# Тифи шикам

Набояд иштибоҳ гирифта шавад сТифи доғдор.

| Тифи шикам |
| --- |
|  Акси микропрепарати Salmonella enterica |
| МКБ-10 |
A01.0 |
| МКБ-9 | 002 |
| DiseasesDB | 27829 |
| MedlinePlus | 001332 |
| eMedicine |
oph/686  |
| MeSH | D014435 |

**Махмало** ё **Тифи шикам** (англ. Typhoid fever) — як бемории шадиди сироятии антропонозӣ мебошад, ки бо роҳи фекалӣ-оралӣ гузашта, аз ҷониби бактерияи *Salmonella typhi* ба вуҷуд меояд. Ин беморӣ бо табларзаи давомдор, заҳролудшавии умумии бадан (интоксикатсия), пайдоиши доғҳои гулобӣ дар пӯст, васеъшавии ҷигару сипурз ва осеб дидани дастгоҳи лимфавии рӯдаи борик тавсиф меёбад.

## Аломатҳо ва нишонаҳо

Махмало одатан дар се марҳила, ки ҳар кадоми онҳо тақрибан як ҳафта давом мекунад, инкишоф меёбад:

* Ҳафтаи аввал: Ҳарорати бадан оҳиста баланд шуда, бо дарди сар, сулфа ва заифӣ ҳамроҳӣ мекунад. Бемор иштиҳоро гум мекунад.
* Ҳафтаи дуюм:Таб ба ҳадди аксар (39-40,5 °C) мерасад. Бемор хеле беҳол шуда, дар пӯсти шикам ва қафаси сина доғҳои хурди гулобӣ (розеолаҳо) пайдо мешаванд. Шикам дам карда, ҷигару сипурз калон мешаванд.
* Ҳафтаи сеюм: Ин марҳилаи хатарноктарин аст. Имкони пайдоиши оризаҳои вазнин, аз қабили хунравии рӯда ё сӯрох шудани девори рӯда (перфоратсия) мавҷуд аст.

## Сабабҳо ва гузариши беморӣ

Ангезандаи беморӣ бактерияи *Salmonella typhi* мебошад. Ягона манбаи сироят инсони бемор ё интиқолдиҳандаи бактерия мебошад. Бактерияҳо тавассути наҷосат ва пешоб ба муҳити беруна хориҷ мешаванд.

**Роҳҳои сироятёбӣ:Обӣ:** Истифодаи оби ифлос ё оббозӣ дар обанборҳои олуда.

**Ғизоӣ**: Истеъмоли маҳсулоти ғизоии олуда (масалан, шир, гӯшт, сабзавот), ки бо дастони ифлос омода шудаанд.

**Маишӣ-тамосӣ**: Тавассути дастҳои ифлос ва ашёҳои рӯзгор.

## Эпидемиология

Паҳншавии ҷаҳонии тифи шикам

🟥 камарбанди тиф

🟧 минтақаҳои эпидемикӣ

⬜ ҳолатҳои спорадикӣ
### Резервуар ва сарчашмаҳои барангезанда

Одам, бемор ё интиқолдиҳанда (транзиторӣ, шадид ё музмин).

Расми соли 1939, ки роҳҳои ба чоҳ ворид шудани бактерияҳои барангезандаи тифи шикамро тасвир мекунад
### Давраи гузарандагии манбаъ

Ҷудошавии бештари барангезанда бо наҷосат дар давоми 1—5 ҳафтаи беморӣ бо авҷи он дар ҳафтаи 3-юм, бо пешоб — дар давоми 2—4 ҳафта мушоҳида мешавад. Реконвалесентҳо (шифоёбандаҳо) зуд-зуд барангезандаро ба муҳити беруна дар давоми 14 рӯз (интиқолдиҳии транзиторӣ) ҷудо мекунанд, дар 10 %-и беморон ин раванд то 3 моҳ (интиқолдиҳии шадид) давом мекунад, ва 3—5 % интиқолдиҳандагони музмин мешаванд, ки чӯбчаи тифи шикамро дар давоми солҳои зиёд ҷудо мекунанд. Хусусияти фосилавии ҷудошавии барангезандаи тифи шикам дар интиқолдиҳандагони музмин муайян кардани онро душвор сохта, хатари эпидемиологии онҳоро зиёд мекунад.

