธุกรรมต่อการเจริญเติบโตของเซลล์ การเปลี่ยนแปลงของเซลล์ และการเกิดสัณฐาน ซึ่งเป็นกระบวนการที่ทำให้เกิดเนื้อเยื่อ, อวัยวะ และกายวิภาคศาสตร์
# วิทยามะเร็ง

**วิทยามะเร็ง** หรือ **วิทยาเนื้องอก** (อังกฤษ: *Oncology*) เป็นสาขาหนึ่งของวิชาแพทยศาสตร์ที่ศึกษาเกี่ยวกับเนื้องอกหรือมะเร็ง และเพื่อให้เกิดความเข้าใจในการเจริญ, การวินิจฉัย, การรักษา และการป้องกันมะเร็ง รากศัพท์ของคำว่า oncology มาจากภาษากรีก *onkos* (ογκος) หมายถึงก้อนหรือเนื้องอก และ *-ology* ซึ่งหมายถึง การศึกษาเกี่ยวกับ

แพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านวิทยามะเร็งนั้นจะเกี่ยวข้องกับการดูแลผู้ป่วยในหลากหลายด้าน ไม่ว่าจะเป็นกายภาพบำบัด, จิตบำบัดหรือการให้คำปรึกษา, พันธุศาสตร์คลินิก ในทางกลับกันแพทย์นั้นต้องประสานงานกับพยาธิแพทย์เพื่อให้เข้าใจถึงธรรมชาติของเนื้องอกเพื่อช่วยในการรักษา

วิทยามะเร็งเกี่ยวข้องกับ

* การวินิจฉัยมะเร็ง
* การรักษา เช่น การผ่าตัด, เคมีบำบัด, รังสีรักษา และอื่นๆ
* การติดตามผลการรักษา
* การรักษาบรรเทา (Palliative care) ในผู้ป่วยมะเร็งระยะสุดท้าย
* ประเด็นทางจริยศาสตร์ที่เกี่ยวข้องกับการดูแลผู้ป่วยมะเร็ง
* การคัดกรองผู้ป่วย ในประชากร หรือในสมาชิกครอบครัวของผู้ป่วยซึ่งน่าจะมีการถ่ายทอดทางพันธุกรรม เช่น มะเร็งเต้านม

## แหล่งข้อมูลอื่น

* สถานวิทยามะเร็งศิริราช เก็บถาวร 2008-07-02 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* National Cancer Institute เก็บถาวร 2005-03-08 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* American Cancer Society
* PACT: Programme of Action for Cancer Therapy Program to establish cancer care capacity and comprehensive cancer control in developing world
* Canadian Cancer Society
* BC Cancer Agency
* International Agency for Research on Cancer
* Cancer Research UK
* Cancerbackup
* MacMillan cancer relief
* Multinational Association of Supportive Care in Cancer
* Quackwatch guide to alternative cancer therapies
* Oncowiki: A Wiki based repository of Cancer Chemotherapy Regimens เก็บถาวร 2007-03-10 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* American Society of Clinical Oncology
* People Living With Cancer
* People Living With Cancer South Africa เก็บถาวร 2021-02-25 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* Articles on the scientific basis of popular alternatives.
# ชีววิทยาของเซลล์

Understanding cells in terms of their molecular components.
**ชีววิทยาของเซลล์** หรือ **วิทยาเซลล์** (อังกฤษ: cell biology หรือ cytology) เป็นวิชาที่ศึกษาเกี่ยวกับเซลล์ ทั้งในด้านคุณสมบัติทางสรีรวิทยา โครงสร้าง ออร์แกเนลล์ที่อยู่ภายใน ปฏิสัมพันธ์กับสิ่งแวดล้อม วัฎจักรเซลล์ การแบ่งเซลล์ และการตายของเซลล์ [หรืออะพอพโทซิส (apoptosis)] การศึกษาคุณสมบัติของเซลล์ดังกล่าวเป็นการศึกษาในระดับจุลทรรศน์และระดับโมเลกุล การวิจัยในทางชีววิทยาของเซลล์นั้นกว้างขวางและหลากหลายมากตั้งแต่ในสิ่งมีชีวิตเซลล์เดียวอย่างแบคทีเรียไปจนถึงเซลล์ที่มีการเปลี่ยนแปลงอย่างมากมายในสิ่งมีชีวิตหลายเซลล์ เช่นในมนุษย์

