# Шакли идоракунии давлатӣ

**Шакли идоракунии ҳукумат —** унсури шакли ҳукуматдорӣ аст, ки низоми ташкили мақомоти олии Ҳокимияти давлатӣ, тартиби таъсиси онҳо, мӯҳлати фаъолият ва салоҳияти онҳо, инчунин тартиби ҳамкории ин мақомот бо якдигар ва бо аҳолӣ ва дараҷаи иштироки аҳолиро дар ташаккули онҳо муайян мекунад:

* **ба маънои маҳдуд**, — он ташкили мақомоти олии ҳокимияти давлатӣ (роҳи ташкили ҳокимияти олӣ дар давлат) аст;
* **Ба маънои васеъ**, он роҳи ташкил ва ҳамкорӣ бо ҳамаи мақомоти давлатӣ мебошад.

Шакли идоракунии давлатиро набояд бо шакли ҳукуматдорӣ ва низоми сиёсии давлат омехта кард. Ин се хусусият якҷоя якдигарро пурра мекунанд ва шакли давлатро тавсиф мекунанд.

Шакли идоракунии давлатӣ нишон медиҳад:

* чӣ гуна мақомоти олии ҳокимият дар давлат таъсис дода мешаванд,
* сохтори онҳо,
* Кадом низомҳо асоси ҳамкории байни мақомоти давлатӣ мебошанд?
* чӣ гуна муносибат байни мақомоти олӣ ва шаҳрвандони оддӣ сохта мешавад,
* то чӣ андоза ташкили мақомоти давлатӣ имкон медиҳад, ки ҳуқуқ ва озодиҳои [[Шаҳрванд (шахси воқеӣ)|шаҳрвандон] таъмин карда шаванд?

Шакли идоракунии давлатӣ қадимтарин унсурест, ки сохтори давлатро тавсиф мекунад ва аз замони Юнони Қадим омӯхта шудааст. Дар давраҳои гуногуни таърих, шакли идоракунӣ маъноҳои гуногун дошт. Ҳамин тариқ, дар ҷомеъаи аграрӣ аҳамияти шакли идоракунӣ танҳо ба муайян кардани он, ки чӣ гуна мақоми сарвари давлат - меросӣ ё интихобӣ - иваз карда мешуд, маҳдуд буд. Бо парокандагии феодализм ва гузариш ба ҷомеъаи саноатӣ, ки бо заъфи қудрати подшоҳӣ ва пайдоиш ва тақвияти намояндагии мардум ҳамроҳ буд, шаклҳои идоракунии давлатӣ таҳаввул ёфтанд. Муҳимтарин чиз на тарзи интиқоли қудратхоҳ сарвари давлат меросӣ бошад, хоҳ интихобшуда - балки тарзи ташкили муносибатҳои байни сарвари давлат, порлумон ва ҳукумат, чӣ гуна мутавозин кардани ваколатҳои онҳо - хулоса, чӣ гуна тақсимоти қудратҳо сохта шудаанд.

## Меъёрҳо барои муайян кардани шакли идоракунии давлатӣ

1. Усули интиқоли қудрат ( меросӣ ё бо роҳи интихобот );
2. Масъулияти мақомоти олии ҳокимияти давлатӣ дар назди аҳолӣ (дар подшоҳӣ, сарвари давлат, бар хилофи сарвари давлат дар ҷумҳурӣ, масъулияти ҳуқуқӣ надорад);
3. Тақсимоти ваколатҳо байни мақомоти давлатӣ.

## Шаклҳои асосии идоракунии давлатӣ

### Подшоҳӣ

**Подшоҳӣ** —шакли идоракуни далатиест, ки дар он ҳокимияти олии давлатӣ ба як сарвари давлат, Фармонраво, тааллуқ дорад, ки тахтро мерос мегирад ва ба аҳолӣ ҳисобот намедиҳад.

#### Хусусиятҳои фарқкунандаи идоракунии подшоҳӣ

1. Сарвари ягонаи давлат подшоҳ аст;
2. Ҳокимият меросӣ ба насл мегузарад;
3. Подшоҳ аз ҷиҳати ҳуқуқӣ бемасъулият аст (аз қудрат дур кардани подшоҳ ғайриимкон аст).

