Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Адаптатсия

**Адаптатсия** (аз лотинӣ adaptation – мутобиқат, созгорӣ) — қобилияти ба шароити муҳит мутобиқ гаштани мавҷудот. Дар натиҷаи адаптатсия мавҷудот ҳангоми тағйир ёфтани шароити сукунат аз маҳвшавӣ эмин мемонад. Дар ҷараёни таҳаввулот аксар аломату хусусиятҳое, ки дар як шароит ба вуҷуд меоянд, дар шароити нав нодаркор ва ҳатто зарарнок мешаванд. Таҳаввулоти дивергентӣ ва конвергентӣ навъҳои адаптатсия мебошанд. Ҳангоми таҳаввулоти дивергентӣ аз як сарнасли умумӣ мавҷудоти ҷойи сукунаташон гуногун инкишоф меёбанд. Масалан, ҳамаи ҳайвоноти ширхӯри ҳамроҳакдор, ки дар шароити гуногун зиндагӣ мекунанд (гавазну заргӯш дар рӯи замин, маймуну санҷоб дар дарахт, кит дар об ва ғайра), аз ҷонварони панҷадори ҳашаротхӯр ба вуҷуд омадаанд. Бо вуҷуди ин, дар натиҷаи адаптатсия миқдор ва шакли дандонҳо, дарозӣ ва миқдори устухонҳои дасту по, зичӣ ва ранги мӯйи онҳо тағйир ёфтаанд. Дар аснои таҳаввулоти конвергентӣ намуди зоҳирии баъзе ҳайвоноте, ки пайдоишашон гуногун аст, бинобар якхела будани шароити зиндагӣ монанд мешавад. Масалан, пойҳои кӯрмуш ва калламуши халтадор дар натиҷаи адаптатсия барои заминканӣ мувофиқ гаштаанд, ҳол он ки ғизои кӯрмуш ҳашарот буда, ғизои калламуши халтадор ҷонвари хоянда аст. Организмҳо аз нигоҳи физиологӣ низ ба шароити сукунат мутобиқ мешаванд. Масалан, дар натиҷаи адаптатсия баъзе ҳайвонот ба хоби зимистона мераванд, парандаҳо ба мамлакатҳои гарм мекӯчанд ва ғайра.

## Эзоҳ

## Сарчашма

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
# Инқироз

**Инқироз** ё **нобудӣ** (англ. Extinction) — вазъияте дар зистшиносӣ ва бумшиносӣ аст, ки ба поёни кори як гуна гуфта мешавад. Инқирози ҳангоме падид меояд, ки вопасини узви як гуна мемераду он гуна дигар наметавонад бо зойишу тавлиди мисли табиъӣ ба зиндагии худ идома диҳад. Ин рухдод бо гузари замон мушаххас мешавад, зеро итминони дақиқ аз нобуд шудани як гуна ба пайдо нашудани он гуна дар оянда бастагӣ дорад.

## Эзоҳ
# Биоҷуғрофия

**Биоҷуғрофия** (аз био... ва география) — илм дар бораи паҳн ва тақсим шудани биосенозҳои гуногун, инчунин рустанӣ, ҳайвонот, микроорганизмҳо (намуд, авлод ва дигар гурӯҳҳои таксономӣ) дар рӯйи Замин.

Биоҷуғрофия аз бахшҳои зерин иборат аст: ҷуғрофиёи организмҳо (микроорганизмҳо, рустаниҳо, ҳайвонот) ва ҷуғрофиёи набототу ҳайвонот (микробиосенозҳо, фитосенозҳо, зоосенозҳо, биосенозҳо). Биоҷуғрофия чанд равия дорад: ареалӣ, флоравӣ, фаунавӣ, минтақавӣ, экологӣ, таърихӣ ва ғ. Дар таҳқиқотҳои биогеографӣ аз усулҳои муқоисавӣ-ҷуғрофиёӣ, экологӣ, миқдорӣ, таърихӣ ва картографӣ истифода мебаранд. Биоҷуғрофия дар радифи илмҳои биосферӣ мебошад. Биоҷуғрофия бо биосенология, экология, биогеосенология алоқаи зич дорад. Биоҷуғрофия асоси назариявии истифодаи оқилонаи захираи набототу ҳайвонот мебошад.

