# Истиқлол (мафҳуми сиёсӣ)

Сездаҳ мустамликаи Бритониё дар соҳили шарқии Амрикои Шимолӣ соли 1776 Эъломияи истиқлолро нашр карданд.
Чили, яке аз чанд қаламрави Испания дар Амрикои Ҷанубӣ, соли 1818 Эъломияи истиқлолашро нашр кард.
Шоҳзода Педро пас аз эълони хабари истиқлоли Бразилия дар 7 сентябри соли 1822 дар Сан-Паулу дар иҳотаи издиҳом.
Сенати Финляндия дар соли 1917, сарвазир П.Е. Свинхуфвуд дар сари миз. Сенат Финляндияро 4 декабри соли 1917 истиқлолашро эълон кард ва онро парлумон 6 декабри соли 1917 тасдиқ кард , ки Рӯзи Истиқлоли Финляндия ба ҳисоб меравад.
**Истиқлол** ҳолати як миллат, кишвар ё давлатест, ки дар он сокинон ва аҳолӣ ё қисме аз он худмухтор ва одатан соҳибихтиёриро бар қаламрави худ амалӣ мекунанд. Баръакси истиқлол мақоми қаламрави тобеъ ё мустамлика дониста. Ҷашни Рӯзи истиқлоли кишвар ё миллатро замоне ҷашн мегирад, ки кишвар аз ҳама шаклҳои мустамликадорӣ орист; ва барои бунёди як кишвар ё миллат бидуни дахолати дигар миллатҳо озод аст.

## Мафҳум

Фарқияти истиқлол аз инқилоб муддати тӯлонӣ мавриди баҳс қарор дорад ва аксар вақт дар бораи масъалаи зӯроварӣ ҳамчун воситаи қонунии ба даст овардани соҳибистиқлолӣ баҳс мешуд. Умуман, инқилобҳо танҳо барои тақсимоти қудрат бо ё бе унсури озодкунӣ, ба монанди демократикунонӣ *дар дохили* давлат, ки метавонад бетағйир боқӣ монад, равона шудаанд. Масалан, Инқилоби Мексика (соли 1910) асосан ба низоъи байни қувваҳои сиёсӣ ишора мекунад, ки дар ниҳоят ба конститутсияи нав оварда расонид; он хеле кам барои ишора ба муборизаи мусаллаҳона (соли 1821) бар зидди Испания истифода шудааст. Бо вуҷуди ин, баъзе ҷангҳои истиқлолхоҳӣ ҳамчун инқилобҳо тавсиф шудаанд, ба монанди набардҳо дар Иёлоти Муттаҳида (соли 1783) ва Индонезия (соли 1949), дар ҳоле ки баъзе инқилобҳо, ки махсусан дар бораи тағйир додани сохтори сиёсӣ буданд, боиси ҷудо шудани давлатҳо шудаанд. Масалан, Муғулистон ва Финланд истиқлоли худро дар давраи инқилобҳое, ки мутаносибан дар Чин (соли 1911) ва Инқилоби Октябр дар Русия (соли 1917) рух доданд, ба даст оварданд.

Сабабҳои истиқлолхоҳӣ доштани кишвар ё вилоят зиёданд, аммо аксари онҳоро метавон ҳамчун эҳсоси нобаробарӣ дар муқоиса бо қудрати бартаридошта ҷамъбаст кард. Ин воситаҳо метавонанд аз намоишҳои осоиштаи пешбинишуда, ба монанди Ҳиндустон (соли 1947), то ҷанги хушунатомез ва Алҷазоир (соли 1962), густариш дод. Дар баъзе мавридҳо, як кишвар низ метавонад истиқлоли худро эълон карда бошад, аммо метавонад танҳо қисман аз ҷониби дигар кишварҳо эътироф карда шавад; ба монанди Косово (соли 2008), ки истиқлоли онро Сербия, ки Косово аз он ҷудо шудааст, расман эътироф накардааст.

### Фарқият байни истиқлол ва худмухторӣ

*Мухторият* ба навъе истиқлол ишора мекунад, ки аз ҷониби мақомоти нозир дода шудааст ва худаш то ҳол салоҳияти ниҳоиро бар он қаламрав нигоҳ медорад. Протекторат ба минтақаи мухтор ишора мекунад, ки ҳамчун минтақаи мухтор барои ҳифзи худ ба ҳукумати бузургтар такя мекунад.

