# Бор (унсур)

Бор, 5B| boron (β-rhombohedral) |
| Бор |
| Талаффуз | /ˈb**[unsupported input]**ɒn/ ​(*BOR-on*) |
| Номи дигар | boron |
| Аллотропҳо | α-, β-rhombohedral, β-tetragonal (and more) |
| Намуди зоҳирӣ | сиёҳтӯруқ |
| Вазни атомии муқаррарӣ *A*r, std(B) | [7001108059999999999♠10.806, 7001108210000000000♠10.821] conventional: 7001108100000000000♠10.81 |
| Бор дар ҷадвали даврӣ |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ҳидроген |  | ҳелий |
| литий | бериллий |  | бор (элемент) | карбон | натрий | оксиген | фтор | неон |
| натрий | магний |  | алюминий | силитсий | фосфор | сулфур | хлор | аргон |
| калий | калсий | скандий |  | титан (элемент) | ванадий | хром | манган | оҳан | кобалт | никел | мис | руҳ | галлий | германий | арсен | селен | бром | криптон |
| рубидий | стронсий | иттрий |  |  | сирконий | ниобий | молибден | технетсий | рутений | родий | палладий | нуқра | кадмий | индий | қалъагӣ | сурма | теллур | йод | ксенон |
| сезий | барий | лантан | серий | празеодим | неодим | прометий | самарий | европий | гадолиний | тербий | диспрозий | ҳолмий | эрбий | тулий | иттербий | лютесий | ҳафний | тантал | волфрам | рений | осмий | иридий | платина | тилло | симоб | таллий | сурб | висмут | полоний | астат | радон |
| франcий | радий | актиний | торий | протактиний | уран (элемент) | нептуний | плутоний | америcий | кюрий | берклий | калифорний | эйнштейний | фермий | менделевий | нобелий | лоуренсий | резерфордий | дубний | сиборгий | борий | ҳассий | мейтнерий | дармштадтий | рентгений | коперниcий | ниҳоний | флеровий | московиум | ливерморий | теннесин | оганессон |

 | – ↑ **B** ↓ Al |
| бериллий ← **бор** → карбон |

 |

 |
| Рақами атомӣ (*Z*) | 5 |
| Гурӯҳ | гурӯҳи 13 (гурӯҳи бор) |
| Давр | даври 2  |
| Блок | p-блок  |
| Категорияи элемент |   Нимметалл |
| Конфигуратсияи электрон | [He] 2s2 2p1 |
| Электронҳо аз рӯӣ ҷилд | 2, 3 |
| Хосиятҳои физикӣ |
| Фаза дар ҲФМ | сахт |
| Нуқтаи гудозиш | 2349 K ​(2076 °C, ​3769 °F)  |
| Ҳарорати ҷӯшиш | 4200 K ​(3927 °C, ​7101 °F)  |
| Зичӣ ҳангоми моеъ будан (дар н.г.) | 2.08 гр/см3  |
| Ҳарорати гудозиши хос | 50.2 кҶ/мол  |
| Ҳарорати буғшавии хос | 508 кҶ/мол  |
| Гармигунҷоиши молярӣ | 11.087 Ҷ/(мол·К)  |
| **Буғи сершуда**

| *P* (Pa) | 1 | 10 | 100 | 1 k | 10 k | 100 k |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| at *T* (K) | 2348 | 2562 | 2822 | 3141 | 3545 | 4072 |

 |
| Хосиятҳои атомӣ |
| Дараҷаҳои оксидшавӣ | −5, −1, +1, +2, **+3** (a mildly acidic oxide) |
| Электроманфиият | Ҷадвали Полинг: 2.04  |
| Қувваҳои иондоршавӣ | * 1-ум: 800.6 кҶ/мол
* 2-юм: 2427.1 кҶ/мол
* 3-юм: 3659.7 кҶ/мол
* (бештар)
 |
| Радиуси атом | эмпирикӣ: 90 пм  |
| Радиуси ковалентӣ | 84±3 пм  |
| Радиуси Ван дер Ваалс | 192 пм  |
| Color lines in a spectral range**Хатҳои спектрии Бор (унсур)** |
| Дигар хосиятҳо |
| Сохтори булӯрӣ |  ​rhombohedral |
| Суръати овоз  thin rod | 16,200 м/с (дар 20 °C)  |
| Васеъшавии ҳароратӣ | β form: 5–7 µm/(m·K) (дар 25 °C)  |
| Гармигузаронандагӣ | 27.4 W/(m·K)  |
| Муқобилияти нисбӣ | ~106 Ω·m (дар 20 °C)  |
| Тартибории магнитӣ | диамагнетик  |
| Таъсирпазирии магнитӣ | −6.7·10−6 см3/мол |
| Сахтии Моос | ~9.5  |
| Рақами CAS | 7440-42-8  |
| Таърих |
| Кашф | Joseph Louis Gay-Lussac and Louis Jacques Thénard (30 June 1808) |
| Ҷудогузории аввалин | Ҳемфри Дэви (9 July 1808) |
| Изотопҳои асосии бор |
|

