# Санскрит

| Санскрит |
| --- |
| Шаблон:Wrap |
| Коди забонӣ |
| ГОСТ 7.75–97 | сан 581 |
| ISO 639-1 |
— |
| ISO 639-2 |
— |
| ISO 639-3 |
— |
| Ethnologue | san |
| IETF | sa |
| Glottolog | sans1269 |
| Ниг. низ: Лоиҳа:Забоншиносӣ |

**Санскрит** ( Деванагари: संस्कृत, *saṃskṛta·vāc* [səmskr̩t̪ə] ё संस्कृतम्, *saṃskṛtam* [ˈsɐ̃skr̩tɐm] )— забони қадимии ҳиндӣ бо грамматикаи мураккаби синтетикӣ. Худи калимаи "санскрит" маънои "коркардшуда, мукамммал"-ро дорад. аст. Забон ба шохаи ҳинду эронии оилаи забонҳои ҳиндуаврупоӣ мансуб аст .

Грамматикаи санскрит бениҳоят мураккаб ва қадимӣ аст. Санскрит як аз забонҳои флективии ҷаҳон ҳисобида мешавад.

Забони санскрит барои забоншиносон бино бар шабоҳаташ бо забонҳои қадимии Аврупо ( лотинӣ ва юнонии қадим ) муҳим маҳсуб мешавад ва он пояи рушду инкишофи забоншиносии муқоисавӣ-таърихӣ гардид .

## Минтақаи паҳншавӣ

Забони санскрит дар шимоли Ҳиндустон ҳамчун яке аз забонҳои эпиграфияи сангӣ аз асри 1 пеш аз милод паҳн шуда буд. Забони санскритро набояд ҳамчун забони ягон халқ, балки ҳамчун забони фарҳанги мушаххасе, ки танҳо дар байни элитаи иҷтимоӣ, ҳадди ақал аз замонҳои қадим гап мезанад, баррасӣ кард. Ин фарҳанг асосан аз ҷониби матнҳои динии ҳиндуӣ муаррифӣ шудааст ва мисли лотинӣ ва юнонӣ дар Ғарб, санскрит дар Шарқ дар асрҳои баъдӣ ба забони муоширати байнифарҳангӣ байни олимон ва шахсиятҳои динии замонаш табдил ёфт.

Айни замон, санскрит яке аз бисту ду забони расман эътирофшудаи Ҳиндустон ба ҳисоб меравад .

## Таъсир ба забонҳо ва фарҳангҳои дигар

Забони санскрит ба рушди забонҳои Ҳиндустон ва Непал (асосан аз рӯи луғат) ва баъзе забонҳои дигаре, ки ба доираи фарҳанги санскрит ё буддоӣ дохил мешуданд ( Кави , тибетӣ ) таъсир расонидааст. Дар Ҳиндустон, санскрит ҳамчун забони илмҳои гуманитарӣ ва ибодати динӣ ва дар доираи танг ҳамчун забони гуфтугӯӣ истифода мешавад. Асарҳои бадеӣ, динӣ, фалсафӣ, ҳуқуқӣ ва илмӣ бо забони санскрит навишта шудаанд, ки ба фарҳанги Осиёи Ҷанубу Шарқӣ ва Марказӣ ва Аврупои Ғарбӣ таъсир расонидаанд .

## Номгузорӣ

Талаффузи брахманӣ, ки дар он ҳиҷои *ri* аксар вақт садоноки ҳиҷоии қадимии *ṛ-ро* иваз мекунад, ҳамчун прототипи талаффузи аврупоии калимаи "санскрит" хидмат мекард. Маънои калимаи संस्कृता *saṃskṛtā* "адабӣ" аст, бар хилофи пракритҳои ғайриадабӣ. Худи ном дар бораи миллияти забон чизе намегӯяд, зеро дар Ҳиндустони қадим онҳо эҳтимол намедонистанд, ки забонҳои адабӣ ғайр аз забони ҳиндӣ вуҷуд доранд. Имрӯз онҳо бояд ин калимаро барои ҳар забон истифода баранд ва онро бо калимаи дигаре, ки миллати онро нишон медиҳад, ҳамроҳӣ кунанд.

