# Эпидемиология

**Эпидемиология** (юн.-қад. ἐπιδημία — ба болои мардум; λόγος — таълимот) — илми умумитиббӣ, ки қонуниятҳои пайдоиш ва паҳншавии бемориҳои этиологияашон гуногунро бо мақсади таҳияи назорат ва чорабиниҳои пешгирикунанда муайян мекунад. Ҳолатҳои беморшавиро дар ҳудуди муайян, дар вақти муайян ва дар байни гурӯҳҳои муайяни аҳолӣ меомӯзад.

Ин илми популятсионӣ маълумотҳои дар бораи ҳар як шахс бадастомадаро ҷамъбаст намуда, ба муайян кардани робитаҳои сабабу натиҷа машғул мешавад ва дар бораи омилҳои хавфи бемориҳо ё самаранокии табобат хулосаҳо мебарорад. Ин яке аз воситаҳои беҳтар кардани сифат ва давомнокии умри одамон мебошад.

**Эпидемиолог** — мутахассис оид ба банақшагирии тадқиқотҳои марбут ба саломатӣ ва тафсири натиҷаҳои онҳо мебошад.

Эпидемиология ҳамчун илм дар баробари рушди микробиология ташаккул ёфтааст; ҳамоҳангсозии байналмилалӣ ва омори тадқиқотҳоро Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ амалӣ мегардонад.

Эпидемиология яке аз фанҳои асосӣ барои тибби исботшуда (evidence-based medicine) ба шумор меравад.

Тадқиқотҳои эпидемиологӣ на танҳо дар соҳаи тиб, балки дар соҳаи иҷтимоӣ низ дар паҳлӯҳои марбут ба саломатӣ ва сифати зиндагӣ гузаронида мешаванд.

Дар Русия аксар вақт зери истилоҳи эпидемиология, эпидемиологияи бемориҳои сироятиро мефаҳманд.

### Мавзӯъ ва методҳо

Мақсади аввалияи эпидемиология аз муайян кардани қонуниятҳои пайдоиш, паҳншавӣ ва қатъ гардидани бемориҳои инсон ва таҳияи чораҳои пешгирӣ ва мубориза бо онҳо иборат буд.

Эпидемиология дар асри XXI ба илми арзёбии ҳамаи он чизе табдил ёфт, ки бо саломатӣ ва тиб аз мавқеи беҳтар кардани саломатӣ ва баланд бардоштани сифати зиндагии одамон алоқаманд аст. Омӯзиши бемориҳои сироятӣ ва ғайрисироятӣ танҳо як қисми манфиатҳои эпидемиология мебошад. Дар эпидемиология методологияи арзёбии миқдории омилҳое, ки ба саломатии популятсияи инсон таъсир мерасонанд, таҳия карда мешавад. Дар асоси коркарди омории маҷмӯи маълумоти инфиродӣ, эпидемиологҳо паҳншавӣ, омилҳои хавф, роҳҳои тиббӣ ва ғайритиббии пешгирии бемориҳоро арзёбӣ мекунанд.

Эпидемиологҳо тарҳҳои (дизайнҳои) тадқиқотро барои арзёбии самаранокии ҳам мудохилаҳои тиббӣ (доруворӣ, ҷарроҳӣ ва дигар манипулятсияҳо) ва ҳам ҳамаи он чизҳои дигаре, ки барои пешгирии бемориҳо ва беҳтар кардани сифати зиндагии одамон истифода мешаванд, таҳия мекунанд.

Дар эпидемиология соҳаҳои гуногуни мавзӯӣ мавҷуданд, ки ҳам ба бемориҳои алоҳида ва ҳам ба омилҳои хавф барои саломатӣ бахшида шудаанд.

*Вазифаҳои* эпидемиология ба инҳо вобастаанд:

муайян кардани аҳамияти тиббӣ ва иҷтимоию иқтисодии беморӣ, ҷои он дар сохтори патологияи аҳолӣ;

омӯзиши қонуниятҳои паҳншавии беморӣ дар вақт (аз рӯи солҳо, моҳҳо ва ғайра), дар ҳудуд ва дар байни гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ (синну сол, ҷинс, касб ва ғайра);

муайян кардани сабабҳо ва шароитҳое, ки хусусияти мушоҳидашавандаи паҳншавии бемориро муайян мекунанд;

таҳияи тавсияҳо оид ба оптимизатсияи пешгирӣ;

таҳияи пешгӯии паҳншавии бемории омӯхташаванда.

*Объекти* эпидемиологияи бемориҳои сироятӣ раванди эпидемикӣ, қонуниятҳои рушд ва шаклҳои зоҳиршавии он мебошад.

*Методи эпидемиологӣ* — маҷмӯи махсуси усулҳо ва тарзҳое мебошад, ки барои омӯзиши сабабҳои пайдоиш ва паҳншавии ҳар гуна ҳолатҳои патологӣ дар популятсияи одамон пешбинӣ шудаанд (мушоҳида, муоина, тавсифи таърихӣ ва ҷуғрофӣ, муқоиса, таҷриба, таҳлили оморӣ ва мантиқиро дар бар мегирад).

Яке аз методҳои эпидемиология сохтани *матрисаи таҳдидҳо* мебошад. Чанд тарзи сохтани матриса маълум аст. Дар варианти аввал дар меҳвари амудӣ ҷиддияти оқибатҳо ва дар меҳвари уфуқӣ — эҳтимолияти пайдоиш нишон дода мешавад.