## Эзоҳ

## Сарчашма

* Биогеография // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
# Систематика

**Систематика** — дар биология илмест, ки гуногунии ҳамаи организмҳои мавҷуда ва мунқариз, муносибати байни ҳамдигарӣ ва алоқаи хешии байни гурӯҳҳои (таксонҳои) гуногуни онҳо — популятсия, намуд, авлод, оила, қатор (барои рустаниҳо *тартиб*), синф, тип (барои рустаниҳо *шӯъба*) ва ғайраро тавсиф менамояд. Дар баъзе ҳолатҳо гурӯҳҳои таксономии иловагӣ: зероила, зерқатор, зерсинф, зертип, рӯиолам (забаролам), зеролам ва истифода бурда мешаванд.

| Таксонҳо | Организмҳои ҳуҷайрагӣ |
| --- | --- |
| Рӯиолам | Тоядроӣ | Ядрогӣ |
| Олам | Дробянкаҳо | Занбӯруғҳо | Рустаниҳо | Ҳайвонот |
| Зеролам | Бактерияҳо | Обзабзҳои
кабуду сабз
оксифото-
бактерияҳо |  | Дараҷаи
паст | Дараҷаи
олӣ | Якҳуҷайрагиҳо | Бисёрҳуҷайрагиҳо |

## Мақсад ва принсипҳои систематика

Мақсади асосии систематика бо роҳи муқоиса муайян карданиҷиҳатҳои хоси ҳар як намуд ва ҳар як таксони дарафаи нисбатан баланд ва ошкор намудани ҷиҳатҳои муштараки онҳо мебошад. Систематика ҳангоми бунёд намудани (таснифоти) пурраи олами органикӣ ба принсипҳои эволютсионӣ ва маълумоти ҳамаи илмҳои биологӣ такя мекунад. Систематика аҳамияти калони илмӣ ва амалӣ дорад. Вай баробари дар системаи олами органикӣ муайян кардани ҷойи ҳар як организм имон медиҳад, ки кас ба гуногунии мавҷудоти зинда шинос шавад.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* *Шипунов А. Б.* Основы теории систематики: Учебное пособие. — М.: Открытый лицей ВЗМШ, Диалог-МГУ, 1999. — 56 с.
* *Wheeler W.C.* Systematics. A Cours of Lectures. — Wiley-Blackwell, 2012. — 426 с. — ISBN 9780470671696.

## Пайвандҳо

* Введение в таксономию в английском Викиверситете(англ.)
* Основы систематики(пайванди дастнорас)
* Систематика органического мира

## Адабиёт

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
# Забони юнонии бостон

**Забони юнонии бостон** (юн.-қад. ἡ Ἑλληνικὴ γλῶσσα [γλῶττα], hē Hellēnikḗ glôssa [glôtta]) — забоне аз гурӯҳи забонҳои ҳинду-аврупоӣ, ниёи забони юнонӣ, ки дар ҳудуди Юнони Қадим дар давраи аввали ҳазораи II п.м. то асри IV милодӣ паҳн буд.

## Адабиёт

### Китобҳои дарсӣ

* Ф. Вольф, Н. К. Малинаускене. Древнегреческий язык: начальный курс. В трех частях (часть 1 часть 2). — М., 2004.
* Козаржевский А. Ч. Учебник древнегреческого языка. — М., 1975 (2-е, исправленное и дополненное, издание — 1981).
* Славятинская М. Н. Учебник древнегреческого языка Бойгонӣ шудааст 17 апрели 2007  сол.. — М., 2003
* Соболевский С. И. Учебник древнегреческого языка. — М., 1948.
* Чёрный Э. Греческая грамматика. М: Академический проект. М. 2008. 800 с.
* Шантрен П. Историческая морфология греческого языка. — М., 1953.

### Луғатҳо

* MORPHOLOGIA GRAECA
* Древнегреческо-русский словарь под ред. И. Х. Дворецкого. В 2 томах. — М., 1958.
* Древнегреческо-русский словарь под ред. А. Д. Вейсмана. — Дореволюционный словарь, переиздан в 1991 году ГЛК.
* Косович И. А., Косович К. А. Греческо-русский словарь: изданный иждивением Департамента народнаго просвѣщения. 2 тт. М.,1848. — Наиболее полный отечественный словарь древнегреческого языка.