### Механизми интиқоли барангезанда

Фекалӣ-оралӣ. Роҳи интиқол — асосан обӣ, аммо роҳҳои ғизоӣ (кефир, қаймоқ, шир, йогурт, гӯшти қима ва ғ.) ва рӯзгорӣ низ имконпазиранд.

### Ҳассосияти табиии одамон

Баланд аст, ҳарчанд зуҳуроти клиникии беморӣ метавонад аз шаклҳои ноаён то шаклҳои вазнин фарқ кунад. Бемории азсаргузаронидашуда масунияти устувор боқӣ мегузорад.

### Нишонаҳои асосии эпидемиологӣ

Беморӣ паҳншавии убиквитарӣ (ҳамаҷоя) дорад, аммо гирифторӣ дар ҳудудҳое, ки бо обтаъминкунӣ ва канализатсияи номусоид доранд, бартарӣ дорад. Ҳангоми хуруҷҳои обӣ бештар наврасон ва калонсолон, ҳангоми хуруҷҳои ширӣ — кӯдакони хурдсол зарар мебинанд. Мавсимияти тобистону тирамоҳ хос аст.

## Клиникӣ

**Давраи инкубатсионӣ** — аз 6 рӯз то 30 рӯз, ба ҳисоби миёна 2 ҳафта.
Барангезанда — даҳон — руда — плитаҳои Пейер ва фолликулаҳои солитарӣ (лимфаденит ва лимфангит) — маҷрои хун — бактериемия — аввалин зуҳуроти клиникӣ. Микроорганизмҳои дар хун гардишкунанда қисман нобуд мешаванд — эндотоксин хориҷ мешавад, ки синдроми заҳролудшавиро ба вуҷуд меорад, ва ҳангоми эндотоксимияи азим — шоки сироятӣ-токсикиро ба вуҷуд меорад.

**Давраи ибтидоӣ** (вақт аз лаҳзаи пайдоиши табларза то муқаррар шудани навъи доимии он) — 4—7 рӯз давом мекунад ва бо аломатҳои афзояндаи заҳролудшавӣ тавсиф меёбад. Рангопарии пӯст, сустӣ, дарди сар, камшавии иштиҳо, брадикардия. Рӯйпӯши забон бо қабати сафед, қабзият, метеоризм, дарунравӣ.

**Давраи авҷ** — 9—10 рӯз. Ҳарорати бадан доимо дар сатҳи баланд меистад. Аломатҳои заҳролудшавӣ якбора зоҳир мешаванд. Беморон карахт буда, нисбат ба атрофиён муносибати манфӣ доранд. Ҳангоми муоина дар заминаи рангопари пӯст метавон унсурҳои ягонаи гулобии сабуки доғҳо — розеолаҳоро пайдо кард, ки аз сатҳи пӯст андаке баромадаанд, ҳангоми пахш кардан нест мешаванд ва дар пӯсти қисмҳои болоии шикам, қисмҳои поёнии қафаси сина, сатҳҳои паҳлӯии бадан, сатҳҳои қатшавандаи дастҳо ҷойгиранд. Пастшавии садои дил, брадикардия, гипотония мушоҳида мешавад. Забон бо қабати қаҳваранг пӯшида шудааст (забони "фулигинозӣ"), бо изи дандонҳо дар канорҳо. Шикам дамидааст, майл ба қабзият мавҷуд аст. Ҷигар ва испурҷ калон мешаванд. Статуси тифозӣ — карахтии шадид, халалдор шудани ҳуш, ҳазён, галлюцинатсияҳо. Зуҳуроти дигари вазнинии беморӣ шоки сироятӣ-токсикӣ мебошад.

**Давраи анҷомёбии** беморӣ. Ҳарорат ба таври критикӣ ё бо лизиси тезонидашуда паст мешавад, заҳролудшавӣ кам мешавад — иштиҳо пайдо мешавад, хоб мӯътадил мегардад, сустӣ тадриҷан нест мешавад, ҳолати умумӣ беҳтар мегардад.

