# Неокласситсизм

**Ҳунари неоклассикӣ** (англ. Neoclassical art) — равияи бадеӣ ва яке аз услубҳои ҳукмрон дар ҳунари нимаи дуюми асри XVIII — сеяки аввали асри XIX, ки бар эстетикаи ҳунари Юнони Қадим ва Рими Қадим (Антикӣ) такя мекард. Ҳунари неоклассикӣ ба ҳамоҳангӣ, равшанӣ, қатъият, монументализм ва идеалҳои баланди ахлоқӣ мекӯшид. Ин равия дар миёнаи асри XVIII пайдо шуда, дар солҳои 1780—1790 ба авҷи худ расид ва то солҳои 1840—1850 идома ёфт. Дар манбаъҳои дигар чунин таъриф низ дида мешавад: «Эҳё кардани усул ва методи эҷодии класситсисизм баъди ташаккули он дар ҳунари Италияи аввали асри XVI, охири асри XVI ва дар санъати Фаронсаи нимаи дуюми асри XVII».

Дар таърихи санъатшиносии Аврупои Ғарбӣ чунин таъриф мавҷуд аст: «Неокласситсизм ҳаракати фарҳангии ғарбӣ дар санъати тасвирӣ ва ороишӣ, адабиёт, театр, мусиқӣ ва меъморӣ буд, ки аз санъат ва фарҳанги классикии қадим илҳом мегирифт. Неокласситсизм дар Рим ба шарофати корҳои Иоҳанн Иоахим Винкелман ва бозёфтҳои Помпей ва Геркуланум пайдо шуд, вале машҳурияш дар саросари Аврупо паҳн гардид, вақте ки насли донишҷӯёни аврупоӣ пас аз анҷоми Гран-тур аз Италия ба кишварҳои худ баргаштанд ва идеалҳои юнониву римии навёфтаро оварданд».

Баъзан бо мафҳуми наздик — Услуби Людовик XVI — муқоиса мешавад, ки бо эстетикаи куртуазии санъати дарбории Париж ва Версал дар замони ҳукмронии шоҳи Фаронса Людовик XVI (1774—1792) алоқаманд аст. Аммо, бар хилофи услуби Людовик XVI, ҳаракати умумаврупоии неокласситсизм бар асоси васеътар — идеологияи маърифат, ки бо рушди илм, фалсафа ва андешаи пешрафтаи иҷтимоӣ пайваст буд, яъне бо идеяҳои хирадгароӣ, озодандешӣ, ташаккули эстетикаи демократии нав ва омӯзиши илмии антика — асос ёфта буд.

## Таърихи истилоҳ

Дар донишвожашиносии англисӣ ва фаронсавӣ, бар хилофи класситсизми асри XVII, ин равияро одатан *неокласситсизм* (англ. Neoclassicism, фр. Néo-classicisme) меноманд. Истилоҳи «неоклассикӣ» танҳо дар миёнаи асри XIX маъмул шуд; қаблан онро «услуби ҳақиқӣ» (итол. *vero stile*), «ислоҳшуда» (фр. réformé), ё дар Англия: «эҳё», «эҳёи класситсизм» (англ. Revival, Renaissance Classicism) меномиданд. Дар Фаронса услуби неоклассикӣ аввал ҳамчун бозгашт ба услуби Людовик XIV пас аз ҳукмронии рококои Людовик XV арзёбӣ мешуд.

## Меъморӣ

Рушди меъмории Аврупои Ғарбӣ дар нимаи дуюми асри XVIII низ бо ташаккули равияҳои гуногун тавсиф мешавад, ки пешомади полистилизми давраи историзм буданд. Аз ҷумла, бо идеологияи маърифат ва инқилоби фаронсавӣ пайваст буд ҳаракати мегаломанҳо: Этен-Луи Булле, Жак Гондуэн ва Клод-Николя Леду.

Дар Англияи ҳамон давра равияи Палладианизм таъсири бузург дошт. Паҳншавии палладианизми англисӣ ва аврупоӣ ба нашри асари К. Кэмпбелл «Витрувийи Бритониё, ё меъмори Бритониё» (*Vitruvius Britannicus, or the British Architect*) мусоидат кард; он дар се ҷилд солҳои 1715—1725 нашр шуд (нашрҳои баъдӣ: 1767, 1771).