#### Намудҳои подшоҳӣ

* **Подшоҳии мутлақ** (бемаҳдуд) давлатест, ки дар он подшоҳ ягона мақомоти олии кишвар аст ва тамоми пуррагии ҳокимияти давлатӣ (Умон, Қатар) дар дасти ӯ мутамарказ аст. Намуди махсуси он пдшоҳии мутлақи теократӣ (Ватикан, Арабистони Саудӣ) мебошад.
* Подшоҳии маҳдуд давлатест, ки дар он ба ғайр аз подшоҳ дигар мақомоти ҳокимияти давлатӣ низ мавҷуданд, ки ба ӯ ҳисобот намедиҳанд, аммо ҳокимияти давлатӣ байни ҳамаи мақомоти олии ҳокимият паҳн шудааст, ҳокимияти подшоҳ дар асоси санади махсус (Конститутсия) ё анъана маҳдуд карда шудааст. Дар навбати худ подшоҳии маҳдуд ба:

* + **Подшоҳии маҳдуд** давлатест, ки дар он ба ғайр аз подшоҳ дигар мақомотҳои ҳокимияти давлатӣ низ мавҷуданд, ки ба ӯ ҳисобот намедиҳанд, аммо ҳокимияти давлатӣ байни ҳамаи мақомоти олии ҳокимият паҳн шудааст, ҳокимияти пдшоҳ дар асоси санади махсус (Конститутсия) ё анъана маҳдуд карда шудааст. Дар навбати худ подшоҳии маҳдуд ба:

* + **Подшоҳии конститутсионӣ** подшоҳие, ки дар он ҳокимияти подшоҳи дар асоси санади махсус (Конститутсия) маҳдуд карда шудааст, ки дар он мақоми олии дигари ҳокимият мавҷуд аст, ки тавассути интихоботи намояндагони халқ (порлумон) ташкил карда мешавад. Дар навбати худ подшоҳии конститутсионӣ ба:

* + - **Подшоҳии дуалистӣ** давлатест, ки дар он подшоҳ тамоми қудрати иҷроияро дорад ва инчунин як қисми салоҳиятҳои қонунгузорӣ ва судӣ дорад. Мақомоти намояндагӣ дар чунин давлат вуҷуд дорад ва вазифаҳои қонунсозиро иҷро мекунад, аммо подшоҳ  метавонад ба санадҳои қабулшуда ветои мутлақ гузорад ва бо хоҳиши худ мақомоти намояндагиро (Урдун, Марокаш, АМА) пароканда кунад.

* + - **Подшоҳии порлумонӣ** давлатест, ки дар он подшоҳ танҳо як анъана аст ва ягон салоҳияти муҳим надорад. Сохтори давлатӣ дар чунин подшоҳ ба принсипи тақсимоти ҳокимият (Бритониёи Кабир, Ҷопон, Дания) асос ефтааст. Подшоҳии порлумонӣ бо он фарқ мекунад, ки мақомоти подшоҳ расман ва дар асл дар ҳама соҳаҳои татбиқи ҳокимияти давлатӣ маҳдуд аст. Ҳокимияти қонунгузорӣ пурра ба порлумон тааллуқ дорад. Иҷроия ҳукуматест, ки барои фаъолияти худ дар назди парлумон масъул аст. Иштироки подшоҳ дар ташкили ҳукумат сирф рамзӣ аст.

|  | Подшоҳии мутлақ | **Подшоҳии конститутсионӣ** |
| --- | --- | --- |
| **Подшоҳии дуалистӣ** | **Подшоҳии порлумонӣ** |
| **1. Мансубияти ҳокимияти қонунгузор** | ба подшоҳ | байни подшоҳ ва порлумон тақсим шудааст | ба порлумон |
| **2. Татбиқи ҳокимияти иҷроия** | подшоҳ | расман — подшоҳ, дар асл — ҳукумат |
| **3. Таъини сарвари ҳукумат** | подшоҳ | расман — подшоҳ, аммо бо назардошти интихоботи порлумонӣ |
| **4. Масъулияти ҳукумат** | назди подшоҳ | назди порлумон |
| **5. Ҳуқуқи пароканда кардани порлумон** | порлумон нест | дар ваколати подшоҳ (бемаҳдуд) | дар ваколати подшоҳ (бо тавсияи ҳукумат) |
| **6. Ҳуқуқи ветои подшоҳ ба қарорҳои порлумон** | порлумон нест | ветои мутлақ | пешбинӣ шудааст, аммо истифода намешавад |
| **7. Фармоиши  фавқулоддаи қонунгузории подшоҳ** | номаҳдуд (фармони подшоҳ қудрати қонун дорад) | танҳо дар давраи байни ҷаласаҳои порлумон | пешбинӣ шудааст, аммо истифода намешавад |
| **8. Кишваршои муосир** | Арабистони Саудӣ, Умон | Урдун, Қувайт, Марокаш | Британияи Кабир, Испания, Ҳоланд |

### Ҷумҳурӣ

**Ҷумҳурӣ** — шакли идоракунии давлат аст, ки дар он мақомоти олии ҳокимияти давлатӣ аз ҷониби мардум интихоб карда мешаванд ё аз ҷониби ниҳодҳои махсуси намояндагӣ барои мӯҳлати муайян ташкил карда мешаванд ва дар назди интихобкунандагон пурра масъуланд.

