# Худкорсозӣ

**Худкорсозӣ** — яке аз самтҳои пешрафти илму техника, истифодаи воситаҳои техникии худтанзимкунанда, усулҳои иқтисодию математикӣ ва системаҳои идоракунӣ, ки инсонро пурра ва ё қисман аз иштирок дар раванди бадастоварӣ, коркард ва истифодаи энергия, маҳсулот ё маълумот озод ва иштироки ӯро дар корҳои заҳматталаб хеле кам мекунад. Ҳадафи худкорсозӣ: баланд бардоштани самараи кор, беҳтар кардани сифати маҳсулот, озод кардани инсон аз шароитҳои ба саломатиаш хавфнок, инчунин иҷрои корҳое, ки шароиташон барои инсон дастнорас аст. Равандҳои технологӣ, энергетикӣ, нақлиётӣ, илмию таҳқиқотӣ, молиявӣ ва ғайра автоматонида мешаванд. Дар ҷараёни худкорсозӣ истифодаи техникаи компютерӣ ва воситаҳои алоқа хеле муҳим аст.
Истилоҳи «автоматизатсия», ки бар пояи калимаи пешинаи «автоматӣ» (амалкунанда ба таври худкор) шакл гирифтааст, то соли 1947 ба таври густурда истифода намешуд. Танҳо дар ҳамон сол буд, ки Форд шуъбаи автоматизатсияро таъсис дод. Маҳз дар ҳамин давра саноат ба таври босуръат контроллерҳои бозхурди баръаксро, ки ҳанӯз дар солҳои 1930 ҷорӣ шуда буданд, қабул мекард.

Қоидаи якуми ҳар гуна технология дар тиҷорат он аст, ки автоматизатсияи фаъолияти самаранок самаранокиро боз ҳам меафзояд.
Қоидаи дуюм: автоматизатсияи фаъолияти носамаранок боиси афзоиши носамаранокӣ мегардад.

Худкорсозӣ имкон медиҳад, ки маҳсулнокии кор баланд бардошта шавад, сифати маҳсулот беҳтар гардад, равандҳои идоракунӣ оптимизатсия шаванд ва инсон аз истеҳсолоте, ки барои саломатӣ хатарноканд, дур нигоҳ дошта шавад. Худкорсозӣ, ба истиснои ҳолатҳои хеле содда, муносибати мураккаб ва низоммандро барои ҳалли масъала талаб мекунад. Усулҳои ҳисоббарории истифодашаванда баъзан вазифаҳои асабӣ ва тафаккурии инсонро тақлид менамоянд.

## Таърих

Ктесибий-асри III м.
Яке аз нигарониҳои асосии юнониён ва арабҳои асрҳои миёна (дар давраи байни асрҳои III—XIII м.) ҳисобу ченкунии дақиқи вақти ҷорӣ буд. Дар Мисри элинӣ, тақрибан соли 270 м., донишманду ихтироъкор Ктесибий танзимгари махсусеро барои соатҳои обӣ ихтироъ карда, тавсиф намуд — дастгоҳе, ки ба контроллери сатҳи об дар бачоки ҳоҷатхона монанд аст. Ин аввалин дастгоҳе буд, ки вазифаи назорати бозхурд-ро иҷро мекард. Пайдоши соатҳои механикӣ дар асри XIV соатҳои обиро, бо вуҷуди доштани дастгоҳи пешрафтаи назорати худкор, ба қатори дастгоҳҳои кӯҳнашуда гузошт.

Донишмандони барҷастаи форс, бародарон Муҳаммад, Аҳмад ва Ҳасан, ки бо номи «писарони Мӯсо» маъруфанд, дар асари худ «Китоби дастгоҳҳои ҳилагарона» (850 м.) чандин дастгоҳеро бо вазифаи назорати худкор тавсиф кардаанд. Яке аз онҳо аллакай назорати дуфазаро аз рӯйи сатҳи моеъ таъмин мекард ва дар асл аввалин дастгоҳи идоракунии худкори раванди пайваста бо сохтори тағйирёбанда ба ҳисоб мерафт. Бародарон инчунин намунаи классикии контроллери бозхурдро низ тавсиф кардаанд.

### Асри компютерӣ

2 феврали соли 1955 дар Ню-Йорк Ассотсиатсияи хатмкардагони Донишкадаи технологии Массачусетс (MIT) вохӯрии тақрибан 500 узви худро баргузор намуд, ки ба мавзӯи «Автоматизатсия: ин чист?» бахшида шуда буд. Дар ин ҳамоиш мудири кафедраи муҳандисии барқии MIT ва пешрав дар соҳаи сервомеханизмҳо Гордон Браун, ҳамчунин риёзидон ва поягузори кибернетика Норберт Винер суханронӣ карданд. Дар миёнаи солҳои 1950 автоматизатсия ҳамчун эҷоди «фабрикаҳои худкор» фаҳмида мешуд, ки дар онҳо компютерҳои электронӣ бар асоси маълумоти аз датчикҳо гирифташуда равандҳои истеҳсолиро бидуни иштироки мустақими инсон идора менамуданд; пояи ин мафҳумро коркардҳои давраи Ҷанги дуюми ҷаҳон дар соҳаҳои мошинҳои ҳисоббарории рақамӣ ва аналогӣ, системаҳои пӯшидаи идоракунӣ, асбобсозии электронӣ, датчикҳо ва назарияи иттилоот ташкил медоданд. Таваҷҷуҳ ба автоматизатсия баъд аз нашри китоби Ҷон Дайболд «Автоматизатсия: зуҳури фабрикаи худкор» дар соли 1952 бештар гардид. Ин китоб бар асоси гузориши донишҷӯёни Мактаби тиҷоратии Ҳарвард барои сармоягузори венчурӣ Жорж Дорио таҳия шуда буд.

