# Сомонаи тавсиягар

**Сомонаи тавсиягар**, **сомонаи пешниҳодгар** (англ. recommender system, *вожаи сомона гоҳе бо платформа, алгоритм ё муҳаррик ҷойгузин мешавад*) — як навъи низоми филтркунии иттилоот мебошад, ки унсурҳоеро пешниҳод мекунад, ки барои як корбари мушаххас аз ҳама мувофиқанд.

Арзиши чунин сомонаҳо махсусан дар ҳолатҳое равшан мешавад, ки корбар бояд аз байни шумораи зиёди интихобҳо — масалан, маҳсулот, расона ё муҳтаво — интихоб анҷом диҳад. Платформаҳои бузурги шабакаҳои иҷтимоӣ ва хадамоти стримингӣ аз сомонаҳои тавсиягар истифода мебаранд, ки бо такя ба омӯзиши мошинӣ рафтор ва афзалиятҳои корбаронро таҳлил карда, ҷараёнҳои муҳтавои фардисозишударо фароҳам меоранд.

Одатан, тавсияҳо ба равандҳои гуногуни қабули қарор марбутанд, аз ҷумла интихоби маҳсулот, интихоби мусиқӣ ё манбаи хабарӣ барои мутолиа. Татбиқи сомонаҳои тавсиягар хеле фарогир аст. Намунаҳои маъмул иборатанд аз эҷоди плейлист барои хадамоти видео ва мусиқӣ, пешниҳоди тавсияҳои маҳсулот дар платформаҳои тиҷорати электронӣ ва тавсияи муҳтаво дар шабакаҳои иҷтимоӣ ва веби кушода.

Ин сомонаҳо метавонанд бо як навъи дода (масалан, мусиқӣ) ё бо чанд манбаъ аз платформаҳои гуногун, аз ҷумла хабарҳо, китобҳо ва дархостҳои ҷустуҷӯ, фаъолият кунанд. Ғайр аз ин, сомонаҳои тавсиягари маъруф барои соҳаҳои мушаххас, ба мисли тарабхонаҳо ва хадамоти шиносоии онлайн, низ таҳия шудаанд. Сомонаҳои тавсиягар ҳамчунин барои ҷустуҷӯ ва кашфи мақолаҳои илмӣ ва коршиносон, ҳамкорон, ва хадамоти молиявӣ низ истифода мешаванд.

**Платформаи кашфи муҳтаво** як нармафзори платформавӣ мебошад, ки аз абзорҳои сомонаи тавсиягар истифода мекунад. Он бо истифода аз додаҳои корбар муҳтавои мувофиқро муайян ва пешниҳод намуда, ҳамзамон хароҷоти нигоҳдорӣ ва рушдро коҳиш медиҳад. Платформаҳои кашфи муҳтаво муҳтавои фардисозишударо ба сомонаҳо, дастгоҳҳои мобилӣ ва приставкаҳои телевизионӣ мерасонанд. Имрӯз доираи васеи чунин платформаҳо барои намудҳои гуногуни муҳтаво, аз мақолаҳои хабарӣ ва маҷаллаҳои илмӣ то телевизион вуҷуд дорад.

## Шарҳи умумӣ

Сомонаҳои тавсиягар одатан аз филтркунии ҳамкорона ва/ё филтркунии бар асоси муҳтаво истифода мебаранд, инчунин метавонанд унсурҳои низомҳои донишбунёд дошта бошанд. Филтркунии ҳамкорона бо такя ба рафтори қаблии корбар (масалан, харидҳо ё баҳогузорӣ) ва қарорҳои корбарони монанд модел месозад ва бар асоси он тавсия пешниҳод мекунад. Филтркунии бар асоси муҳтаво бошад, хусусиятҳои қаблан тамғагузоришудаи як унсурро истифода бурда, унсурҳои монандро тавсия медиҳад.

### Мисол

Фарқияти байни филтркунии ҳамкорона ва бар асоси муҳтаворо метавон бо муқоисаи ду сомонаи аввалини тавсиягари мусиқӣ — Last.fm ва Pandora Radio — нишон дод.