#### Хусусиятҳои фарқкунандаи шакли идоракунии ҷумҳуриявӣ

1. Ҳамеша якчанд мақомоти олӣ мавҷуданд ва ваколатҳо байни онҳо ба тарзе тақсим карда мешаванд, ки як мақомоти олӣ аз дигаре мустақил бошад — ( Ҷудоии ҳокимиятҳо );
2. Сарвари давлат президент аст, ки қудрати худро аз номи мардум амалӣ мекунад;
3. Мақомоти олӣ ва мансабдорон дар назди мардум масъулият доранд, ки онро чунин ифода кардан мумкин аст:

* онҳо барои мӯҳлати муайян интихоб мешаванд, ки пас аз он ваколатҳои онҳо тамдид карда намешаванд;
* Қатъи пеш аз мӯҳлат аз ваколатҳо имконпазир аст.

#### Намудҳои ҷумҳуриҳо

Ҷумҳуриҳо пеш аз ҳама аз рӯи он фарқ мекунанд, ки кадоме аз мақомоти давлатӣ - порлумон ё президент - ҳукуматро ташкил медиҳад ва кори онро роҳбарӣ мекунад ва ҳукумат дар назди кадоме аз онҳо масъул аст.

* **Ҷумҳурии президентӣ** давлатест, ки дар он дар баробари парламентаризм, президент ҳамзамон ваколатҳои сардори давлат ва сардори ҳукуматро муттаҳид мекунад. Президент мустақиман ҳукуматро ташкил ва барҳам медиҳад, дар ҳоле ки парламент наметавонад ба ҳукумат таъсири назаррас расонад - дар ин ҷо принсипи тақсимоти қудратҳо (ИМА) пурра амалӣ мешавад.

* **Ҷумҳурии порлумонӣ** давлатест, ки дар он парлумон нақши асосиро дар ташкили ҳаёти давлатӣ мебозад. Парлумон ҳукуматро ташкил медиҳад ва ҳақ дорад онро дар вақти дилхоҳ барканор кунад. Президент дар чунин давлат ягон ваколати назаррас надорад ( Исроил, Юнон, Олмон, Гурҷистон ).

* **Ҷумҳуриҳои омехта** — давлатҳое, ки ин шакли ҳукуматро доранд, қудрати қавии президентиро бо назорати муассири парлумонӣ аз болои мақомоти иҷроия, ки аз ҷониби ҳукумат намояндагӣ мешаванд ва аз ҷониби президент бо иштироки ҳатмии парлумон ташкил карда мешаванд, муттаҳид мекунанд. Ҳамин тариқ, ҳукумат ҳам дар назди президент ва ҳам дар назди парлумон ( Португалия, Фаронса ) ҳисоботдиҳанда аст.

|  | Ҷумҳурии порлумонӣ | Ҷумҳурии президентӣ | Низоми нимариёсатӣ |
| --- | --- | --- | --- |
| **1. Мақоми президент** | вазифа рамзӣ аст, вазифаҳои намояндагиро иҷро мекунад, ҳамаи амалҳо ва санадҳои қабулшуда контрасигнатураро талаб мекунанд | ҳамзамон сарвари давлат ва сарвари ҳокимияти иҷроия | сарвари давлат, аммо аз сабаби ҷудоии ҳокимиятҳо, ӯ ҳакам ва кафили Конституция аст  |
| **2. Тарзи интихоби роҳбари ҳокимияти иҷроия** | ваколатҳо аз порлумон гирифта мешаванд | ваколатҳои худро аз мардум дар интихоботи умумӣ мегирад |
| **3. Тартиби ташкили ҳукумат** | аз ҷониби парлумон дар асоси аксарияти парлумонӣ | аз ҷониби президент  | дар якҷоягӣ бо президент ва порлумон (президент номзадро пешниҳод мекунад) Сарвазир, ва порлумон ӯро тасдиқ мекунад) |
| **4. Масъулияти ҳукумат** | назди ҳукумат | назди президент (порлумон наметавонад раъйи нобовариро баён кунад) | ҳамзамон дар назди президент ва порлумон |
| **5. Президент ташаббуси қонунгузорӣ дорад** | надорад |  доро  | одатан, чунин ҳуқуқ надорад, аммо дар баъзе кишварҳо чунин ҳуқуқ вуҷуд дорад |
| **6. Ҳуқуқи ветои президент ба қарорҳои порлумон** | надорад | ветои қавӣ (бо аксарияти соҳибихтисосони порлумон бартараф карда мешавад) | одатан, ҳуқуқи сусти вето (бо аксарияти оддии парлумон бартараф карда мешавад), дар баъзе кишварҳо президент метавонад ҳуқуқи қавии вето дошта бошад |
| **7. Ҳуқуқи президент барои пароканда кардани порлумон** | дар ҳолатҳои фавқулодда истифода мешавад, вақте ки ҳалли масъала ба таври дигар ғайриимкон аст | надорад |  доро  |
| **8. Мавҷудияти мансаби Сарвазир** | мавҷуд аст | надорад | мавҷуд аст |
| **9. Кишварҳои муосир** | Олмон, Итолиё, Утриш | Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Аргентина, Мексика | Фаронса, Руминия, Русия |

