# Инфаркти миокард

| Инфаркти миокард |
| --- |
|  Диаграммаи **инфаркти миокард** (2) дар минтақаи девори пеш (инфаркти апикалӣ) пас аз баста шудани шохаи артерияи коронарии чап |
| МКБ-10 |
I21.-I22. |
| МКБ-9 | 410 |
| OMIM | 608557 |
| DiseasesDB | 8664 |
| MedlinePlus | 000195 |
| eMedicine |
med/1567  Шаблон:EMedicine2 Шаблон:EMedicine2 |
| MeSH | D009203 |

**Инфаркти миокард** (**сактаи қалб**) аз сабаби комилан ё қисман баста шудани (окклюзия) артерия, ки қалбро бо хун таъмин мекунад, ба вуҷуд меояд. Вайрон шудани воридоти хун ба қалб метавонад боиси осеби ҷиддӣ ё марги мушакҳои қалб гардад. Инфаркти миокард — ҳолатест, ки ба ҳаёт таҳдид мекунад, бинобар ин, агар шумо дар худ ё шахси дигар онро гумон кунед, муҳим аст, ки ҳарчи зудтар ёрии таъҷилиро даъват кунед.

Одатан, аломатҳои инфаркти миокард ба стенокардия шабоҳат доранд, аммо бо нишонаҳои шадидтар, аз ҷумла нафастангӣ, фишор, сӯзиш ё дард дар қафаси сина, ки метавонад ба гардан, дасти чап, пушт ё ҷоғ паҳн шавад, инчунин метавонад дилбеҳузурӣ ва дард дар шикам бошад. Маҷмӯъ ва шиддати аломатҳо метавонанд фарқ кунанд: касе дарди сахтро ҳис мекунад, дар каси дигар он суст ифода ёфтааст ё тамоман нест. Инфаркти миокарди «бидуни дард» (онро инчунин «хомӯш» меноманд) бештар дар пиронсолон ва одамони гирифтори диабети қанд дида мешавад. Занҳо нисбат ба мардон ҳангоми сактаи қалб бештар дар бораи аломатҳои ғайриоддӣ, масалан, дард дар қисми болоии пушт ё китфҳо, чарх задани сар, хастагии ғайриоддӣ хабар медиҳанд. Аломатҳо метавонанд дар давоми чанд соат пайдо ва нопадид шаванд.

Аксарияти кулли ҳолатҳои инфаркти миокард дар одамони гирифтори бемории ишемикии дил (БИД) инкишоф меёбанд. Ҳангоми БИД деворҳои артерияҳое, ки қалбро бо хун таъмин мекунанд, танг мешаванд, ки дар натиҷа қалб оксигени камтар мегирад. Аксар вақт тангии артерияҳо дар натиҷаи ҷамъ шудани холестерин дар деворҳои рагҳо ба амал меояд.

Ба омилҳои хавфи инфаркти миокард фишори баланди хун ва сатҳи холестерин, тамокукашӣ, вазни зиёдатӣ, диабети қанд, камҳаракатӣ дохил мешаванд. Сабаби камтар паҳншудаи сактаи қалб — спазм (фишурдашавӣ)-и артерияҳои коронарӣ (ғизодиҳандаи қалб) мебошад. То охир маълум нест, ки чӣ метавонад боиси ин спазм гардад, дар байни сабабҳои эҳтимолӣ — истифодаи маводҳои нашъаовар, тамокукашӣ, стресси сахт (масалан, талафоти вазнин, чунин ҳолатро инчунин синдроми Такотсубо ё «синдроми қалби шикаста» меноманд). Спазм метавонад дар артерияҳое, ки ба атеросклероз дучор нашудаанд, ба вуҷуд ояд. Боз як сабаби нодири сактаи қалб — ҷудошавии (даридани) девори артерия мебошад.

Барои ташхиси сактаи қалб электрокардиограмма (ЭКГ)-ро истифода мебаранд, ки метавонад нишонаҳои оғози онро нишон диҳад, ва таҳлили хун барои маркерҳои осеби миокард (тропонин). Ба ғайр аз ин, духтурон метавонанд дигар санҷишҳоро низ истифода баранд, масалан, ангиография, УЗИ-и қалб, аксҳои қалб бо ёрии рентген, КТ ё МРТ.

Табобатро ҳарчи зудтар оғоз кардан муҳим аст. Барои табобат доруворӣ ва ҷарроҳиҳо, ба монанди мудохилаи коронарии аз пӯст ва шунтикунии аортокоронарӣ истифода мешаванд, ки ҳадафашон барқарор кардани гузариши артерияҳо мебошад. Тактикаи табобат аз намуди сактаи қалб вобаста аст, онҳо ду намуданд: инфаркти миокард бидуни болоравии сегменти ST (ИМбпST) ва инфаркти миокард бо болоравии сегменти ST (ИМпST). Намуди аввал маънои онро дорад, ки артерия қисман баста шудааст, ва намуди дуюм басташавии комилро ифода мекунад.

Пас аз гузаронидани инфаркти миокард ба бемор, одатан, тағйири тарзи ҳаёт ва истеъмоли якумраи табобати доруворӣ, масалан, статинҳо, антиагрегантҳо тавсия дода мешавад.

## Эпидемиология ва омилҳои хавф

Дар соли 2020 бемории ишемикии дил ба 126 миллион нафар дар саросари ҷаҳон таъсир мерасонад. Мардон нисбат ба занон бештар ба БИД гирифтор мешаванд. Бино ба маълумоти ТУТ, фавт аз бемории ишемикии дил бештар дар Русия, Украина ва ИМА ба қайд гирифта шудааст.

Инфаркти шадиди миокард — ҷиддитарин зуҳуроти бемории ишемикии дил аст. Он боиси зиёда аз 4 миллион фавт дар Аврупо ва Осиёи Шимолӣ мегардад. Ҳар сол дар кишварҳои пешрафта зиёда аз сеяки фавтҳо ба инфаркти миокард рост меоянд. Дар Амрико инфаркти миокард ҳар 40 сония рух медиҳад. Синну соли миёнае, ки дар он сактаи қалб дар мардон ба амал меояд — 66 сол, дар занон — 72 сол аст. Дар айни замон, дар давоми 20 соли охир фавт дар давоми 6 моҳ пас аз инфаркти шадиди миокард коҳиш ёфтааст.