| Изо­топ | Мавҷу­дият | Давраи ним­таҷзия (*t*1/2) | Тарзи таҷзия | Маҳ­сул |
| --- | --- | --- | --- | --- |
| 10B | 20% | собит |
| 11B | 80% | собит |

 |
| 10B content may be as low as 19.1% and as high as 20.3% in natural samples. 11B is the remainder in such cases. |
|

|  |  |
| --- | --- |
| 5 | Бор |
| B10,811 |
| 2s22p1 |

**Бор** (аломати кимиёӣ — **B**, аз лот. **B**orum) — унсури кимиёии гурӯҳи III ҷадвали даврии Менделеев; рақами тартибиаш 5, массаи атоомиаш 10,811. Дар ҷадвали даврии ҳозира замон, Бор дар блоки p ва дар 13-ум гурӯҳи элементҳо ҷойгир мебошад.

## Хосиятҳо

### Физикӣ

Бори табиӣ аз ду изотоп — 10В (19 %) ва 11В (81 %) иборат аст. Бор 3·10-4 дарсади массаи қишри заминро ташкил медиҳад. Моддаи беранги кристаллии сахт буда, хосияти нимноқилӣ дорад. Ҳарорати гудозишаш 2075°С, ҳарорати ҷӯшишаш 3700°С, зичиаш 2,31-2,35 г/см³. бор тақрибан дар таркиби 80 минерал, масалан, бура, кернит, боратсит, улексит, колеманит ва ғ. мавҷуд аст.

### Химиявӣ

Бор дар аксари пайвастҳояш севалента буда, таҳти ҳарорат бо нитроген, оксиген, хлор, бром, сулфур ва дигар унсурҳо пайваст мешавад. Оксиди бор — В2О3 моддаи намкаш буда, бо об кислотаи сусти ортоборат ҳосил мекунад. Дар натиҷаи гудозиши бор бо филиззот боридҳо ба вуҷуд меоянд. Бориди филиззот дар ҳарорати 2000-3000°С устувор аст. Ин имкон медиҳад, ки онҳоро ҳангоми сохтани қисмҳои турбинаҳои газӣ, муҳаррики самолёт, асбобҳои электронӣ истифода баранд. Аз реаксияи кислотаҳо бо бориди филиззот пайвастҳои гидрогении бор, яъне, боранҳо ҳосил мешаванд. Боранҳо моддаҳои бадбӯй ва заҳрнок буда, аз ҷиҳати сахтӣ ба алмос наздиканд. Дар саноат барои дар муқобили соиш ва ҳарорат устувор намудани хӯлаҳои филиззоти ранга ва сиёҳ ба таркиби онҳо бор илова менамоянд. Кислотаи ортофосфат дар тиб, саноати консерв, рангу эмалҳо истифода мешавад. Бор дар саноати шиша, чармгарӣ, истеҳсоли матоъ ба кор меравад. Бор ҳамчун микроунсур барои рушди рустаниҳо аҳаммияти бузург дорад. Дар хоке, ки миқдори бор кам аст, ҳосил паст мешавад. Аз ин сабаб ҳангоми норасоии бор ба хок кислотаи ортоборат, суперфосфати бордошта ва ғайра илова мекунанд. Дар таркиби хок аз меъёр зиёд будани бор (беш аз 1·10-3 %) боиси бемориҳои ҳайвонот мегардад; меъёри ҷоизи бор дар таркиби рустаниҳо то 1·10-4 % аст.

### Атомӣ

### Изотопҳо

### Мавҷудият дар табиат

Ҷойгиршавии бор дар замин бо ҳисоби миёна 4г/т ташкил медиҳад. Новобаста аз ин 100 маъдани бор мавҷуд аст. Конҳои маъдани бор дар Русия, Қазоқистон, ИМА, Перу, Аргентина ва Туркия воқеанд. Дар ҳолати кристаллӣ ва аморфӣ дучор меояд.

## Таърих

### Кашф

Нахустин маротиба дар соли 1808 аз тарафи кимиёгарони франсуз Ж. Гей-Люссак ва Л. Тенар тавассути гармкунии ангидриди B2O3 бо калии металлӣ ҳосил карда шуд. Чанде пас Х. Дэви борро тавассути усули электролизи гудохтаи B2O3 ҳосил намуд. Номи ин элемент аз калимаи арабии бурақ (арабор بورق‎‎) ё форсии бураҳ (форс. بوره‎) пайдо шудааст, ки барои ифодаи бура истифода мешуд.

### Номгузорӣ

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Бор / Т. Идрисов // Боз — Вичкут. — Д. : СИЭМТ, 2014. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 3). — ISBN 978-99947-33-46-0.

* *Менделеев Д. И.* Элементы химические // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

## Пайвандҳо

Анбори Википедиа дар бораи ин мавзӯъ гурӯҳ дорад:
Бор (унсур)