Дар **давраи реконвалесентӣ** дар 3—10 %-и беморон метавонад **рецидив** (авҷгирии дубора)-и беморӣ ба амал ояд. Пешгӯикунандагони рецидив субфебрилитет, мӯътадил нашудани андозаи ҷигар ва испурҷ, паст будани иштиҳо, давом ёфтани сустӣ ва нотобӣ мебошанд. Рецидив бо ҳамон зуҳуроти клиникӣ, ки бемории асосӣ дошт, ҳамроҳӣ мекунад, аммо давомнокии камтар дорад.

Тифи шикам метавонад дар шаклҳои сабук, миёна ва вазнин гузарад. Шаклҳои атипикии беморӣ — абортивӣ ва ноаён (стертые) ҷудо карда мешаванд.

Дар айни замон дар манзараи клиникии тифи шикам тағйироти калон ба амал омадаанд. Ин ба истифодаи ҳамаҷояи антибиотикҳо, инчунин ба иммунопрофилактика вобаста аст. Дар натиҷа, шаклҳои ноаён ва абортивии беморӣ бартарӣ пайдо карданд. Табларза метавонад то 5—7 рӯз (баъзан 2—3 рӯз) давом кунад. Оғози шадид (бе давраи продромӣ — дар 60—80 % ҳолатҳо) бештар вомехӯрад. Дар мавриди манзараи хун, дар 50 % ҳолатҳо нормоцитоз боқӣ мемонад, эозинофилҳо дар меъёранд. Реаксияҳои серологӣ ба тифи шикам метавонанд дар давоми тамоми беморӣ манфӣ бошанд.

## Ташхис

Ташхиси лабораторӣ пеш аз ҳама аз таҳқиқи бактериологии хун, наҷосат, пешоб ва зарда иборат аст. Усули гемокультураро аз рӯзҳои аввали беморӣ то охири давраи табларза, беҳтараш то оғози табобат истифода бурдан мумкин аст. Барои ин 5—10 мл хун аз раги оринҷи бемор ба 20 % шӯрбои зарда ё муҳити Рапопорт, шӯрбои гӯшту пептонӣ бо 1 % глюкоза ё ҳатто ба оби софи муқаттар кишт карда мешавад. Ҳаҷми муҳит — 50—100 мл. Таносуби мавод ва муҳит бояд 1:10 бошад. Наҷосат, пешоб ва мундариҷаи дуоденалиро аз ҳафтаи 2-юми оғози беморӣ таҳқиқ мекунанд ва ба муҳитҳои Плоскирёв, Левин, Мюллер ва ғайра кишт мекунанд. Натиҷаи пешакии ин таҳқиқот пас аз 2 рӯз, ниҳоӣ — пас аз 4 рӯз дастрас мешавад.

Барои муайян кардани чӯбчаи тифи шикам дар наҷосат, пешоб ва мундариҷаи дуоденалӣ РИФ-ро бо зардобҳои ишорашуда ба О- ва Vi-антигенҳо истифода мебаранд. Ҷавоби пешакӣ метавонад дар давоми 1 соат, ниҳоӣ — пас аз 5—20 соат гирифта шавад.

Аз усулҳои серологӣ РА (Видал) ва РПГА бо цистеин истифода мешаванд. Реаксияи Видал-ро бо Н- ва О-антигенҳо аз рӯзи 7—9-уми беморӣ мегузоранд ва дар ҳафтаи 3—4-ум барои муайян кардани афзоиши титр (аз 1:200 то 1:400-1:800-1:1600) такрор мекунанд. Ин барои истисно кардани натиҷаи мусбати реаксия, ки метавонад аз сабаби иммунизатсияи қаблӣ бар зидди тифи шикам бошад, аҳамият дорад. Ҷавобро пас аз 18-20 соат гирифтан мумкин аст. Ҳангоми гузоштани РПГА ҳисоби натиҷаҳо пас аз инкубатсияи пластинаҳо дар ҳарорати 37° С дар давоми 1,5—2 соат ва такроран — пас аз 24 соати истодан дар ҳарорати хонагӣ гузаронида мешавад. Реаксия дар титри 1:40 ва баландтар мусбат ҳисобида мешавад.

## Табобат

Табобати беморони гирифтори бемориҳои тифо-паратифозӣ ё бо гумони тифи шикам ё паратифҳо бояд дар шароити статсионар гузаронида шавад. Инчунин интиқолдиҳандагони бактерия, ки бори аввал муайян шудаанд, бояд бистарӣ карда шаванд.