ИМпST бештар дар мардон дида мешавад. Хавфи инкишофи инфаркти миокард ва дигар бемориҳои қалбу раг дар занон камтар аст. Сабабҳои ин фарқият ҳанӯз номаълум боқӣ мемонанд. Гумон мерафт, ки эстроген метавонад таъсири муҳофизатӣ дошта бошад, аммо ин назария дар тадқиқотҳо тасдиқи худро наёфт. Маълумоти тадқиқотҳо нишон медиҳанд, ки дар байни занон омилҳои хавфи бемориҳои қалбу раг камтар паҳн шудаанд: дар муқоиса бо мардон онҳо камтар тамоку мекашанд, фишори баланд, диабет ва вазни зиёдатӣ доранд. Ба ғайр аз ин, занон дар бораи аломатҳои паҳншудаи инфаркти миокард беҳтар огоҳанд.

## Механизми инкишоф ва истилоҳот

Қалб, ба монанди ҳар як узв ва бофтаи бадани инсон, ба оксиген ниёз дорад. Артерияҳо қалбро бо хуни бо оксиген бойшуда таъмин мекунанд. Агар артерияи ба қалббаранда осеб дида бошад, таъмини қалб бо хун метавонад вайрон шавад ё тамоман қатъ гардад. Он гоҳ як қисми мушакҳои қалб (миокард) бе оксиген монда (ишемия), нобуд мешавад — ин ҳолатро инфаркти миокард меноманд.

Ҳангоми бемории ишемикии дил артерияҳо аз сабаби ҷамъшавии чарбҳо (лавҳаҳо) дар деворҳо танг мешаванд. Тангии артерия ҷараёни хунро ба қалб коҳиш медиҳад, ки метавонад боиси дард ва фишурдашавӣ дар қафаси сина гардад, ки онро стенокардия меноманд. Агар лавҳа кафида равад, тромб ба вуҷуд меояд, ки метавонад ҷараёни хунро дар артерияи ба қалббаранда банд кунад. Сактаи қалб метавонад боиси норасоии қалб гардад — ҳолате, ки дар он қалб наметавонад миқдори кофии хунро барои фаъолияти муқаррарии организм интиқол диҳад, инчунин боиси вайроншавии хатарноки ритм ё қатъи қалб гардад.

Мувофиқи натиҷаҳои ЭКГ, инфаркти миокардро ба инфаркти миокард бидуни болоравии сегменти ST (ИМбпST) ва инфаркти миокард бо болоравии сегменти ST (ИМпST) ҷудо мекунанд. Намуди аввал маънои онро дорад, ки артерия қисман баста шудааст, ва намуди дуюм басташавии комилро дар назар дорад.

Вобаста аз фарқиятҳои патоморфологӣ, клиникӣ ва прогностикӣ, намудҳои дигари инфаркти миокард (ИМ) низ метавонанд ҷудо карда шаванд. Мувофиқи таърифи чаҳоруми универсалии инфаркти миокард, намудҳои зерини инфаркти миокард мавҷуданд (баъзеи онҳо бо осеби миокард ҳангоми ҷарроҳиҳо алоқаманданд):

* ИМ, ки дар натиҷаи даридан ё осеби лавҳаи атеросклеротикӣ ба вуҷуд омадааст;

* ИМ, ки бо коҳиши воридоти оксиген дар лаҳзае, ки ниёз ба оксиген зиёд аст, алоқаманд аст, масалан, ҳангоми хунравӣ (пастшавии якбораи гемоглобин), аз сабаби баъзе намудҳои аритмияҳо (тахиаритмия, брадиаритмия), спазми рагҳои коронарӣ;

* ҳолате, ки аломатҳо инфаркти миокардро нишон медиҳанд, аммо шахс пеш аз он ки натиҷаҳои таҳлилҳо барои маркерҳои осеби миокард оянд ё ЭКГ гузаронида шавад, мемирад;

* ИМ, ки бо мудохилаи коронарии аз пӯст (МКП) алоқаманд аст;

* ИМ, ки бо тромбози стент пас аз МКП алоқаманд аст, ки ҳангоми ангиография ё аутопсия тасдиқ шудааст;

* ИМ, ки бо рестеноз (дубора танг шудани сӯрохии артерия) дар дохили стент пас аз МКП алоқаманд аст;

* ИМ, ки бо шунтикунии аортокоронарӣ алоқаманд аст.

## Аломатҳо

### Дард

Аломатҳои аз ҳама паҳншудаи инфаркти миокард — дард ё нороҳатӣ дар мобайн ё қисми чапи қафаси сина мебошанд. Ба ҷои дард метавонад эҳсоси фишор, фишурдашавӣ, сӯзиш бошад. Дард метавонад ба дигар қисмҳои бадан — қисми болоии шикам, китфҳо, дастҳо, гардан, гулӯ, ҷоғи поён ва дандонҳо паҳн шавад. Он тадриҷан пайдо мешавад ва зиёда аз чанд сония давом мекунад. Шиддати дард дар одамони гуногун фарқ мекунад. Баъзе одамон метавонанд ин эҳсосро ҳамчун дард ҳангоми ҳазм нашудани хӯрок тавсиф кунанд. Касе (бештар пиронсолон, одамони гирифтори диабет) ҳангоми инфаркт метавонанд тамоман дардро ҳис накунанд.

### Дигар аломатҳо

Дигар аломатҳое, ки метавонанд ҳангоми инфаркти миокард пайдо шаванд: нафастангӣ, дилбеҳузурӣ, қайкунӣ, арақи сард, тезшавии тапиши қалб, заифӣ, чарх задани сар, эҳсоси изтироб, ки ба ҳамлаи ваҳм шабоҳат дорад. Занҳо ҳангоми инфаркти миокард нисбат ба мардон бештар нафастангӣ, дилбеҳузурӣ ва қайкунӣ, дард дар пушт, китфҳо ва ҷоғро ҳис мекунанд.