Дар Париж бо роҳи компилятсияи бисёр намунаҳои таърихӣ меъморон «нақшаи фаронсавӣ»-ро ба вуҷуд оварданд: нақшаи крестообраз, симметрия идеалӣ, портикҳои сутундор, барабан бо «купол»-и римӣ ва манора дар як меҳвари амудӣ. Ин схема унсурҳои гуногунро муттаҳид мекунад ва прототипи мустақим дар таърихи меъморӣ надорад. Аввалин бор онро Жюль Ардуэн-Мансар дар калисои Доми инвалидҳо (1693—1706) истифода бурд. Дар шакли умумӣ онро Ж.-Ж. Суффло дар калисои Сент Женевьев (Пантеон) (1758—1789) такрор кард ва қисман Кристофер Рен дар калисои Сент Пол дар Лондон (1675—1708) рушд дод.

Ба устодони меъморӣ на танҳо бозёфтҳои археологӣ дар Италия, балки композитсияҳои хаёлии Ҷ. Б. Пиранези, ведутаҳои рангин ва графикии Ш.-Л. Клериссо, олими бостони римӣ ва «чичероне» барои меъморони кишварҳои гуногун, ки ба Рим меомаданд, таъсир расонданд. Кашфи Юнони Қадим дар солҳои 1760-ум ба шарофати сафарҳои Н. Реветт ва Ҷ. Стюарт сурат гирифт.

Консепсияи аслии офаридани меъмории миллии неоклассикии фаронсавӣ, ки анъанаҳои готикӣ ва классицистиро муттаҳид мекард, аз ҷониби аббат М.-А. Ложе пешниҳод шуд.

## Ҳайкалтарошӣ

Дар давраи неокласситсизм, ҳамроҳ бо тамоюлҳои демократӣ ва маърифатпарварӣ, парадоксалӣ қоидаҳои академӣ низ ҳифз мешуданд. Намояндагони барҷастаи классицизми академӣ дар ҳайкалтарошии ин давра Антонио Канова ва Бертел Торвалдсен буданд.

Аз миёни ҳайкалтарошони неоклассицизми фаронсавӣ Этен Морис Фалконе фарқ мекунад — муаллифи «Аспсавори мисӣ» дар Санкт-Петербург (1766—1782), ҳайкалҳои «Зимистон» (1771), инчунин муҷассамаҳои хурди ҷолиб аз бисквит (фарфори бенишон).

Ҳайкалтарош Жан-Антуан Гудон ба таърихи санъат на танҳо бо портретҳои равонӣ, аз ҷумла портрети машҳури Вольтер дар курсӣ (1778), балки бо «экорше» (1766—1767) — муҷассамаи анатомӣ, ки ҳамчун василаи омӯзишии бебаҳо барои наслҳои зиёди рассомон дар муассисаҳои таълимии кишварҳои гуногун хизмат мекард, ворид шуд. Экоршеи Гудон то имрӯз машҳур аст ва онро «гудон» меноманд.

Ҳайкалтароши фаронсавӣ Клод Мишел, ё Клодион, намояндаи равияи камерии ҳайкалтарошии неокласситсизм аст. Ғайр аз портретҳо, Клодион моделҳои муҷассамаҳои хурд аз бисквит барои мануфактураи фарфори Севр, нақшаҳои плакетҳо, вазҳо ва канделябрҳо эҷод мекард. Ӯ бо мармар, биринҷӣ ва терракота кор мекард. Барои услуби нарм ва зебояш Клодионро «Фрагонари ҳайкалтарошӣ» номиданд.

## Санъати ороишӣ ва амалӣ

Услуби аслии неоклассикӣ дар керамика — фаянс ва маводи гили-сангӣ — аз ҷониби технолог ва соҳибкори барҷастаи англис Ҷозайя Веджвуд офарида шуд. Дар фабрикаи «Этрурия» Веджвуд бо пайравӣ аз вазҳои наққошишудаи антика маҳсулоти худро мувофиқи эстетикаи услуби «неогрек» истеҳсол мекард.

Аз миёни заргарон ва «биринҷигарон» (моделсозон, рехтагарон ва наққошони ҳайкалҳои хурд) машҳуртаринашон Жан-Клод Дюплесси, Пер-Огюст Форесте, Андре-Антуан Раврио, Пер-Филипп Томир ва Пер Гутер буданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* *Irwin, David.* Neoclassical art. *britannica.com*.  Энсиклопедияи Британика (27 Январ 2023).