Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Уқёнуси Атлас

|  |
| --- |
|  |
| Уқёнуси Атлас? |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Ҷойгиршавӣ |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Парвандаҳо дар Викианбор |

Укёнуси Атлантик
**Уқёнуси Атлантик** — баъди Уқёнуси Ором аз рӯи ҳаҷмаш дар ҷаҳон ҷои дуюмро ишғол мекунад. Масоҳаташ бо баҳрҳо 91,6 млн. км², ҳаҷмаш 329,7 млн. км³, чуқурии миёна — 3600 м, ҷои аз ҳама чуқуртаринаш — 8742 м (Пуэрто-Рико).

## Эзоҳ

| **Уқёнусҳо** |
| --- |
| Атлантик | Ҳинд | Яхбастаи шимолӣ | Ором | Ҷанубӣ |
# Уқёнуси Яхбастаи шимолӣ

|  |
| --- |
|  |
| Уқёнуси Яхбастаи шимолӣ? |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Ҷойгиршавӣ |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Парвандаҳо дар Викианбор |

**Уқёнуси Яхбастаи шимолӣ** — хурдтарин уқёнуси кураи Замин аз ҷиҳати масоҳат буда, дар байни қитъаҳои Авруосиё ва Амрикои Шимолӣ воқеъ гаштааст. Масоҳаташ 13,1 млн км²; ҷойи аз ҳама чуқураш 5527 м (баҳри Гренланд). Ҷазираҳои бисёре дорад: Гренландия, Галаҷазираи Арктикии Канада, Шписберген, Замини Нав, Замини Шимолӣ ва ғайра. Масоҳати умумии ҷазираҳо 4 млн км² аст. Ба уқёнус дарёҳои калони Двинаи Шимолӣ, Печора, Об, Енисей, Хатанга, Лена, Индитирка, Колима, Макензи ҷорӣ мешаванд.

Аз рӯи хусусиятҳои табиию ҷуғрофӣ Уқёнуси Яхбастаи шимолӣ ба се ҳавза — Аврупои Шимолӣ, Арктика ва баҳрҳои канории Арктика тақсим мешавад. Баҳрҳои канории Арктика (Кара, Лаптевҳо, Сибири Шарқӣ, Чукот, Бофорт, Баффин), халиҷи Гудзон ва гулӯгоҳҳои Галаҷазираи Арктикии Канада асосан дар ҳудуди шелф (тунукоба) ҷойгир шудаанд. Релефи қаъри уқёнус аз шелф (бараш то 1200—1300 км), нишебии ростфуромадаи қитъавӣ ва буни уқёнус иборат аст. Буни уқёнусро қаторкӯҳҳои зериобии Гаккел, Ломоносов ва Менделеев — Алфа ба ҳавзаҳои чуқуроб ҷудо кардаанд. Иқлимаш арктикист. Зимистон 9/10 ҳиссаи акваторияи Уқёнуси Яхбастаи шимолӣ бо яхҳои шинокунанда пӯшида мешаванд. Ба Уқёнуси Яхбастаи шимолӣ намудҳои набототу ҳайвоноти арктикӣ ва атлантики хос аст. Дар Уқёнуси Яхбастаи шимолӣ моҳӣ, тюлен, морж ва дигар ҳайвонҳоро шикор мекунанд. Боркашонӣ асосан бо Роҳи баҳрии шимолӣ (ИҶШС) ва Гузаргоҳи шимолу ғарбӣ (ИМА ва Канада) сурат мегирад. Муҳимтарин бандарҳо: Мурманск, Архангелск, Диксон, Певек (ИҶШС), Тромсё, Нарвик (Норвегия), Черчиял (Канада) мебошанд.

