# Имперотурии Усмонӣ

|  |
| --- |
| Империяи Усмонӣ |
| دَوْلَتِ عَلِيّهٔ عُثمَانِيّه Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye |
| Империя |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←    ←    ←  | 29 июл 1299 — 17 ноябр 1922 | ↓ |

 |
|

|  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- |
|  |  |  |  |
|  | Дирафш | Нишон |  |

 |
| **Гимн** |
|  |
| Пойтахт | Сугут, Бурса, Адирна, Қустантиния, Didymóteicho[d] ва Истанбул |
| Забон(ҳо) | забони туркии усмонӣ |
| Воҳиди пул | Akçe[d], kuruş[d], Ottoman lira[d] ва sultani[d] |
| Майдон | * 1 700 000 км² (1683)
 |
| Аҳолӣ | * 24 000 000 тан (1912)
 |
| Шакли ҳукмронӣ | подшоҳии мутлақ[d], подшоҳии дугона[d], подшоҳии мутлақ[d], подшоҳии дугона[d], one-party state[d], military dictatorship[d], подшоҳӣ, Хилофат, подшоҳии машрута, иқтидоргароӣ ва Three Pashas[d] |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Пеш аз он:** | **Ба дунболи он:** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Конийский султанат |
|  | Византийская империя |
|  | Сербская деспотия |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Турция |  |
| Султанат Египет |  |
| Хиджаз (королевство) |  |
| Асир (эмират) |  |
| Йеменское Мутаваккилийское Королевство |  |
| Арабское Королевство Сирия |  |
| Месопотамия (мандатная территория) |  |
| Администрация Западной Армении |  |
| Понт (республика) |  |
| Британский мандат в Палестине |  |

 |

 |

Усмон I, поягузори Имперотурии Усмонӣ
**Империяи Усмонӣ** (усм. دولت عالیه عثمانیه‎, тур. Devlet-i Âliyye-i Osmâniyye), **Империяи Оттоманӣ**, **Давлати Олияи Усмонӣ**, **Порта** — номи расмии давлати туркҳои усмонӣ дар Осиёи Хурд, ки қаламрави он баъзе манотиқи қитъаҳои Осиё, Аврупо ва Африқоро дар бар мегирифт. Пойтахтҳояш: Сёгут (1299 −1329), Бурса (1329-65), Эдирна (1365—1453) ва Истанбул (1453—1922).

