Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Косагули белладонна

| Косагули белладона |
| --- |
|  |
| Таснифи илмӣ |
|
Олам:ЭукариотҳоСалтанат:РустаниҳоШоха:ПӯшидатухмонСинф:ЯкпаллагиҳоТартиб:МорчӯбагулҳоОила:КосагулиҳоАвлод:КосагулҳоНамуд:**Косагули белладона** |
| Номи илмӣ |
| Amaryllis belladonna  L. |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Викинамуд |  Викианбор |

 |

**Косагули белладона** (лот. Amaryllis belladonna) як намуд рустаниест, ки ватанаш вилояти Кейпи Африқои Ҷанубӣ буда, дар дигар ҷойҳо, инчунин дар Тоҷикистон, ҳамчун растании ороишӣ парвариш карда мешавад.

*Amaryllis belladonna* яке аз ду намуди ҷинси гулҳои *Amaryllis* мебошад.

## Решаи ном

Дар забони тоҷикӣ, номаш маънои *гули косашаклро* дорад. Номи илмияш аз калимаи итолиёвии *белладонна* гирифта шуда, маънояш "зани зебо" аст.

*A. belladonna* дар Калифорния
Дар пиёзчаҳои косагул якчанд пайвастагиҳо, аз ҷумла 1,4-дигидрокси-3-метокси поуэллан, ки алкалоид аст, пайдо карда шудаанд. Алкалоидҳои пиёзчаи ин растанӣ хосияти мубориза бурдан бо вараҷаи *P. falciparum* дорад.
# Таксономия (биология)

Дар биология, **таксономия** омӯзиши илмии номгузорӣ, муайянкунӣ ва дастабандӣ кардани гурӯҳҳои организмҳои биологӣ дар асоси хусусиятҳои муштарак мебошад. Организмҳо ба таксонҳо гурӯҳбандӣ карда мешаванд ва ба ин гурӯҳҳо рутбаи таксономӣ дода мешавад; гурӯҳҳои рутбаи додашударо метавон барои ташкил додани гурӯҳи фарогиртари рутбаи баландтар муттаҳид кард ва бо ин васила иерархияи таксономӣ эҷод кард. Рутбаҳои асосӣ дар истифодаи муосир инҳоянд: олам, салтанат, тип (шӯъба дар ботаника), синф, қатор (тартиб дар ботаника), оила, авлод ва намуд. Карл Линней, ботаники шведӣ, ҳамчун асосгузори системаи ҳозираи таксономия ҳисобида мешавад, ки системаи рутбабандиеро таҳия кардааст, ки бо номи таксономияи Линней барои гурӯҳбандии организмҳо маълум аст.
# Рустаниҳо

| Рустаниҳо |
| --- |
| Гуногунии рустаниҳо |
| Таснифи илмӣ |
|
Олам:ЭукариотҳоСалтанат:**Рустаниҳо** |
| Номи илмӣ |
| Plantae  H. F. Copel., 1956 |
| Ҳаммаъно |
| * Viridiplantae (Cavalier-Smith, 1981)
* Chlorobionta (Jeffrey 1982, emend. Bremer 1985, emend. Lewis ва McCourt 2004)
* Chlorobiota (Kenrick ва Crane, 1997)
* Chloroplastida (Adl et al., 2005)
* Phyta (Barkley 1939 emend. Holt ва Uidica 2007)
* Cormophyta (Endlicher, 1836)
* Cormobionta (Rothmaler, 1948)
* Euplanta (Barkley, 1949)
* Telomobionta (Takhtajan, 1964)
* Embryobionta (Cronquist et al., 1966)
* Metaphyta (Whittaker, 1969)
 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Викинамуд |  Викианбор |

 |

**Рустаниҳо** эукариотҳо мебошанд, ки ба салтанати Plantae дохил мешаванд. Аксари онҳо фотосинтетикӣ буда, энергияро аз нури офтоб мегиранд. Онҳо бо ёрии моддаи сабз — хлорофилл, ки дар хлоропластҳояшон ҷойгир ҳастанд, аз гази карбону об қанд (ғизо) месозанд. Баъзеашон паразитӣ буда, аз ба ҷои фотосинтез, энергияро аз рустаниҳои дигар ё занбӯруғҳо мегиранд. Аксари рустаниҳо организмҳои бисёрҳуҷайра ҳастанд, вале баъзе обсабзҳо танҳо якҳуҷайра доранд.