## Эзоҳ

| **Уқёнусҳо** |
| --- |
| Атлантик | Ҳинд | Яхбастаи шимолӣ | Ором | Ҷанубӣ |
# Баҳри Араб

|  |
| --- |
|  |
| Баҳри Араб? |
|  |
|  |
|  |
| Характеристики |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Наибольшая глубина | 5 803 м |
|  |
| Средняя глубина | 3006Шаблон:Нет АИ м |
|  |
|  |
| Ҷойгиршавӣ |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
|  |
| Парвандаҳо дар Викианбор |

**Арави́йское мо́ре** (ар. بحر العرب‎, форсӣ: دریای عرب‎, урду: بحیرہ عرب, ҳиндӣ: अरब सागर, сумол. Bada Carbeed, англ. Arabian Sea) — баҳри нимкушод дар қисми шим. ғарбии Уқёнуси Ҳинд, байни нимҷаз-ҳои Ҳиндустон, Арабистон ва Сомали, яке аз бузургтарин баҳрҳои рӯйи олам, масоҳ. 4221 ҳазор км², ҳаҷми обаш 14005 ҳазор км3 (ба ғайр аз халиҷҳои Форс, Адан ва Уммон).

Умқи миёнааш 3006 м, ҷойи амиқтаринаш аз 5803 то 5875 м. Ба баҳр д-ҳои Ҳинд ва Тапти мерезанд. Соҳилҳояш баланду шахдор. Ҷаз-ҳои калонтаринаш Сокотра ва Молдив. Ба воситаи халиҷи Адан ва гул. Бобилмандаб бо Баҳри Сурх мепайвандад. Дар қисми шим. ғарбии баҳр дар резишгоҳи халиҷи Уммон силсилакӯҳи зериобии Меррея (баландиаш 300—400 м) ҷой гирифтааст. Иқлими баҳр муссонӣ. Фаслҳои баҳор, тобистон ва тирамоҳ зуд-зуд тӯфонҳо ба амал меоянд. Ҳарор. миёнаи об дар с. б. зимистон 22°-26°С, тобистон 26°-30°С. Ҳамасола аз қабати болоии Б. А. 1500 то 2000 мм об бухор мешавад. Боришоти хеле кам (дар Шим. Ғ. аз 100 мм ва дар Ҷ. Ш. то 2000 м) ва воридоти ночизи дарёҳо ба баҳр боиси камчинии оби ширин гаштааст. Шӯрии об тобистон 35,5-36,5 %, зимистон дар соҳилҳои Ҳиндустон то 34,5-35 дарсад кам мешавад. Мадди баҳр номураттаби нимшабонарӯзӣ буда, баландии об аз 2,5 (Адан), то ба 5,7 м (Мумбай) мерасад. Дар Б. А. зиёда аз 1000 навъи моҳӣ ва буғумпойҳо мавҷуданд. Барои истеъмол ду навъи гулмоҳӣ, караси ҷопонӣ, аломоҳии баҳрӣ, лаққамоҳӣ, самаки зардпар ва чашмкалон, моҳии паррон, шамшермоҳӣ ва чанд навъи наҳанг шикор карда мешаванд. Минтақаи шим. Б. А. аз партовҳои маҳсули нафт ва кишоварзӣ ифлос шуда, боиси вайроншавии экология (муҳит) гаштааст. Бандарҳои калонаш: Адан (Яман), Қарочӣ (Покистон), Мумбай (Ҳиндустон).

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Баҳри Араб // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
# Алеут (галаҷазира)