## Сарчашма

* Ернштедт П. В. Египетские заимствования в греческом языке.— М., 1953.
* Онлайн-редактор "Славоник" для работы с древнегреческими текстами

### Луғатҳо

* Греческо-русский словарь Нового Завета
* Греческий и древнегреческий словарь перевода с английского Бойгонӣ шудааст 20 августи 2013  сол.
* Древнегреческо-русский словарь Бойгонӣ шудааст 29 апрели 2012  сол. под ред. И. Х. Дворецкого онлайн
# Илм

*Илм* (форсӣ: علم‎ — ба маънои омӯхтан) — сохторе аст барои тавлид ва сомондиҳии дониш дар бораи ҷаҳони табии дар қолаби тавзеҳҳо ва пешбиниҳои озмоишшуданӣ. Як маънои қадимитар ва наздик ки имруз ҳануз ҳам ба кор меравад мутаалиқ ба Арасту аст ва дониши илмиро маҷмӯаи аз огоҳиҳои қобили атиқа медонанд, ки аз лиҳози мантиқӣ ва ақлонӣ қобили тавзеҳ бошанд. (Нигаред ба бахши таърих ва решашиносӣ).

Илм одатан дар муҳити фаъолияти одам, мақсади худ, ҷамъкунии захира, классификатсия, анализ, хулосаи умумӣ, нақлкунӣ ва истифодабарии хабари ҳақиқат, барпокунии нав ё назарияи мавҷудаи беҳтар, рухсатдодаи адекватно тасвир кардани табиат (илми табии, табиатшиносӣ) ё фанҳои ҷамъиятии гуманитарии равиш ва пешбиникунии тараққиёти онҳо мебошад.
Ба ғайр аз ин дар зери калимаи илм бисёр вақт системаи мушкили дониш, дар натиҷаи ин фаъолияти ҳосил карда ва намуди илмии ҷаҳонро ташкилкунанда дар назар дошта мешавад. Барои тасвири фаъолияти илмии касбӣ аз рӯи истилоҳи тадқиқот ё таҳлил истифода бурда мешавад.
Мақсади тадқиқот аз гносеология, боварӣ ҳосилкунонии субъекти вай вобаста аст. Мақсади оддии илм дарккунии тартиботи табиат, қувваи ҳаракатдиханда, идоракунии равиши гуногун ва пайдошавӣ ё барои дарккунӣ ҳамчун мақсади олитарин ё барои истифодабарии дониши илмӣ дар идоракунии атрофии ҷаҳон мебошад.

## Мазмунҳо

* **Илм** (порсӣ:  علم ) — маърифат, дониш, маҷмӯи маълумот оид ба ягон соҳа;
* **илм додан** — ба касе савод омӯхтан ба касе, касеро таълим додан;
* **илм доштан** — соҳиби маълумот будан, савод доштан, саводнок будан;
* **илм омӯхтан** — таҳсили илм кардан, дарс хондан; соҳиби илму дониш шудан;
* **аҳли илм** — олимон, донишмандон.

## Таърих

## Решашиносӣ

1. Кайҳонавардӣ
2. Математика
3. Кибернетика
4. Физика
5. Механика
6. Химия
7. Биология
8. Заминшиносӣ (Геодезия). Картография
9. Геофизика
10. Геология
11. Ҷуғрофия (География)
12. Ахтаршиносӣ (Астрономия)
13. Забоншиносӣ
14. Информатика

## Эзоҳ
# Ҷондор (биология)

**Ҷондор** ё **организм** (дерлот. organismus аз дерлот. organizo — «ташкил мекунам», «месозам», аз юн.-қад. ὄργανον — «асбоб») — ҳама гу­на мавҷудоти зиндаро гӯянд. Организмҳои як ва бисёрҳуҷайра дорои чунин хосиятҳои асосии ҳаётианд, ки онҳоро аз материяи ғайризинда фарқ ме­кунанд, яъне онҳо сохти ҳуҷайравӣ доранд; ба онҳо мубодилаи модда, сабзиш, инкишоф, афзоиш, тағйирпазирӣ, ирсият, мутобиқшавӣ ба шароити зиндагӣ ва ғайра хосанд.