Аз рӯи биологияи Арасту, салтанати рустаниҳо ҳамаи мавҷудоти зиндае, ки ҳайвон набудандро дошт ва обсабзҳову занбӯруғҳоро низ дар бар мегирифт. Лекин аз рӯи фаҳмиши имрӯза, занбӯруғҳо ва баъзе обсабзон ба салтанати рустаниҳо дохил намешаванд.

## Нигаред низ

* Сабзавот
* Гиёҳдармонӣ

## Адабиёт
# Рустаниҳои пӯшидатухм (гулдор)

**Пӯшидатухмон** рустаниҳое мебошанд, ки гул ва мева медиҳанд ва шохаи **Angiospermae** ташкил медиҳанд. Истилоҳи **ангиосперм** аз калимаҳои юнонии ἀγγεῖον гирифта шудааст. ( angeion ; 'контейнер, зарф') ва σπέρμα ( sperma ; 'тухмӣ'), яъне тухмҳо дар дохили мева ҷойгиранд. Пештар ин гурӯҳро **Magnoliophyta** меномиданд.

## Адабиёт
# Косагулиҳо

| Косагулиҳо |
| --- |
|  Косагул |
| Таснифи илмӣ |
|
Олам:ЭукариотҳоСалтанат:РустаниҳоШоха:ПӯшидатухмонСинф:ЯкпаллагиҳоТартиб:МорчӯбагулҳоОила:**Косагулиҳо** |
| Номи илмӣ |
| Amaryllidaceae  J.St.-Hil. |
| Ҳаммаъно |
| Alliaceae Borkh. |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Викинамуд |  Викианбор |

 |

**Косагулиҳо** як оилаи гиёҳҳои алафӣ, асосан бисёрсола ва пиёзшакл (кам ризоматозӣ ) дар тартиби морчӯбагулҳо мебошанд. Ин оила номи худро аз авлоди *Амариллис* гирифтааст ва одатан ҳамчун оилаи амариллис маълум аст. Баргҳо одатан хаттӣ ва гулҳо одатан дуҷинсгаро ва симметрӣ буда, дар поя дар соябон ҷойгир шудаанд. Гулбаргҳо ва сепалҳо ҳамчун тепалҳо фарқ намекунанд, ки метавонанд дар поя ба найчаи гулӣ омехта шаванд. Баъзеҳо инчунин тоҷ нишон медиҳанд. Пайвастагиҳои аллилсулфид бӯи хоси зероилаи пиёзиҳо (лот. Allioideae)-ро ба вуҷуд меоранд.
# Карл Линней

| Карл Линней |
| --- |
| швед. Carl von Linné |
|  Расми аз тарафи Александр Рослин, 1775 |
| Таърихи таваллуд | 23 май 1707(1707-05-23)[…] |
| Зодгоҳ | Росҳулт, Шведсия |
| Таърихи даргузашт | 10 январ 1778(1778-01-10)[…] (70 сол) |
| Маҳалли даргузашт | Ҳаммарбӣ, Шведсия |
| Кишвар | * Суэд
 |
| Фазои илмӣ | Биология, ботаника ва зоология |
| Ҷойҳои кор | * Донишгоҳи Уппсала[d]
 |
| Дараҷаи илмӣ: | доктори тиб[d] |
| Алма-матер | Донишгоҳи Лунд, Донишгоҳи Уппсала ва Донишгоҳи Ҳардервийк |
| Роҳбари илмӣ | Olof Rudbeck the Younger[d] ва Johannes Gorter[d] |
| Шогирдон | Peter Ascanius, Johann Friedrich Gmelin ва Johan Grysselius |
| Маъруф ба |
Номи илмӣ |
| Ҷоизаҳо |  |
| Имзо |  |
|  **Осор** дар Викитека |
|  Парвандаҳо дар Викианбор |

**Карл Линней** (швед. Carl Linnaeus, Carl Linné, лот. Carolus Linnaeus; 23 майи 1707 — 10 январи 1778) — гиёҳшинос ва пизишки шведӣ, асосгузори низоми номи илмии ҳайвонот ва растаниҳо, роҳи имрӯзаи номгузории организмҳо. Ӯро ҳамчун "падари систематика" низ мешиносанд.