## Таърих

Насаби Усмониён ба қабилаҳои турктабори ғузҳо мерасид, ки онҳо дар аҳди Салҷуқиён тамоми Шарқи Наздикро ба худ тобеъ намуда, давлати Салҷуқиёни Румро (марказаш Қуния) ташкил карданд. Пас аз тохтутози муғулҳо мавҷи дуввуми муҳоҷирати туркҳо ба Анатолия (аз юнони Осиёи Хурд) оғоз шуд ва онҳо дар давраи таназзули давлати Салҷуқиёни Рум чанд аморати мустақилро дар Осиёи Хурд таъсис доданд, ки машҳуртаринашон аморати Усмониён буд. Саромади хонадони Усмониён — Туғрул (Эртуғрул) пешвои қабилаи турктабори қойӣ буд, ки тавассути хидматаш ба дарбори Салҷуқиёни Рум соҳиби милки мустақил шуд. Туғрул унвони уҷбий ва ҳуқуқи мустақилона бо номи худ хутба хондан ва сикка зарб заданро дошт. Дар аҳди Туғрул ва писараш Усмони I (1258—1326) қаламрави ҳукумати Усмониён дар Анатолияи Ғарбӣ васеъ гардид. Соли 1299 Салҷуқиёни Рум аморати Усмониёнро эътироф карданд. Соли 1324 вориси Усмони I — Орҳан ш. Бурсаро ишғол намуд ва онро ба маркази аморати Усмониён табдил дод. Дар ин давра Усмониён нимҷаз. Галлиполи ва мулкҳои атрофи баҳри Мармарро забт ва мавқеи худро дар Анатолия устувор карданд. Дар аҳди Муроди I (1360-89) қаламрави Усмониён дар Анатолия ва Балкан васеъ шуда, соли 1362 Адрианопол (ҳоло Эдирне) ишғол гардид. Соли 1371 Муроди I сипоҳи муттаҳидаи масеҳиёнро дар набарди назди Мариса шикаст дод ва худро султон эълон кард (1383). Усмониён баъди забт кардани София (1385) ва Ниш (1386) дар набарди Палончик (1388/89) аз сербҳо шикаст хӯрданд. Муроди I тавассути Милош Обилич ба қатл расид. Тохтутози Усмониён боиси нигаронии аврупоиён ва оғози юришҳои салибӣ гардид. Соли 1396 сипоҳи муттаҳидаи аврупоиён дар набарди Никопол шикаст хӯрд. Баъдан дар аҳди Боязиди I ҳукумати Усмониён дар Булғористон, Сербия ва Босния устувор шуд, аммо кӯшиши ишғоли Константинопол натиҷа надод (1402). Сипас амир Темур бо ҳидояти шоҳи Кастиляву Леон — Ҳенрихи III ба Осиёи Хурд лашкар кашид ва Боязиди I дар набарди назди Анқара (1402) ба асорат афтод. Солҳои 1402-13 бо сабаби шиддат ёфтани муборизаи тоҷутахтхоҳонаи ворисони Боязиди I ҳукумати Усмониён заиф гардид. Соли 1413 Муҳаммади II ба тахт нишаст ва мулкҳои парокандаи Усмониёнро муттаҳид кард. Дар аҳди ҳукумати Муроди II (1421-44, 1446-51) нуфузи Усмониён дубора дар Анатолия ва Балкан устувор шуд. Муроди II баъди нокомиаш дар муҳосираи Константинопол (1422) ду юриши салибиро (1444, 1448) бартараф кард. Усмониён дар аҳди Муҳаммади II ш. Константинополро ишғол карда (29.05.1453), ба мавҷудияти Византия хотима бахшиданд. Дар натиҷаи тохтутози баъдии Муҳаммади II Молдова (1456), Сербия (1459), Империяи Трапезунд (1461-61), Босния (1463), аморати Караман (1468), Валахия (1476) ва Албания ба қаламрави Империяи Усмонӣ тобеъ шуданд. Солҳои 1475-76 хонии Қрим вассали Империяи Усмонӣ гардид ва Генуя мулкҳои худро дар ҳавзаи баҳри Сиёҳ аз даст дод. Соли 1479 байни Усмониён ва Венетсия аҳдномаи сулҳ ба имзо расид, ки мувофиқи он, ҷазираҳои баҳри Эгей ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ шуданд. Ҳамчунин Венетсия уҳдадор шуд, ки дар шароити таҳдиди хатари ҷанг дар баҳри Миёназамин флоти худро ба Империяи Усмонӣ вогузор кунад. Вориси Муҳаммади II — Боязиди II (1481—1512) мавқеи Империяи Усмонӣро дар қисми ҷанубу шарқии Аврупо (Босния, Ҳерсоговина, Молдова) ва соҳилҳои шарқии баҳри Сиёҳ, Миср ва Сурия устувор кард. Усмониён дар аҳди Салими II (1512-20) дар набарди Чолдирон (1514) Исмоили Сафавиро шикаст дода, Курдистон, Сурия, шимоли Байнаннаҳрайн, Фаластин, Ҳиҷоз ва Мисрро ба қаламрави Империяи Усмонӣ. ҳамроҳ карданд. Салими II пас аз забти Қоҳира (1517) худро халифа ва роҳбари мусулмонони ҷаҳон эълон кард. Империяи Усмонӣ дар аҳди Сулаймони I Қонунӣ (1520-66) ба авҷи қудрат расид: ҷаз. Родос (1522), Трансилвания, Валахия, қисми Молдова, Бағдод (1535), Корсика (1553) ва Эстергом (1547) ба қаламрави империя ҳамроҳ карда шуданд. Баъди фавти Сулаймони I империяро ҷангҳои сулолавӣ фаро гирифтанд. Усмониён дар асрҳои XVI—XVII аз низоми анъанавии интихоби валиаҳд даст кашиданд. Мувофиқи муқаррароти нав, тахти салтанат бояд ба насли калонсоли хонадон вогузор мешуд. Маъмулан, ворис навбати тахтнишинии худро интизор шуда, дигар барои такмили маҳорати роҳбарӣ ва ҷангии худ кӯшиш намекард. Баъдан аксари султонҳои усмонӣ зери таъсири дарбориёну яничарҳо қарор гирифта, истиқлоли худро аз даст доданд. Дар аҳди Салими II (1566-74) тохтутози Усмониён бар зидди Венетсия, Маҷористон ва Эрон шиддат ёфта, ҷаз. Кипр ва нимҷаз. Арабистон забт шуданд. Ҳамзамон аввалин нишонаҳои буҳрон дар Империяи Усмонӣ пайдо шуда, дар замони ҳукумати Муроди III (1574-95) шиддат ёфтанд. Муроди III бо мақсади таъмини амнияти дохилӣ ба самти Эрон лашкар кашида, Қафқози Ҷанубӣ, Гелон, Курдистон, Луристон ва Хузистонро ишғол кард. Дар аҳди Муҳаммади III (1595—1603), Аҳмади I (1603-17), Мустафои I (1617-18, 1622-23) ва Усмони II (1618-22) империяро исён, табаддулоти давлатӣ, фасоди идорию молӣ фаро гирифта, ҳокимияти марказиро ашрофи дарбор дар ҳамдастӣ бо Волидасултон (лақаби модари султон) идора мекарданд. Соли 1632 Муроди IV (ҳукумат 1623-40) модараш Кусум Султон ва ҳаммаслаконашро барканор ва пояҳои давлатдории Усмониёнро барқарор кард. Ӯ соли 1635 ба самти Эрон лашкар кашида, ш-ҳои Табрез, Ереван ва Нахҷувонро ишғол кард. Соли 1639 ҷонибҳои даргир ба аҳдномаи Зуҳоб имзо гузоштанд, ки мувофиқи муқаррароти он Арманистону Озарбойҷон ба қаламрави Эрон ва Ироқ ба ҳайати Империяи Усмонӣ дохил шуданд. Вориси ӯ Иброҳими I (1640-48) ислоҳоти молӣ ва ҳарбӣ гузаронида, шумораи сипоҳиёну яничарҳоро кам кард. Соли 1645 оид ба масъалаи Крит дар байни Империяи Усмонӣ ва Венетсия ҷанги навбатӣ оғоз шуда, то соли 1669 идома ёфт. Дар ин давра мавқеи вазирону рӯҳониён дар ҳукумати марказии Империяи Усмонӣ устувор шуда, Иброҳими I ва баъд ворисаш Иброҳими IV (1648-87) дар натиҷаи табаддулоти яничарҳо сарнагун шуданд. Сулаймони II низ дастнишондаи яничарҳо буд ва ба сиёсат чандон таваҷҷуҳ надошт. Дар аҳди Аҳмади II (1687-91) Усмониён дар муборизаи зидди Империяи Руми Муқаддас шикаст хӯрданд ва Маҷористон аз тобеияти Империяи Усмонӣ хориҷ шуд. Мустафои II (1695—1703) кӯшиш кард, ки рафти амалиёти ҳарбиро ба нафъи Усмониён тағйир диҳад, вале ноком гардид. Мувофиқи аҳдномаи Карловитс (1699) ва сулҳи Константинопол (1700), Морея, Далматсия, Венгрия, Трансилвания, Подолия ва Азов аз қаламрави Империяи Усмонӣ хориҷ шуданд. Соли 1703 Мустафои II дар натиҷаи исёни яничарҳо сарнагун гардид. Дар аҳди Аҳмади III (1703-30) доираҳои ҳукмрони Империяи Усмонӣ дар заминаи густариши робитаҳои дипломатӣ бо кишварҳои Аврупо (Англия ва Фаронса) рақобати низомиро зидди Руссия шиддат бахшиданд. Усмониён баъди набарди Полтава (1709) ба шоҳи Шветсия Карли XII паноҳгоҳ дода, соли 1710 бар зидди Руссия ҷанг эълон карданд. Ҷанги русу турк (1710-13) ба нафъи Усмониён хотима ёфта, мувофиқи аҳдномаҳои Сулҳи Прут (1711) ва Сулҳи Адрианопол (1713) ш. Азов ва минтақаи соҳили рости дарёи Днепр ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ карда шуданд. Баъдан Аҳмади III барои устувор кардани мавқеи Империяи Усмонӣ дар баҳри Миёназамин бар зидди Венетсия (1714-18) ва Австрия (1716-18) ҷанг эълон кард. Соли 1718 доираҳои ҳукмрони Империяи Усмонӣ, Австрия ва Венетсия ба Муоҳадаи сулҳи Пожаревас (шаҳр дар Сербия) имзо гузоштанд, ки шартҳои он барои Усмониён ногувор буданд. Соли 1723 Усмониён дар муқобили тохтутози русҳо шимолу ҷануби Қафқоз, қисми шарқии Гурҷистону Арманистонро ишғол карданд. Соли 1724 намояндагони Руссия ва Империяи Усмонӣ Паймони муайян кардани сарҳадди нуфуз дар Қафқоз ва соҳили баҳри