# Пандемияи шашуми вабо

**Пандемияи шашуми вабо** (инчунин **пандемияи VI вабо**, англ. sixth cholera pandemic, англ. 1899–1923 cholera pandemic) — таърихан шашумин паҳншавии вабо берун аз макони анъанавии он дар Ҳиндустон мебошад, ки дар давоми солҳои 1899—1923 идома ёфтааст.

## Паҳншавии пандемия

Беморӣ боз аз Ҳиндустон пайдо шуд ва нисбат ба ҳама пандемияҳои қаблӣ тӯлонитар идома ёфт. Он тамоми қитъаҳоро, ба истиснои Антарктида, фаро гирифт. То соли 1905 барангезандаи вабо танҳо вибриони классикии вабо ҳисобида мешуд. Аммо соли 1905 бактериологи олмонӣ Феликс Готшлих дар истгоҳи карантинии «Эл-Тор»-и нимҷазираи Синай аз рӯдаи зоироне, ки аз Макка бармегаштанд ва аз исҳол фавтида буданд, боз як вибриони дигарро ҷудо кард, ки номи худро аз ҳамин истгоҳ гирифт. Худи олим иштибоҳан микроби ҷудокардаашро безарар меҳисобид, вале дар ҷазираи Сулавеси дар солҳои 1937—1938 эпидемияи калоне ба амал омад, ки бо 70 % фавт ҳамроҳӣ дошт ва маҳз аз ҷониби *V. cholerae биовар El Tor* ба вуҷуд омада буд. Бо вуҷуди ин, аксарияти олимон ақидаи нодурусти Готшлихро дар бораи безарарии ин биотип то соли 1961 дастгирӣ мекарданд.

Дар ҳудуди Украинаи муосир аз оғози пандемия танҳо ҳолатҳои алоҳидаи беморӣ мушоҳида мешуданд. Аммо соли 1907 беморӣ дар ҳавзаи дарёи Днепр паҳн шуда, соли 1910 ба авҷи аъло расид. Баъдан паҳншавӣ хеле заиф шуд, вале соли 1913 хуруҷи нави вабо, асосан дар губернияи Подолск, ба амал омад (1600 ҳолат). Бо оғози Ҷанги якуми ҷаҳонӣ (соли 1914) вабо дар артиши Русия, махсусан дар Ҷабҳаи ҷанубу ғарбӣ паҳн шуд: 7700 ҳолати беморӣ дар байни низомиён ва то 1800 ҳолат дар байни аҳолии мулкӣ. Соли 1915 дар артиш 11 400 ҳолат ва дар байни аҳолӣ даҳҳо ҳазор ҳолат ба қайд гирифта шуд. Дар ду соли баъдӣ эпидемия хеле коҳиш ёфт, вале соли 1918 аз сабаби ҳаракати пуршиддати гурезаҳо ва баъдан ҷанги шаҳрвандӣ хуруҷи нави калони вабо ба амал омад.

Соли 1918 вабо ба Одесса ворид карда шуд. Он бо ду роҳ нуфуз кард:

Аз Новороссийск киштие омад, ки мақомоти карантинӣ дар бораи он медонистанд; мусофирон ва аъзои дастаи он ҷудо (изолятсия) карда шуданд ва дар байни онҳо беморон ва интиқолдиҳандагони вибрион ёфт шуданд. Ин имкон дод, ки аз паҳншавӣ пешгирӣ карда шавад.

Дар ҳолати дуюм баржа бо одамон аз ҳамон Новороссийск ба таври ғайриқонунӣ ворид шуд. Азбаски мансабдорони карантинӣ дар бораи он хабар надоштанд ва назоратро ҷорӣ накарданд, хуруҷи беморӣ бо фарогирии зиёда аз 200 нафар ба амал омад.

Саломатӣ ва фавт аз вабо хеле баланд буд; масалан, дар Одесса соли 1918 — 55,8 %, соли 1920 — 65,0 %. Пас аз анҷоми ҷанги шаҳрвандӣ муборизаи пуршиддат бар зидди вабо оғоз шуд ва дар натиҷа, то соли 1926 дар тамоми ҳудуди Иттиҳоди Шӯравӣ вабо комилан барҳам дода шуд. Дар маҷмӯъ, дар Империяи Русия ва ИҶШС дар солҳои 1823—1925 55 соли «вабоӣ» ба қайд гирифта шуда, дар ин муддат 2 300 000 сокин вафот карданд.

Дар оянда, ба шарофати қабули қонунҳо ва чораҳои байналмилалии карантинӣ, вабо аллакай хусусияти воридшавии алоҳида аз Ҳиндустонро пайдо кард, ки дар ҷаҳон паҳншавии васеъ намеёфтанд.

## Адабиёт

Hayes, J. N. (2005). *Epidemics and Pandemics: Their Impacts on Human History*. Santa Barbara, CA: ABC-CLIO.

Інфекційні хвороби (підручник) (за ред. О. А. Голубовської). — Київ: ВСВ «Медицина», 2018.

*Возианова Ж. И.* Инфекционные и паразитарные болезни: В 3 т. — К.: Здоровье, 2008.