Бо фаро расидани асри кайҳонӣ дар соли 1957 таҳияи воситаҳои идоракунӣ, бахусус дар Иёлоти Муттаҳида, аз усулҳои классикии назарияи идоракунӣ дар соҳаи басомад дур шудаШаблон:Нет АИ ва дубора ба усулҳои муодилаҳои дифференсиалӣи охири асри XIX баргашт, ки дар соҳаи вақт шакл гирифта буданд. Дар солҳои 1940—1950 риёзидони олмонӣ Ирмгард Флюгге-Лотс назарияи идоракунии худкори гусастаро таҳия намуд, ки дар системаҳои идоракунии гистерезисӣ, аз қабили системаҳои навигатсионӣ, системаҳои идоракунии оташ ва электроника истифодаи васеъ пайдо кард. Ба шарофати Флюгге-Лотц ва дигарон, дар давраи муосир тарҳрезӣ дар соҳаи вақт барои системаҳои ғайрихаттӣ (1961), навигатсия (1960), назарияи идоракунӣ ва баҳодиҳии оптималӣ (1962), назарияи ғайрихаттии идоракунӣ (1969), назарияи идоракунии рақамӣ ва филтркунонӣ (1974) ва компютери шахсӣ (1983) рушд ёфт.
(== Соҳаҳои татбиқ ==
Автоматизатсия фаро мегирад:
равандҳои истеҳсолӣ;
лоиҳакашӣ;
ташкил, банақшагирӣ ва идоракунӣ;
тадқиқоти илмӣ;
омӯзиш;
равандҳои тиҷоратӣ;
ва дигар соҳаҳои фаъолияти инсон.

Автоматизатсияи истеҳсолот
Автоматизатсияи раванди барномасозӣ
Автоматизатсияи равандҳои технологӣ
Автоматизатсияи тарабхонаҳо

Сатҳи автоматизатсия метавонад гуногун бошад.

## Навъҳои асосии системаҳои автоматизатсия

системаи автоматикардашудаи банақшагирӣ
системаи автоматикардашудаи тадқиқоти илмӣ
системаи автоматикардашудаи лоиҳакашӣ
маҷмааи автоматикардашудаи таҷрибавӣ
истеҳсолоти автоматикардашудаи чандир ва системаи автоматикардашудаи идоракунии равандҳои технологӣ
системаи автоматикардашудаи идоракунӣ ва системаи худкори идоракунӣ

Системаҳои муосири автоматизатсия метавонанд хеле мураккаб бошанд. Ба таркиби онҳо датчикҳо (сенсорҳо), дастгоҳҳои воридот, дастгоҳҳои идоракунанда (контроллерҳо), дастгоҳҳои иҷрокунанда, дастгоҳҳои барориш, компютерҳо, серверҳо ва истгоҳҳои корӣ дохил мешаванд.

Самти асосии рушди системаҳои автоматизатсия ба эҷоди системаҳои худкор равона шудааст, ки вазифа ё расмиёти додашударо бидуни иштироки инсон иҷро мекунанд. Нақши инсон аз омода кардани додаҳои ибтидоӣ, интихоби алгоритм ва таҳлили натиҷаҳо иборат аст. Ҳамчунин тадриҷан ҳифозат аз рӯйдодҳои ғайристандартӣ (садамаҳо) ё роҳҳои давр задани онҳо пешбинӣ мегардад.

Мавҷудияти расмиётҳои эвристикӣ ё барномарезияшон душвор боиси паҳншавии системаҳои автоматикардашуда (ё нимхудкор) мегардад. Дар ин ҳолат инсон дар ҷараёни ҳал иштирок мекунад, масалан бо идоракунӣ ё ворид кардани додаҳои миёна. Дар чунин системаҳо ҳифозат аз рӯйдодҳои нодир ва мураккаби ғайристандартӣ асосан ба уҳдаи инсон вогузор мешавад.

Ба дараҷаи автоматизатсия эҳтимол ва гуногунрангии рӯйдодҳои ғайристандартӣ, вақти барои ҳалли масъала ҷудошуда ва навъи он — типӣ ё ғайритипӣ — таъсир мерасонанд. Ҳангоми ҳалли фаврии масъалаи ғайристандартӣ бояд танҳо ба худ такя кард.)

## Эзоҳ

## Сарчашма

* Автоматонӣ // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.