### Инфаркти миокарди «бидуни дард»

Инфаркти миокард метавонад бе аломатҳо ё бо аломатҳои ноаён гузарад — дар ин ҳолат онро сактаи қалби «бидуни дард» ё «хомӯш» меноманд. Аксар вақт инфаркти миокарди «бидуни дард»-ро дертар ҳангоми кардиограммаи муқаррарӣ ошкор мекунанд. Набудани аломатҳо гузоштани саривақтии ташхис ва пешгирии дуюмдараҷаро душвор месозад. Басомади вохӯрии сактаи қалби «бидуни дард»-ро низ ҳисоб кардан душвор аст — бино ба маълумоти гуногун, он аз 9-37 % то тақрибан нисфи тамоми ҳолатҳои ИМ-ро ташкил медиҳад. Аксар вақт инфаркти миокарди «бидуни дард» дар пиронсолон ва одамони гирифтори диабет вомехӯрад.

## Омилҳои хавф

Омилҳои хавфи инфаркти миокард ба модификатсияшаванда (ки шахс метавонад ба онҳо таъсир расонад) ва ғайримодификатсияшаванда (ки ба онҳо таъсир расонида намешавад) ҷудо мешаванд. Омезиши чанд омили хавф эҳтимолияти инфаркти миокард ва дигар бемориҳои қалбу раг-ро зиёд мекунад.

### Модификатсияшаванда

*Тамокукашӣ* рагҳои хунгардро осеб мерасонад, хавфи инкишофи атеросклероз ва пайдоиши тромбҳоро зиёд мекунад. Дуди сигор аз зиёда аз 7000 моддаҳои кимиёвӣ иборат аст, бинобар ин тамокукашии пассивӣ низ хавфи бемориҳои қалбу рагро зиёд мекунад.

*Фишори баланд (артериальная гипертензия)* бори қалбро зиёд мекунад, артерияҳои қалбро бо хун таъминкунандаро осеб мерасонад ва хавфи норасоии қалб, гурда, инфаркти миокард ва сактаи мағзи сар-ро зиёд мекунад. Фишори шараёнӣ қувваеро ифода мекунад, ки бо он хун ба деворҳои рагҳо фишор меорад. Фишори 120/80 муқаррарӣ ҳисобида мешавад. Рақамҳои *120—129/камтар аз 80* ҳамчун фишори баландшуда арзёбӣ мешаванд, ки хавфи инкишофи гипертонияро зиёд мекунад. Тавсияҳои Коллеҷи кардиологияи Амрико/Ассотсиатсияи кардиологии Амрико (American College of Cardiology/American Heart Association (ACC/AHA)) дар соли 2017, чанд дараҷаи баландшавии фишори шараёниро ҷудо мекунанд, аз ҷумла I — *130—139/80—89* ва II — камаш 140/90.

*Сатҳи баланди холестерин* дар организм. Холестерин дар ҷигар сохта мешавад, як қисмаш бо хӯрок ба организм ворид мешавад. Ин модда дар истеҳсоли гормонҳо, витамини D ва кислотаҳои талха, ки ба ҳазми хӯрок кӯмак мерасонанд, иштирок мекунад. Холестерин ба ду намуд ҷудо мешавад: липопротеинҳои зичии баланд — «хуб», ва липопротеинҳои зичии паст — «бад». Холестерини «хуб» ба ҷигар бармегардад ва тавассути он аз организм хориҷ мешавад. Сатҳи холестерини «бад» метавонад аз сабаби тарзи ҳаёт, ғизои нодуруст, хусусиятҳои генетикӣ баланд шуда, боиси пайдоиши лавҳаҳо дар деворҳои рагҳо гардад. Дар байни популятсияи умумӣ (ҳангоми хавфи пасти қалбу раг) сатҳи оптималии холестерини умумӣ тақрибан 3,8 ммоль/л, ва липопротеинҳои зичии паст — 2,6 ммоль/л-ро ташкил медиҳад, аммо нишондиҳандаи хеле муҳимтар, ки хавфи пайдоиши атеросклерозро муайян мекунад, **коэффитсиенти атерогенӣ** мебошад, бинобар ин ҳангоми хондани липидограмма пеш аз ҳама бояд ба он аҳамият дод, на ба нишондодҳои липопротеинҳо дар алоҳидагӣ ва на ба холестерини умумӣ.

*Вазни зиёдатӣ* — омили хавфи фишори баланд ва сатҳи холестерин, синдроми метаболикӣ, диабети қанд, бемориҳои қалбу раг ва дигар бемориҳо мебошад. Яке аз роҳҳои арзёбии дараҷаи вазни зиёдатӣ ба чен кардани таносуби гирди миён ба гирди сурин ё қад асос ёфтааст. Мувофиқи тавсияҳои Созмони ҷаҳонии тандурустӣ, нишонаи фарбеҳӣ таносуби гирди миён ва сурин аз 0,90 дар мардон ва 0,85 дар занон болотар ҳисобида мешавад. Нишондиҳандаҳо барои одамони нажоди аврупоӣ мувофиқанд, аммо метавонанд барои нажодҳои дигар фарқ кунанд.

Зери *ғизои нодуруст* рациони дорои миқдори зиёди холестерин, чарбҳои сершуда (гӯшти сурх ва гӯшти коркардшуда — ҳасиб, ветчина, бекон) ва трансчарбҳо (маҳсулоти қаннодӣ, чипсҳо) дар назар дошта мешавад. Ғизои нодуруст ба баланд шудани сатҳи холестерин, хавфи инкишофи диабети қанд ва зиёд шудани вазн мусоидат мекунад.

*Камҳаракатӣ* метавонад ҳатто мустақилона омили хавфи бемориҳои қалб бошад ва эҳтимолияти пайдоиши дигар омилҳо — вазни зиёдатӣ, гипертензияи шараёнӣ, сатҳи баланди холестерин, диабетро зиёд кунад. Машқҳои мунтазами ҷисмонии миёна (пиёдагардии тез, рақс) ва шадид (давидан, шиноварӣ) хавфи бемориҳои қалбу рагро кам мекунанд ва ба назорат кардани сатҳи холестерин, вазн, диабет кӯмак мерасонанд.

*Сатҳи баланди глюкоза (қанди хун)* метавонад рагҳои хунгардро осеб расонад. Диабети қанд, махсусан назоратнашаванда, хавфи бемориҳои қалбу рагро зиёд мекунад.

Вазни зиёдатӣ, гипертензияи шараёнӣ ва сатҳи баланди қанд дар хун аксар вақт якҷоя вомехӯранд — ин омезиш *синдроми метаболикӣ* номида мешавад. Дар шахси гирифтори синдроми метаболикӣ эҳтимолияти бемориҳои қалб ду баробар ва диабети қанд панҷ баробар зиёдтар аст.