Чораҳои табобатӣ аз инҳо иборатанд: реҷаи бистарӣ дар давоми давраи табларза, регидрататсия (даҳонӣ ё варидӣ), парҳези сабук, терапияи этиотропӣ (антибиотикҳо ба таври даҳонӣ ё бо сӯзандору (масалан, левомитсетин, ампитсиллин), фагкунӣ), воситаҳои терапияи патогенетикӣ (пробиотикҳо, пребиотикҳо, ферментҳо); воситаҳои симптоматикӣ (табшиканҳо, спазмолитикҳо).

Терапияи этиотропӣ дар ҳама гуна шакли вазнинии бемориҳои тифо-паратифозӣ нишон дода мешавад.

### Бактериофаги тифи шикам

Фаги тифи шикам дар шакли ҳабҳо ва маҳлулҳои лизатҳои салмонеллаҳо истеҳсол мешавад, барои табобат ва пешгирии тифи шикам васеъ истифода мешавад. Бархурдор аз антибиотикҳо, он боиси пайдоиши штаммҳои устувор намегардад, зиддинишондод надорад ва амалан таъсири ҷонибӣ намедиҳад. Бехатар аст, дар таҷрибаи педиатрӣ васеъ истифода мешавад. Илова бар фаги тифи шикам, барои табобати тифи шикам фагҳои поливалентии салмонеллезӣ ва энтеробактериявӣ низ метавонанд истифода шаванд. Дар ИҶШС онҳо инчунин барои пешгирии тифи шикам дар шахсони бо бемор дар тамос буда, аз ҷумла дар занони ҳомила истифода мешуданд.

## Оризаҳо

Агар махмало сари вақт табобат карда нашавад, он метавонад ба марг оварда расонад. Оризаҳои асосӣ иборатанд аз:

* Хунравии рӯда.
* Перфоратсияи (сӯрохшавии) рӯда, ки боиси перитонит мегардад.
* Илтиҳоби шуш (пневмония).
* Илтиҳоби майна (энцефалит).

## Таърих

### Тавсифҳои аввалин

Эҳтимол дорад, ки «Вабои Афина», ки дар ҷараёни Ҷанги Пелопоннес рух дода буд, дар асл хуруҷи бемории махмало (тифи шикам) бошад. Дар вақти ҷанг, сокинони Афина барои наҷот ёфтан аз ҳуҷуми спартагиҳо ба дохили шаҳри бо деворҳо иҳоташуда паноҳ бурданд. Ин ҷамъшавии оммавии одамон дар як фазои маҳдуд боиси аз кор мондани низоми таъминоти об ва инфрасохтори партовҳо гардид. Ин вазъият эҳтимолан ба шароити ғайрибеҳдоштӣ оварда расонд, зеро дастрасӣ ба оби тоза душвор ва хориҷ кардани партовҳо аз деворҳои шаҳр ғайриимкон шуд.

Соли 2006, ҳангоми омӯзиши боқимондаҳои як қабристони дастаҷамъӣ дар Афина (тақрибан соли 430 то милод), порчаҳои КДН (ДНК)-и монанд ба бактерияи муосири *Salmonella typhi* кашф карда шуданд. Дар айни замон, осори ангезандаҳои дигар бемориҳо, аз қабили Вабо (*Yersinia pestis*), Тифи доғдор (*Rickettsia prowazekii*), Сил ва Нағзак, пайдо нашуданд.

### Муайянсозӣ ва исботи роҳи гузариш

Пизишкони фаронсавӣ Пйер Бретонно ва Пйер Шарл Александр Луи ҳамчун аввалин олимоне эътироф мешаванд, ки махмалоро ҳамчун як бемории мустақил ва ҷудо аз тифи доғдор тавсиф кардаанд. Ҳарду пизишк ҷасади афродеро, ки дар Париж аз табларза фавтида буданд, ташреҳ (автопсия) карда, нишон доданд, ки бисёре аз онҳо дар Пляшкаҳои Пейер (гиреҳҳои лимфавии рӯда) захмҳо доштанд, ки бо аломатҳои хоси беморӣ пеш аз марг мувофиқат мекарданд.