## Зиндагинома

Линней, 23 майи соли 1707 дар деҳаи Росҳулт, дар Смаланд, Шведсия ба дунё омадааст. Ӯ фарзанди калонии Николас (Нилс) Линней ва Кристина Бродерсония буда, падараш аз хурдияш забони лотиниро омӯзондааст. Гузаштагони падарияш деҳқонону

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

* Труды Карла Линнея в интернет-библиотеке Gallica (Национальная библиотека Франции)
* The Linnaean correspondence Бойгонӣ шудааст 19 Январ 2011  сол. (Онлайн-издание эпистолярного наследия Линнея)
* The Linnaeus Garden(англ.).  Uppsala universitet. 5 июни 2014 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 5 июни 2014.
* Linnean herbarium (S-LINN) // Department of Phanerogamic Botany, Swedish Museum of Natural History.(англ.) (Проект оцифровки гербария Линнея в Шведском музее естественной истории в Стокгольме)
* *Anders Backlund.* Carl Linnaeus - Carl von Linné(англ.).  Uppsala universitet, Systematic Botany (2005). 5 июни 2014 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 5 июни 2014.
* Who was Linnaeus?(англ.).  The Linnean Society of London (2013). 5 июни 2014 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 5 июни 2014.
* Who was Carl Linnaeus?(англ.) (pdf).  The Linnean Society of London. 5 июни 2014 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 5 июни 2014.
* Linnaeus in Love: the Almanach På Åhretefter Iesu Christi nåderika Födelse 1735(англ.).  The Linnean Society of London (February 2014). 5 июни 2014 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 5 июни 2014.
# Гиёҳҳои алафӣ

**Гиёҳҳои алафӣ** (англ. Herbaceous plant), ё **алафҳо** — рустаниҳое ҳастанд бо соқаҳо ва баргҳое, ки бо поёни фасли рӯиш таҳлил рафта ва баландиашон ба сатҳи хок мерасад. Онҳо ҳеч шохаи чӯби бо тадовуми болои сатҳи хок надоранд. Гиёҳони алафӣ мумкин аст дорои фаслҳои рӯиши солона, дусола ё чандсола бошанд.

## Эзоҳ
# Африқои Ҷанубӣ

██ Африқои Ҷанубӣ согласно макрорайонированию ООН
██ Дигар кишварҳо дар Африқои Ҷанубӣ
██ Аъзо Сообщества развития Юга Африки
**Áфриқои Ҷанубӣ** — ноҳияи табиии Африқо, дар ҷануби пуштакӯҳи Конго – Замбезӣ. Африқои Ҷанубиро аз Ғарб Уқёнуси Атлантик, аз Шарқ Уқёнуси Ҳинд иҳота кардааст. Дар Африқои Ҷанубӣ аксари навъҳои сатҳи замин (ландшафт)-и Африқо дар миқёс (масштаб)-и хурд такрор мешаванд, аз ҳамин сабаб онро баъзан Африқои Хурд ҳам меноманд. Африқои Ҷанубӣ аз ҷиҳати сохти геологӣ як қисми платформаи Африқо аст. Дар ҷойҳои барҷастаи таҳкурсии платформа ҷинсҳои булӯрии токембрий ва интрузияҳое, ки дар палеозой пайдо шудаанд, намудоранд. Пастхамии Калахари бо ҷинсҳои мезозою кайнозой пӯшидааст. Канори ҷанубиашро кӯҳҳои чиндори Кап иҳота кардаанд, ки аз тамоми қисми боқимондаи Африқои Ҷануб ҷавонтаранд. Африқои Ҷануб аз моддаҳои маъда­­нии арзишманд – тило, платина, уран, қалъагӣ, манган, мис, хромит, асбест, алмос ва ғайра ғанӣ аст. Таҳнишастҳои давраи перм конҳои калони ангиштсанг дорад. Қисми марказии ноҳия аз ҳамвориҳои баланд (то 900–1000 м) иборат буда, атрофи он асосан бо паҳнкӯҳҳои баландиашон 1200–1800 м иҳота шудааст. Ноҳия дар минтақаҳои иқли­маш истивоӣ, тропикӣ, субтропикӣ ҷой гирифтааст. Боришоти солона 500–600 мм. Ҳарор. миёнаи моҳона 290, 270С (дар Мозамбик), дар соҳилҳои ғарбӣ 11,60, 15,30С. Қисми зиёди Африқои Ҷанубиро дашт ишғол кардааст. Соҳилҳои шарқӣ ва ҷанубу шарқии серборишашро бешаҳои зичи тропикӣ ва субтропикии сернам пӯшондаанд. Ба тарафи ғарб наботот торафт кам мешавад. Аз ҳайвонот шер, паланг, кафтор, шағол, фил, каркадан, говмеш, заррофа, оҳу дорад.