**Алеут** — галаҷазира, силсилаи ҷазираҳои вулқонӣ дар шимолӣ Уқёнуси Ором, ҷанубӣ ғарбтари нимҷазираи Аляска. Аз 110 ҷазира ва сахраҳои (шухҳои) сершумор иборат аст. Аз аляска то ҷазираҳои Командор ба масофаи 1900 км камоншакл тӯл кашидааст. Тобеи штати Аляска (ШМА). Масоҳаташ 37,8 ҳазор км2. Аҳолиаш наздики 10 ҳазор нафар (якҷоя бо чандсад сокинони таҳҷоӣ – алеутҳо; маълумоти соли 2006). Маҳалли аҳолинишини асосӣ – Адак (дар ҷазира ҳамном). Алеут Баҳри Берингро аз Уқёнуси Ором ҷудо мекунад. Алеут теғаи қаторкӯҳҳои зериобӣ буда, аз сатҳи баҳр то 2860 м (вулқони Шишалдина дар ҷазира Унимак) қад кашидааст. Аксари ҷазираҳо вулқонӣ буда, серзилзилаанд. Алеут 25 вулқони амалкунанда дорад. Иқлимаш баҳрии нарм (субарктикии уқёнусӣ), сербориш, доимо туманнок. Ҳарорати миёнаи август 11,9°С. Ландшафташ аз марғзорҳои субарктикӣ ва тундраҳои кӯҳӣ иборат аст. Хокаш ба шарофати ҷинсҳои вулқонӣ – серҳосил. Дар алеут гӯсфанду оҳупарварӣ ривоҷ дорад. Бо мақсади аз нобудшавӣ нигоҳ доштани гуногунии биологӣ моҳидорӣ, шикори тюлен ва мӯинадорҳо танҳо ба аҳолии таҳҷоӣ – алеутҳо иҷозат дода шудааст. Аксари ҷазираҳо мансуби Мамнӯъгоҳи миллии алеут мебошанд. Алеутро экспедитсияи сайёҳони рус А. И. Чириков ва В. Беринг (1741 – 42) кашф кардааст. Охири садаи XVIII – аввали садаи XIX саноатчиёни рус дар ин ҷо чанд шаҳраки аҳолинишин сохтанд. Соли 1867 алеутро Россия якҷоя бо Аляска ба ШМА фурӯхт. Дар ҷазираи Уналашка пойгоҳи ҳарбӣ-баҳрии Датч-Харбори ШМА ҷойгир аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
# Сиэтл

|  |
| --- |
| Маҳалли аҳолинишин |
| Сиэтл |
| англ. Seattle |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
| Нишон |

 |
| Кишвар |  [[|]] |
| Роҳбар | Katie Wilson[d] |
| Таърих ва ҷуғрофиё |
| Таъсис | 13 ноябр 1851 |
| Масоҳат | * 369,243614 км² (2016)
* 369,466202 км² (1 апрел 2010)
 |
| Баландии марказ | 40 м |
| Минтақаи замонӣ | UTC−8[d], PDT[d] ва UTC−07:00[d] |
| Аҳолӣ |
| Аҳолӣ | * ▼737 015 тан (1 апрел 2020)
 |
| Шиносаҳои ададӣ |
| Пешшумораи телефон |
206 |
| Нишонаи почта | 98101, 98102, 98103, 98104, 98105, 98106, 98107, 98108, 98109, 98111, 98112, 98113, 98114, 98115, 98116, 98117, 98118, 98119, 98121, 98122, 98124, 98125, 98126, 98127, 98129, 98131, 98133, 98134, 98136, 98138, 98139, 98141, 98144, 98145, 98146, 98148, 98154, 98155, 98158, 98160, 98161, 98164, 98165, 98166, 98168, 98170, 98174, 98175, 98177, 98178, 98181, 98185, 98188, 98190, 98191, 98194, 98195, 98198 ва 98199 |
| seattle.gov​(англ.) |
|
|  |
|  Парвандаҳо дар Викианбор |

Pike Place Market - бозори машҳури саёҳатчиён дар соҳил
Flying Fish - моҳифурӯшони бозори машҳур
**Сиэ́тл** (англисӣ: Seattle) — шаҳр дар иёлати Вашингтон, бандар. Шаҳри калонтарин дар соҳили шимолу ғарби ИМА уқёнуси Ором. Аҳоли 573,000 нафар (2005), бо аҳоли берун аз шаҳр — 3,769,257. Координатаҳои ҷойгиршави — Шаблон:Coor dm.

Сиэтл соли 1850 асос гузошта шуда буд, номи ин шаҳр аз номи Амрикоии мӯқими, ки сарвари ҳиндуҳои Амрико буд гирифта шудааст. Сиэтл бо номи шаҳри боронгари машҳур аст.