Пизишкони бритониёӣ дар аввал ба ин фарқият шубҳа доштанд, зеро дар Бритониё ҳарду намуди тиф паҳн шуда буд, вале дар Фаронса танҳо махмало мавҷуд буд. Пйер Шарл Александр Луи бо истифода аз таҳлилҳои оморӣ исбот кард, ки махмало сирояткунанда аст ва шахсоне, ки як бор ин бемориро аз сар гузаронидаанд, минбаъд ҳифз мешаванд (масуният пайдо мекунанд). Баъдтар, Вилям Ҷеннер бо омӯзиши 66 ҷасади фавтидагон собит кард, ки аломатҳои дарди сар, исҳол, доғҳои пӯст ва дарди шикам танҳо дар он бемороне дида мешаванд, ки дар рӯдаҳояшон захмҳои хос мавҷуданд. Ин мушоҳидаҳо алоқамандии бемориро бо дастгоҳи ҳозима тасдиқ намуда, аввалин ишора ба роҳи гузариши он гардиданд.

Дар соли 1847, Вилям Бадд ҳангоми эпидемияи махмало дар Клифтон муайян кард, ки ҳамаи 13 нафаре, ки бемор шудаанд, аз як чоҳ об мехӯрданд. Ин мушоҳида ду сол пеш аз он ки Ҷон Сноу назарияи худро дар бораи интиқоли вабо тавассути оби олуда нашр кунад, сурат гирифт. Бадд баъдтар таъминоти оби тозаро дар Бристол ба роҳ монда, ҳуҷҷатҳои зиёдеро дар бораи тавассути об паҳн шудани махмало ҷамъоварӣ намуд.

### Ангезанда

Олими лаҳистонӣ Тадеуш Брович соли 1874 дар узвҳо ва наҷосати қурбониёни махмало як батсилаи (бактерияи) кӯтоҳро тавсиф кард. Ӯ тавонист ин бактерияро ҷудо кунад ва парвариш диҳад, аммо нақши онро дар пайдоиши беморӣ пурра исбот накард.

Дар моҳи апрели соли 1880, Эдвин Клебс бактерияҳои ришташаклро дар пляшкаҳои Пейери қурбониёни махмало тавсиф намуд. Ниҳоят, дар ҳамон сол, Карл Йозеф Эберт батсилаеро тавсиф кард, ки сабабгори асосии махмало меҳисобид. Эберт ин бактерияро аз ҷасади 18 нафар аз 40 қурбонии махмало ҷудо кард ва онро дар ҷасади афроде, ки аз бемориҳои дигар фавтида буданд, пайдо накард. Соли 1884 Георг Гаффки бозёфтҳои Эбертро тасдиқ карда, тавонист бактерияро дар муҳити сунъӣ (заминаи ғизоӣ) парвариш диҳад. Ин организмро муддати дароз «батсилаи Эберт» ё «Eberthella Typhi» меномиданд, вале имрӯз номи илмии он *Salmonella enterica* serovar Typhi мебошад.

### Хлорноккунии об

Дар нимаи аввали асри XX дар аксари кишварҳои пешрафта сатҳи гирифторӣ ба махмало ба шарофати ваксинация ва беҳтар шудани санитарияи ҷамъиятӣ коҳиш ёфт.

* **1893: Кӯшишҳои аввалини хлорноккунии об дар Гамбурги Олмон. **1897: Мейдстони Англия аввалин шаҳре шуд, ки тамоми захираи оби он хлорнок карда шуд. **1905: Пас аз хуруҷи беморӣ дар шаҳри Линколни Англия, хлорноккунии доимии об ҷорӣ гардид. **1908: Дар ИМА бори аввал дар шаҳри Ҷерси-Сити низоми доимии безараргардонии оби ошомиданӣ сохта шуд.**

Барои гурӯҳҳои ҳарбии дар ҳоли ҳаракат дар соли 1915 «халтаи Листер» (Lyster bag) ихтироъ карда шуд. Ин халтаи махсус бо крани обӣ буд, ки онро ба дарахт ё сутун овезон мекарданд ва ба дарунаш ҳабҳои хлор мепартофтанд, то об безарар гардад. Ин ихтироъ барои зинда мондани сарбозони амрикоӣ, масалан дар ҷанги Ветнам, аҳамияти ҳаётӣ дошт.