## Шаклҳои ғайримуқаррарии (омехта, гибридӣ)-и идоракунии далатӣ

* **Подшоҳӣ бо унсурҳои ҷумҳуриявӣ** ("подшоҳии ҷумҳуриявӣ", интихобшуда) чунин подшоҳӣ нишонаи асосии ҷумҳуриявӣ дорад интихоби мунтазами сарвари давлат, аммо онҳо наметавонанд ҳар шаҳрвандеро интихоб кунанд, ки ба тахассус ва талаботи интихоботӣ барои президент ҷавобгӯ бошад, балки танҳо яке аз якчанд подшоҳҳо —ҳокимони қисмҳои таркибии федератсия. Чунин шакли ғайрианъанавии ҳукумат дар Имороти Муттаҳидаи Арабӣ ва Малайзия мавҷуд аст, ки аз рӯи сохтори давлатии худ федератсияҳо мебошанд, дар ҳоле ки ҳар як қисми таркибии (7 аморати Имороти Муттаҳидаи Арабӣ) ё баъзе қисмҳои таркибии давлат (9 аз 13 иёлати Малайзия) подшоҳиҳои меросӣ мебошанд. Сарвари давлат дар маҷмӯъ тавассути интихобот байни подшоҳиҳое, ки ба ин ё он иёлат роҳбарӣ мекунанд, ташкил карда мешавад. Дар ин ҳолат мӯҳлати ваколатҳои ӯ ба таври возеҳ муқаррар карда мешавад (дар ҳарду давлат он 5 солро ташкил медиҳад) ва пас аз ба охир расидани мӯҳлати зикршудаи ваколатҳо подшоҳ дубора интихоб карда мешавад..

* **"Ҷумҳурии бо унсурҳои подшоҳӣ"** (ҷумҳурии подшоҳӣ, суперпрезидентӣ) — дар ҷаҳони муосир дар шароити низомҳо тамомиятхоҳӣ (тоталитарӣ) ҷумҳуриҳое пайдо шуданд, ки ба онҳо унсури муҳимтарини подшоҳӣ хос аст —ивазнопазирии сарвари давлат. Сарвари давлат дар чунин ҷумҳурӣ метавонад расман интихоб карда шавад, таъин карда шавад, аммо дар асл мардум сарвари давлатро таъин намекунанд. Илова бар ин, салоҳиятҳои чунин сарвари давлат маҳдуд нестанд, ӯ ҳокими абадӣ аст, ба ғайр аз ин, интиқоли ҳокимият аз рӯи мерос имконпазир аст. Сукарно бори аввал президенти абадӣ дар Индонезия шуд. сипас президенти Югославия Йосип Броз Тито вазифаи умрбодро ишғол кард, ҳоло дар баъзе кишварҳои Осиё ва Африқо (Ҷумҳурии Халқӣ-Демократии Корея, Туркманистон дар замони Сафармурод Ниезов, Гомбия дар замони Ҷамме. Намунаи таърихии ҷумҳуриҳои Венетсия ва Генуя ҳарду бо доҷи абадӣ..