## Эзоҳ
# PubMed

| PubMed |
| --- |
|  |
| URL | ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/ |
| Навъи вебгоҳ | пойгоҳи додаҳои илмӣ |
| Забон(-ҳо) | инглисӣ |
| Молик | Китобхонаи миллии тибби ИМА ва Маркази миллии иттилооти биотехнологӣ |
| Оғози кор | 1997 |
|  Парвандаҳо дар Викианбор |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| **Сайентометрия** |  | Нишондиҳандаҳо: |
| • Хирш | • Кардашян | • RSCI | • G-индекс |
| • i-индекс | Агрегатҳо: |
| - Scopus | - Web of Science (WoS) | - Google Scholar | - PubMed | - eLIBRARY.ru | - ИСТИНА МГУ |
| Шартҳо: |
| Индекс истинод (IC) | Омили таъсир (IF) | Инфометрия | Библиометрия | Гипермуаллифӣ |
| Рамзи Тадқиқотчӣ |
| Баррасии ҳамсолон |
| Дигар: |
| - Маҷаллаҳои илмӣ |
| - Дастрасии озод |
| - Маҷаллаҳои пешгузашта |
| - Рӯйхати Ҷеффрӣ Билл |
| - Пардохт барои нашрия |
|
 |

**PubMed** як пойгоҳи матнии англисӣ ба таблиғоти тиббӣ ва биологӣ мебошад, ки аз ҷониби Маркази миллии иттилооти биотехнологии (NCBI) Иёлоти Муттаҳида дар заминаи бахши биотехнологияи Китобхонаи миллии тиббӣ (NLM) сохта шудааст . Ҷузъи асосии PubMed ин MEDLINE аст . Он бори аввал моҳи январи соли 1996 муаррифӣ шудааст . Дастрас ба воситаи NCBI-Entrez - системаи ҷустуҷӯии марказӣ, аз ҷумла PubMed, PubChem ва дигар базаи асосии тиббӣ вобастагӣ дорад. Дорои тақрибан 25 миллион иқтибос аст.

## Тавсиф

PubMed мақолаҳои тиббӣ ва биологиро аз адабиёти махсус ҳуҷҷатгузорӣ мекунад ва инчунин ба мақолаҳои матнӣ пайванд медиҳад. PubMed маълумотро аз соҳаҳои зерин дар бар мегирад: тибб, стоматология, ветеринария, саломатии умумӣ, психология, биология, генетика, биохимия, ситология, биотехнология, биотиб ва ғайра. 3800 нашрияҳои биотиббӣ ҳуҷҷатгузорӣ шудаанд. Пойгоҳи додаҳои PubMed ҳамасола бо 500,000 ҳуҷҷат меафзояд. Ҷустуҷӯ ба принсипи мавзӯъҳои тиббӣ (MeSH) асос ёфтааст.

Ба ҳар як мақола як PMID-и беназир гузошта шудааст (англ. PubMed Identifier - Рақами муайянкунандаи PubMed) .

## Ҳамчунин бингаред

* PubSCIENCE
* GoPubMed
* HubMed
* PubMed Central
* UpToDateruen

## Эзоҳ

## Адабиёт

* PubMed Ҷустуҷӯи дарсӣ Бойгонӣ шудааст 31 октябри 2017  сол.

## Пайвандҳои берунӣ

* pubmed.gov вебсайти расмии PubMed.
# Викинамуд

| Викинамуд Wikispecies |
| --- |
|  |
|  |
| URL | species.wikimedia.org. 21 феврали 2016 санҷида шуд. Баргирифта аз сарчашмаи аввал 29 ноябри 2012. |
| Тиҷорӣ |
нет |
| Навъи вебгоҳ | сетевая энциклопедия |
| Сабтином |
необязательная |
| Забон(-ҳо) | чандинзабона[d] |
| Макони сервер | Майами |
| Молик | Фонди Викимедиа |
| Бунёнгузор | Джимми Уэйлс |
| Оғози кор | 14 сентябр 2004 |
| Рутбаи Alexa | 250 |
|  Парвандаҳо дар Викианбор |

**Викинамуд** (англ. Wikispecies) — один из проектов Фонда Викимедиа, справочник по таксономии биологических видов, основанный на вики-движке.