Организмҳое низ мавҷуданд, ки ядрои ҳуҷайравии аслӣ ва унсури хромосомӣ надоранд. Ин гуна организмҳоро прокариотҳо меноманд. Бактерияҳо, обсабзҳои кабуду сабз, риккетсияҳо, микоплазмаҳо ва ғайра аз ҳамин қабиланд. Сохти ин организмҳо сода буда, андозаашон хеле хурд аст. Дар ҷараёни таъсири мутақобил ба муҳити зиндагӣ организм худро чун системаи том зоҳир менамояд. Ташаккули комили организм натиҷаи эволюсия буда, аз тақсимшавии қисмҳои структура (ҳуҷайра, бофта ва узвҳо), функсия ва интеграсияи онҳо иборат аст.

Дар организмҳои якҳуҷайравӣ функсияҳои ҳаётӣ тавассути органеллаҳои махсус ба амал бароварда мешавад. Дар давоми эволюсия афзоиши ху­ҷайра (яъне ба вуҷуд омадани Организми бисёрҳуҷайравӣ) ба мураккаб гардидани морфофизиологили организм мусоидат намуд. Дар омӯхтани масъалаҳои эволюсия, тақсимшавию интеграсияи узвҳо ва функсияи организм олимони рус А. И. Северсев, А. А. Заварзин, Н. Г. Хлопин, И. И. Мечников, Н. И. Шмалгаузен ва баъзе олимони хориҷӣ саҳми арзанда гузоштаанд.

## Ҳамчунин нигаред

* Морфогенез
* 0нтогенез
* Органогенез
* Филогенез

## Эзоҳ

## Адабиёт

* *Беклемишев В. Н.* Методология систематики (раздел «Понятие индивидуальности и его относительность»). — М.: КМК SCIENTIFIC PRESS LTD., 1994.
* *Панов Е. Н.* Бегство от одиночества: индивидуальное и коллективное в природе и в человеческом обществе. — М.: Лазурь, 2001. — 640 с. — ISBN 978-5-382-01270-4.

## Сарчашма

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
# Рутбаи таксономӣ

Рутбаҳои асосӣ: олам, салтанат, тип, синф, қатор, оила, авлод ва намуд, ки ба рӯбоҳи сурх, *Vulpes vulpes*, татбиқ мешаванд. Бисёре аз таснифот, ки бар асоси таҳлили генетикӣ асос ёфтаанд, бештар аз ин ҳашт рутбаро талаб мекунанд, ки на ҳамаи онҳо номҳои мушаххас доранд.
# Олам (таксономия)

Табақаҳои гуногуни The various levels of the scientific classification system.

---

Табақаҳои асосии дастабандии биологӣ
**Олам** (лот. regio) — болотарин табақаи ороияшинохтиии ҷондорон аст, ки болотар аз фармонрав қарор гирифтааст. Тибқи сомонаи седоменаӣ, ки дар соли 1990 тавассути Корл Вуз пешниҳод гардид, дарахт филужнтик ба таври куллӣ аз се домена ташкил шудааст: бостониён, боктериҳо ва юкориутҳо.

## Эзоҳ
# Палинология

**Палинология** (аз юн.-қад. παλινέ «гарди майда» + λόγος «дониш, илм») — илмест, ки гард ва спораи рустаниҳоро меомӯзад. Яке аз фаслҳои палинология палиноморфология аст, ки шаклу сохт ва инкишофи спораю донаҳои гард, пардаи онҳо (экзоспория ва перис­пория)-ро меомӯзад.

## Вазифаҳо

Вазифаи палинология аз инҳо иборат аст:

* дар систематикаи рустаниҳо истифода бурдани усулҳои тадқиқи муқоисавию палиноморфологӣ (палипотаксономия);
* омӯхтани пергаи (гарди гуле, ки занбури асал ҷамъ мекунад) таркиби асал (мелиттотсалинология);
* муайян намудани сабаби пайдоиши баъзе намудҳои аллергия (палинологияи тиббӣ);
* дар криминалистика истифода бурдани таҳлили споравию гардӣ (палинологияи судӣ);
* муайян кардани усулҳои истифодаи спораю гард дар рехтагарӣ;
* тадқиқи қонуниятҳои паҳншавӣ ва гӯршавии (фоссилизатсияи) гарду спорадо ва инчунин таҳлили гарду спораҳои ҷинсҳои таҳшинӣ, торфҳо ва ғайра ба мақсади ҳалли масъалаҳои палеоботаника, геоморфоло­гия ва стратиграфия.