Хазар имзо гузоштанд, ки мувофиқи он, Ардабил, Табрез, Ҳамадон, Кирмоншоҳ, Гурҷистон ва Арманистон ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ гардиданд. Дар замони ҳукмронии Маҳмуди I (1730-54), Усмони III (1754-57), Мустафои III (1757-74) ва Абдулҳамиди I (1774—1789) буҳрони сиёсӣ ва иқтисодии Империяи Усмонӣшиддат ёфта, Усмониён мулкҳои худро дар соҳили баҳри Сиёҳ, Қрим ва Эрон аз даст доданд. Дар асри XVIII иқтидори иқтисодӣ ва низомии Империяи Усмонӣ нисбат ба кишварҳои Аврупо ва Руссия заиф шуда, империяро хатари таназзул фаро гирифт. Доираҳои ҳукмрони усмонӣ барои барқарор кардани нуфузи ҷаҳонии империя ва устувор кардани ҳокимияти марказӣ ба анҷом додани ислоҳот иқдом карданд, вале яничарҳо ва ашроф бо мақсади ҳифзи имтиёзҳои табақавии худ аз анҷоми ислоҳот худдорӣ карданд. Салими III (1789—1807) пас аз нокомӣ дар ҷанги навбатии русу турк (1787-91) ва шикаст хӯрдани сипоҳиёни усмонӣ дар набардҳои Фокшани ва Римник (1789) ба Аҳдномаи сулҳи Ясск (21.12.1779) имзо гузошт, ки мувофиқи он, хонии Қрим ва Гурҷистон ба Руссия ва Бессарабия, князии Молдова ба қаламрави Империяи Усмонӣ ҳамроҳ карда шуданд. Сипас ӯ барои устувор кардани ҳокимияти мутлақ ва иқтидори ҳарбии империя ба баргузории ислоҳот иқдом кард, ки он дар таърих бо номи «низоми ҷадид» (номи қисмҳои ҳарбии навтаъсис) машҳур аст, вале қисми зиёди ислоҳоти мазкур дар шароити мураккаби вазъи дохилӣ ва хориҷии Империяи Усмонӣ, аз ҷумла тохтутози Наполеон Бонапарт ба Миср (1798), шӯриши якуми сербҳо дар Балкан (1804-13) ва оғози ҷанги навбатии русу турк (1806) татбиқ нашуд. Cолҳои 1807-08 Салими III ва ворисаш Мустафои IV (1807-08) тавассути яничарҳо сарнагун шуда, Маҳмуди II (1808-39) соҳиби тахт гардид. Маҳмуди II барои татбиқи ислоҳоти «низоми ҷадид» чанд мушовири аврупоиро ба дарбор ҷалб карда, низоми муносибатҳои иҷтимоӣ-иқтисодӣ ва фарҳангии империяро тағйир дод: ба ҷои дастаҳои яничарҳо сипоҳи доимӣ ташкил ёфт; имтиёзи мусулмонону ғайримусулмонон дар хидмати ҳарбӣ ва давлатӣ баробар шуд; барои омода кардани ходимони давлатӣ ва низомӣ мактабу омӯзишгоҳ таъсис ёфт; чопи китоб ва рӯзномаву маҷаллаҳо афзун гардид. Аз ҷониби дигар, Маҳмуди II дар сиёсати хориҷӣ ноком шуд ва нуфузи байналмилалии Империяи Усмонӣ коҳиш ёфт; Усмониён ду бор (1806-12 ва 1828-29) дар ҷанги зидди Руссия шикаст хӯрда, қисми зиёди қаламрави худро дар Балкан, Қафқози Ҷанубӣ, Молдова ва Валахия аз даст доданд; юнониён дар натиҷаи Инқилоби миллӣ-озодихоҳии Юнон (1821-29) аз қаламрави империя хориҷ шуданд; Муҳаммад Алӣ солҳои 1831-33 чанд бор Усмониёнро шикаст дод, аммо кӯшишҳои ӯ барои ишғоли тахти Истанбул натиҷа надоданд. Султон Абдулмаҷид бо номи «Танзимот» ислоҳот ҷорӣ кард ва дар Империяи Усмонӣ сохтмони хатти телеграф ва р. о. сар шуд. Дар Ҷанги Қрим Империяи Усмонӣ ва муттаҳидонаш (Англия ва Фаронса) Руссияро шикаст доданд ва нуфузи кишварҳои аврупоӣ дар дарбори Усмониён афзоиш ёфт. Аз соли 1854 доираҳои ҳукмрони усмонӣ барои дарёфти қарзҳои имтиёзнок ба кишварҳои аврупоӣ муроҷиат карданд. То соли 1875 ҳаҷми қарзҳои Империяи Усмонӣ ба 5,3 млрд франк расид. Соли 1876 Империяи Усмонӣ муфлис эълон шуд ва намояндагони кишварҳои аврупоӣ иқтисодиёти империяро зери назорати худ гирифтанд. Баъдан Муроди V (30.5. 1876-31.8.1876) зери фишори ҳаракати ҷавонтуркон ба «Қонуни асосӣ» (Конститутсия) имзо гузошт (23.12. 1876), ки мувофиқи он, дар Империяи Усмонӣ парламент таъсис дода шуд. Вориси ӯ — Абдулҳамиди II (1876—1909) зери хатари ҷанги нави русу туркҳо (1877-78) фаъолияти парламент ва амали «Қонуни асосӣ»-ро дар Империяи Усмонӣ манъ кард. Империяи Усмонӣ баъди инқилоби ҷавонтуркон ва Ҷанги якуми ҷаҳонӣ барҳам хӯрд. Ҳоло баъзе намояндагони хонадони Усмониён дар ИМА иқомат доранд ва роҳбари онҳо Усмон Боязид Усмонуғлу мебошад.

