# Зинаҳои таҳсил

**Зинаҳои таҳсил** — марҳалаҳои таълиму тарбия дар муассисаҳои таълимӣ. Дар асоси санадҳои меъёрии ҳу­қуқии соҳаи маориф таҳсилот аз 5 зинаи асосӣ иборат аст: таҳсилоти умумӣ (ибтидоӣ, умумии асосӣ ва миёнаи умумӣ), ибтидоии касбӣ; олии касбӣ; олии касбии баъд аз муассисаҳои олии таълимӣ.

Дар Тоҷикистон раванди таълиму тарбия ба меъёрҳои байналмилалӣ мутобиқ гардонида шудааст. Мутобиқи моддаи 16 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф» таҳсилоти миёнаи умумӣ дар се зина амалӣ карда мешавад: ибтидоӣ (синфҳои 1–4), умумии асосӣ (синф­ҳои 5–9) ва миёнаи умумӣ (синфҳои 10–11). Таҳсилоти ибтидоӣ давраи тайёрӣ ба таълими пайдарпай ва бонизом буда, вазифаҳои зеринро дар бар мегирад: муҳайё намудани шароит барои инкишофи ҳамаҷонибаи хонандагони хурдсол; ҳимояи тандурустӣ ва инкишофи ҷисмонӣ; расондани ёрӣ ба кӯдакон барои ташаккули қобилияту истеъдодашон; бедор намудани хоҳиши таҳсил ва шавқу ҳаваси маърифатҷӯии онҳо; додани маълумоти ибтидоӣ ба кӯдакон роҷеъ ба инсон, табиат ва Ватан; шиносоӣ бо забони модарӣ, хат, хониш, ҳисоб ва ғ. Дар зинаи таҳ­си­ли ибтидоӣ ба хонандагон танҳо як нафар муаллим дарс ме­диҳад. Дар баъзе мавридҳо таълими суруд, мусиқӣ, тар­бияи ҷисмонӣ ба зиммаи муаллимони фаннӣ вогузор карда мешавад. Баъди хатми таҳсилоти ибтидоӣ хонандагон ба­рои идомаи таҳсил ба зинаи таҳсилоти умумии асосӣ гузаронида мешаванд. Вазифаи муҳимми зинаи таҳси­ло­ти умумии асосӣ (9-сола), ки барои шаҳр­вандони Ҷум­ҳу­рии Тоҷикистон ҳатмист, омӯзондани асосҳои таҳ­силоти миёнаи умумӣ: асосҳои забони модарӣ, таърих, фарҳанг, арзишҳои миллию умумибашарӣ ва ғ. мебошад. Қа­бу­ли хонандагон ба зинаи сеюми таҳсилоти миёнаи уму­мӣ мувофиқи майлу хоҳиш ва қобилияту завқи наврасон сурат мегирад. Ҳангоми ба таҳсилоти миёнаи умумӣ гузаронидани хо­нандагон бо қарори муассисаи таълимӣ им­тиҳон гирифта мешавад. Баъди хатми таҳсилоти умумии асосӣ ба ҳамаи хонандагон шаҳодатнома дода мешавад. Онҳо метавонанд таҳсили худро дар зинаи таҳ­си­лоти миёнаи касбӣ, яъне омӯзишгоҳ ё литсейҳои гуногуни касбӣ-техникӣ, мак­табҳои миёнаи махсус давом ди­ҳанд ё кор карда, дар мак­табҳои шабона, ғоибона таҳсил намоянд, ё ин ки муста­қи­лона омӯхта, ба тариқи экстернат имтиҳон супорида, соҳиби гувоҳнома шаванд. Баъд аз хатми муассисаи таҳ­силоти миёнаи умумӣ хонандагон метавонанд таҳсили худро бонавбат дар зинаҳои таҳ­силоти ибтидоии касбӣ, таҳ­силоти миёнаи касбӣ, таҳ­силоти олии касбӣ, таҳси­лоти олии касбии баъд аз муассисаи олии таълимӣ, таҳсилоти иловагӣ идома диҳанд.