## Омӯзиш дар Тоҷикистон

Дар Тоҷикистон низ ба туфайли тараққиёти ге­ология палинологияи ҷинсҳои таҳнишинии мезо­зой ва кайнозой хеле инкишоф ёфт. Палинологияи рустаниҳои муосирро Институти бо­таникаи АИ Ҷумҳурии Тоҷикистон меомӯзад.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Нейштадт М. И., Палиноло­гия в СССР (1952—57), М., 1060;
* Пахо­мов М. М., Клопотовская Н. Б., Палинология кайнозоя Средней Азии и Кавказа (история и аннотированная биб­лиография, 1931—1975, Д., 1970.

## Сарчашма

* Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.

## Пайвандҳо

* Международная федерация палинологических обществ Бойгонӣ шудааст 24 марти 2005  сол.(англ.)
# Ҷаниншиносӣ

Эмбрион дар марҳалаи ҳашт ҳуҷайраӣ
**1** — морула, **2** — бластула
**Ҷаниншиносӣ**, **эмбриоло́гия** (аз юн.-қад. ἔμβρυον — эмбрион, ҷанин + -λογία аз λόγος — омӯзиш) — илм дар бораи рушди ҷанин.

Мавзӯи омӯзиши он инкишофи ҷанин ё эмбрион аз лаҳзаи бордоршавӣ, яъне ҳангоми омезиши ҳуҷайраи ҷинсии мардона (нутфа) бо ҳуҷайраи ҷинсии занона (тухмҳуҷайра) то ба охир расидани ташаккули узвҳо (органогенез) мебошад. Дар илми акушерӣ аз ҳафтаи 9-уми инкишоф эмбрион номи ҳамилро мегирад ва давраи аз ҳафтаи 9-уми инкишофи дохилибатнӣ то таваллуд давраи «ҳамилият» номида мешавад.

Омезиши ҳуҷайраҳои ҷинсии мардо­наю занона дар нои бачадон (тухмгузар) сурат мегирад. Тухмҳуҷайраи бордор бо тухмгузар ҳаракат карда, тақрибан рӯзи 6-ум ба бачадон мерасад, ки луобпардаҳои он барои қабули эмбрион тайёранд. Эм­брион дар девораи бачадон, ки минбаъд ҷои рушди он қарор мегирад, ҷойгир мешавад. Рушди эмбрион аз чанд дав­ра иборат аст: тақсимшавии тухм, пай­доиши баргакҳои эмбрионӣ, ҷудошавии мабдаъҳои асосии узву бофтаҳо ва инки­шофи онҳо. Эмбриология ҳамаи давраҳои инкишофи дохилибатниро меомӯзад, тағйири сохти бофтаҳо, ташаккули вазоиф ва аз меъёр дур шудани рушди эмбрионро тадқиқ ме­кунад. Муваффақиятҳои эмбриология имкон дод, ки пайдоиши айбҳо ва нуқсҳои инкишофи модарзодӣ шарҳ ёбанд. Муқаррар карда шудааст, ки дар натиҷаи ба таъсироти за­раровар ҳассосияти баланд доштани эм­брион дар ташаккули узвҳо ва қисмҳои ба­дан ихтилоли устуворе ба амал меояд. Дар тараққиёти эмбрион давраҳои ҳалкунанда (бӯҳрони)-еро ҷудо мекунанд, ки дар ин давраҳо эмбрион ба ҳар гуна таъсирот ҳассос аст; ҳар як узв давраҳои бӯҳронии худ, яъне лаҳзаҳои пуршиддати мубодала­ро дорад. Давраҳои бӯҳронии инкишофи узвҳои асосии инсон ба ҳафтаҳои 3 – 7-уми инкишофи дохилибатнӣ рост меоянд (ниг. *Ҳомилагӣ*). Таъсироти гуногун сабаби пай­доиши ҳамон як нуқси инкишоф – эмбрио­патия мегарданд. Ташаккули навъи нуқс ба замон ва давомати таъсироти омили зараровар вобаста аст. Барои аз эмбрио­патия эмин доштан, зани ҳомиларо аз таъсири номусоид ҳифз бояд кард. Аз ин ҷиҳат ба маркази мушовараи тиббӣ ҳар чӣ барвақттар муроҷиат кардани вай басо муҳим аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Энсиклопедияи мухтасари тиб. Ҷилди V. ТРИХОФОБИЯ — ЯРМА. — Душанбе: СИЭМТ, 2012. С. 422. — 488 с. — ISBN 978-99947-33-47-7
# Идиограмма

**Идиограмма** (аз юн. idios — хос, хосса ва gramma — нақш, тасвир), **кариограмма** — нигориши муназзами дастаи хромосомаҳо (кариотип) ба шакли тасвир ё расмҳои хурд.