## Низоми идорӣ ва иҷтимоӣ

Низоми ҳукумати Усмониён таҳти таъсири унсурҳои давлатдории Салҷуқиёни Рум ва Византия ташаккул ёфта, дар аҳди Орҳан ва Муроди I мукаммал гардид. Роҳбари олии давлат — султон ба ҳокимияти сиёсӣ ва ҳарбӣ роҳбарӣ мекард ва ҳамчун ҳомии шариат бо унвони «ховандгор» ё «худовандгор» низ ёд мешуд. Дар ҳуҷҷатҳо Муроди I бори аввал бо унвони Султони аъзам ё Худовандгор ёд шуда, аврупоиён Боязиди I-ро нахустин императори усмонӣ медонанд. Аз давраи ҳуҷуми Салими II ба Миср (1517) баъзе султонҳои Империяи Усмонӣ расман ба унвони халифа ёд мешуданд. Қудрати мутлақи султонро шариат маҳдуд карда, тамоми тасмимҳои роҳбари давлат дар мувофиқа бо Шайхулислом амалӣ мешуданд. Дарбори Усмониён то давраи истилои Константинопол дар Эдирне қарор дошт, ки аз бинои куҳна ва нав иборат буд. Дар аҳди Муҳаммади Фотеҳ дарбор ба шаҳри Истанбул интиқол ёфт, ки бо номи қасри Тӯпқопӣ машҳур аст. Намояндаи хос ва муовини асосии султон садри аъзам (сарвазир) буд, ки нахуст аз ҳисоби мусулмонони озод ва баъдан аз байни яничарҳо таъйин мешуд. Садри аъзам ба корҳои ташкилоти ҳукумати марказӣ ё девони омӣ — «боби олӣ» роҳбарӣ мекард, 6 вазири дигар ба ӯ итоат мекарданд: дар охири асри XVI шумораи вазирон ба 23 нафар расид. Дар назди садри аъзам девони хосси дигар бо номи девони икиндӣ амал мекард, ки дар кори он раисулкуттоб ва котибон ширкат мекарданд. Ин девон арзу шикояти мардумро баррасӣ мекард. Ҳамчунин, садри аъзам ба кори девони одина (дар рӯзи ҷумъа баргузор мешуд) роҳбарӣ менамуд ва ҳамроҳи қозиаскарии Румило ва Анатолия масъалаҳои шаръиро ҳал мекарданд. Дар Империяи Усмонӣ девон (девони ҳумоюнӣ) дар шакли ҷаласаи васеи вазирону ашрофи олӣ фаъолият карда, ҳафтае чор бор (шанбе, якшанбе, душанбе, сешанбе) даъват мешуд. Садри аъзам ҳамроҳи дигар аъзои девони ҳумоюнӣ — қозиаскарӣ, дафтардор, нишонҷӣ (муҳрдор) ва раисулкуттоб масъалаҳои муҳимми сиёсӣ ва иҷтимоӣ-иқтисодиро баррасӣ намуда, қарори худро ба султон пешниҳод мекард. Масъулияти умури молӣ ва ҳисобдориро аъзои хизонаи султония ба уҳда доштанд. Ҳайати қазоват аз қозии сипоҳ, муфаттиш, қозӣ ва ноиби қозӣ иборат буд. То таъсис ёфтани вазорати корҳои хориҷаи Империяи Усмонӣ (1837) робитаҳои дипломатии Усмониён ғайримунтазам сурат мегирифт, қосидон барои иҷро ва ё ҳалли масъалаҳои мушаххас ба кишварҳои хориҷӣ фиристода шуда, баъди иҷрои ваколатҳо бозпас мегаштанд. Маъмулан, раисулкуттоб қосидонро қабул ва гусел мекард. Империяи Усмонӣ аз ҷиҳати маъмурӣ ба иёлат ва санҷақҳо тақсим мешуд. Империяи Усмонӣ. дар аҳди Муроди III 25 иёлат дошт. Иёлоти Империяи Усмонӣ дар се қитъа ҷойгир шуда, мақоми гуногун доштанд: Макка ва Мадина (аморати Ҳарамайн) ва хонии Қрим мустақил буданд; Тунис ва Алҷазоирро беклербий идора мекард; Валахия ва Молдавия худмухтор буданд. Ҳар як бийлербий (волӣ) мувофиқи шумораи сипоҳиён ва кормандонаш (кадхудо, мактубчӣ, муҳрдор, хизонадор) иқтоъ дошт. Дар Империяи Усмонӣ табақаи ашроф гурӯҳи соҳибимтиёзи ҷомеа буд. Табақаи ашроф аз мардуми мусулмон ва ғайримусулмон (юнониён, романиҳо, славянҳо, венгерҳо, булғориҳо, арманиҳо, албаниҳо, яҳудиён) иборат буд. Мардуми ғайримусулмон ё заммӣ дар қаламрави империя мавқеи худмухтор доштанд ва умури иҷтимоию мазҳабӣ, ҳалли ихтилофот ва ҷамъоварии андозу ҷаримаи онҳо ба уҳдаи ташкилоти диниашон вогузор шуда буд. Ҳамчунин, роҳбарони ташкилоти динии онҳо дар баробари дарбори усмонӣ масъул буданд. Дар асрҳои XV—XVI як гурӯҳи яҳудиён аз Испания ба қаламрави Империяи Усмонӣ муҳоҷират карда, дар соҳаи тиҷорату бинокорӣ мавқеи хос пайдо намуданд.

## Иқтисодиёт

Масъулияти сабти даромаду хароҷот дар империя ба уҳдаи ташкилоти «дафтардория» вогузор шуда буд, ки роҳбари онро дафтардор меномиданд. Ин ташкилот дар назди девони ҳумоюн қарор дошта, дар он ҳуҷҷатҳои сабти даромаду хароҷоти замин ва қарорҳои садри аъзам нигаҳдорӣ мешуданд. Ҳар як вилоят дафтардори худро дошт, ки вазифаи ӯ ҷамъоварии молиёт ва фиристодани он ба хазинаи давлат буд. Дар вилоятҳо даромади заминҳои иқтоъ тавассути девони «дафтари рӯзнома» сабт мешуд, ки роҳбари онро рӯзномачӣ мегуфтанд. Сиккаҳои усмонӣ дар пайравӣ ба Салҷуқиёни Рум ва Византия зарб зада мешуданд, ки вазни комили онҳо ба шаш қирот (тақр. чоряк дирҳам) баробар буд. Дар як тарафи сикка исми султон (бидуни зикри номи падар ва замону макони зарб) ва дар тарафи дигар ибораи шаҳодат зарб меёфт. Қисми зиёди заминҳои корам бо номи «замини амирия» ё давлатӣ дар ихтиёри султон буд, ки ҳамчун иқтоъ вогузор шуда буданд. Заминҳои иқтоъ аз ҷиҳати даромад ба чанд навъ тақсим мешуданд: иқтои хурд ё тимор, ки даромади он тақр. бист ҳазор оқча (воҳиди хурди пули усмонӣ) буд; заомат, ки даромади он зиёда аз бист ҳазор оқча буд; иқтои хос, ки даромади он тақр. сад ҳазор оқчаро ташкил медод, маъмулан, ба афроди хонадони ҳукмрон тааллуқ доштанд. Дар баъзе минтақаҳо заминҳои корам ба ихтиёри фардҳои ҷудогона ё қавм вогузор шуда, онҳо вобаста ба масоҳат ва дараҷаи ҳосилхезии замин солона ба хазинаи давлат андоз месупориданд.