### Гузариши мустақим ва интиқолдиҳандагон

Мэри Маллон ("Мэрии Махмало") дар кати беморхона (пешплан): Ӯ соли 1907 ҳамчун интиқолдиҳандаи махмало маҷбуран ба муддати 3 сол ва дубора аз соли 1915 то дами маргаш дар соли 1938 ба карантин гирифта шуда буд.
Дар таърих ҳолатҳои зиёди аз ҷониби ширфурӯшон паҳн шудани махмало ба қайд гирифта шудаанд. Гарчанде ки худи шир ангезандаи махмало нест, ширфурӯшон барои зиёд кардани ҳаҷми шир ба он оби олуда ҳамроҳ мекарданд ё шишаҳои ширро бо оби ифлос мешустанд. Яке аз ҳолатҳои машҳур соли 1899 дар Бостон рух дод, ки дар он 24 ҳолати беморӣ ба як ширфурӯш вобаста буд.

Машҳуртарин интиқолдиҳандаи махмало дар таърих Мэри Маллон мебошад, ки бо номи «Мэрии Махмало» (Typhoid Mary) шинохта шудааст. То замони ӯ мафҳуми «интиқолдиҳандаи беаломат» (асимптоматикӣ) танҳо як фарзия буд. Мэри Маллон аввалин намунаи исботшудаи инсон гардид, ки худаш бемор набуд, вале бактерияро ба дигарон мегузаронд. Ӯ ҳамчун ошпази шахсӣ дар оилаҳои сарватманди Ню-Йорк кор мекард. Соли 1906 муҳандис Ҷорҷ Сопер пас аз таҳқиқи хуруҷи беморӣ дар як оилаи сарватманд муайян кард, ки манбаи сироят ошпази онҳо — Мэри мебошад. Сопер ӯро таъқиб карда, намунаҳои лозимиро барои ташхис гирифт. Гумон меравад, ки Мэри Маллон боиси бемор шудани 51 нафар ва марги 3 нафар гардидааст.

Соли 1924 дар шаҳри Портленди иёлати Орегон хуруҷи дигаре рух дод, ки боиси бемории 26 нафар ва марги 5 нафар шуд. Сабабгори он як корманди фермаи шир буд, ки миқдори зиёди бактерияҳои махмалоро тавассути пешоб хориҷ мекард. Ин интиқолдиҳанда 72 сол дошт ва комилан солим ба назар мерасид. Ба ӯ амр дода шуд, ки дигар ҳеҷ гоҳ ба коркарди маҳсулоти ғизоӣ машғул нашавад.

Дар ибтидои асри XX тибби муосир ба хулосае омад, ки интиқолдиҳандагони беаломат «хатар» (menace) мебошанд. Муайян карда шуд, ки 2–5%-и беморони махмало ба интиқолдиҳандагони музмин табдил меёбанд.

Имрӯзҳо интиқолдиҳандагони махмало дар тамоми ҷаҳон мавҷуданд, аммо сатҳи баланди он дар кишварҳои Осиёи Ҷанубӣ ва Африқои зери Саҳро дида мешавад. Дар кишварҳои пешрафта, ба монанди ИМА, интиқолдиҳандагони музмин зери назорати қатъии мақомоти тандурустӣ мебошанд. Онҳо бояд соле ду бор аз ташхис гузаранд ва «Созишномаи интиқолдиҳанда»-ро имзо кунанд, ки тибқи он ба онҳо кор дар соҳаи ғизо ва хизматрасонӣ манъ аст.

Олимон то ҳол меомӯзанд, ки чӣ тавр бактерияи *Salmonella* дар бадани инсон муддати тӯлонӣ бидуни аломат боқӣ мемонад. Таҳқиқотҳо дар мушҳо нишон доданд, ки бактерияҳо метавонанд дар талхадон дар рӯи сангҳои талха биоплёнкаҳо ҳосил кунанд ё дар гиреҳҳои лимфавии рӯдаҳо пинҳон шаванд.

### Таҳияи ваксина

Алмрот Эдвард Райт аввалин ваксинаи самарабахши махмалоро таҳия кардааст.
Бактериологи бритониёӣ Алмрот Эдвард Райт аввалин ваксинаи самарабахши зидди махмалоро дар Мактаби тиббии артиш дар Нетли таҳия намуд. Он соли 1896 муаррифӣ шуда, аз ҷониби бритониёиҳо дар ҷараёни Ҷанги дуюми бурҳо дар Африқои Ҷанубӣ бо муваффақият истифода шуд. Дар он замон махмало нисбат ба амалиётҳои ҷангӣ бештар сарбозонро ба ҳалокат мерасонд.