## Эпидемиология дар ҷаҳон

Дар бисёр кишварҳо эпидемиология қисми тиб намебошад, дар кишварҳои Иттиҳоди Аврупо ва дар Иёлоти Муттаҳидаи Амрико эпидемиолог ихтисоси табибӣ нест. Эпидемиолог метавонад маълумоти тиббӣ дошта бошад, аммо аксари эпидемиологҳои ғарбӣ мутахассисони таҳлили маълумот бидуни маълумоти тиббӣ мебошанд. Дар айни замон, чунин эпидемиологҳо бо табибон пайваста ҳамкорӣ мекунанд, то натиҷаҳои коркарди маълумотро дуруст тафсир кунанд.

## Таърих

Эпидемиологияи муосир ҳамчун илм танҳо дар асри 20 ташаккул ёфтааст.

### Асрҳои қадим ва миёна

Буқрот (460—370 то м.) Асосгузори таълимот дар бораи эпидемиология Буқрот (Гиппократ) ҳисобида мешавад. То рӯзгори мо асарҳои Буқрот «Ҳафт китоб дар бораи эпидемияҳо», «Дар бораи ҳаво, об ва маҳалҳо» ва ғайра расидаанд. Аз замони Буқрот, яъне тақрибан 2400 сол пеш, зери калимаи «эпидемия» бемориҳои оммавиро дар байни одамон мефаҳмиданд, ки метавонанд бемориҳои дорои табиати сироятӣ ва ғайрисироятиро дар бар гиранд.

Албатта, дар асрҳои қадим ва асрҳои миёна эпидемияҳо асосан натиҷаи паҳншавии бемориҳои гузаранда буданд. Ҳанӯз дар қадим ду назарияи рушди эпидемия ба вуҷуд омада буд. Назарияи аввал, ки аз ҷониби Буқрот пешниҳод шуда буд, гумон мекард, ки сабаби эпидемияҳо ворид шудани баъзе моддаҳо — миазмҳо ба организми одамон мебошад, ки дар кайҳон ё дар хок, аз ҷумла дар ҷойҳои ботлоқзор мавҷуданд.

Назарияи дуюм гумон мекард, ки сабаби рушди эпидемияҳо паҳншавии агенти зиндаи беморизо дар байни одамон мебошад. Ин нуқтаи назарро файласуфи бузурги Юнон Арасту (асри IV то м.) баён карда буд. Марк Теренций Варрон (солҳои 116-27 то м.) ин агентро «Contagium vivum» номид.

#### Эҳё ва Замони нав

Дар давраи Эҳё фарзияи контагионистӣ дар асарҳои табиби итолиёвӣ Фракасторо рушд ёфт. Ӯ китоби «Siphilides Libris III»-ро нашр кард (ном аз ин ҷост — сифилис), ки дар он муқаррарот дар бораи гузаранда будани бемор барои дигаронро таҳия намуд.

Ҷонибдори пайвастаи ин фарзия асосгузори эпидемиологияи ватанӣ Д. С. Самойлович (1724—1810) буд. Асарҳои Самойлович дар бораи тоун (чума) аз ҷониби ҳамаи олимони Аврупо эътироф шуда буданд.

### Тадқиқотҳои микробиологӣ

Луи Пастер (1822—1895)

Марҳилаи навбатӣ ва ҳалкунанда дар шинохти моҳияти ботинии эпидемия кашфиётҳои бузурги микробиологӣ ва дастовардҳои нимаи дуюми асри XIX гардиданд, ки пеш аз онҳо кашфи микробҳо (А. Левенгук, 1632—1723) сурат гирифта буд. Тадқиқотҳои Л. Пастер (1822—1895), Р. Кох (1843—1910) ва шогирдони сершумори онҳо на танҳо боиси зафари назарияи контагионистӣ шуданд, балки ба таҳияи чораҳои зиёди амалӣ дар мубориза бо бемориҳои гузаранда (диагностикаи муосир, истифодаи дезинфексия, ҷорӣ намудани ваксинаҳо ва ғайра) оварда расониданд.

Табиби англис Ҷон Сноу бо тафтиши сабабҳои эпидемияи холера дар асри XIX машҳур аст.

Маълумоти таҷриба нишон дод, ки фавт дар хонаҳое, ки аз ҷониби ширкати «Southwark and Vauxhall» хидматрасонӣ мешуданд, назар ба хонаҳои ширкати «Lambeth» нӯҳ маротиба зиёдтар буд.

## Самтҳои илмӣ

### Эпидемиологияи бемориҳои сироятӣ

Эпидемиологияи бемориҳои сироятӣ — ин системаи донишҳо дар бораи қонуниятҳои раванди эпидемикӣ ва методҳои омӯзиши он, инчунин маҷмӯи чорабиниҳои зиддиэпидемикӣ бо мақсади пешгирии беморшавӣ аз бемориҳои сироятӣ мебошад.

### Эпидемиологияи бемориҳои ғайрисироятӣ

Эпидемиологияи бемориҳои ғайрисироятӣ — илмест, ки сабабҳо ва шароитҳои пайдоиш ва паҳншавии бемориҳои ғайрисироятиро дар байни аҳолӣ барои таҳия ва истифодаи чорабиниҳои пешгирикунанда меомӯзад.

### Фармакоэпидемиология

Вақтҳои охир соҳаи донише, ки аз муттаҳидшавии фармакология ва эпидемиология ба вуҷуд омадааст — фармакоэпидемиология рушд ёфт. Ин илм асоси назариявӣ ва методии фармаконазоратро ташкил медиҳад.

### Эпидемиологияи ҳарбӣ

Эпидемиологияи ҳарбӣ — фасли эпидемиология ва тибби ҳарбӣ мебошад, ки масъалаҳои назария ва амалияи таъминоти зиддиэпидемикии қӯшунҳоро дар давраи осоишта ва ҷанг меомӯзад.

## Нигаред низ

Гигиена

Санитария

Тибби пешгирикунанда

## Эзоҳ