Номи "санскрит" худ хеле нав пайдо шудааст; дар тӯли асрҳои зиёд ин забон танҳо वाच *(vāc)* ё शब्द *(śabda)* "калима, забон" номида мешуд ва онро ягона воситаи нутқ меҳисобиданд. Якчанд номҳои маҷозӣ, ба монанди गीर्वांणभाषा (gīrvāṇabhāṣā) "забони худоён", хусусияти комилан динии онро нишон медиҳанд.

### Санскрити ведӣ

Матни Ригведа дар санскрит
Забони санскрити ведӣ ё забони Ведаҳо, забони якчанд ёдгориҳои адабиёти қадимаи Ҳиндустон, аз ҷумла маҷмӯаҳои сурудҳо, шаклҳои қурбонӣ ( Риг Веда, Сама Веда, Яҷур Веда ва Атхарва Веда ) ва рисолаҳои динӣ ( Упанишадҳо ) мебошад. Аксари ин асарҳо бо забонҳои ба истилоҳ "Ведии миёна" ва "Ведии нав" навишта шудаанд, ба истиснои Риг Веда, ки забони онро метавон қадимтарин шакли санскрити ведӣ ҳисобид. Забони Ведҳо аз санскрити классикӣ тақрибан ба ҳамон даврае ҷудо шудааст, ки забони юнонии ҳомерӣ аз забони юнонии классикии қадим ҷудо шудааст. Забоншиноси қадимаи ҳинду Панини (тақрибан асри 5 пеш аз милод ) санскрити ведӣ ва классикиро забонҳои фарқкунанда меҳисобид. Ҳатто имрӯз ҳам бисёре аз олимон санскрити ведӣ (қадимтарин) ва классикиро ҳамчун лаҳҷаҳои фарқкунанда мешуморанд. Аммо, дар маҷмӯъ, ин забонҳо хеле монанданд. Бовар меравад, ки санскрити классикӣ аз ведӣ таҳаввул ёфтааст.

## Хусусиятҳои забонӣ

### Фонетика ва фонология

Забони классикии санскрит тақрибан 36 фонема иборат аст. Агар аллофонҳо дохил карда шаванд (ва системаи навиштаҷот дохил карда шудааст), шумораи умумии садоҳо дар забон то 48 меафзояд. Хусусияти муҳими забон дарозии фарқкунандаи семантикии он аст, ба монанди забонҳои балтикӣ .

#### Садонокҳо

Дар зер садонокҳои санскрит оварда шудаанд. Дар Деванагари (системаи навиштан), садонокҳо дар аввали сатр ва дар дохили ҳиҷо ба таври гуногун ишора карда мешаванд: дар ҳолати аввал, бо ҳарф (нигаред ба сутуни аввал) ва дар ҳолати дуюм, бо диакритик (нигаред ба сутуни дуюм).

| Ҳарфи калон | Дар ҳиҷо бо «प्» | Иалаффуз | Талаффуз дар ҳиҷои /p/ | Нишонаи IAST | номгузорӣ дар ITRANS | Тавсифи тахминӣ |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| अ | प | /ɐ/ или /ə/ | /pɐ/ или /pə/ | a | a | Мисли "а" дар "раҷа" ё аввалин "о" (шва) дар "сар"

