Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Илмҳои табиӣ

**Илмҳои табиъӣ** — илмҳое, ки ҳодисаҳои берунаро, нисбат ба одам, табииро меомӯзанд.

Пайдошавии илмҳои табиӣ бо истифодабарии натурализми фалсафавӣ нисбат ба тадқиқотҳои илмӣ алоқаманд мебошад. Мувофиқи асосҳои натурализм, бояд қонунҳои табиатро, бе ҳамроҳ намудани қонунҳое, ки инсон ворид менамояд, ташхис ва истифода бурд, яъне новобаста аз хоҳиши инсон. Маҳфуми фанҳои табии инчунин барои аз фанҳои гуманитарӣ ва ҷамъиятӣ ҷудо намудан, ворид карда шуда аст. Риёзиёт ва мантиқро ҳамчун фанҳои расмӣ мешиносанд, зеро, ки методолигияи онҳо аз методологияи фанҳои табии фарқияти калон дорад.

## Эзоҳ
# Арзи ҷуғрофиёӣ

**Арз** (ар. العَرْض‎ — паҳно, бар) — яке аз ду координатаи ҷуғрофиёӣ, ки мавқеи ягон нуқтаро дар сатҳи Замин муайян мекунанд; арз ба масофаи кунҷии нуқтаи мазкур то экватор баробар аст, яъне аз 0° то 90° қимат мегирад.

Барои Нимкураи Шимолӣ арз мусбат қабул шудаасту барои Нимкураи Ҷанубӣ — манфӣ. Азбаски кураи Замин ноҳамвор асту усулҳои муайян кардани мавқеи нуқтаи арзии рӯи Замин як хел нест, мафҳумҳои гуногуни арз истифода мешаванд: арзии астрономӣ φ (кунҷи байни хати шоқулӣ ва ҳамвории экватори Замин, ки ба баландии қутби дунё дар рӯи уфуқи нуқтаи матлуб баробар аст), арзии геодезӣ В (кунҷи байни нормали дар нуқтаи матлуб ба сатҳи Замин гузарондашуда ва ҳамвории экватори он), арзии геотсентрӣ φ′ (кунҷи байни радиус-вектори нуқтаи матлуб ва ҳамвории экватори Замин), арзии осмонӣ β (кунҷи байни самти ҷирм ва ҳамвории эклиптика, ки аз −90° то +90° тағйир меёбад), арзии галактикӣ (кунҷи байни самти ҷирм ва ҳамвории экватори Галактика) ва ғайра.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Арз // А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
# Динсолорӣ

**Динсолорӣ** (форсӣ: دین‌سالاری ‎), **теокра́тия** (аз юн.-қад. θεός «Худо» + κράτος «ҳукумат») — низоми сиёсӣ ва идоракунии давлатӣ дар як қатор кишварҳои ҷаҳон.

## Таъриф

Дар ҷаҳони имрӯза се таърифи мафҳуми динсолорӣ маълум аст: сиёсатшиносон мӯътақиданд, ки дар низоми динсолорӣ руҳониён ва дин дар муайян кардани сиёсати давлат нақши калидӣ доранд; ба ақидаи ҳуқуқшиносон динсолорӣ чунин шакли идоракунӣ мебошад, ки дар он ҳокимият дар ихтиёри ниҳодҳои мазҳабӣ ё динӣ ва руҳониён мебошад; намояндагони дин бошанд динсолориро чунин низоми идоракунӣ медонанд, ки мутобиқи он тамоми умури ҷамъиятӣ ва давлатӣ тибқи муқаррарот ва қонунҳои илоҳӣ ба амал бароварда мешаванд. Падари таърихнигорӣ Ҳеродот аввалин бор дар бораи низоми динсолории юнониёни қадим маълумот дода аст: Ҳанӯз аҷдодони қадимаи пеласгҳои юнонӣ ба ифтихори худоён қурбонӣ намуда, дуо мехонданд ва муътақид буданд, ки Худоён низоми оламро муайян карда, тамоми неъматҳоро бо иродаи худ тақсим намуданд. Ҳамин тариқ, динсолорӣ мутобиқи ақидаи Ҳеродот риояи низоми ҷаҳонӣ бо мақсади таъмини гармония дар ҷомеа мебошад. Решаҳои динсолорӣ ба умқи таърих мераванд: дар давлатҳои аҳди қадим — Миср, Бобулистон ва ғ. аввалин ҳокимон руҳониён буданд, ки тамоми умури идораи давлатро мутобиқи ақидаҳои мазҳабии худ ба роҳ монда, ҳатто дар бисёр мавридҳо худро Худо эълон менамуданд.