## Ҳуқуқ ба истиқлол

Дар тӯли мавҷи деколонизатсияи асри 20 мустамликаҳо тавассути ҳуҷҷатҳо ба монанди Эъломияи соли 1960 дар бораи эҳдои истиқлол ба кишварҳо ва халқҳои мустамлика ҳуқуқ ба истиқлол ба даст оварданд, аммо ин ҳуқуқ асосан танҳо ба воҳидҳои марзии ноозод, ба монанди мустамликаҳо, татбиқ мешуд. То чӣ андоза ин ҳуқуқҳо ба ҳамаи одамон дахл доранд, нуқтаи муҳими баҳс буд. Ҳуқуқ ба шаҳрвандӣ ва худмуайянкунӣ имкон медиҳад, ки ба он равшанӣ андозем. Ҳуқуқи худмуайянкунӣ имкон медиҳад , ки худидоракунӣ, масалан, дар мавриди мардуми бумӣ, аммо ҳуқуқи ҷудошавӣ нест, ба истиснои ҳолатҳои шадиди зулм ҳамчун чораи пешгирӣ аз зулм. Аз ин рӯ, ҳуқуқи ҷудошавӣ умуман аз ҷониби қонунгузории давлатҳои соҳибихтиёр ва мустақил бар лиҳози қобилияти давлат будан муайян карда мешавад.

## Эъломияҳои истиқлолият

Эъломияи истиқлолияти Эстония дар Пярну, Эстония, 23 феврали соли 1918
Исмоил Камол дар солгарди аввали Маҷлиси Влоре, ки истиқлолияти Албанияро эълон кард (28 ноябри соли 1912)
Баъзан давлате, ки мехоҳад аз як қудрати ҳукмрон истиқлол ба даст орад, эъломияи истиқлолро нашр мекунад; аввалин мисоли боқимонда Эъломияи Арброати Шотландия дар соли 1320 мебошад, ки намунаҳои охиринаш эъломияи истиқлоли Азавад дар соли 2012 ва эъломияи истиқлоли Каталония дар соли 2017 мебошанд. Аммо, эълони истиқлол ва ба даст овардани аз ҳам он хеле фарқ мекунанд. Як мисоли маъруфи муваффақ Эъломияи истиқлоли ИМА дар соли 1776 мебошад. Санаҳои истиқлолияти муқарраршуда (ё камтар маъмулан оғози инқилоб) одатан ҳамчун иди миллӣ бо номи Рӯзи истиқлол ҷашн гирифта мешаванд.

## Шарҳи таърихӣ

Аз нигоҳи таърихӣ, чор давраи асосии эълони истиқлол вуҷуд дошта аст:

* аз солҳои 1770-ум, аз Ҷанги Инқилобии Амрико сар карда то солҳои 1830-ум, замоне ки охирин қалъаҳои шоҳӣ дар охири ҷангҳои истиқлоли Испанияву Амрико суқут карданд;
* оқибатҳои фаврии Ҷанги Якуми Ҷаҳонӣ пас аз пош хӯрдани империяҳои Усмонӣ, Австро-Венгрия, Русия ва Олмон ;
* Аз соли 1945 то cоли1979, замоне ки ҳафтод давлати нави мустақил аз империяҳои мустамликавии аврупоӣ, ба монанди Ҳиндустон, Алҷазоир ва ғайра, берун омаданд ва Рейхи фашистии Олмон ва Империяи Ҷопон фурӯ пошиданд;
* ва аввали солҳои 1990-ум, пас аз пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ, Чехословакия ва Югославия .

## Қораҳо

| Қитъа | Шумора | Давлати охирин, ки истиқлол ба даст овардааст |
| --- | --- | --- |
|  | ██ Африқо | 54 |  Судони Ҷанубӣ (2011) |
| Шаблон:Legend striped | 35 |  Сент-Китс ва Невис (1983 |
| ██ Осиё | 44 |  Тимори Шарқӣ (2002) |
| ██ Аврупо | 50Шаблон:Cref2 |  Черногория (2006) *Косово (2008)* |
| ██ Уқёнусия | 14 |  Палау (1994) |
| ██ Антарктида | Н/А | *де-факто* кондоминиуми байналмилалӣ |

## Ҷусторҳои вобаста

* Автономия
* Давлати соҳибихтиёр
* Рӯзи истиқлоли Тоҷикистон

## Адабиёт

## Мутолиаи бештар

* *Bentham J.* Emancipate your colonies! (ингл.): addressed to the National Convention of France Anno 1793, shewing the uselessness and mischievousness of distant dependencies to an European state — 1 — London: 1830. — 50 p.
* *Kipling R.* Independence (ингл.): Rectorial address delivered at St Andrews October 10 1923 — Garden City: Doubleday, Page, & Company, 1924. — 31 p.