Дарахтони гулшукуфта ва сабза дар Сиэтл
## Одамони намоёни бо Сиэтл пайваст

* Брюс Ли
* Курт Кобейн
* Билл Гейтс

## Пайвандҳо

* Қисми русии сомонаи расмии Сиэтл Бойгонӣ шудааст 11 феврали 2007  сол.

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
|  | 50 Шаҳрҳои калонтарини Иёлоти Муттаҳида аз рӯи аҳолӣ |  |

 |
| Ню Йорк Сити • Лос Анҷелес • Чикаго • Хюстон • Филаделфия • Фоеникс • Сан Антонио • Сан Диего • Даллас • Сан Хосе • Детройт • Индианаполис • Ҷексонвил • Сан Франсиско • Колумбус • Луизвил • Остин • Мемфис • Балтимор • Форт Уорз • Чарлоте • Эл Пасо • Милуаки • Нашвил • Сиэтл • Бостон • Денвер • Вашингтон • Лас Вегас • Портланд • Оклаҳома Сити • Туксон • Албукерк • Лонг Бич • Атланта • Фресно • Сакраменто • Ню Орлеанс • Кливленд • Канзас Сити • Меса • Вирҷиниа Бич • Омаҳа • Окланд • Тулса • Майами • Ҳонолулу • Миннеаполис • Колорадо Спрингс • Арлингтон |
# Сан-Франсиско

| Сан-Франсиско |
| --- |
| англ. San Francisco исп. *Yerba Buena* |
|  |
|

|  |
| --- |
|  |
| Парчам |

 |
| Кишвар |  ИМА |
| Тобеъи |
Калифорния |
| Роҳбар | Daniel Lurie[d] |
| Таърих ва ҷуғрофиё |
| Таърихи таъсис | 29 июн 1776 |
| Масоҳат | * 600,592202 км² (2016)
* 600,59028 км² (1 апрел 2010)
 |
| Баландӣ | 30 м |
| Вақти минтақавӣ | UTC−8[d], UTC−07:00[d] ва PDT[d] |
| Аҳолӣ |
| Аҳолӣ | * ▼808 988 тан (1 июл 2023)
 |
| Шиносаҳои ададӣ |
| Коди телефон | 415 ва 628 |
| Нишонаи почта | 94102, 94103, 94104, 94105, 94107, 94108, 94109, 94110, 94111, 94112, 94114, 94115, 94116, 94117, 94118, 94119, 94120, 94121, 94122, 94123, 94124, 94125, 94126, 94127, 94128, 94129, 94130, 94131, 94132, 94133, 94134, 94137, 94139, 94140, 94141, 94142, 94143, 94144, 94145, 94146, 94147, 94151, 94158, 94159, 94160, 94161, 94163, 94164, 94172, 94177 ва 94188 |
|  |
|  Парвандаҳо дар Викианбор |

**Сан-Франси́ско** (англ. San Francisco [ˌsæn frənˈsɪskoʊ] ё [ˌsæn frænˈsɪskoʊ], гуфтуг. лаҳҷ. *Frisco*) — шаҳр ва ҳавза дар иёлати Калифорнияи ИМА. Маркази фарҳангӣ, тиҷорӣ, молиявии Калифорнияи Шимолӣ. Нрмашро ба хотири муқаддаси католикии (ба испанӣ — *San*) Франсиски Ассизӣ гирфтааст. Аҳолӣ дар соли 2017 884 363 нафарро ташкил дода аст, ин чаҳорумин шаҳри Калифорния ва 12-ин дар ИМА аз рӯи аҳолӣ мебошад. Масоҳати Сан-Франсиско — 600,6 км2, аз он — 121,4 км² хушкӣ, 479,2 км² — қаламрави обӣ.