Стресс — омили қавии хавф аст. Баъзе одамон бо стресс тавассути тамокукашӣ, истеъмоли машрубот, аз ҳад зиёд хӯрдан ва дигар *одатҳои бад* мубориза мебаранд, ки онҳо низ омилҳои хавф барои саломатии қалбу рагҳо ба шумор мераванд. Стресс инчунин метавонад боиси баланд шудани фишори шараёнӣ гардад, боиси синдроми Такотсубо («синдроми қалби шикаста», кардиомиопатияи стрессӣ) гардад. Дар ин ҳолат аломатҳое пайдо мешаванд, ки ба сактаи қалб шабоҳат доранд, воридоти хун ба қалб бозмеистад ё кам мешавад, аммо на аз сабаби басташавӣ ё тангии артерия. Ин синдром асосан дар занон дида мешавад

### Тағйирнопазир

Хавфи бемориҳои дилу раг бо *синну сол* зиёд мешавад: дар мардон он аз 45-солагӣ ва дар занон аз 55-солагӣ (пас аз менопауза) боло меравад.

*Таърихи оилавии бемориҳои дил.* Хавф дар сурати мавҷуд будани бемориҳои дил дар хешовандони наздик (падар, модар, бародар, хоҳар) зиёдтар аст, агар беморӣ дар мардон то 55-солагӣ ва дар занон то 65-солагӣ ташхис шуда бошад. Агар дар анамнези оилавӣ бемориҳои дилу раг мавҷуд бошанд, бояд бо духтур машварат кард, ки аз кадом синну сол ва чӣ қадар вақт муоина гузаштан лозим аст ва кадом нишондиҳандаҳову омилҳои хавфро назорат бояд кард.

*Преэклампсия* — оризаест, ки одатан пас аз ҳафтаи 20-уми ҳомиладорӣ дар баъзе занон ба вуҷуд меояд. Аломатҳои зуд-зуди преэклампсия — фишори баланди хун, пайдо шудани сафеда дар пешоб ва варамҳо мебошанд. Бе табобат преэклампсия метавонад боиси оризаҳои хатарнок барои модар ва кӯдак гардад, масалан, таваллуди бармаҳал ё ҷудошавии пласента. Преэклампсия хавфи бемориҳои дилу раг, аз ҷумла инфаркти миокардро дар оянда зиёд мекунад.

Беморие, ки бар асари *сирояти нави коронавирус* ба вуҷуд меояд, хавфи пайдоиши лахтаҳои хунро (тромб) зиёд мекунад, ки метавонад ба инфаркти миокард, инсулт ва дигар оризаҳо оварда расонад. Зарари миокард ҳангоми COVID-19 метавонад ҳатто дар сурати набудани бемориҳои дилу раг дар анамнези шахс пайдо шавад.

**Дигар омилҳои хавф**. Омилҳои иҷтимоиву демографӣ, аз қабили сатҳи пасти таҳсилот, даромад ва зиндагӣ дар минтақаҳои камбизоат хавфи бемории ишемияи дилро зиёд мекунанд. Эҳсосоти шадид, масалан, хашм ва андӯҳ метавонанд хавфи инфаркти миокардро зиёд кунанд, хусусан дар одамоне, ки аллакай бемориҳои дилу раг доранд. Стресси музмин дар ҷои кор (зиёд кор кардан, рӯзи кории тӯлонӣ, талаботҳои баланди психологӣ) метавонад омили рушди бармаҳали бемории ишемияи дил дар мардон гардад. Ҳолатҳои тӯлонии стресс дар оила низ ин хавфро зиёд мекунанд. Инчунин ба омилҳои хавф афсурдагии клиникӣ, ҳамлаҳои воҳима ва ташвиш дохил мешаванд.

## Ташхис

Минтақаҳои дард ҳангоми инфаркти миокард: сурхи тира — минтақаи маъмулӣ, сурхи равшан — дигар минтақаҳои эҳтимолӣ
Намуд аз ақиб
Паҳншавии инфаркти миокард дар байни онҳое, ки бо дарди қафаси сина ба шуъбаҳои қабул муроҷиат мекунанд, тақрибан чунин аст: 5—10 % ИМпST, 15—20 % ИМбпST, 10 % стенокардияи ноустувор, 15 % дигар бемориҳои дилу раг, 50 % бемориҳои ғайри дилу раг. Аз ҷумла, духтурон бояд дигар ҳолатҳои ба ҳаёт таҳдидкунанда, ба монанди ҷудошавии аорта, тромбоэмболияи шарёни шуш ва пневмоторакс-ро истисно кунанд. Дарди қафаси сина инчунин метавонад аломати дигар бемориҳо бошад, масалан панкреатит, холесистит, осеби қафаси сина ва патологияҳои қисми гардани сутунмӯҳра.

Одатан, инфаркти миокардро бо ёрии меъёрҳои зерин ташхис мекунанд: мавҷудияти аломатҳо, мавҷудият ё набудани баландшавии сегменти ST дар ЭКГ, сатҳи баланди тропонин, ошкор кардани тромб бо ёрии ангиография ё томографияи компютерӣ.

*Электрокардиограмма* фаъолияти электрикии дилро чен мекунад: дил кашиш хӯрда, сигналҳои электрикӣ тавлид мекунад, ки дастгоҳи ЭКГ онҳоро дар коғаз сабт мекунад. ЭКГ нишон медиҳад, ки дил чӣ қадар зуд мезанад ва риthm (мунтазам ё номунтазам)-ро сабт мекунад. ЭКГ ташхисро дар тақрибан 80%-и ҳолатҳо тасдиқ мекунад. Ҳангоми ташхиси инфаркти миокард ЭКГ метавонад чанд маротиба гузаронида шавад.

Барои муайян кардани *нишондиҳандаҳои осеби миокард*, сатҳи тропонини дилро чен мекунанд — ин сафеда одатан дар хун ёфт намешавад ва танҳо ҳангоми некрози миокард хориҷ мешавад ва яке аз воситаҳои махсуси ташхиси лаборатории инфаркти миокард ба ҳисоб меравад. Сатҳи тропонин пас аз 2-3 соат ба баландшавӣ оғоз карда, пас аз 24-28 соат ба авҷи худ мерасад.

