# Минтақаи ҳилоли ҳосилхез

Ҳилоли ҳосилхез ва водии Нил**Минтақаи ҳилоли ҳосилхез** — номи шартии минтақае дар Шарқи Наздик аст, ки дар моҳҳои зимистон миқдори зиёди боришот мушоҳида мешавад. Онро ҳамчунин «гаҳвораи тамаддун» меноманд.

Ин ном тарҷумаи истилоҳи англисии Fertile Crescent мебошад, ки аз ҷониби бостоншиноси амрикоӣ Ҷ. Ҳ. Брэстед дар китоби ӯ «Матнҳои қадимии Миср» (Ancient Records of Egypt) соли 1906 ба истифодаи илмӣ ворид шудааст. Ин минтақа ба сабаби хоки ҳосилхез ва шаклаш (дар харита), ки ба ҳилол монанд аст, чунин ном гирифтааст.

Аз Байнаннаҳрайн ва Левант иборат буда, ки худ ба Сурияи таърихӣ ва Фаластини таърихӣ ҷудо мешавад. Қаламравҳои имрӯзаи Кипр, Лубнон, Исроил, Сурия, Ироқ, ҷанубу шарқи Туркия, ҷанубу ғарби Эрон ва Урдунро дар бар мегирад.

Ҳилоли ҳосилхез яке аз аввалин марказҳое ба шумор меравад, ки дар ҷараёни инқилоби неолитӣ дар он кишоварзӣ ва чорводорӣ, ки дар асри санг пайдо шудаанд, ба вуҷуд омаданд. Ҳамчунин он макони қадимтарин фарҳангҳои шаҳрии маълуми ҷаҳон (Мурайвет, Нагар) мебошад. Дар ҳазорсолаҳои IV—I то милод дар ин ҷо зиёда аз 10 %-и аҳолии Замин зиндагӣ мекарданд.

Ҳилоли ҳосилхез дар якҷоягӣ бо водии Нил (Мисри Қадим) гаҳвораи тамаддуни муосирро ташкил медиҳад.

Паҳншавии кишоварзӣ аз Ҳилоли ҳосилхез ба қаламрави Аврупо бо нишон додани санаҳо
Мувофиқи таҳқиқоти олимони амрикоӣ, ду омили асосие, ки раванди мустамликашавии ибтидоии Ҳилоли ҳосилхезро идора мекарданд, хушксолӣ ва қобилияти инсонҳо барои мубориза бо он буданд.
Кофтуковҳо дар кӯҳҳои Загроси Эрон, ки соли 2013 аз ҷониби антропологҳои олмонӣ таҳти роҳбарии Симона Рил аз донишгоҳи Тюбинген гузаронида шуданд, нишон доданд, ки панҷ гурӯҳи аввалини мустамликадорони Шарқи Наздик мустақилона тақрибан 9800 сол пеш усули парвариши ғалладонаро кашф кардаанд.

## Ҷуғрофия

Аз ҷануб минтақа бо биёбони Сурия ва биёбонҳои шимолии Арабистони Арабистони Саудӣ, аз ҷанубу ғарб — бо Нимҷазираи Сино, аз ғарб — бо Баҳри Миёназамин, аз шимол — бо қаторкӯҳи Тавр ва Баландкӯҳи Арманистон, ва аз шарқ — бо кӯҳҳои Загрос маҳдуд мешавад, ки таърихан, монанди делтаи Нил, ба Ҳилоли ҳосилхез мансуб дониста мешаванд. Ба ғайр аз Сурия, Курдистони Туркия, вилоятҳои курднишини Эрон ва шимоли курднишини Ироқро низ дар бар мегирад. Хокҳои аллювиалии наздиктарини обёришаванда низ ба минтақаи таърихӣ-иқтисодӣ дохил мешаванд (делтаи Нил, ботлоқзорҳои печутоби Даҷла ва Фурот, Карун дар Эрон).