Мисли "а"-и таъкидшуда дар "саг, чӯб" танҳо дароз |
| आ | पा | /aː/ | /paː/ | ā | A | Как ударное *а* в «соб**а**ка, п**а**лка», только долгое |
| इ | पि | /i/ | /pi/ | i | i | Назар ба русӣ пӯшидатар ва кӯтоҳтар |
| ई | पी | /iː/ | /piː/ | ī | I | Версияи дарозтари версияи қаблӣ |
| उ | पु | /u/ | /pu/ | u | u | Мисли "у"-и , кӯтоҳ |
| ऊ | पू | /uː/ | /puː/ | ū | U | Версияи дарозтари версияи қаблӣ |
| ऋ | पृ | /ɻ/ | /pɻ/ | ṛ | R | Дар ибтидо ҳарфи ҳиҷоии "r" буд, ки дар талаффузи муосири ҳиндустонӣ ҳамчун "ri" бо "i"-и кӯтоҳ истифода мешавад. |
| ॠ | पॄ | /ɻː/ | /pɻː/ | ṝ | RR | Версияи дукаратаи версияи қаблӣ |
| ऌ | पॢ | /ɭ/ | /pɭ/ | ḷ | LR | L бо забонаш ба қафо каҷ. Садои нодире, ки дар забонҳои телугу ва норвегӣ пайдо мешавад. |
| ॡ | पॣ | /ɭː/ | /pɭː/ | ḹ | LRR | Версияи дукаратаи версияи қаблӣ |
| ए | पे | /eː/ | /peː/ | e | e | е дароз |
| ऐ | पै | /əi/ | /pəi/ | ai | ai | Дифтонг ба монанди i дар забони англисӣ mite ("ai") |
| ओ | पो | /oː/ | /poː/ | o | o | «о»-и дароз |
| औ | पौ | /əu/ | /pəu/ | au | au | Дифтонге мисли ou дар house («ау») англисӣ. |

Садоҳои дароз тақрибан ду баробар дарозтар аз садоҳои кӯтоҳ садо медиҳанд. Ҳамчунин, гарчанде ки дар маҷмӯъ эътироф нашудаанд, дараҷаи сеюми давомнокӣ вуҷуд дорад - плутӣ . Он асосан дар ҳолати вокалӣ истифода мешавад. Садоҳои /e/ ва /o/ аллофонҳои садоҳои /ai/ ва /au/ -и прото-ҳинду-эронӣ мебошанд ва аз ин рӯ, дифтонгҳо ҳисобида мешаванд, гарчанде ки онҳо асосан садоҳои дарози оддӣ мебошанд.

* Дар Деванагари якчанд рамзҳои дигар мавҷуданд:
	+ Аломати диакритикии ं *anusvara* (IAST: ṃ) барои нишон додани садои бинӣ пас аз садонок истифода мешавад, ки вобаста ба муҳити фонетикӣ метавонад шаклҳои гуногунро гирад — [ŋ] пеш аз глотталҳо, [ɳ] пеш аз ретрофлексҳо ва /n/ ё /m/ дар охири калимаҳо ё байни садонокҳо, масалан, पं /pəŋ/ . Он инчунин метавонад тағирёбии тембрро (чунон ки дар забони фаронсавӣ)(?) нишон диҳад.
	+ Аломати диакритикии ः *visarga* маънои /əh/ -ро дорад (IAST: स); масалан, पः /pəh/ .
	+ Аломати диакритикӣ ँ *як candrabindu ё anunasika аст* . Онро ба ҷои *anusvara* барои нишон додани бинӣ истифода бурдан мумкин аст. Он хоси санскрити ведикӣ аст; масалан, पँ /pə̃/ .
* Садоноки /aː/, гарчанде ки ҳамчун "қафо" тавсиф мешавад, дар асл нисбат ба ҳамсадои англисии худ /ɑː/ пештар аст.
* Дар системаи навиштани Деванагарӣ, ҳар ҳамсадое, ки пас аз он садонок нест, ҳамеша пас аз он аломати диакритикии ् virama меояд, ки маънои "ист"-ро дорад ва нишон медиҳад, ки ҳамсадо бесадо аст.
* Садонок пас аз ҳамсадое, ки бо *аломати вирама ишора шудааст, талаффуз намешавад, масалан, ҳарфи* प् ҳамчун «p» ва бе вирама प ҳамчун «pa» хонда мешавад.