Открытый и свободный каталог видов, содержащий классификацию животных, растений, грибов, бактерий, архей, протистов и всех остальных форм жизни.

Информация с вебгоҳа доступна в соответствии с лицензиями GNU FDL и CC-BY-SA.

Проект открылся 14 сентября 2004 года.

## Статистика роста

| Дата | Число статей |
| --- | --- |
| 10.10.2006 | 75 тыс. |
| 20.05.2007 | 100 тыс. |
| 08.09.2008 | 150 тыс. |
| 23.10.2011 | 300 тыс. |
| 16.06.2014 | 400 тыс. |

## См. также

* Энциклопедия жизни
* The Plant List
* **номи мақола ворид нашудааст **номи мақола ворид нашудааст**

## Ссылки

* Русскоязычный раздел Викивидов

Шаблон:Электронные биологические ресурсы

Шаблон:История Википедии

Шаблон:Нет источников

Категория:Проекты Викимедиа
Категория:Сайты, появившиеся в 2004 году

Шаблон:Website-stub
# Викидода

| Викимаълумот Wikidata |
| --- |
|  |
|  |
| URL | wikidata.org |
| Тиҷорӣ |
нет |
| Навъи вебгоҳ | база знаний, вики |
| Сабтином |
необязательная |
| Забон(-ҳо) | чандинзабона[d] |
| Молик | Фонди Викимедиа |
| Бунёнгузор | Викимедиа-сообщество |
| Оғози кор | 29 октябр 2012 |
| Шиъор | the free knowledge base that anyone can edit, la base de conocimiento libre que todo el mundo puede editar ва מאגר הידע החינמי שכל אחד יכול לערוך |
| Рутбаи Alexa | 7 136 |
|  Парвандаҳо дар Викианбор |

«**Викимаълумот**» (англ. Wikidata) — як пойгоҳи донишҳои муштарак мебошад, ки аз ҷониби Бунёди Викимедиа сохта шудааст. Он барои таъмини нигаҳдории мутамаркази маълумоте истифода мешавад, ки метавонанд дар мақолаҳои Википедия бошанд, масалан: аз қабили истинодҳои байнивики, нишонаҳо ва рӯйхатҳои мақолаи ҳолат ё маълумоти оморӣ, ба монанди санаи таваллуд, аҳолӣ ва ғайра Содержимое Викиданных распространяется по лицензии Creative Commons CC0.

Проект официально запущен 30 октября 2012 года, разработка проекта ведётся под руководством Wikimedia Deutschland. «Викиданные» стали первым новым проектом Фонда Викимедиа с 2006 года. Создание проекта было осуществлено за счёт пожертвований Allen Institute for Artificial Intelligence, Gordon and Betty Moore Foundation и Google на общую сумму 1,3 миллиона евро.

Терминология утверждений в Викиданных
## Таърих

Реализация проекта была разбита на три этапа:

* фаза 1 — поддержка централизованного хранения интервики-ссылок (реализована в марте 2013 г.);
* фаза 2 — элементы базы знаний в виде поддержки произвольных утверждений об объекте статьи (запущено в феврале 2013 г. с некоторыми ограничениями на типы вводимых значений; возможность использовать в статьях информацию из Викиданных была активирована для всех разделов Википедии в апреле 2013 г.);
* фаза 3 — поддержка произвольных поисковых запросов с возможностью использовать их результаты для автоматического обновления различных списков в статьях Википедии (в разработке).

## Ҳамчунин нигаред

Нишонаи «Викиахбор» Викиахбор дар мавзӯи:
**[[:n: Викидода| Лоиҳа «Викидода»

]]
* DBpedia
* Википедиа:Викидода

## Эзоҳ

## Манбаъҳо

* wikidata.org — вебгоҳи расмии «Викиданных».
* Введение в викиданные для начинающих
* Список свойств на русском языке
# Номи илмӣ

**Номи илмӣ** (англ. Scientific name) ё **номенклатураи бинарӣ** (англ. Binomial Nomenclature) дар зистшиносӣ равиши маъмулӣ барои гунаҳо аст. Асоси ин номгузорӣ ин аст, ки номи ҳар гуна (ки поинтарин бахш аз низоми раддабандии мавҷудоти зинда аст) ба забони лотинӣ илми ҷадид оварда мешавад ва ду бахш дорад. Ба ҳамин далел, гоҳ ин номгузориро «Номи лотинӣ»-и гуна низ меноманд, гарчи ин истилоҳро зистшиносон ва забоншиносон намеписанданд ва бар корбурди ибораи «номи илмӣ» таъкид доранд.