ความรู้เกี่ยวกับองค์ประกอบของเซลล์และการทำงานของเซลล์เป็นพื้นฐานของวิทยาศาสตร์ชีวภาพทุกสาขา ความเหมือนและความแตกต่างระหว่างเซลล์แต่ละชนิดมีความสำคัญในด้านชีววิทยาของเซลล์และอณูชีววิทยา การศึกษาชีววิทยาเซลล์นั้นมีความเกี่ยวข้องกับพันธุศาสตร์ ชีวเคมี อณูชีววิทยา และชีววิทยาของการเจริญ

## แหล่งข้อมูลอื่น

* American Society for Cell Biology
* British Society for Cell Biology เก็บถาวร 2007-10-09 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน
* Cells Alive
* BMC Cell Biology เก็บถาวร 2015-10-17 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน - online journal, open access
* Journal of Cell Biology - older issues free
* Journal of Cell Science เก็บถาวร 2010-04-16 ที่ เวย์แบ็กแมชชีน - older issues free
* Cell Biology - School and University - graphics
* Nature Reviews Molecular Cell Biology
* The Virtual Library of Biochemistry and Cell Biology
* Centre of the Cell online resource
* *Molecular Biology of the Cell* fourth edition, edited by Bruce Alberts (2002) published by Garland Science.
* *Molecular Cell Biology* fourth edition, edited by Harvey Lodish (2000) published by W. H. Freeman and Company.
* *The Cell - A Molecular Approach* second edition, by Geoffrey M. Cooper (2000) published by Sinauer Associates.
# วิทยาภูมิคุ้มกัน

**วิทยาภูมิคุ้มกัน** หรือ **วิทยาอิมมูน** (อังกฤษ: *immunology*) เป็นสาขาวิชาหนึ่งของแพทยศาสตร์ที่ครอบคลุมความรู้เกี่ยวกับระบบภูมิคุ้มกันในสิ่งมีชีวิต โดยมีเนื้อหาครอบคลุมกลไกการทำงานทางสรีรวิทยาของระบบภูมิคุ้มกันทั้งในสภาพร่างกายที่ปรกติและเมื่อเกิดพยาธิสภาพขึ้น พยาธิสภาพอาจจะเกิดจากสิ่งแปลกปลอมจากภายนอกเช่น เชื้อโรคหรือจากสารที่ก่อให้เกิดภูมิแพ้ (allergen) รวมทั้งโรคที่มีความผิดปรกติทางระบบภูมิคุ้มกันเช่น โรคภูมิคุ้มกันต่อต้านร่างกายตัวเอง (autoimmune) โรคภูมิคุ้มกันไวผิดปรกติ (hypersensitivity) โรคภูมิคุ้มกันบกพร่อง (immunodeficiency) ภาวะการต่อต้านอวัยวะใหม่ (graft rejection) เป็นต้น นอกจากนี้วิชาภูมิคุ้มกันวิทยายังได้ศึกษาในเชิงลึกเกี่ยวกับหน้าที่และคุณสมบัติต่างๆ ของระบบภูมิคุ้มกันโดยเฉพาะการทำงานของแอนติบอดี ซึ่งปัจจุบันได้มีการพัฒนาเป็นเครื่องมือที่มีความสำคัญทางด้านวิทยาศาสตร์เช่น ในทางการแพทย์ใช้แอนตีบอดีในการวินิจฉัยจากปริมาณสารที่พบในโรคหรือสภาวะบางจากพลาสมาหรือเนื้อเยื่อ และทางการวิจัยทางวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยีได้นำมาใช้ในการวัดปริมาณของโปรตีนในตัวอย่างทางชีวภาพต่างๆ