Ҳамчун ташхис *визуализатсия*-ро истифода мебаранд, яъне маҷмӯи усулҳое, ки барои гирифтани аксҳои дил кӯмак мекунанд. Он метавонад ғайриинвазивӣ (рентгенография, ТК ё МРТ-и қафаси сина, эхокардиография) ва инвазивӣ (ангиография) бошад. Рентгенография имкон медиҳад, ки сабабҳои алтернативии пайдоиши аломатҳо истисно карда шаванд ва санҷида шавад, ки оё пас аз инфаркти миокард оризаҳо пайдо шудаанд ё не. Бо ёрии эхокардиография (УЗИ-и дил) метавон мушаки дилро дид, кори клапанҳоро арзёбӣ кард ва осебҳои эҳтимолиро муайян намуд.

Ангиографияи коронарӣ кӯмак мекунад, ки оё дар шарёни дил басташавӣ ё тангшавӣ мавҷуд аст. Ҳангоми ин амалиёт духтур найчаи борик (катетер)-ро тавассути раги хунгард дар қадкаш ё даст ворид мекунад ва тавассути он ранги махсус (моддаи контрастӣ) мефиристад, ки барои ошкор кардани ҷои басташавӣ кӯмак мекунад. Патологияро метавон фавран бо гузоштани стент бартараф кард — ин амалиёт мудохилаи коронарии тавассути пӯст (МКП) номида мешавад.

## Табобат

Ҷойгиршавии дастҳо ҳангоми гузаронидани эҳёи дилу шуш
### Ёрии аввал

Инфаркти миокард аз духтурон оғози фаврии табобатро талаб мекунад, бинобар ин дар сурати пайдо шудани гумони аввалин ба инфаркти миокард фавран даъват кардани ёрии таъҷилӣ хеле муҳим аст. Ёрии аввал ҳангоми ҳамлаи дил:

Ёрии таъҷилиро даъват кунед.

Аз шахс хоҳиш кунед, ки нишинад, гӯед, ки ёрии таъҷилӣ аллакай дар роҳ аст — шояд ин ӯро каме ором кунад. Ҳолати нишаста бори дилро сабук мекунад. Ба ӯ кӯмак кунед, ки либосҳои тангро кашад.

Пурсед, ки оё шахс ягон дору барои табобати бемориҳои дилу раг қабул мекунад. Агар духтур ба ӯ қабули доруҳоро дар сурати ҳамлаи дил тавсия дода бошад (масалан, доруҳои нитроглитсерин, антиагрегантҳо) — ба ӯ кӯмак кунед, ки онҳоро қабул кунад.

Агар шахс аз ҳуш рафта бошад ва нафас накашад, бояд эҳёи дилу шуш-ро оғоз кард.

### Терапияи реперфузионӣ

Табобат аз навъи инфаркти миокард (ИМбпST ё ИМпST) вобаста хоҳад буд. Аз ҷумла, ҳангоми ИМпST бояд ҳарчи зудтар терапияи реперфузиониро гузаронд, яъне ҷараёни хунро дар шарьён барқарор кард. Ҳадафи табобат — то ҳадди имкон наҷот додани дил бо роҳи бартараф кардани сабаб ва барқарор кардани гузариши шарьёни басташуда мебошад.

#### Мудохилаи коронарии тавассути пӯст

Мудохилаи коронарии тавассути пӯст (МКП) — намуди афзалиятноки терапияи реперфузионӣ мебошад, ки барои барқарор кардани ҷараёни хун дар шарьёни басташуда равона шудааст. Муҳим аст, ки МКП дар давоми 120 дақиқа аз лаҳзаи муроҷиат барои ёрии тиббӣ гузаронида шавад. Ин амалиёт аз гузаронидани ангиография оғоз мешавад — тавассути раги хунгард дар қадкаш ё даст ба бемор катетер бо моддаи контрастӣ ворид карда мешавад, то ҷой ва дараҷаи басташавӣ ошкор карда шавад. Катетер бо баллони махсус муҷаҳҳаз аст. Вақте ки катетер ба ҷои тангшавӣ мерасад, баллон дам карда шуда, сӯрохии шарьёнро васеъ мекунад. Одатан, пас аз ин духтурон фавран дар шарьён стент мегузоранд, то хавфи дубора танг шудани онро дар оянда кам кунанд.

Самаранокии чунин амалиёт ба 90 % мерасад, аммо дар баъзе ҳолатҳо тангшавӣ метавонад дубора пайдо шавад — ин ҳолат рестеноз номида мешавад. Рестеноз дар ҳолатҳои зерин ба вуҷуд меояд:

дар 30 % бемороне, ки МКП-и онҳо бидуни гузоштани стент гузаронида шудааст;

дар 15 % беморон бо стенди металлии оддӣ;

дар камтар аз 10 % беморон бо стенте, ки бо дору пӯшонида шудааст.

Боз як оризаи МКП — пайдоиши лахтаи хун дар дохили стент (тромбози стент) мебошад. Ин тромб метавонад ҷараёни хунро бандад ва боиси инфаркти миокард шавад. Одатан, аксари тромбозҳо дар 30 рӯзи аввали пас аз амалиёт сабт мешаванд. Таъини антикоагулянтҳо — доруҳое, ки пайдоиши тромбҳоро пешгирӣ мекунанд — имкон медиҳад, ки ин мушкил ҳал карда шавад.

Дар сурате ки гузоштани стент дар мӯҳлатҳои муайяншуда имконнопазир бошад, метавонад *фибринолиз* — ворид кардани доруе, ки тромбҳоро ҳал мекунад, интихоб карда шавад. Пас аз фибринолиз духтурон метавонанд МКП-и баъдиро гузаронанд. Ворид кардани фибринолитик ба одамони дорои хунравӣ, осеби наздик, инсулт дар анамнез, гипертонияи шарьёнӣ ва инчунин ба беморони дорои ИМбпST тавсия дода намешавад.

### Табобати доруворӣ

Табобати дорувории инфаркти миокард метавонад доруҳои зеринро дар бар гирад:

Доруҳои дардовар дардро сабук карда, фаъолияти системаи асаби симпатикиро кам мекунанд, ки дар навбати худ бори дилро кам мекунад.

Бета-адреноблокаторҳо кӯмак мекунанд, ки бори мушаки дил кам шавад, задани дил суст ва фишор паст гардад, ки дар натиҷа осебҳои дил аз ишемия кам мешаванд.

Блокаторҳои РААС (системаи ренин-ангиотензин-алдостерон) фишори хунро паст ва бори дилро кам мекунанд.