Бешубҳа, дарёҳо ва ботлоқзорҳо дар пайдоиши тамаддун дар Ҳилоли ҳосилхез нақши муҳим бозидаанд, аммо онҳо ягона сабаби шукуфоии минтақаи дорои ҳосилхезии баланд набуданд. Ин минтақа ҳамчун «пул» байни дигар минтақаҳои Африқо ва Авруосиё хизмат мекард. Ин нақши пайванддиҳанда ба Ҳилоли ҳосилхез имкон дод, ки нисбат ба Аврупо ё Африқои Шимолӣ гуногунии биологӣи бештареро нигоҳ дорад, зеро тағйироти иқлимӣ дар давраи яхбандӣ дар он минтақаҳо боиси нобудшавии пайваста аз сабаби коҳиши ҳаҷми низомҳои экологӣ гардиданд, дар ҳоле ки дар бораи обҳои Баҳри Миёназамин чунин гуфтан мумкин нест. Дар якҷоягӣ бо муҳоҷирати аҳолии Саҳро аз тариқи Миср, ин «пули заминӣ»-и Шарқи Миёна барои паҳншавии босуръати олами наботот ва ҳайвоноти Ҷаҳони Қадим, аз ҷумла маскуншавии инсон пас аз муҳоҷирати эҳтимолии аҷдодони аврупоиён аз Ҳиндустон (ки илми муосир онро рад мекунад ва имрӯз назарияи шубҳанок мешуморад), аҳамияти бузург дошт.

Далели он ки ин минтақа қисми асосии ҷудошавии тектоникӣ байни плитаҳои литосферӣи африқоӣ ва арабӣ ва инчунин бархӯрди плитаҳои арабӣ ва авруосиёиро дар бар мегирад, ин минтақаро ба як минтақаи бисёргуногуни платоҳои биёбонӣ, кӯҳҳои баланди барфпӯш ва ҳавзаҳои ҳосилхези аллювиалии дарёҳо табдил додааст, ки ин боз ҳам гуногунии биологиро афзоиш дода, ба рушди намудҳое дар давраи пеш аз таърих мусоидат намуд, ки дар дигар ҷойҳо вуҷуд надоштанд.

## Иқлим ва наботот

Ҳарорат дар Антарктида ва Гренландия дар δ18O·10 дар тӯли 40 ҳазор соли охир, ки ба таври ғайримустақим нишондиҳандаи ҷаҳонӣ мебошад
Мавҷудияти иқлими гуногун дар Ҳилоли ҳосилхез, инчунин тағйироти асосии иқлимӣ, такомули бисёр растаниҳои яксолаи навъи «K»-ро ҳавасманд кард, ки нисбат ба растаниҳои бисёрсолаи навъи «r» тухмҳои серғизотар истеҳсол мекунанд. Гуногунии фавқулодаи баландиву пастиҳои минтақа намудҳои зиёди растаниҳои хӯрданиро ба вуҷуд овард, ки ҳангоми кӯшишҳои аввалини кишоварзӣ бомуваффақият парвариш карда шуданд. Омили муҳими дигар он аст, ки дар давраи пайдоиши кишоварзӣ дар Ҳилоли ҳосилхез аҷдодони ваҳшии ҳашт навъи асосии зироатҳои неолитӣ (яъне аҷдодони ваҳшии гандуми дуғалладона, гандуми якғалладона, Ҷав, Зағир, нахӯд, Наск ва викаи талх) мерӯиданд ва аҷдодони чор навъ аз панҷ навъи муҳимтарини ҳайвоноти хонагӣ: говҳо, бузҳо, гӯсфандон ва хукҳо барои зинда мондан мубориза мебурданд, дар ҳоле ки аспро кӯчманчиёни даштҳо тавассути Баландкӯҳи Эрон овардаанд.