Мутобиқи меъёрҳои динсолории исломӣ давлати исломӣ чунин низоми давлатдорӣ аст, ки дар он ислом ва ё шариати исломӣ асоси ниҳодҳои сиёсӣ ва қонунҳои давлатро ташкил медиҳанд, вале ба ин нигоҳ накарда меъёрҳои мушаххаси муайян намудани динсолорӣ аниқ нестанд. Мас., дар Арабистони Саудӣ ва Эрон фаъолияти судҳҳо бар асоси муқаррарот ва меъёрҳои исломӣ ба амал мебароранд. Аксари кишварҳои мусулмонии Шарқи Наздик низоми ҳуқуқии худро бар асоси арзишҳои динӣ ва меъёрҳои шариат ташкил намуданд. Дар Таркия, Индонезия, Бангладеш, Покистон, Мавритания ва ғ. низомҳои сиёсӣ, қонуни асосӣ ва низоми ҳуқуқии дунявӣ вуҷуд дошта, як қисми онҳо худро ҷумҳурии исломӣ медонанд. Ҳиндустон ва Филиппин қонунҳои исломии шаҳрвандиро эътироф менамоянд. Қонунҳои шариат дар ҳаёти Судон, Нигерия, Афғонистон, Либиё ва ғ. нақши калидӣ доранд. Ҳукумати Эрон ҳамчун ҷумҳурии динсолорӣ шинохта шуда аст: Сардори давлат ва ё роҳбари инқилобии исломӣ шахсияти маъруфи исломӣ буда, аз тарафи Шӯрои хибрагон якумра интихоб мегардад. Мақоми дигари динсолорӣ — Шӯрои нигаҳбон ҳамчун ҷузъи ҳокимияти иҷроия масъулияти қабули қарорҳоро мутобиқи меъёрҳо ва арзишҳои исломӣ ба уҳда дорад.

Намунаи дигари низоми динсолорӣ Ватикан мебошад. Сардори давлати Ватикан Папа буда, аз тарафи ҳайати кардиналҳо (конклав) — маҷлиси олии руҳониёни католикӣ интихоб мешавад. Папа ба сифати сардори давлат аз ҳисоби кардиналҳои то 80-сола якумра интихоб мешавад. Низоми ҳуқуқии Ватикан ҳанӯз дар аҳди қадим ташаккул ёфта, мутобиқи он Папа салоҳияти ҳокимияти қонунгузор, иҷроия ва судиро дар ихтиёр дорад.

## Эзоҳ

## Сарчашма

* Динсолорӣ // Ғ — Дироя. — Д. : СИЭМТ, 2016. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 5). — ISBN 978-99947-33-67-5.
# Гавҳарак

Гавҳараки чашми одам
**Гавҳарак** (лот. pupilla), **мардумак**, **ангурак** — сӯрохи инабияи чашм, ки ба воситаи он равшанӣ вориди чашм мешавад. Гавҳарак дар рӯшноӣ танг ва дар торикӣ васеъ мегардад. Андозаи гавҳарак дар мавриди дард ва истифодаи баъзе доруҳо (мас., адреналин, атропин ва ғайра) низ тағйир меёбад. Гавҳарак гирдашакл аст (қутраш 1-8 мм). Аз тағйири шаклу ҳаҷм ва қобилияти кори гавҳарак бемориҳои чашмро муайян мекунанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма

* Гавҳарак // Вичлас — Гӯянда. — Д. : СИЭМТ, 2015. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 4). — ISBN 978-99947-33-77-4.

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.