Хромосомаҳои ҳомологӣ дар идиограмма ҷуфт-ҷуфт ҷой мегиранд. Ҷуфт будани хромосомаҳо дар асоси шабоҳати морфологӣ ва тасвири хоссаи онҳо, ки дар натиҷаи пайдарҳамии мавзеъҳои гетерохромию эухромавӣ ба вуҷуд омадаанд, муайян карда мешавад. Хромосомаҳои бегона гурӯҳи умумиро ташкил медиҳанд. Идиограммаро бо мақсади ошкор кардани ноҷӯриҳои мухталифи хромосомаҳо, ки муҷиби бемориҳои ирсии гуногуни одам мешаванд, тартиб медиҳанд. Дар кариотипи одам бо дар назар доштани шаклу андоза хромосомаҳо ба 7 гурӯҳ ҷудо карда шудаанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Идиограмма // Замин — Илля. — Д. : СИЭМТ, 2018. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 7). — ISBN 978-99947-33-89-9.
# Физиология

**Физиоло́гия** (аз юн.-қад. φύσις — табиъат λόγος — илм), **корандомшиносӣ** (форсӣ: کاراندام‌شناسی‎) — илмест, ки вазифаҳои ҳамаи узвҳои организмҳоро дар яклухти ва алоҳидаги меомӯзад. Физиология аз ҷумлаи илмҳои биологӣ ва тиббӣ буда, фаъолияти ҳаётии узв, бофта ва ҳуҷайраҳои баданро дар зиндагӣ меомӯзад. Вай сабабҳо, роҳҳо ва қонунҳои раванди фаъолияти бадан ва амалиёти муттақобилаи онро бо муҳити атроф низ меомӯзад.

Калимаи физиология аз забони юнонӣ гирифта шуда, «Physic» табиат ва «Logos» таълимотро мефаҳмонад. Маънои луғавии ин калима хулосаи умумиест, ки бо таърифи илмии фанни физиология айният надорад. Агар ба ибораи дигар гӯем, физиология фаннест, ки ҷараёнҳои ҳаётии дар организми том, узв, бофта ва ҳуҷайраҳо рӯйдиҳанда, алоқаи зичу байниҳамдигарии онҳо ва робитаашонро бо муҳити атроф ҳамаҷониба меомӯзад.
Физиология илми таҷрибавӣ мебошад.

Ҳамаи ахбору маълумотҳои он дар натиҷаи гузаронидани таҷрибаҳо дар ҳайвонҳо, ки просессҳои муҳими ҳаётии организми одам ва ҳайвонҳоро мефаҳмонанд, ба даст оварда шудааст. Физиологияи нормалӣ қонуниятҳои фаъолияти ҳаётии организми солим, механизмҳои ба таъсири омилҳои гуногун мутобиқшавии он ва ниҳоят устувории организмро меомӯзад. Ҳангоми мӯътадил будани муносибатҳои дуҷонибаи организм бо муҳити атроф фаъолияти мӯътадили тамоми узвҳои организм ба амал меояд.

Физиологияи нормалӣ ба таври умум асоси тамоми фанҳои тиббӣ ба шумор меравад, зеро бе донистани ҷароёни муътадили равандҳои физиологӣ пизишк беморро муолиҷа карда наметавонад.

Физиологияи нормалӣ таълими хотимавӣ дар қисмати таълимӣ то клиникии биологию тиббии донишҷуён биохимия, анатомия, гистология, аз тарафи дигар бо физиологияи патологӣ, фармокология, ва фанҳои препедевтикии клиникӣ алоқаманд аст. Ин фан дар асоси муносибати таҳлилию синтетикӣ бо баҳодиҳии функсияҳои гуногуни организми солим аз нуқтаи назари механизмҳо ва танзими онҳо таълим дода мешавад. Асоси илмии ин фан пешбинии вазъи фаъолият, қобилияти корӣ ва саломатии инсон мебошад.