Мутобиқи моддаи 17 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф» таҳсилоти миёнаи касбӣ бояд талаботи ҷамъияту давлатро ба тамоми касбҳои зарурӣ қонеъ гардонад. Дар ин зинаи таҳсилот тавассути омӯзиш­гоҳ­ҳои касбӣ-техникӣ, коллеҷу литсейҳои касбӣ-техникӣ ва соҳавӣ, марказҳои таълимӣ, курсҳои таълимӣ ва дигар му­ассисаҳои таълимӣ ба ҷавонон касб омӯзонда мешавад. Таҳсилоти миёнаи касбӣ дар шакли рӯзона, шабона, ғои­бона, фосилавӣ ва экстернат ташкил карда мешавад. Муҳ­лати таҳсил дар ин зина, ки таҳсилоти миёнаи умумӣ низ медиҳад, на камтар аз 3 сол мебошад. Шахсе, ки дорои таҳсилоти миёнаи касбӣ аст, дар соҳаи дахлдор ба сифати мутахассиси хурд фаъолият карда метавонад, инчунин имкон дорад, ки таҳсили худро дар мактабҳои олӣ идома диҳад. Дар муассисаҳои таълимии соҳаи омӯз­горӣ, тиббӣ ва фарҳангӣ онҳо аз тариқи суҳбат қабул карда мешаванд. Муҳлати таҳсил дар муассисаи таҳси­лоти миёнаи касбӣ барои шахсони дорои таҳсилоти умумии асосӣ то 4 сол, барои шахсони дорои таҳсилоти миёнаи умумӣ то 3 сол ва барои шахсоне, ки муассисаҳои таълимии соҳаи тиб ва фарҳангро мувофиқи хусусияти ихтисосашон хатм менамоянд, то 4 сол муқаррар карда шудааст. Таҳсил дар зинаи мазкур дар шакли рӯзона, шабона, ғоибона, фоси­лавӣ ва экстернат ба роҳ монда мешавад. Муассисаи таҳ­силоти миёнаи касбӣ метавонад филиал, шуъба, парки тех­нологӣ, муассисаҳои таълимии таҳсилоти умумӣ, ибтидоии касбӣ ва дигар воҳидҳои сох­торӣ дошта бошад, ки тартиби таъсиси онҳоро қо­нунгузории Ҷумҳурии То­ҷикистон муайян менамояд.

Зинаи севум таҳсилоти олии касбӣ мебошад ва он дар Тоҷикистон мутобиқи моддаи 19 Қонуни Ҷумҳурии То­ҷи­кистон «Дар бораи маориф» тавассути донишгоҳҳо, дониш­кадаҳо, академияҳо ва дигар муассисаҳои таълимии таҳ­силоти олии касбии ба онҳо баробаркардашуда ама­лӣ кар­да мешавад. Таҳсилоти олии касбӣ зинаи таҳ­силотест, ки шахс дар муассисаи олии таълимӣ дар на­тиҷаи раванди пайдарпай, бонизом ва ҳадафманди фарогири мазмуни таълим, ки он ба таҳсилоти миёнаи умумӣ асос ёфта, бо дарёфти тахассуси муайян аз рӯи ҷамъбасти аттестатсияи давлатӣ ба анҷом мерасад, соҳиб мегардад. Ин зинаи таҳ­си­лот сатҳи баланди инкишофи қобилият­ҳои фардии инсон аз ҷиҳати маънавию ахлоқӣ ва ҷисман тайёр намудани онҳо ба меҳнати мустақилона ва бошуурона, зиндагии шахсӣ ва иҷрои вазифаҳои ҷамъиятию давлатӣ мебошад. Дар ин зинаи таҳсилот донишҷӯ со­ҳиби дара­ҷаи бакалавр, мутахассис ва магистр мегардад. Муас­сисаҳои олии кас­бӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шакли маҷмӯи таълимию илмӣ ё таълимии илмию истеҳсолӣ фаъолият менамоянд. Муҳлати таҳсил дар ин зинаи таҳсилот, ба истиснои муассисаҳои таълимии таҳсилоти олии касбии тиб­бӣ, барои дарёфти тахассуси дараҷаи «бакалавр» на камтар аз 4 сол, «мутахассис» на камтар аз 5 сол ва «магистр» на камтар аз 2 сол муқаррар карда шудааст. Таҳ­сил дар ин зинаи таҳсилот дар шакли рӯзона, шабона, ғоибона, фосилавӣ ва экстернат ба роҳ монда шудааст. Муас­сиса­ҳои таълимии таҳсилоти олии касбӣ давлатӣ, ғайри­дав­латӣ, байнидавлатӣ ва муштарак мешаванд.