## Тиҷорат

Тохтутози Усмониён дар Аврупо аз ибтидо ба маҳдуд кардани мавқеи иқтисодии венетсиягиҳо ва генуягиҳо дар баҳрҳои Сиёҳ, Эгей ва Миёназамин равона шуда буд. Усмониён дар натиҷаи ҷангҳои тӯлонӣ марказҳои тиҷоратии венетсиягиҳоро дар Юнон (1463-79), баҳри Эгей (1499—1503) ва ҷазираҳои Кипру Крит (1570—1669) соҳиб шуданд. Соли 1484 Усмониён мавқеи худро дар баҳри Сиёҳ устувор карданд. Тиҷорат дар ин масир дар инҳисори туркҳо, арманиҳо, яҳудиҳо ва юнониҳо қарор гирифт. Усмониён баъдҳо бандарҳои баҳри Сурхро соҳиб шуда, барои фаъолияти тиҷоратии худ дар уқёнуси Ҳинд замина фароҳам оварданд. Бағдод ва Басра марказҳои асосии тиҷоратии Империяи Усмонӣ бо Эрон ва Ҳинд буданд. Дар асрҳои XV—XVI Анатолия ба маркази муҳимми интиқоли молҳои Шарқ ба Полша, Қрим, Руссия ва Сурия табдил ёфт. Дар ин давра Усмониён ба бозорҳои тиҷоратии Аврупо роҳ ёфтанд ва содироти маснуоти пахтагӣ ва пашмӣ афзун гардид. Дар асри XVI фаронсавиҳо (1536), англисҳо (1580), баъдан ҳолландиҳо (1612) ва русҳо (1739) барои тиҷорати мустақил дар қаламрави Империяи Усмонӣ имтиёз пайдо карданд. Дар асри XVII Измир, Алеппо ва Искандария ба маркази тиҷорат табдил ёфтанд. Дар асри XIX дар бозорҳои тиҷоратии Империяи Усмонӣ мавқеи англисҳо устувор гардид. Дар асри XVII шаҳрвандони мусулмон 4 %, ғайримусулмон 5 % ва хориҷиён 6 % боҷ месупориданд.

## Артиш

Дар ибтидо асоси артиши Усмониёнро сипоҳи саворон ташкил медод. Саворон таҳти сарварии Санҷақбой дар набардҳо ширкат намуда, дар замони осоиштагӣ ба маҳалли иқомати худ бармегаштанд. Оҳиста-оҳиста горди саворон ба иқтоъдорӣ машғул шуда, маҳорати ҷангии худро аз даст доданд ва ҳукумат ба яничарҳо таваҷҷуҳ зоҳир кард. Ҳамзамон, Усмониён низоми сафарбаркунии сарбозонро аз миёни мардуми ғайримусулмони империя бо номи девширма ба роҳ монда, бовар доштанд, ки ин сипоҳиён нисбат ба султон садоқати бештар нишон медиҳанд. Қисми дигари сипоҳиёни усмонӣ бо номи ҷебеҷӣ машҳур буданд, ки ҳангоми ҷанг аслиҳаи ҳарбиро ба маҳалли набард интиқол дода, дар замони осоиш аслиҳахонаро муҳофизат мекарданд. Шумораи ҷебеҷиҳо тақрибан 3 ҳазор буд. Дастаҳои ғарибони пиёда (шумораашон тақрибан 20 ҳазор), ки дар майдони набард аз ду ҷониб (чапу рост) чатри султонро муҳофизат мекарданд, аз ҷонфидоён ба ҳисоб мерафтанд. Волиёни усмонӣ неруҳои хосси худро доштанд, ки моҳонаашон аз даромади заминҳо пардохт мешуд. Усмониён, ки аз ибтидо ба тӯпхона ва занбӯрак таваҷҷуҳ зоҳир карда буданд, дар набарди майдони Косово (1389) бори аввал ба ҷои манҷаниқ аз тӯп истифода намуданд. Тӯпхонаи асосии Усмониён дар аҳди Муҳаммади Фотеҳ дар Истанбул бунёд ёфт ва дар асри 19 шумораи тӯпчиён тақр. ба 5 ҳазор нафар расид. Тӯпҳои усмонӣ бо номи шаика, ҳавоӣ, зарбазан, шоҳӣ, калонбарно ва қалъакӯб машҳур буданд. Усмониён дар баҳру уқёнус низ мавқеи устувор доштанд ва шумораи киштиҳои ҳарбии онҳо дар аҳди Сулаймони Қонунӣ тақрибан ба 300 адад расид. Дар ин давра ҳокими Алҷазоир Хайруддини Барбарос сардори флоти Усмониён (капуданпошо) таъйин шуд ва мавқеи империя дар б. Миёназамин устувор гардид. Корхонаҳои асосии киштисозӣ дар Истанбул ва Галлипол ҷойгир буданд. Дар ибтидо флоти Усмониён аз заврақҳои белдор ва киштиҳои бодбондор иборат буд. Флоти усмониҳо дар замони салтанати Абдулазиз пас аз Британияи Кабир ва Фаронса бузургтарин флоти баҳрӣ буд. 27 апрели 1912 Усмониён аввалин бор аз ҳавопаймои ҷангӣ истифода карданд. Соли 1916 сипоҳи ҳарбӣ-ҳавоии турк (таъсис, 1909) тақр. 90 ҳавопаймо дошт, ки аксари онҳо истеҳсоли Фаронса ва Олмон буданд.

## Демография

Дар ибтидои асри 19 аҳолии Империяи Усмонӣ тақр. 25-32 млн нафар буд (дар Аврупо — 10 млн нафар, Осиё — 11 млн нафар, Африқо — 3 млн нафар). Соли 1914 қаламрави Империяи Усмонӣ се баробар хурд гардида, аҳолии он 18,5 млн нафарро ташкил медод. Солҳои охири мавҷудияти Империяи Усмонӣ дарозумрии миёнаи аҳолӣ тақрибан ба 50 сол мерасид. Соли 1785 бар асари бемории вабо аз шаш як ҳиссаи аҳолии Мисри усмонӣ талаф шуд.