## Нигаред низ

* Физиом
* Бадани одам

## Эзоҳ

## Пайвандҳо
# Зистшиносии молекулӣ

**Биологияи молекулавӣ** — яке аз фаслҳои биология, ки равандҳои дохилии ҳаётро таҳқиқ мекунад.

## Таърих

Зистшиносии молекулӣ чун соҳаи мустақили илм ибтитои солҳои 50 садаи XX дар натиҷаи пешрафти донишҳо оид ба сохту фаъолияти сафедаҳо ва кислотаҳои нуклеат ба вуҷуд омадааст. Мавзӯи таҳқиқи бистшиносии молекулӣ пайвастҳои молекулаашон калони кимиёӣ (макромолекулаҳо) мебошад. Калон будани вазни молекулавӣ (то садҳо млн далтон) боиси пайдоиши хосиятҳои наве мегардад, ки дар пайвастҳои молекулаашон хурд вуҷуд надоранд. Таҳқиқи муфассали макромолекулаҳо (хосиятҳои кимиёӣ ва физикавӣ, синтез, таҷзияи онҳо дар организм, вазифаи биологӣ ва ғайра) баъди муайян кардани сохти пайвастҳои гуногуни кимиёӣ, такмили усулҳои ҷудо ва тоза намудани онҳо (дар шакли булӯрӣ) имконпазир гашт. бистшиносии молекулӣ ба туфайли таҳқиқоти якҷояи олимони соҳаҳои гуногуни табиатшиносӣ рушд меёбад. Ба инкишофи бистшиносии молекулӣ кимиёи органикӣ, биокимиё, биофизика, генетика, ситология ва математика таъсири бевосита мерасонанд. Бо ҷидду ҷаҳди олимони соҳаҳои гуногуни илм масоили алоқамандии сохт ва табдили таркиби макромолекулаҳо ҳаллу фасл меёбанд. Ду навъи макромолекулаҳо (сафедаҳо ва кислотаҳои нуклеат) нисбатан маъмуланд. Сафедаҳо дар таркиби бофтаҳои зинда вуҷуд доранд. Онҳо амалиёти гуногуни биологиро иҷро мекунанд, мас., тезондани суръати вокунишҳои гуногуни биологӣ, интиқоли моддаҳои муҳим (мас., оксигенро ба тавассути ҷараёни хун ба бофтаҳои организм бурда мерасонанд), кашишхӯрӣ (мас., сафедаҳои мушак) ва ғ. Кислотаҳои нуклеат ҳомили ахбори ирсӣ мебошанд. Таҳқиқи онҳо имкон медиҳад, ки қонунҳои ирсият, тарзи интиқоли ахбори ирсӣ, инчунин сабаби пайдоиши бемориҳои модарзодӣ ошкор карда шаванд.

Зистшиносии молекулӣ ҳамчун фанни мустақил дар бисёр мактабҳои олӣ таълим дода мешавад. Дар донишкадаю донишгоҳ ва пажӯҳишгоҳҳо озмоишгоҳҳои бистшиносии молекулӣ фаъолият мекунанд. Соли 1972 дар Институти физиология ва биофизикаи рустании АИ Тоҷикистон (ҳозира Институти ботаника, физиология ва биофизикаи рустаниҳо) озмоишгоҳи бистшиносии молекулии хлоропластҳо ташкил шуд. Кормандони озмоишгоҳ оид ба биосинтези сафеда ва кислотаҳои нуклеат, ҳамчунин аҳаммияти онҳо дар шаклгирӣ ва вазифаи хлоропластҳо пажӯҳишҳои назаррас анҷом доданд. Дар озмоишгоҳ ферменте, ки CO2-ро ҳангоми фотосинтез ассимилятсия мекунад, ошкор карда шуд. Баъзе масъалаҳои бистшиносии молекулӣ дар озмоишгоҳҳои биология ва кимиёи ДДТТ ба номи Абуалӣ ибни Сино низ ҳаллу фасл меёбанд.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Белозерский А. Н. Молекулярная биология-новая ступень познания природы. М., 1970;
* Насыров Ю. С. Широкие горизонты экспериментальной биологии//Наука Советского Таджикистана. Д., 1974;
* Патрушев Л. И. Экспрессия генов. М., 2000;
* Ярыгин В. Н. (ва диг.). Биология. М., 2007.