Ин минтақа ҳамчун макони кашфи боқимондаҳо ва осори фарҳангии сершумори инсонҳои қадим ва аввали муосир (масалан, ғори Кебара дар Исроил), шикорчиёну ҷамъоваркунандагони охири плейстотсен ва шикорчиёну ҷамъоваркунандагони ниммуқими эпипалеолит низ машҳур аст, вале бештар бо кофтуковҳои бостоншиносӣ, ки ба пайдоиши кишоварзӣ вобастаанд, шинохта мешавад. Дар қаламравҳои ғарбии Урдун ва маҷрои болоии Фурот аввалин маҳалҳои аҳолинишини неолитии кишоварзӣ (ба истилоҳ неолити пеш аз сафол (PPN)) ҷойгир буданд, ки тақрибан ба соли 9000 то милод тааллуқ доранд, аз ҷумла чунин маҳалҳои пеш аз таърихӣ чун Ериҳӯ. Ин минтақа дар баробари Байнаннаҳрайн (ки дар шарқи Ҳилоли ҳосилхез, байни дарёҳои Даҷла ва Фурот ҷойгир аст), инчунин шоҳиди пайдоиши ҷомеаҳои мураккаби ибтидоии инсонӣ дар ҷараёни асри биринҷӣ гардид. Дар ҳамин минтақа аввалин далелҳои пайдоиши хатт ва ташаккули давлатҳои аввалин ошкор шудаанд. Маҳз барои ҳамин онро «гаҳвораи тамаддун» меноманд.

Сарчашмаҳои ҳар ду дарёи Даҷла ва Фурот (дар ҷануби кӯли Ван ҳавзаи обҷудокунии маҷроҳои болоии дарёҳои Даҷла ва Фурот ташаккул меёбад) дар Баландкӯҳи Арманистон, дар қаламрави Туркияи имрӯза ҷойгир шудаанд. Ҳар сол кишоварзони ҷануби Байнаннаҳрайн маҷбур буданд киштзорҳои худро аз обхезиҳо муҳофизат кунанд ва барои наҷот аз онҳо саддҳо месохтанд, дар ҳоле ки дар шимоли Байнаннаҳрайн кишоварзӣ аз ҳисоби боронҳои нисбатан мӯътадил таъмин мешуд.

Ҳанӯз дар асри биринҷӣ фаровонии табиии минтақа тавассути корҳои обёрӣ боз ҳам васеъ карда шуд ва қисми зиёди истеҳсоли кишоварзӣ то имрӯз аз онҳо вобаста мебошад. Дар давоми ду ҳазор соли охир низоми обёрии минтақа борҳо таназзул ва эҳёро аз сар гузаронидааст. Бо иваз шудани халқҳо ва давлатҳо корҳои пешина хароб мешуданд ё аз ҷониби наслҳои баъдӣ тағйир дода мешуданд. Яке аз муҳимтарин мушкилоти кишоварзӣ дар минтақа шӯршавии хок мебошад — дар хокҳое, ки таърихи тӯлонии обёрӣ доранд, афзоиши доимии консентратсияи намак ва дигар минералҳо мушоҳида мешавад.

Дар давраи муосир обҳои ширини дарёҳо ҳамоно манбаи эҳтимолии низоъҳо дар ин минтақа боқӣ мемонанд. Дарёи Урдун дар сарҳади Исроил ва Урдун ҷойгир аст ва тақрибан чоряки дарёи Фурот, ки кишоварзии Ироқи поёноб аз он вобастагии зиёд дорад, аз ҷониби Туркия ва Сурия назорат карда мешавад.

## Ҳамчунин нигаред

* Машриқ
* Левант
* Байнаннаҳрайни Қадим
* Инқилоби неолитӣ
* Таърихи кишоварзӣ
* Марказҳои пайдоиши рустаниҳои кишоварзӣ

## Эзоҳ

## Адабиёт

* *Даймонд Ҷ. М.* «Ружья, микробы и сталь: Судьбы человеческих обществ» = Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies / Тарҷума аз англисӣ М. В. Колопотин. — М.: АСТ Москва: Corpus, 2010. — 720 с. — 3 000 экз. — ISBN 978-5-17-061456-1. — ISBN 978-5-403-01950-7.
* Ҳилоли ҳосилхез / Корниенко Т. В. // Перу — Полуприцеп. — М. : Большая российская энциклопедия, 2014. — С. 436—437. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 26). — ISBN 978-5-85270-363-7.