*Orcinus orca*, номи илмии наҳанги қотил
*Echinopsis pachanoi*, номи илмии кактуси Сан Педро
## Таърих

Карл Линней (1707—1778), гиёҳшиноси суэдӣ равиши навини номгузориро ба истифодаи васеъ ворид кард ва робитаи равшан байни дастабандиҳои систематикӣ (таксономӣ)-ро муқаррар намуд.
## Эзоҳ

## Пайвандҳо
# Ҷазираҳои Азор

**Азор** (Ilhasdos Acores – ҷазираҳои бошагон) — галаҷазира дар қисми марказии Уқёнуси Атлантик, дар самти ғарбии нимҷаз. Пиреней. Аз соли 1976 ноҳияи мухтори Португалия (дар мақоми мухторияти дохилӣ). Аз 9 ҷазираи кӯҳии вулқонӣ (калонтаринаш ҷазираи Сан-Мигел) ва якчанд харсангҳои азими зериобӣ (риф) иборат аст. Масоҳаташ 2,3 ҳазор км2. Ҷойи баландтаринашон то 2351 м мерасад (вулқони амалкунандаи Пику дар ҷазира ҳамном). Пайдоиши ҷазираҳо вулқонӣ, релйефашон кӯҳӣ, серзилзила, чашмаҳои маъдании гарм доранд. Иқлими азор субтропикии уқёнусӣ. Ҳарораташ миёнаи январ +14°С, июл +22°С. Боришоти солона – 700 – 800 мм. Дар нишебии кӯҳҳо ҷангалҳои ҳамешасабзи дарахтони ғор, арча, кастона мавҷуданд.

## Таърих

Азорро соли 1427 баҳрнавардони португалӣ кашф кардаанд. Аҳолии умумӣ 243,88 ҳазор нафар (2004). Маркази маъмурӣ – Понта-Делгада (дар ҷазираи Сан-Мигел, аҳолиаш 20,2 ҳазор нафар); шаҳр ва бандарҳои асосиаш – Ангра-ду-Эроишму, Понта-Делгада, Орба. Аҳолӣ бо парвариши рустаниҳои ситрусӣ, муз, токпарварӣ ва моҳидорӣ машғул аст. Азор пойгоҳҳои сайрхатҳои баҳрию ҳавоии трансатлантикӣ дорад. Туризми байналмилалӣ ба роҳ монда шудааст. Маркази таърихӣ – шаҳри Ангра-ду-Эроишму (ҷазираи Терсейра) ба Феҳристи Мероси умумиҷаҳонии ЮНЕСКО (қалъаҳои асрҳои XVI – XVII, калисоҳо ва қасрҳои асрҳои XVII – XVIII) ворид шудааст. Аз соли 1980 ҷазира Санта-Марияи азор минтақаи озоди иқтисодӣ аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
# Барг

**Барг** — яке аз узвҳои рустаниҳои дараҷаи олӣ. Вазифаи ҳосил кардани моддаҳои органикӣ, бухор ва мубодилаи газро иҷро мекунад.