## Илму фарҳанг

Тамаддуни усмонӣ дар заминаи омезиши унсурҳои фарҳанги арабӣ, эронӣ, византиягӣ ва аврупоӣ ташаккул ёфта буд. Забони расмии империя усмонӣ буда, таҳти таъсири форсӣ ва арабӣ қарор дошт. Ақаллиятҳои миллӣ ба забонҳои курдӣ, арманӣ, оромии нав, понтӣ, албанӣ, юнонӣ, сербӣ, булғорӣ ва аруминӣ гуфтугӯ мекарданд. Мактубҳои расмии Усмониён ба давлатҳои Эрон (то набарди Чолдирон), Ҳинд ва Осиёи Марказӣ ба забони форсӣ навишта мешуданд. Забони форсӣ то давраи қабули алифбои лотинӣ дар мадрасаҳои Империяи Усмонӣ таълим дода мешуд. Осори адабӣ ба забони форсӣ ва китобҳои динӣ бо арабӣ таълиф мешуданд. Адабиёти девонӣ ё классикии усмонӣ дар заминаи адабиёти форсӣ ва арабӣ ташаккул ёфта, жанрҳои гуногун дошт: зарбулмасалу мақол, латифа, ҳикоя, ривоят, ғазал, қасида, маснавӣ ва достон. Аз соли 1453 шаҳри Истанбул ба маркази илмӣ-фарҳангии Усмониён табдил ёфт. Шоҳзодагони усмонӣ Боязиди II, султон Ҷам, Салими II ва Сулаймони Қонунӣ табъи шоирӣ доштанд. Муҳаммади Фотеҳ, ки пуштибони аҳли илму адаб буд, ҳангоми фатҳи Константинопол шеъри форсии зеринро замзама мекард:

> Бум навбат мезанад бар торами Афросиёб,
>
> Пардадорӣ мекунад дар қасри Қайсар анкабут.
>
>

Муҳаммади Фотеҳ ҳангоми мусофирати Ҷомӣ ба Макка ӯро тавассути Хоҷа Атоуллоҳи Кирмонӣ ба Истанбул даъват кард, вале шоир аз қабули ин пешниҳод худдорӣ намуд. Боязиди II низ ҳамчун ҳомии шеъру адаб бо Ҷомӣ мукотиба дошт. Ҷомӣ дафтари севвуми «Силсилату-з-заҳаб»-ро ба ӯ бахшидааст. Дар дарбори Муҳаммади Фотеҳ шоирони соҳибдевони форсизабон Ҳомидии Исфаҳонӣ ва Қабулӣ, таърихнигор Аҳмади Румӣ (муаллифи «Беҳҷату-т-таворих») ва риёзидон Мулло Алии Қушчӣ (аз Самарқанд) эътибори баланд доштанд. Пас аз набарди Чолдирон як қисми намояндагони илму адаби Хуросону Мовароуннаҳр бо ташвиқи Салими II ба Истанбул рафтанд, ки намунаи ашъори онҳо дар тарҷумаи форсии «Маҷолису-н-нафоис»-и Ҷомӣ (тарҷумон Ҳаким Шоҳмуҳаммади Қазвинӣ) боқӣ мондааст. Баъзе аз ин шоирон, аз қабили Латифии Ардабилӣ, Фатҳуллоҳи Котиб, Ноҷии Кирмонӣ, Аминии Самарқандӣ, Абдуллоҳи Шабистарӣ, Алиакбари Хатоӣ, Шайх Фатҳуллоҳ, Адоии Шерозӣ, Басирии Хуросонӣ ва Фахри Халхолӣ баъди адои ҳаҷ, ба сабаби баста будани марзи байни Усмониён ва Сафавиён тариқи Дашти Қипчоқ ба Истанбул рафта буданд. Қаҳрамони асосии фолклори усмониҳо Хоҷа Насруддин буд. Хусусияти асосии насри усмониҳо воқеиятнигорӣ буда, то асри XIX дар он ҳикояҳои тахайюлӣ ба назар намерасанд, ҳатто дар фолклор ва назми онҳо хаёлпардозӣ бисёр нодир аст. Маъруфтарин намояндагони насри ин адабиёт Аҳмад-пошо, Наҷотӣ, Ошиқ-пошо, Синон-пошо мебошанд. Асосгузорони назми девонӣ, ки дар пайравӣ ва тарҷумаи ашъори арабу форс ба вуҷуд омадааст, Аҳмади Доӣ ва Ғозӣ Бурҳонуддин (асрҳои XIII—XIV) ба ҳисоб рафта, ашъори худро дар вазнҳои ҳиҷоӣ, оҳангӣ ва арӯз эҷод кардаанд. Бузургтарин шоири адабиёти классик Бакӣ (1526—1600) буд. Шоирони машҳури дигар ба мисли Нафъӣ (1582—1636) ва Яҳё Афандӣ (1552—1644) дар ашъори худ васфи табиат ва эҳсосоти шахсии худро ҷо додаанд. Дар асрҳои XVI—XVII сабки ҳиндӣ тавассути Фузулӣ, Бакӣ, Юсуф Набӣ, шайх Ғолиб, Авлиё Чалабӣ ва дигарон ба адабиёти усмонӣ роҳ ёфт. Насри давраи Усмониён таҳти таъсири сиёсати дарбор қарор дошт. Дар Империяи Усмонӣ фарҳангнависӣ ривоҷ ёфта, дар ин давра якчанд фарҳанги форсӣ ба туркӣ таълиф шуданд: «Лисону-л-Аҷам»-и Ҳасани Ҳалабӣ, «Саҳоҳу-л-аҷмия»-и Муҳаммад ибни Миралӣ, «Луғати Ҳалимӣ»-и Лутфуллоҳ ибни Юсуф Ҳалимӣ, «Силату-л-мақосид»-и Хатиб Рустами Мавлавӣ ва «Туҳфаи шоҳидӣ»-и Шоҳидии Қуниявӣ. Дар дарбори Усмониён ба китобҳои «Маснавии маънавӣ»-и Ҷалолуддини Балхӣ, «Гулистон»-у «Бӯстон»-и Саъдии Шерозӣ, «Баҳористон»-и Ҷомӣ ва ғайра чандин шарҳ навишта шуд. Усмониён ба таърихнигории дарборӣ таваҷҷуҳ зоҳир карда, барои сабти воқеаҳои аҳди худ дар дарбор мансаби шоҳномачӣ таъсис доданд. Дар аҳди Усмониён асарҳои зиёди таърихӣ таълиф шуданд: «Беҳҷату-т-таворих»-и Шукруллоҳ, «Хункорнома»-и Маолӣ, «Ғазономаи Рум»-и Кошифӣ, «Таърихи Оли Усмон»-и Ибни Камол Пошозода, «Сулаймоннома»-и Кашфӣ ва ғ. Бузургтарин осори тасаввуфии туркҳои усмонӣ маснавии Ошиқ-пошо бо номи «Ғарибнома» мебошад. Адабиёти Аврупо тавассути Алӣ Азиз Гиридӣ (асри 18) ба И. У. роҳ ёфт. Охирин намояндаи маъруфи адабиёти Усмониён Намик Камол (асри XIX) дониста шудааст.