Зинаи чорум таҳсилоти олии касбии баъд аз муассисаи олии таълимӣ мебошад. Мутобиқи моддаи 20 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф» шаҳрвандон дар заминаи таҳсилоти олии касбӣ ҳуқуқ доранд дараҷаи таҳсилоти олии худро инкишоф диҳанд. Бо мақсади тайёр кардани мутахассисони илмӣ ва илмию омӯзгорӣ барои муассисаҳои таълимии таҳсилоти олии касбӣ ва муас­сисаҳои олии касбӣ, муассисаҳои илмӣ таҳсилоти олии касбии баъди муассисаҳои олии таълимӣ ташкил карда мешаванд. Таҳсилоти касбии баъд аз муассисаи олии таълимӣ таҳсилотест, ки ба ҳар шахс дар заминаи таҳси­ло­ти олии касбӣ имкони баланд бардоштани сатҳи таҳ­сил ва тахассуси худро медиҳад. Ин зинаи таҳсилот хусусияти инфиродӣ дошта, ба инкишофи қобилиятҳои баланди инсонӣ барои донишомӯзӣ ва кашфиётҳои илмӣ бо роҳи худомӯзӣ нигаронида шудааст ва ба воситаи магис­тратура, ординатура, интернатура, аспирантура, докторантура ва ғ. амалӣ карда мешавад. Фаъолияти ил­мӣ дар ин зинаи таҳсилот тибқи қонун­гузории Ҷумҳурии То­ҷикистон ба роҳ монда мешавад.

Зинаи панҷум таҳсилоти иловагӣ мебошад. Мутобиқи моддаи 21 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи маориф» таҳсилоти иловагӣ бо мақсади қонеъ гардонидани талаботи шахс, ҷамъият ва давлат дар асоси барномаҳои иловагии таълимӣ ва хидматрасонии иловагии таълимӣ амалӣ карда мешавад. Таҳсилоти иловагӣ бо мақсади тақ­вияти таҳсилоти базавӣ, мутобиқ сохтани шахс ба му­ҳи­ти нави иҷтимоӣ, ба манфиати инсон, ҷомеа ва давлат гузаронидани вақти холии шаҳрвандон, рушди илму фан ва истеҳсолот ташкил карда мешавад. Таҳсилоти иловагӣ ба усулҳои интихоби ихтиёрии навъи муас­сисаҳои иловагӣ ва таҳсилот, майлу хоҳиши хонандагон, донишҷӯён асос ёфта, барои тамоми шаҳрвандон бе маҳ­дудият пешниҳод мегардад. Таҳсилоти иловагӣ, такмили ихтисос ва бозомӯ­зии кормандони соҳаи маориф дар муассисаҳои таҳси­ло­ти иловагии давлатӣ ройгон аст. Таҳ­силоти иловагӣ, ки хонандагон, донишҷӯёни муас­сисаҳои таҳсилоти олии кас­бӣ дар курсҳои кӯтоҳмуддат мегиранд, тибқи шартнома пулакӣ ба роҳ монда мешавад. Мазмун ва шакли фаъолияти муассисаҳои таҳсилоти иловагӣ дар асоси Низомномаи муассисаҳои таҳсилоти иловагӣ муайян карда мешавад. Муассисаҳои таълимии таҳсилоти иловагӣ: мар­казҳои эҷодии кӯдакон ва наврасон; академияи хурди илмҳо; қасрҳо, пойгоҳ (стансия)-ҳо, клубҳои кӯдакон ва наврасон; мактабҳои касбии вар­зишӣ, ҳунарӣ, бадеӣ, му­си­қӣ ва рассомӣ; курсҳои кӯтоҳ­муддати касбомӯзӣ; мак­табҳои варзишии кӯдакон ва нав­расон; клубҳои тарбияи ҷисмонию варзишии маҳалли зист; клубҳои тарбияи ҷис­монию варзишии маъ­юбон; муассисаҳои солим­гардо­нӣ, мактабҳои маҳорати баланди варзишӣ, марказҳои омо­дагии олимпӣ ва ғ. Фаъолияти муассисаҳои таълимии таҳ­силоти иловагӣ дар асоси Низомномаи муассисаҳои таълимии таҳсилоти иловагӣ, ки аз тарафи Ҳукумати Ҷум­ҳу­рии Тоҷикистон тасдиқ кар­да шудааст, амалӣ мегардад.