Терапияи пасткунандаи липидҳо миқдори холестеринро дар хун кам мекунад, ки хавфи ҳамлаи дигари дил ва инсултро коҳиш медиҳад.

Антиагрегантҳо пайдоиши тромбҳои навро пешгирӣ карда, хавфи инфаркти такрории миокардро кам мекунанд.

Антикоагулянтҳо ба лахташавии хун таъсир мерасонанд. Онҳо дар чанд соати аввали пас аз ҳамлаи дил беҳтар таъсир мекунанд.

## Табобати ҷарроҳӣ

*Стентикунонӣ*.

*Шунтронии шараёни коронарӣ* вақте гузаронида мешавад, ки ҷараёни хун дар шарьёни басташударо бо ёрии МКП барқарор кардан имконнопазир бошад (масалан, аз сабаби хусусиятҳои анатомикии бемор) ё дар шахс пас аз инфаркти миокард оризаҳое ба монанди шоки кардиогенӣ ва осеби клапанҳои дил пайдо шуда бошанд. Ҳангоми ин ҷарроҳӣ духтур шарьён ё раги солими баданро гирифта, онро тавре пайванд мекунад, ки хун тавассути он ба дил бо гардиши ҷои басташуда бирасад. Оризаҳои эҳтимолии ин ҷарроҳӣ: хунравӣ, норасоии дил, инсулт, сироят, инфаркти миокард, норасоии гурда, марг.

## Барқарорсозӣ (Реабилитатсия)

Барқарорсозӣ фавти аз бемориҳои дилу раг, шумораи бистаришавӣ дар беморхонаро кам карда, сифати ҳаётро баланд мебардорад. Барқарорсозӣ пас аз инфаркти миокард бояд дар беморхона оғоз шуда, пас аз баргаштан ба хона идома ёбад. Он метавонад тадбирҳои зеринро дар бар гирад:

Тағйир додани тарзи ҳаёт — машваратҳо дар бораи кам кардани хавфи фалокатҳои дилу раг, назорати омилҳои хавф.

Машқҳои ҷисмонӣ — бори мӯътадили аэробӣ камаш се маротиба дар як ҳафта на камтар аз 30 дақиқа дар як рӯз. Сатҳи бор вобаста ба вазнинии ҳолат муайян карда мешавад.

Кор бо стресс, ташвиш ва афсурдагӣ — скрининг бо ёрии саволномаҳо, машварати психологӣ ва таъини доруҳо дар сурати зарурат.

Терапияи ҷисмониро, ки аз машқҳо бо мутахассис иборат аст, набояд бо физиотерапия (масалан, электрофорез, магнитофорез) омехта кард. Якум дар барқарорсозии одамон пас аз инфаркт, инсулт ва осебҳо воқеан самаранок аст. Дуюм самаранокӣ ва бехатарии худро пас аз инфаркти миокард исбот накардааст.

## Пешгӯиҳо

Фавт аз инфаркти шадиди миокард тақрибан 30 %-ро ташкил медиҳад, боз 5—10 %-и касоне, ки инфарктро аз сар гузаронидаанд, дар давоми як соли пас аз он мемиранд. Пешгӯии ҳолати шахс аз бисёр омилҳо, аз ҷумла аз он ки инфаркт чӣ қадар васеъ буд ва оё реперфузия гузаронида шудааст, вобаста аст. Омилҳои таъсиргузори мусбат: реперфузияи бомуваффақияти бармаҳал (МКП дар давоми 90 дақиқа ё фибринолиз дар давоми 30 дақиқа пас аз омадан), нигоҳ дошта шудани вазифаи меъдачаи чапи дил. Омилҳои бадтаркунанда: синну соли пиронсолӣ, дигар бемориҳои ҳамроҳи дилу раг, диабети қанд, реперфузияи дершуда ё нобарор, вазифаи бади меъдачаи чап, афсурдагӣ.

Оризаҳои эҳтимолӣ аксар вақт бо осеби дил аз сабаби ишемия алоқаманданд ва метавонанд ба аритмия, норасоии дил (қисми осебнадидаи дил хеле хурд аст ва ба кор тоб намеорад), бозмонии ногаҳонии дил оварда расонанд. Дигар оризаҳо: шоки кардиогенӣ, инсулт (метавонад аз сабаби ҳаракати тромб ба рагҳои мағзи сар пас аз реваскуляризатсия ё хунрезӣ дар мағзи сар дар заминаи терапияи зидди тромб ба вуҷуд ояд).

Ғайр аз ин, пас аз инфаркти миокард шахс метавонад стресс, ташвиш ва афсурдагиро ҳис кунад. Ҳамин тавр, шаклҳои сабуки афсурдагӣ дар 2/3 ҳиссаи бемороне, ки дар беморхона бинобар инфаркти шадиди миокард буданд, ва афсурдагии шадид дар тақрибан 15 %-и ҳамаи беморони дорои бемориҳои дилу раг ба қайд гирифта шудааст. Ин назар ба нишондиҳандаи миёна дар байни аҳолӣ чанд маротиба зиёдтар аст. Гипотезае мавҷуд аст, ки афсурдагӣ хавфи оқибати нохушро зиёд мекунад ва дар беморони дорои афсурдагӣ, ки пас аз инфаркт инкишоф ёфтааст, хавфи марг се маротиба боло меравад.

## Пешгирӣ

Пешгирӣ (Профилактика) — маҷмӯи тадбирҳоест, ки барои бартараф кардан ё кам кардани таъсири бемориҳои дилу раг равона шудаанд. Пешгирӣ дар чанд сатҳ амал мекунад: дар сатҳи аҳолӣ вазифаи он баланд бардоштани огоҳии одамон дар бораи омилҳои хавф ва тарзи ҳаёти солим (пешгирии аввалия), дар сатҳи инфиродӣ — кор бо одамони дорои хавфи баланди инкишофи бемориҳои дилу раг ва одамони дорои бемориҳои муайяншуда (дар ин ҳолатҳо тарзи ҳаёти солим бо терапияи доруворӣ пурра карда мешавад). Пешгирии ҳолатҳои такрории инфаркти миокард пешгирии сонавӣ номида мешавад.