## Ҳунармандӣ ва меъморӣ

Дар Империяи Усмонӣ зери таъсири анъанаҳои фарҳангии Салҷуқиёни Рум, Византия, Атобакони Анатолия ва Темуриён ташаккул ёфта буд. Аз давраи ҳукмронии Муҳаммади II дар дарбори Усмониён ниҳоди «Наққошхона» амал мекард, ки он ҷо хаттотон, наққошон ва саҳҳофон ба ороиши нусхаҳои хаттӣ, кашидани тарҳҳо, кандакорӣ, наққошӣ, кошикорӣ ва катибанигорӣ машғул буданд. Солҳои 1451—1520 ҳунармандони бисёре аз Шероз, Табрез, Ҳирот, Димишқ ва Бағдод ба Истанбул даъват шуда, нусхаҳои хаттиро бо равиши мактабҳои минётурии Ҳирот ва Табрез ороиш медоданд. Дар «Наққошхона» аввалан осори классикии форсӣ, аз ҷумла «Мантиқу-т-тайр»-и Аттор, «Хамса»-и Низомии Ганҷавӣ, «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ, «Калила ва Димна» бо минётурҳо тазйин шуданд. Аз асри 16 дар ороиши нусхаҳои хаттӣ тасвири рӯйдодҳои муосир, аз ҷумла маросими дарборӣ, фатҳи қалъа ва пирӯзиҳо роҳ ёфтанд, ки авҷи қудрати сиёсии Империяи Усмонӣро муаррифӣ мекарданд. Дар ибтидо хушнависони усмонӣ аз навъҳои гуногуни хатҳои шашгона (муҳаққақ, райҳон, сулс, насх, риқоъ, тавқеъ) истифода мебурданд. Дар асрҳои XVII—XVIII истифодаи хатҳои муҳаққақ, райҳон, насх маҳдуд шуда, ба ҷои онҳо хатти девонӣ маъмул гардид. Хатти риқоъ барои навиштани ҳуҷҷатҳо истифода мешуд. Дар Империяи Усмонӣ мактабҳои хушнависии Шайх Ҳамдуллоҳ (1429—1520), Аҳмади Қараҳисорӣ (1469—1556), Ҳофиз Усмон (1642-98) ва Мустафо Роқим (1758—1826) машҳур буданд. Меъмории усмонӣ зери таъсири унсурҳои меъмории кишварҳои Шарқ ва Византия ташаккул меёфт. Он дар марҳалаи аввал (1350—1450) хусусияти маҳаллӣ дошта, тарҳу наққошии онҳо гуногун буданд. Бинои муҳташами ин давра — Улу ҷомеъ аз 20 утоқ иборат буд, ки ҳар кадом гунбади алоҳидаи ҳирамшакл доштанд. Дар авҷи тараққии И. У. тарҳ ва наққошии меъмории усмонӣ, аз ҷумла гунбадҳои бузург, манораҳои баланд ва саҳнҳои сутунбандишуда таҳти таъсири калисои Софияи Муқаддас қарор доштанд. Солҳои 1453-81 бо роҳбарии Хоҷа Меъмор Синон (1490—1588) дар Истанбул тақр. 210 масҷид, 24 мадраса, 32 ҳаммоми умумӣ, 12 бозору мусофирхона қомат афрохт. Дар асрҳои 17-18 аксари биноҳои муҳташами усмонӣ, аз ҷумла масҷиди Нури Усмония ва қасри Долмабоғча, зери таъсири меъмории аврупоӣ бунёд шуданд.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Империяи Усмонӣ / С. Ҳусайнов. // Илм — Исҳоқ. — Д. : СИЭМТ, 2019. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 8). — ISBN 978-99947-33-98-9.