#### Ҳамсадоҳо

Дар ҷадвал ҳамсадоҳои санскритӣ ва қайдҳои онҳо дар Деванагари, Алифбои Фонетикии Байналмилалӣ ва IAST нишон дода шудаанд. Азбаски Деванагари хатти ҳиҷоӣ аст, ҳамаи ҳамсадоҳо, агар онҳо барои хондан ҳамчун ҳиҷо пешбинӣ нашуда бошанд, бо вирама навишта мешаванд.

|  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| कण्ठ्य пасизабонӣ | पालव्य Нёбные | मूर्धन्य Головные | दन्त्य забонӣ | ओष्ठ्य лабӣ |  |
| क् k k | च् c c | ट् ʈ ṭ | त् t t | प् p p | беҷаранг |
| ख् kʰ kh | छ् cʰ ch | ठ् ʈʰ ṭh | थ् tʰ th | फ् pʰ ph | бесадои дамдор |
| ग् g g | ज् ɟ j | ड् ɖ ḍ | द् d d | ब् b b | ҷарангдор |
| घ् gʰ gh | झ् ɟʰ jh | ढ् ɖʰ ḍh | ध् dʰ dh | भ् bʰ bh | ҷарангдори дамдор |
| ङ् ŋ ṅ | ञ् ɲ ñ | ण् ɳ ṇ | न् n n | म् m m | ҳамсадои димоғӣ |
|  | य् j y | र् ɻ r | ल् l l | व् w v | нимаҳамсадо |
|  | श् ʃ ś (ç) | ष् ʂ ṣ | स् s s |  | шавшувдор |
| ह् ɦ h |  |  |  |  | фрикативҳои овозӣ |

### Морфология

## Нигаред низ

Ҳарёнӣ

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

* Рӯйхати калимаҳои ҳаммаъно дар забонҳои санскрит ва русӣ, аз ҷониби профессор А. А. Зализняк
* Китобҳои дарсӣ ва мақолаҳо дар бораи санскрит ва забонҳои дигар
* Луғати онлайнӣ ба забони санскритӣ-русӣ/ба забони русӣ-санскритӣ (тақрибан 50,000 калима)
* Шарҳи грамматикии забони санскрит Бойгонӣ шудааст 5 май 2009  сол.
* Курсҳои таълимӣ оид ба забони санскрит дар саросари ҷаҳон
* Алифбои санскритӣ бо алифбоҳои Деванагари, Гуҷаротӣ, Бенгалӣ ва Таиланд бо рӯйхати васеи пайвандакҳои Деванагари, Гуҷаротӣ ва Бенгалӣ Бойгонӣ шудааст 22 сентябри 2013  сол.
* Ҳуҷҷатҳои санскритӣ
* Канони буддоии рақамии санскритӣ
* Гретил: Феҳристи матнҳои электронии Гёттинген бо забонҳои ҳиндӣ, феҳристи ҷамъшудаи сайтҳои сершумори зеркашии матнҳои электронӣ бо забонҳои ҳиндӣ
* Омӯзиши худомӯзии санскритӣ аз ҷониби математикаи Читрапур
* Грамматикаи салиб истинодшудаи аналитикии санскрит . — Ленарт Уорнемир.
* Keyswap – IAST Diacritics. - клавиатура
* Online Sanskrit Dictionary. - луғат
* The Sanskrit Grammarian. - грамматика
* Шарф Питер — Рамопахьяна — Қиссаи Рама дар Маҳабҳарата / Шарф, Питер = Рамопахьяна. Қиссаи Рама дар Маҳабҳарата. 2003.
* Винтроп Саржант — Бхагавад Гита / Саржант, Винтроп — Бхагавад Гита. 2009
*  Луғатҳои санскритӣ.
*  аз ҷониби Шарф Питер нигоҳдорӣ мешавад. GitHub