Арзёбии хавф кӯмак мекунад фаҳмем, ки ба кӣ илова бар тағйири тарзи ҳаёт терапияи доруворӣ лозим аст. Арзёбии хавфи рушди бемориҳои дилу рагро бо ёрии системаҳои гуногун ва калкуляторҳои онлайнӣ анҷом додан мумкин аст. Арзёбии хавфи рушди ин бемориҳо дар 10 соли наздик ба одамон *аз синни 40-солагӣ* тавсия дода мешавад. Агар дар шахс хавфи рушди бемориҳои дилу раг баланд бошад, арзёбӣ ва машварати духтур бояд барвақттар гузаронида шавад. Антиагрегантҳо ҳамчун пешгирии сонавӣ тавсия дода мешаванд, аммо истифодаи онҳо ҳамчун пешгирии аввалия баҳсҳои зиёдеро ба вуҷуд меорад. Масалан, зарар аз истифодаи аспирин дар ин ҳолат метавонад аз фоидааш зиёдтар бошад (кислотаи атсетилсалитсилӣ хавфи хунравиро зиёд мекунад).

*Фосилаи ҷисмонӣ* — яке аз тадбирҳои асосии пешгирӣ буда, фавти аз бемориҳои дилу раг ва дигар бемориҳоро кам мекунад. Ба калонсолон камаш 150 дақиқа бори мӯътадил ё 75 дақиқа бори баланди ҷисмонӣ дар як ҳафта тавсия дода мешавад. Намудҳои фаъолияти мӯътадил: қадами тез, рақс, кори хона. Ба бори ҷисмонии шадид давидан, шиноварӣ, дучархасавории тез дохил мешаванд.

*Даст кашидан аз тамокукашӣ* барои саломатӣ фоида меорад, ҳатто агар шахс солҳои зиёд тамоку кашида бошад. Организм қариб фавран пас аз сигарети охирин ба барқароршавӣ оғоз мекунад, аз ҷумла пас аз 20 дақиқа фишори хун паст мешавад. Пас аз 1—2 сол хавфи ҳамлаи дил хеле кам мегардад.

*Ғизои мутавозин*, рацион бо миқдори зиёди меваву сабзавот (5 порсия), чормағз, лӯбиёгиҳо, моҳӣ (2 порсия дар як ҳафта тавсия мешавад), ғалладонагиҳо. Бояд истеъмоли чарбҳои сершуда (ҳасиб, гӯшти сурх) ва трансчарбҳо (фастфуд, маргарин), маҳсулоти дорои қанди иловашуда, намак (на зиёда аз як қошуқи чойӣ дар як рӯз) кам карда шавад ва машрубот маҳдуд ё истисно карда шавад.

*Кӯшиш барои вазни солим.* Ҳатто каме гум кардани вазн ба организм фоида меорад: кам кардани вазн ба андозаи 3—5 % метавонад сатҳи қанди хун ва хавфи диабетро кам кунад.

*Терапияи дорувории пешгирикунанда* метавонад доруҳои пасткунандаи фишори хун, сатҳи холестерин, антиагрегантҳо ва доруҳои пасткунандаи қанди хунро барои одамони дорои диабети қанд дар бар гирад.

## Инчунин нигаред

Стентикунонӣ

Кардиостимулятор

Шунтронии шараёни коронарӣ

Нитроглитсерин

Ингибиторҳои АФФ

Дефибриллятори автоматии берунӣ

## Эзоҳ

## Адабиёт

ба забони русӣ
Инфаркт миокарда / Руда М. Я. // Излучение плазмы — Исламский фронт спасения. — М. : Большая российская энциклопедия, 2008. — С. 475. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 11). — ISBN 978-5-85270-342-2.

ба забонҳои дигар

*Kristian Thygesen, Joseph S Alpert, Allan S Jaffe* Fourth universal definition of myocardial infarction(англ.) // European Heart Journal : Журнал. — 2019. — 14 January (vol. 40, no. 3). — doi:10.1093/eurheartj/ehy462.

*Donna K. Arnett, Roger S. Blumenthal, Michelle A. Albert* 2019 ACC/AHA Guideline on the Primary Prevention of Cardiovascular Disease: A Report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Clinical Practice Guidelines(англ.) // Circulation : журнал. — 2019. — 10 September (vol. 140, no. 11). — doi:10.1161/CIR.0000000000000678.

*Moien AB Khan, Muhammad Jawad Hashim* Global Epidemiology of Ischemic Heart Disease: Results from the Global Burden of Disease Study(англ.) // Cureus : журнал. — 2020. — July (vol. 12, no. 7). — doi:10.7759/cureus.9349.

*Alexandra N. Nowbar, Mauro Gitto, James P. Howard, Darrel P. Francis, Rasha Al-Lamee* Mortality From Ischemic Heart Disease(англ.) // Circulation: Cardiovascular Quality and Outcomes : журнал. — 2019. — December (vol. 12, no. 6). — doi:10.1161/CIRCOUTCOMES.118.005375.

*Grant W Reed, Jeffrey E Rossi, Prof Christopher P Cannon* Acute myocardial infarction(англ.) // The Lancet : журнал. — 2017. — 14 January (vol. 389, no. 10065). — doi:10.1016/S0140-6736(16)30677-8.

*Emelia J. Benjamin, Paul Muntner, Alvaro Alonso* Heart Disease and Stroke Statistics—2019 Update: A Report From the American Heart Association(англ.) // Circulation : журнал. — 2019. — Vol. 139, no. 10. — doi:10.1161/CIR.0000000000000659.

*Etienne Puymirat, Tabassome Simon, Guillaume Cayla* Acute Myocardial Infarction: Changes in Patient Characteristics, Management, and 6-Month Outcomes Over a Period of 20 Years in the FAST-MI Program (French Registry of Acute ST-Elevation or Non-ST-Elevation Myocardial Infarction) 1995 to 2015(англ.) // Circulation : журнал. — 2017. — 14 November (vol. 136, no. 20). — doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.117.030798.

*Borja Ibanez, Stefan James, Stefan Agewall* 2017 ESC Guidelines for the management of acute myocardial infarction in patients presenting with ST-segment elevation: The Task Force for the management of acute myocardial infarction in patients presenting with ST-segment elevation of the European Society of Cardiology (ESC)(англ.) // European Heart Journal : журнал. — 2018. — 7 January (vol. 39, no. 2). — doi:10.1093/eurheartj/ehx393.