Дар баробари Зинаҳои таҳсили зикршуда, инчунин таҳсилоти мах­сус низ вуҷуд дорад. Таҳсилоти махсус ҳамчун қисми тар­кибии низоми таҳсилоти Ҷумҳурии Тоҷикистон тарбия, таҳсил ва барқароргардонии тиббию иҷтимоии кӯда­кону наврасонеро, ки ба табобати тӯлонӣ эҳтиёҷ доранд ва гирифтори иллати ҷисмонӣ, рӯҳӣ мебошанд ва ё рафтори онҳо барои ҷамъият хавфнок ҳисобида мешавад, таъмин менамояд. Барои кӯдакон ва наврасоне, ки ба табобати тӯ­лонӣ эҳтиёҷ доранд, мактабҳои таълими умумии солим­гардонии санаторӣ, мактаб-интернатҳои сана­торӣ, хона­ҳои санатории бачагона ташкил карда мешаванд. Барои кӯдакон ва наврасони гирифтори иллати ҷисмонӣ, рӯҳӣ, ки дар мактабҳои таълими умумии му­қар­рарӣ имконияти таҳсил кардан надоранд, мактабҳои махсуси таълими уму­мӣ, мактаб-интернатҳо ва синфҳои махсус таъсис дода мешаванд. Мактабҳои мазкур таълиму тарбия, табобат ва барқароргардонии тиббию иҷти­моии ҳамин гуна кӯдако­ну наврасонро таъмин намуда, онҳоро ба меҳнати муфиди ҷамъиятӣ омода месозанд. Ташхиси кӯдакон ва наврасони гирифтори иллати ҷис­монӣ ва рӯҳиро комиссияҳои тиббию омӯзгорӣ, ки бо қа­рори мақомоти маҳаллии ҳо­ки­мияти давлатӣ таъсис дода мешаванд, дар ҳузури падару модари (шахсоне, ки онҳо­ро иваз мекунанд) онҳо мегузаронанд. Таҳсилоти махсус дар асоси нақша, барнома ва технологияи муосири таълим, ки вобаста ба намуд ва дараҷаи тамоюли иллати ҷисмонӣ, рӯҳии кӯдакону нав­ра­сон таҳия мегардад, сурат мегирад. Муҳлати таълими махсуси умумии ҳатмиро мақомоти давлатии идораи маориф вобаста ба намуд ва дараҷаи тамоюли иллати ҷис­мо­нӣ ё рӯҳии кӯдакону нав­расон муайян мекунад. Тарбия ва таҳсили кӯдакону нав­расон дар муассисаҳои таҳси­ло­ти махсус ройгон аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Зинаҳои таҳсил // Замин — Илля. — Д. : СИЭМТ, 2018. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 7). — ISBN 978-99947-33-89-9.