Райт ваксинаи худро дар соли 1902 такмил дод. Усули ӯ аз парвариши бактерияҳо дар ҳарорати бадан ва сипас то °C гарм кардани онҳо иборат буд. Ин амал ангезандаро «инъикос» (куштан) мекард, вале антигенҳои рӯи онро барои ба вуҷуд овардани масуният солим нигоҳ медошт. Барои исботи самаранокии ваксина, Райт намунаҳои хуни беморони ваксинашударо мегирифт ва қобилияти зардоби онҳоро барои «агглютинатсия» (часпидани бактерияҳо) месанҷид.

Бо истифода аз таҷрибаи ҷангҳои гузашта, Райт Артиши Бритониёро бовар кунонд, ки барои сарбозони Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ 10 миллион воя ваксина истеҳсол кунанд. Ин иқдом боиси наҷоти ҳаёти тақрибан ним миллион сарбоз гашт. Бритониё ягона кишваре буд, ки сарбозонаш дар оғози ҷанг пурра эм карда шуда буданд ва бори аввал дар таърих талафоти ҷангӣ аз талафоти беморӣ зиёдтар шуд.

Дар соли 1911 ваксинацияи зидди махмало дар артиши ИМА низ ҳатмӣ гардид. Соли 1934 Артур Феликс ва Маргарет Питт антигени капсулавии \*\*Vi\*\*-ро кашф карданд, ки имкон дод ваксинаи бехатартари Vi-антиген (ки имрӯз васеъ истифода мешавад) таҳия гардад.

### Антибиотикҳо ва муқовимат

Дар солҳои 1940-ум Хлорамфеникол кашф карда шуд. Соли 1948 пизишкони амрикоӣ самаранокии онро дар табобати беморони махмало дар Малайзия санҷиданд. Маълум шуд, ки антибиотик беморони шадидро шифо мебахшад, вале ба интиқолдиҳандагони беаломат таъсир намекунад. Аз солҳои 1950-ум муқовимати (резистентнокии) бактерияҳо ба хлорамфеникол дар Осиёи Ҷанубу Шарқӣ паҳн шуд ва имрӯз ин дору танҳо ҳамчун чораи охирин истифода мешавад.

## Истилоҳшиносӣ

Беморӣ дар таърих бо номҳои гуногун маълум буд:

* Таби меъда
* Таби энтерикӣ
* Тифи шикам (Abdominal typhus)
* Таби суст (Slow fever)
* Таби асабӣ

## Ҷомеа ва фарҳанг

### Шахсиятҳои маъруф

Бисёре аз афроди таърихӣ қурбонии ин беморӣ шудаанд ё аз он наҷот ёфтаанд:

* **Август— императори Рум**, эҳтимолан бо истифода аз ҳаммомҳои ях ва фишорҳои хунук наҷот ёфтааст.
* **Алберт — шавҳари Малика Виктория**, соли 1861 аз махмало вафот кард.
* **Николайи II — охирин подшоҳи Русия**, солҳои 1900–1901 аз ин беморӣ шифо ёфта буд.
* **Вилям Ҳенри Ҳаррисон** — нуҳумин президенти ИМА, ки ҳамагӣ 32 рӯз пас аз оғози вазифааш вафот кард.
* **Уилбур Райт**— яке аз ихтироъкорони тайёра, соли 1912 дар синни 45-солагӣ аз махмало фавтид.
* **Франц Шуберт** — оҳангсози машҳур, дар синни 31-солагӣ қурбонии ин беморӣ шуд.
* **Се фарзанди олим Луи Пастер** аз махмало вафот кардаанд.

## Ҷусторҳои вобаста

* Салмонеллёз
* Исҳол
* Гигиена

## Адабиёт

* Adler R., Mara E. Typhoid Fever: a history. — McFarland & Company Inc., 2016. — ISBN 978-0-7864-9781-2.
* GBD 2017 Typhoid and Paratyphoid Collaborators. The global burden of typhoid and paratyphoid fevers. — The Lancet Infectious Diseases, 2019.

## Эзоҳ