## Эзоҳ
# Ҳунн

| Ҳунн |
| --- |
| Забон | Hunnic[d] |
| Дин | Tengrism[d] |
|  Парвандаҳо дар Викианбор |

**Ҳунн** (юн. Ούννοι, лот. Hunni) — иттиҳоди қабилаҳои бодиянишин, ки сараввал дар Осиёи Марказӣ ташаккул ёфта, дар охири ҳазорсолаи 3 то м. дар минтақаҳои Туркистони Шарқӣ ва Чин паҳн шуданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Гуннҳо // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
# Уқёнусшиносӣ

**Уқёнусшиносӣ**, **уқёнуснигорӣ** — маҷмӯи илмҳоеро гӯянд, ки таъсири ҳамдигари уқёнус ва муҳити атрофро, бо назардошти гардиши тағирёбандаи он, мубодилаи кимиёвии уқёнус бо материкҳо, ҳаво ва қаър, организмҳои зинда ва таъсири муҳитии он, таркиби геологии қаъри уқёнус, равандҳои гуногуни маҳалие, ки аз ҳисоби мубодилаи энергия ва мавод байни қисмҳои гуногуни уқёнус амали мегарданд, меомӯзад. Уқёнусшиносӣ, аз рӯи мазмун, гурӯҳи илмҳоест, ки равандҳои физикавӣ, кимиёвӣ ва биологие, ки дар он, дар сатҳои гуногун мегузаранд, меомӯзад.

## Мақсад

Мақсади асосии амалии уқёнусшиносӣ таъмини бехатарӣ ва баланд бардоштани самаранокии ҳаракатҳои рӯйиоби ва зериобии киштиҳо, истифодаи захираҳои биологӣ, минералӣ ва энергетикии обу қаъри уқёнус, инчунин такмили усулҳои пешгӯийи обу ҳаво мебошад. Уқёнусшиносӣ асосан бо масъалаҳои физика, химия, биология ва геологияи уқёнус машғул аст. Физикаи уқёнус қонуниятҳои таъсири мутақобилаи уқёнусу атмосфераро меомӯзад.

Ба он гидротермодинамика, акустика, оптикаи уқёнус, тадқиқи радиоактивият ва майдони электромагннтии уқёнус дохил мешаванд. Химияи уқёнус қонунняти мубодила ва тағйирёбии моддаҳои химиявии уқёнус, инчунин баланси химиявии онро муайян менамояд. Биологияи уқёнус бо омӯзиши мавҷудоти зиндаи уқёнус — планктон, нектон, бентос ва микроорганизмҳо, инчунин маҳсулнокии солонаи муҳимтарин намуди организмҳо, идора кардани маҳсулнокии биологии уқёнус машғул аст. Геологиян уқёнус қонунияти просессҳои геологиро дар қаър ва зери қаъри уқёнус ва ташаккулёбии конҳои маъданро муайян мекунад. Барои омӯзиш ва назорати уқёнусҳо ташкилотҳои байналхалқӣ, дар ИҶШС ва мамлакатҳои хориҷӣ муассисаҳои тадқиқоти илмӣ вуҷуд доранд.

## Қисмҳои уқёнусшиносӣ

Уқёнусшиносиро ба ҳафт қисми мазкур тақсим кардан мумкин аст:

* **биологияи уқёнус** рустаниҳо ва ҳайвоноти уқёнусҳоро ва таъсири ҳамдигарии экологии онҳоро меомӯзад.
* **Уқёнусшиносии кимиёвӣ**, кимиёи уқёнусро меомӯзад.
* Геологияи баҳрӣ ва ё уқёнусшиносии геологӣ, геология ва захираҳои минералии қаъри уқёнусро, инчунин тектоникаи лавҳавиро меомӯзад.
* **Таъсири ҳамдигари уқёнус ва муҳити атроф **Уқёнусшиносии физикавӣ**, хосиятҳои физикавии оби баҳрҳоро, равандҳои динамикиро ва таркиби обро дар уқёнус меомӯзад.
* **Уқёнусшиносии техникӣ**, таҷҳизоте, ки дар уқёнусшиносӣ истифода мебаранд ва тарзи истифодаи он дар экспедитсияҳои илмӣ омӯхта, таъмири онро таъмин менамояд.
* **Уқёнусшиносии саноатӣ**, илми амалӣ буда, тарзи истифодаи ҳадафноки саноатии имконоти уқёнусҳоро меомӯзад.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

* Уқёнусро чи тавр меомӯзанд (бо забони русӣ) Бойгонӣ шудааст 12 сентябри 2007  сол.