* Last.fm бо мушоҳидаи одатҳои шунидани корбар ва муқоисаи он бо дигар корбарони монанд сурудҳо пешниҳод мекунад. Ин намунаи филтркунии ҳамкорона мебошад.
* Pandora бошад, аз хусусиятҳои суруд ё ҳунарманд истифода мебарад (бар асоси Music Genome Project) ва мисоли равиши бар асоси муҳтаво аст.
* Дар тиҷорати электронӣ, хусусияти машҳури Amazon «харидорони X ҳамчунин Y-ро харидаанд» намунаи классикии филтркунии ҳамкорона мебошад.

Ҳар як навъи сомона бартарӣ ва маҳдудиятҳои худро дорад. Масалан, Last.fm барои тавсияҳои дақиқ ба маълумоти зиёди корбар ниёз дорад, ки ба мушкили оғози сард марбут аст. Дар ҳоле ки Pandora бо маълумоти кам оғоз мекунад, аммо доираи тавсияҳояш маҳдудтар аст.

### Татбиқҳои алтернативӣ

Сомонаҳои тавсиягар алтернативаи муфид ба алгоритмҳои ҷустуҷӯ мебошанд, зеро онҳо ба корбарон дар кашфи унсурҳое кумак мекунанд, ки шояд ба таври мустақим пайдо намекарданд. Дар баъзе баҳсҳои ҳуқуқӣ, аз ҷумла парвандаи Gonzalez бар зидди Google LLC, фарқи байни алгоритмҳои ҷустуҷӯ ва тавсия мавриди баҳс қарор гирифтааст.

## Таърих

Элейн Рич соли 1979 аввалин сомонаи тавсиягарро бо номи Grundy эҷод кард. Ӯ роҳеро меҷуст, то ба корбарон китобҳое тавсия диҳад, ки эҳтимол писандашон меоянд. Андешаи ӯ сохтани сомонае буд, ки ба корбарон саволҳои мушаххас медиҳад ва онҳоро вобаста ба ҷавобҳояшон ба синфҳои афзалиятҳо ё «қолабҳо» (*stereotypes*) ҷудо мекунад. Баъдан, вобаста ба тааллуқ доштани корбар ба ин ё он «қолаб», ба ӯ китобҳое тавсия дода мешуд, ки эҳтимол маъқул мешаванд.

Яке аз сомонаҳои барвақтии дигар, ки бо номи «рафи рақамии китоб» (*digital bookshelf*) ёд мешавад, дар гузориши техникии соли 1990 аз ҷониби Юсси Карлгрен дар Донишгоҳи Колумбия тавсиф шудааст,
ва аз соли 1994 ба баъд дар миқёси васеъ татбиқ шуда, дар гузоришҳо ва нашрияҳои техникӣ аз ҷониби Юсси Карлгрен (он вақт дар SICS) ва низ аз ҷониби гурӯҳҳои таҳқиқотии таҳти роҳбарии Пэтти Мейс дар MIT, Уилл Ҳилл дар Bellcore, ва Пол Резник (ҳамчунин дар MIT) густариш ёфт. Кори онҳо вобаста ба GroupLens соли 2010 бо ҷоизаи ACM Software Systems Award қадрдонӣ гардид.

## Ҷусторҳои вобаста

* Радикализатсияи алгоритмӣ
* Конфронси ACM оид ба сомонаҳои тавсиягар
* Оғози сард
* Филтркунии ҳамкорона
* Ҳуши дастаҷамъӣ
* Танзимгар
* Модератсияи муҳтаво
* Ҳубоби иттиолотӣ
* Низоми филтркунии иттилоот
* Инфирори иттилоот
* Хадамоти мониторинги расона
* Шинохти намунаҳо
* Маркетинги фардисозишуда
* Ҷустуҷӯи фардисозишуда
* Ошкорсозии афзалиятҳо
* Ёбандаи маҳсулот
* Сомонаи баҳогузорӣ
* Идоракунии эътибор
* Низоми эътибор

## Эзоҳ