* **Ҷумҳурии исломӣ**  — шакли махсуси ҷумҳурӣ, ки дар он рӯҳониени мусулмон ҳукмронӣ мекунанд, нишонаҳои асосии Хилофати анъанавии исломӣ ва нишонаҳои сохти муосири ҷумҳуриро дар бар мегирад. Дар Эрон тибқи Конститутсияи 1979;Сарвари давлат — Раҳбари олии Эрон шахси олии рӯҳонӣ мебошад, ки аз ҷониби шӯрои махсуси динӣ (Шӯрои коршиносон), ки аз диншиносони бонуфузи кишвар иборат аст, таъин карда мешавад. Ҳокимияти иҷроияро Раисҷумҳури Эрон, ки аз ҷониби аҳолӣ дар интихоботи алтернативӣ интихоб карда мешавад, ва ҳокимияти қонунгузорро порлумони якпалатагӣ (Маҷлис) роҳбарӣ мекунад. Номзадҳо ба мансаби президент, инчунин ҳамаи аъзои ҳукумат ва номзадҳо ба вакилии Маҷлис аз ҷониби Шӯрои посдорони конститутсия тасдиқ карда мешаванд, ки он инчунин лоиҳаҳои қонунро барои мувофиқати фикҳ санҷида, ҳуқуқ дорад ба ҳама гуна қарори Маҷлис вето гузорад.

## Инчунин нигаред

* Президент
* Ҷумҳурӣ
* Подшоҳ

## Эзоҳ

## Адабиёт

**Умумӣ: Кашанина Т.В. Асосҳои ҳуқуқи Русия : Китоби дарсӣ барои донишгоҳҳо. - М. : НОРМА, 2003. - 769 с. - ISBN 5-89123-717-2
* Марченко М. Н. Назарияи давлат ва ҳуқуқ: китоби дарсӣ [барои донишгоҳҳо]. - нашри 2-юм, таҷдид ва васеъ кардашуда. - М. : Проспект, 2009. - 637 саҳ. - ISBN 978-5-392-00548-2
* Морозова Л. А. Назарияи давлат ва ҳуқуқ - М.: Нашриёти Эксмо, 2009. - ISBN 978-5-699-25310-4
* Черданцев А. Ф. Назарияи давлат ва ҳуқуқ: китоби дарсӣ барои донишгоҳҳо. - Москва: Юрист, 2003. - 393 саҳ. - ISBN 5-7975-0616-5
* Чиркин В. Е. Сиёсатшиносӣ: Китоби дарсӣ. - М. : Юрист, 1999. - 398 с. - ISBN 5-7975-0164-3

**Махсус: Авдеев Д. А. Шакли ҷумҳуриявии ҳукумат: мушкилоти тасниф ва муайянкунӣ // Ҳуқуқи муосир. - 2011. - № 4. - С. 12-14.
* Долиновский С. Л. Ташаккул ва рушди монархияи парлумонӣ дар Британияи Кабир // Таърихи давлат ва ҳуқуқ. - 2008. - № 17. - С. 35-36.
* Золотухина Н. М. Мафҳуми монархияи амлокӣ-намояндагӣ дар назарияи сиёсии асримиёнагии рус Бойгонӣ шудааст 23 августи 2017  сол. // Ҳуқуқшиносӣ . - 1988. - № 1. - С. 47-56.
* Иванов В. Шаклҳои ҳукумат ва режими сиёсӣ. Дар ҷустуҷӯи мундариҷаи нав // Логос. - 2008. - № 6. - С. 121-155.
* Пушкарев С. В. Дар бораи сабабҳои пайдоиши шаклҳои ғайримуқаррарии идоракунӣ // Ҳуқуқи муосир. - 2011. - № 7. - С. 17-20.
* Сумбатян Ю. Г. Монархия шакли анъанавии давлатдорӣ аст // Бюллетени Донишгоҳи Маскав . Силсилаи 12. Илмҳои сиёсӣ. - 2001. - № 1.

## Пайвандҳо

* Шаклҳои идоракунии давлатӣ дар кишварҳои ҷаҳон
* Шаклҳои асосии ҳукумат, гибридӣ ва ғайримуқаррарӣ
* Шаклҳои ҳукумат ва низомҳои давлатӣ . Курси лексия "Идоракунии давлатӣ ва муниципалӣ дар кишварҳои хориҷӣ"
* Шаклҳои ҳукумат: мафҳум, намудҳо
* Шакли ҳукумат: мафҳум, намудҳои асосӣ, хусусиятҳои фарқкунанда, ҷиҳатҳои мусбат ва манфии он

|  |  |
| --- | --- |
|  | Ин мақола тарҷумаи матни мақолаи *Форма государственного правления*-ро дорад, ки ҷузъи Википедиаи русӣ аст.. Рӯйхати муаллифон дар саҳифаи таърихи мақолаи асосӣ мебошад. |