# Хирадгароӣ (фалсафа)

**Хирадгароӣ** (аз лот. rationalis — «оқилӣ, хирадмандӣ») — усул, мувофиқи он асоси шинохт ва амалиёти инсон ақл аст.

Азбаски меъёри зеҳнии ҳақиқат аз ҷониби бисёре аз мутафаккирон қабул мешуд, хирадгароӣ хусусияти фалсафаи муайянро надорад; илова бар ин, дар назарҳо оид ба ҷойгоҳи ақл дар шинохт тафовутҳо мавҷуданд: аз мӯътадил, вақте ки зеҳн воситаи асосии дарёфти ҳақиқат дар баробари дигар воситаҳо эътироф мешавад, то радикалӣ, вақте ки хирад ягона меъёри муҳим ҳисобида мешавад. Дар фалсафаи муосир идеяҳои хирадгароиро, масалан, Лео Штраус рушд додааст, ки пешниҳод мекунад усули хирадии тафаккурро на худи он, балки якҷо бо ба даст овардани дониш тавассути саволҳои роҳнамо (майевтика) истифода бурдан лозим аст. Аз миёни дигар намояндагони **фалсафаи хирадгароӣ** метавон Бенедикт Спиноза, Готфрид Лейбнитс, Рене Декарт, Георг Ҳегел ва дигаронро ном бурд. Одатан хирадгароӣ ҳамчун муқобили ирратсионализм ва сенсуализм баромад мекунад.

## Таърихи хирадгароии фалсафӣ

### Суқрот (тақр. 469—399 то м. э.)

Бисёре аз равияҳои фалсафӣ, аз ҷумла хирадгароӣ, аз фалсафаи мутафаккири юнонии қадим Суқрот сарчашма мегиранд. Ӯ бовар дошт, ки пеш аз шинохти ҷаҳон, инсон бояд худашро бишиносад. Ягона роҳ ба ин — тафаккури хирадмандона буд. Юнониён бар он ақида буданд, ки инсон аз ҷисм ва рӯҳ иборат аст; рӯҳ бошад, ба ду қисм ҷудо мешавад: қисми иррационалӣ (ҳиссиёт ва хоҳишҳо) ва қисми рационалӣ, ки шахсияти воқеии инсонро ташкил медиҳад. Дар зиндагии ҳаррӯза рӯҳи иррационалӣ ба ҷисм ворид шуда, хоҳишҳоро ба вуҷуд меорад ва бо он омехта мешавад, ки дар натиҷа шинохти ҷаҳон тавассути ҳиссиёт маҳдуд мегардад. Рӯҳи рационалӣ бошад, берун аз шуур мемонад, вале баъзан тавассути тасвирҳо, орзуҳо ва роҳҳои дигар бо он тамос мегирад.

Вазифаи фалсафӣ — пок кардани рӯҳи иррационалӣ аз бандҳо ва пайвастани он бо рӯҳи рационалӣ аст, то низоъҳои маънавӣ бартараф шаванд ва инсон аз вазъияти ҷисмонӣ боло равад. Дар ин зарурати рушди ахлоқӣ ифода меёбад. Аз ин рӯ, хирадгароӣ танҳо усули зеҳнӣ нест, балки ҳам шинохти ҷаҳон ва ҳам табиати инсонро дигар мекунад. Шахсияти хирадманд ҷаҳонро тавассути призмаи рушди маънавӣ мебинад ва на танҳо намуди зоҳирӣ, балки моҳияти ашёро дарк мекунад. Барои шинохти ҷаҳон ба ин роҳ, аввал бояд рӯҳи худро шинохт.

### Хирадгароӣ ва таҷрибагароӣ

Аз Асри маърифат сар карда, хирадгароӣ одатан бо ворид кардани усулҳои математикӣ ба фалсафа аз ҷониби Декарт, Лейбнитс ва Спиноза алоқаманд мешавад. Ин равияро, ки бар зидди таҷрибагаройии англисӣ қарор мегирад, инчунин **хирадгароии қитъавӣ** меноманд.