## Сарчашма

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
# Соли 1978

**Соли 1978 (ҳазору нуҳсаду ҳафтоду ҳаштум)** дар гоҳшумории мелодӣ — насоли кабиса, оғоз дар рӯзи якшанбе. Ин 1978 соли даврони ҳозир, 978 соли ҳазораи 2, 78 соли садаи XX, 8 соли даҳаи 8 садаи XX, 9 соли даҳаи 1970-ум.

## Рӯйдодҳо

### Апрел

* 30 апрел – дар натиҷаи инқилоби апрелӣ (Саврӣ) Ҷумҳурии Демократии Афғонистон таъсис дода мешавад.

## Зодрӯзҳо

*Бознигаред: Гурӯҳ:Зодагони соли 1978*

## Даргузаштҳо

*Бознигаред: Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1978*

## Нигаред низ

  Соли 1978
## Эзоҳ
# Америго Веспуччи

| Америго Веспуччи |
| --- |
| итол. *Amerigo Vespucci* |
|  |
| Таърихи таваллуд | 9 март 1454 |
| Зодгоҳ | * Флоренсия[d], Ҷумҳурии Флоренсия[d]
 |
| Таърихи даргузашт | 22 феврал 1512 (57 сол) |
| Маҳалли даргузашт | * Севиля, Подшоҳии Севиля[d], Кастилия ва Леон[d]
 |
| Кишвар | * Ҷумҳурии Флоренсия[d]
* Кастилия ва Леон[d]
 |
| Самти фаъолият | гардишгар, бозаргон, нақшанигор, нависанда, seafarer, дарёнавард |
| Завҷа | Maria Cerezo[d] |
| Соядаст |  |
|  Парвандаҳо дар Викианбор |

**Амери́го Веспу́ччи** (итол. *Amerigo Vespucci*, лот. Americus Vespucius; 9 март 1454, Флоренсия[d], Ҷумҳурии Флоренсия[d] — 22 феврал 1512, Севиля, Подшоҳии Севиля[d], Кастилия ва Леон[d]) — гардишгар, баҳрнавард, кошиф ва нақшанигори италиёӣ, ки қорраи ғарбӣ ба номи ӯ Америка номида мешавад.

## Зиндагинома

Дар оилаи нотариуси сарватманд ба дунё омадааст. Дар флотҳои баҳрии Испания ва Португалия хидмат кардааст. Солҳои 1499—1504 дар якчанд экспедитсия ба соҳилҳои Амрикои Ҷанубӣ ширкат варзида, онро тасвир кард ва Олами Нав номид. Харитакаши лотарингӣ М. Валдземюллер соли 1507, ба гумони ин ки Олами Куҳан (Осиё)-ро Колумб таҳқиқ карда, Олами Навро Америго Веспуччи кашф намудааст, материки ҷанубиро «Америка» номид. Соли 1538 дар харитаи Меркатор қисми шимолии қитъа низ «Америка» ном гирифт. Соли 1508 Америго Веспуччи ба вазифаи сарроҳбалад (сарштурман)-и Испания таъйин гардид (аз лотсманҳо имтиҳон мегирифт, харитаи заминҳои кашфшуда ва роҳҳои онҳоро тасвир мекард).

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Веспуччи Америго // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.
# Баландӣ

Баландӣ
**Баландӣ** — дар геометрия порчаи амудие, ки аз қуллаи шакли ҳандасӣ (масалан, секунҷа, трапетсия, пирамида) ба асос ё давоми асос фуроварда шудааст. Дар маншур, силиндр (устувона), қабати куравӣ, пирамидаи сарбурида ва махрути сарбурида баландӣ масофаи байни асосҳои онҳо мебошад. Баландӣ бо ҳарфи h ишора мешавад, воҳидаш см, м ва километр мебошад.