*Salim S. Virani, Alvaro Alonso, Emelia J. Benjamin* Heart Disease and Stroke Statistics—2020. Update: A Report From the American Heart Association(англ.) // Circulation : журнал. — 2020. — Vol. 141, no. 9. — doi:10.1161/CIR.0000000000000757.

*Marjan Walli-Attaei, Philip Joseph, Prof Annika Rosengren, MD, Prof Clara K Chow* Variations between women and men in risk factors, treatments, cardiovascular disease incidence, and death in 27 high-income, middle-income, and low-income countries (PURE): a prospective cohort study(англ.) // The Lancet : журнал. — 2020. — 20 May (vol. 396, no. 10244). — doi:10.1016/S0140-6736(20)30543-2.

*Nisha Arenja, MD, Christian Mueller, MD, Niklas F. Ehl, MD* Prevalence, Extent, and Independent Predictors of Silent Myocardial Infarction(англ.) // The American Journal of Medicine : Журнал. — 2013. — June (vol. 126, no. 6). — doi:10.1016/j.amjmed.2012.11.028.

Prevalence, incidence, predictive factors and prognosis of silent myocardial infarction: A review of the literature(англ.) // Elsevier : Журнал. — 2011. — March (vol. 104, no. 3). — doi:10.1016/j.acvd.2010.11.013.

*Scott M.Grundy, Neil J.Stone, Alison L.Bailey* 2018 AHA/ACC/AACVPR/AAPA/ABC/ACPM/ADA/AGS/APhA/ASPC/NLA/PCNA Guideline on the Management of Blood Cholesterol(англ.) // Journal of the American College of Cardiology : Журнал. — 2019. — Vol. 73, no. 24. — ISSN 0735-1097/$36.00. — doi:10.1016/j.jacc.2018.11.003.

Waist Circumference and Waist–Hip Ratio: Report of a WHO Expert Consultation. — в: World Health Organization, 2011. — Т. Geneva. — 39 с. — ISBN 978 92 4 150149 1.

*Massimo F Piepoli, Arno W Hoes, Stefan Agewall, Christian Albus* 2016 European Guidelines on cardiovascular disease prevention in clinical practice: The Sixth Joint Task Force of the European Society of Cardiology and Other Societies on Cardiovascular Disease Prevention in Clinical Practice (constituted by representatives of 10 societies and by invited experts)(англ.) // European Heart Journal : Журнал. — 2016. — 1 August (vol. 37, no. 29). — doi:10.1093/eurheartj/ehw106.

*Tanya M. Spruill* Chronic Psychosocial Stress and Hypertension(англ.) // Current Hypertension Reports : Журнал. — 2010. — February (vol. 12, no. 1). — doi:10.1007/s11906-009-0084-8.

*David A. Alter, Barry Franklin, Dennis T. Ko* Socioeconomic Status, Functional Recovery, and Long-Term Mortality among Patients Surviving Acute Myocardial Infarction(англ.) // PLOS ONE : Журнал. — 2013. — 3 June. — doi:10.1371/journal.pone.0065130.

*Elizabeth Mostofsky, Elizabeth Anne Penner, Murray A Mittleman* Outbursts of anger as a trigger of acute cardiovascular events: a systematic review and meta-analysis(англ.) // European Heart Journal : Журнал. — 2014. — 1 June (vol. 35, no. 21). — doi:10.1093/eurheartj/ehu033.

Risk of acute myocardial infarction after the death of a significant person in one's life: the Determinants of Myocardial Infarction Onset Study(англ.) // Circulation : Журнал. — 2012. — 24 January (vol. 125, no. 3). — doi:10.1161/CIRCULATIONAHA.111.061770.

*Mika Kivimäki, Solja T Nyberg, G David Batty, Eleonor I Fransson* Job strain as a risk factor for coronary heart disease: a collaborative meta-analysis of individual participant data(англ.) // The Lancet : Журнал. — 2012. — 27 October (vol. 380, no. 9852). — doi:10.1016/S0140-6736(12)60994-5.

*Elaine D Eaker, Lisa M Sullivan, Margaret Kelly-Hayes, Ralph B D'Agostino Sr, Emelia J Benjamin* Marital status, marital strain, and risk of coronary heart disease or total mortality: the Framingham Offspring Study(англ.) // Psychosomatic Medicine : Журнал. — 2007. — July (vol. 69, no. 6). — doi:10.1097/PSY.0b013e3180f62357.

*2020 ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes in patients presenting without persistent ST-segment elevation: The Task Force for the management of acute coronary syndromes in patients presenting without persistent ST-segment elevation of the European Society of Cardiology (ESC)* 2020 ESC Guidelines for the management of acute coronary syndromes in patients presenting without persistent ST-segment elevation: The Task Force for the management of acute coronary syndromes in patients presenting without persistent ST-segment elevation of the European Society of Cardiology (ESC)(англ.) // European Heart Journal : Журнал. — 2020. — 29 August. — doi:10.1093/eurheartj/ehaa575.

*Hasnain M Dalal, Patrick Doherty, Rod S Taylor* Cardiac rehabilitation(англ.) // BMJ : Журнал. — 2015. — 29 September. — doi:10.1136/bmj.h5000.

Exercise‐based cardiac rehabilitation for coronary heart disease(англ.) // Cochrane Database Syst Review : Журнал. — 2016. — January. — doi:10.1002/14651858.CD001800.pub3.

*Brett D Thombs, Eric B Bass, Daniel E Ford* Prevalence of depression in survivors of acute myocardial infarction(англ.) // Journal of General Internal Medicine : Журнал. — 2006. — January (vol. 21, no. 1). — doi:10.1111/j.1525-1497.2005.00269.x.

*David L. Hare, Samia R. Toukhsati, Peter Johansson, Tiny Jaarsma* Depression and cardiovascular disease: a clinical review(англ.) // European Heart Journal : Журнал. — 2014. — 1 June (vol. 35, no. 21). — doi:10.1093/eurheartj/eht462.

Alcohol use and burden for 195 countries and territories, 1990–2016: a systematic analysis for the Global Burden of Disease Study 2016(англ.) // The Lancet : Журнал. — 2018. — 22 September (vol. 392, no. 10152). — doi:10.1016/S0140-6736(18)31310-2.

## Пайвандҳо

Калкулятори онлайн Бойгонӣ шудааст 9 марти 2019  сол. барои арзёбии хавфи рушди бемориҳои дилу раг