Дар маънои васеъ хирадгароӣ ва таҷрибагароиро муқобил гузоштан мумкин нест, зеро ҳар як мутафаккир метавонад ҳамзамон хирадгаро ва таҷрибагаро бошад. Дар маънои содда, таҷрибагаро ҳамаи идеяҳоро аз таҷриба мебарорад — ё тавассути панҷ ҳиссиёт, ё тавассути эҳсосоти дохилии дард ва лаззат. Баъзе хирадгароён бар зидди ин назария чунин ақидаро мегузоранд, ки дар тафаккур баъзе принсипҳои асосӣ вуҷуд доранд, монанди аксиомаҳои геометрия, ва аз онҳо донишро метавон танҳо бо роҳи мантиқи дедуктивӣ баровард. Ба онҳо, аз ҷумла, Лейбнитс ва Спиноза дохил мешаванд. Бо вуҷуди ин, онҳо танҳо имконияти назариявии чунин усули шинохтро эътироф мекарданд ва истифодаи истисноии онро амалан ғайриимкон мешумориданд. Чунон ки худи Лейбнитс дар китоби «Монадология» иқрор кардааст: «дар амалҳои мо ҳамаамон се чор ҳисса таҷрибагароем» (§ 28).

### Бенедикт Спиноза (1632—1677)

Фалсафаи хирадгароӣ дар шакли мантиқӣ ва низомманд дар асри XVII аз ҷониби Спиноза рушд ёфт. Ӯ мекӯшид ба саволҳои асосии зиндагӣ ҷавоб диҳад ва эълон мекард, ки «Худо танҳо дар маънои фалсафӣ вуҷуд дорад».

Идеалҳои Спиноза Декарт, Эвклид, Томас Гоббс ва теологи яҳудӣ Маймонид буданд. «Усули геометрӣ»-и Спиноза душворфаҳм ҳисоб мешуд: Гёте иқрор мекард, ки «бештар аз навиштаҳои Спиноза чизе намефаҳмад». Асари *Этика*-и ӯ дорои сохторҳои математикӣ ва ҷойҳои норавшан аст. Ба фалсафаи Спиноза Алберт Эйнштейн низ таваҷҷуҳ дошт.

### Иммануил Кант (1724—1804)

Кант низ аз хирадгароии анъанавӣ оғоз кард ва осори Лейбнитс ва Христиан Волф-ро омӯхт. Пас аз шиносоӣ бо корҳои Дэвид Юм, ӯ фалсафаи шахсии худро рушд дод, ки кӯшиши пайвастани хирадгароӣ ва таҷрибагароӣ буд. Ин равия номи идеализми транссенденталиро гирифт.

Кант бар он буд, ки «ақли холис» танҳо вақте ба амал ҳавасманд мешавад, ки ба ҳадди фаҳмиши худ мерасад ва мекӯшад чизҳои берун аз ҳиссиётро дарк кунад — мисли Худо, озодии ирода ё ҷовидонагии рӯҳ. Ӯ онҳоро «чиз дар худ» меномид ва бар он таъкид мекард, ки онҳо барои ақл нофаҳмоянд. Кант таҷрибагароёнро барои беэътиноӣ ба нақши ақл дар дарки таҷриба танқид мекард. Аз ин рӯ, ба назари ӯ барои шинохт ҳам таҷриба ва ҳам ақл заруранд.

## Нигаред низ

* Таърихи фалсафа
* Фалсафаи асри XVII
* Хирадгароии интиқодӣ
* Неохирадгароӣ

## Эзоҳ

## Адабиёт

* *Киссел М. А.* Сарнавишти муаммои кӯҳна (хирадгароӣ ва таҷрибагароӣ дар фалсафаи буржуазии асри XX). — М.: Мысль, 1974. — 279 с. — 21 000 экз.

## Пайвандҳо

* Markie, Peter (2004), «Хирадгароӣ ва таҷрибагароӣ», *Stanford Encyclopedia of Philosophy*, Edward N. Zalta (ed.),
* John F. Hurst (1867), *Таърихи хирадгароӣ бо баррасии вазъи кунунии илоҳиёти протестантӣ*