## Эзоҳ

## Сарчашма

* Баландӣ // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
# Чархишнамо

|  |
| --- |
| Чархишнамо |
|  |
| Кошиф | Леон Фуко[d] |
| Таърихи кашф | 1852 |
| Location of creation | Порис |
|  Парвандаҳо дар Викианбор |

**Чархишнамо** (форсӣ: چرخش‌نما‎), **гироско́п** (аз юн.-қад. γῦρος «чарха» + σκοπέω «мебинам») — ҷисми сахте, ки дар гирди яке аз меҳварҳои симметрияи худ (ба ном меҳвари чархишнамо) босуръат чарх мезанад.

Меҳвари чархишнамо дар фазо фақат аз таъсири қувваҳои берунӣ самти худро тағйир дода метавонад. Агар меҳвари чархишнамо собит бошад, овезаи он нисбат ба меҳвар (самти меҳварро тағйир надода) бояд озодона тоб хӯрда тавонад. Бо ин мақсад ба ном овезаи Карданоро истифода мебаранд. Дар чархишнамои чунин овезадор аз таъсири қувваҳои соиш дар пояҳо меҳвари гардиш бо мурури вақт аз самти аввалаи худ майл мекунад. Вале чархишнамое, ки дар он саққочаи аз масолеҳи фавқунноқил сохташуда дар майдони магнитӣ озодона ҳаракат мекунад, аз ин камбуд орӣ аст. Сайёраҳо, роторҳои мошинҳо ва турбинаҳои электрӣ, тири тӯпҳо, ғирғиракбозичаҳо ва ғ. аз ҷумлаи чархишнамо-ҳо мебошанд. Қобилияти самти меҳвари гардиши худро нигоҳ дошта тавонистани чархишнамо, ки хосияти асосии он мебошад, дар асбобҳои гуногуни навигатсионӣ (гироқутбнамо, гироамуд ва ғ.), инчунин барои тасбит (стабилизатсия)-и парвози ҳавопаймоҳо (автопилот), мушакҳо, ҳаракати киштиҳои баҳрӣ, торпедоҳо ва ғ. истифода мешавад. Устувории гигроскопии меҳвари гардиши Замин дар равандҳои геофизикӣ, иқлимӣ, обу ҳаво мавқеи бузург дорад.

## Эзоҳ

## Сарчашма

* Гироскоп // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.
# Пулсар

Акси нақшавии пулсар. Кура дар маркази акс — ситораи нейтронӣ, хатҳои каҷ майдони магнитии пулсарро, конусҳои кабудранг — анбӯҳи нурафшони пулсарро нишон медиҳанд
Акси туманнокии Харчанг дар рангҳои шартӣ (кабуд — диапазони рентгенӣ, сурх — оптикӣ). Дар маркази туманнокӣ — пулсар
**Пулса́р** (русӣ: пульсар, англ. pulsar) — манбаи кайҳонии радио- (радиопулсар), оптикӣ (пулсари оптикӣ), рентгенӣ (пулсари рентгенӣ) ва/ё гамма- (гамма-пулсар) нурпошӣ, ки ба Замин дар намуди партофтҳо (импулсҳо)-и даврӣ меоянд. Тибқи модели қабулшудаи ахтарфизикӣ, пулсарҳо аз худ ситораҳои нейтрониро бо майдони магнитӣ ифода мекунанд, ки ба меҳвари даврзананда хам шудааст, ки модулятсияи нурафшонии ба Замин меомадаро фароҳам меоварад.

## Эзоҳ
# Новбарӣ

**Новбарӣ** (форсӣ: ناوبری‎), **навига́тсия** (лот. navigatio) — дониши ҳидоят ва роҳёбии васоити нақлия байни ду нуқта аст. Ба таври хос ин ҳидоят бештар дар мавриди ҳавопаймо ва киштӣ байни ду нуқта бар рӯй кураи Замин аст ҳарчанд фазопаймоҳо низ аз сомонаҳои мушобеҳе истифода мекунанд.

## Эзоҳ