## Сарчашма

* Биологияи молекулавӣ / М. Холбеков // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
# Ҷуғрофиё

**Ҷуғрофиё** ё **География** (аз калимаи юнонӣи γεωγραφία гирифта шуда тасвир намудани замин мебошад) — илм дар бораи замин, дар бораи харакати замин, ҷойгиршавии замин ҳамчун сайёра дар ситема офтобӣ, дар бораи шакли замин, сохт ва релефи замин, дар бораи атмосфераи замин ва дар бораи ҳаёти органикии он маълумот медиҳад. География ҷамъи маълумот ва ҳолат буда, аз тарафи як қатор илмҳо кор карда бароварда мешавад ва ҳаёти рӯйи заминро ҳаматарафа меомӯзад.

Маҷмӯи ба ҳам алоқаманди илмҳо оид ба табиат (географияи табиӣ) ва ҷамъият (географияи иқтисодӣ), ки комплексҳои территориявии иабиӣ ва истеҳсолиро бо мақсади самаранок истифода бурдани сарватҳои табиӣ ва оқилона ҷойгиркунонии истеҳсолот меомӯзад. Илмҳои табиатшиносию географӣ ба географияи табиии умумӣ (заминшиносии умуми) ва географияи табиии регионалӣ (ландшафтшиносӣ) ҷудо мешавад.

Географияи табиии умумӣ қонунияти умумии сохт, таркиб, динамика ва табакаи географии Замин; географияи табиии регионалӣ қонунияти комплексҳои территориявии табииро тадқиқ менамояд.

Географияи иқтисодӣ бошад, қонунияти ҷойгиркунонии истеҳсолот, шароит ва хусусиятҳои тараққиёти онро дар мамлакат ва ноҳияҳои гуногун меомӯзад. Объекти тадқиқоти географияи табии ва иктисоди гуногун буда, яке аз руйи қонунҳои табиат, дигаре дар асоси қонунҳои ҷамъият инкишоф ёбал хам, дар байни онҳо алокаи мустахкаме хаст. Асоси ин алокаманди дар он аст, ки таъсири фаъолияти инсон ба табиат ба назар гирифта шуда, ба истеҳсолоти ҷамъияти аз нуктаи назари шароитҳои реалии табии бахо дода мешавад. Дар алокамандии географияи табиию иктисоди аз як тараф ва як катор илмҳои шабех аз тарафи дигар геохимияи ландшафтхо, кишваршиноси, этнография, демография, географияи табии, таърихи ва ғайра инкишоф меёбанд.
География хамяун илм дар давраи сохти гуломдори дар Миср, кишварҳои Осиёи Пеш, Ҳиндустон, Хитой, дертар дар Юнон ва Рум ру ба инкишоф ниход. Он вактхо география бештар хусусияти тасвири дошт. Маълумотҳои онро баои баҳрнаварди, тичораи, корҳои харби ва идораи мамлакат истифода мебурданд. Исбот гардидани куррашаклии Замин ва мавчудияти минтакаҳои иклими комёби бузурги географияи хамонвакта буд. Олтмон — географҳои машҳури дунёи бостон (Ҳеродот ва Страбон), ки ҳанӯз географияро аз таърихи халқхо чудо намекарданд (инчунин Арасту, Эратосфен ва Дикеарх), аввалин бор дарозии дарачаи меридианро чен карданд. Птолемей (Батлимус) харитаи территориявие тартиб дод, ки он аз уқёнуси Атлантик то ба Ҳинд ва аз Скандинавия то болооби Нилро дарбар мегирифт. Дар ибтидои асрҳои миёна география махсусан дар кишварҳои шарқи Араб ва Чин равнак ёфт; дар инкишофи география ҳиссаи олимони Осиёи Миёна низ хеле калон аст. Нишонаҳои аввалини афкори географии халқҳои Осиёи Миёна ва Эрон дар ёдгориҳои бостони (навиштачоти кухи Бесутун, барелефҳои Исфахон, кандакории кухи Дамованди Хамадон, катибаҳои руйидевории шаҳрҳои бостонии Панчакент, Тирмиз, Марв ва Бомиён) акс ёфтаанд.

## Қорраҳо (Qorraho)

* Avrupo
* Amriqp
* Osiyo
* Uqyonusiya
* Afriqo
* Antarktida

## Дигар, Digar

* Uqyonusho
* ko‘hho
* Biyobonho
* daryoho (ro‘yxari daryoho)
* koyellho
* Bahrho (ro‘yxati bahrho)

|  |  |
| --- | --- |
|  | Портали Ҷуғрофиё |