Барги дарахтони мева, одатан, аз паҳнак ва думча иборат аст. Дар паҳнаки барг амалиёти физиологӣ (мас., фотосинтез, нафаскашӣ) ба амал меояд. Думча баргро ба навда пайваст мекунад. Шакли барги дарахтони мева ниҳоят гуногун аст. Мас., барги анор байзашакли нӯгтез, анҷир панҷпарраи панҷамонанд, афлесун гирда ва нӯгтез, биҳӣ мудаввар ё байзашакли дарозрӯя, бодом нештармонанд ё байзашакл, гелос калони дандонадор, дӯлона яклухти паргӯша, мурӯд мудаввар ё байзашакли чармгун, лиму ғафси тухмшакл, олуболу думчадарози байзашакл ё дарозрӯяи дандонадор, санҷид борики бедандона, тут паҳни дандонадор, хурмо паҳни бедандона, шафтолу нештаршакли дандонадор, ток панҷашакл ва ғ. барг хусусан баъди гум кардани қобилияти ассимилятсия шаклашро сахт тағйир медиҳад. Пулакчаҳои муғчаи дарахтон аз қабили чунин барг буда, нуқтаи сабзишро аз таъсири номусоиди ҳаво ҳифз мекунанд. Сохти микроскопии баргҳо ниҳоят гуногун бошад ҳам, аломатҳои умумиашон қариб як хел аст. Паҳнаки барг аз ҳар ду тараф бо эпидермаю пӯст пӯшида шудааст. Дар зери эпидерма нарма (мезофилл), ки аз чанд қабат бофтаҳои сабз (хлоренхима) иборат аст, ҷойгир мебошад (дар хлоренхима ҷараёни фотосинтез ва нафаскашӣ сурат мегирад). Рагҳои барг барои бунёди асоси барг аҳаммияти калон доранд. Ба воситаи ксилемаи рагҳо ба барг аз реша об ва моддаҳои ғизоӣ омада, ба воситаи флоэма маҳсули фотосинтез ба диг. узвҳои рустанӣ меравад. Ҳуҷайраҳои эпидерма, одатан, ҳамвору беранг буда, ба якдигар хеле ҷафс ҷойгиранд. Сатҳи онҳоро бештар кутикула ва баъзан мумпарда пӯшидааст (баргро аз ҳашарот, занбӯруғҳо, микроорганизмҳо, бисёр бухор шудани об ва хушкидан ҳифз мекунад). Дар эпидерма масомаҳо мавҷуданд, ки барои мубодилаи газ ва бухори об аҳаммияти калон доранд.

## Корбурд

Одам баргро бо мақсадҳои гуногун истифода мебарад, мас., аз барги ток оши токӣ ва хӯрокиҳои дигар таҳия мекунад. Барги тут ғизои асосии кирмак аст.

## Эзоҳ

## Адабиёт

* Жуковский П. М. Ботаника. М., 1964;
* Александров В. Г. Анатомия растений. М., 1966;
* Эсау К. Анатомия растений. М., 1969;
* Фотосинтез и использование солнечной энергии. Л., 1971.

## Сарчашма

* Барг // Асос — Боз. — Д. : СИЭМТ, 2013. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир Н. Амиршоҳӣ ; 2011—2023, ҷ. 2). — ISBN 978-99947-33-52-4.
# Спирт

**Спирт** (лотинӣ spiritus - рӯҳ) — пайвастагии органикӣ, ки аз як ё якчанд гурӯҳи гидроксилии бо атоми карбони сершуда бевосита пайваст, иборат аст.

## Сарчашма
# Хокпӯш

Хокпӯшии ҷӯякҳо бо варақаи пилостикӣ
**Хокпӯш** (форсӣ: خاک‌پوش‎), **мулч** (англ. mulch) — лояе аз коҳ, хокарра, барг, варақаи пилостикӣ ё хоки суст, ки сатҳи хокро бо он мепӯшонанд то аз хок ва решаи гиёҳон дар баробари асари қатароти борон, силабандӣ, яхбандон, фарсоиш ва табхир муҳофизат шавад.

## Нигаред низ

* Хокпӯши зинда

## Эзоҳ
# PubMed Central

| PMC Central |
| --- |
|  |
| URL | ncbi.nlm.nih.gov/pmc/ |
| Навъи вебгоҳ | digital library[d], bibliographic database[d], medical database[d] ва open-access repository[d] |
| Забон(-ҳо) | инглисӣ |
| Молик | Китобхонаи миллии тибби ИМА ва Маркази миллии иттилооти биотехнологӣ |
| Оғози кор | 2000 |
|  Парвандаҳо дар Викианбор |

 **PubMed Central** (PMC) - бойгонии нашрияҳои пурраи матнии биомедикии дорои дастрасии озод мебошад, ки аз ҷониби Китобхонаи миллии тиббии ИМА сохта шудааст .

То моҳи июли соли 2018 PMC 4,9 миллион мақоларо дарбар мегирад.

MEDLINE, PubMed ва PMC махзани маълумотҳои гуногуни мундариҷа мебошанд.

## PMCID

Ба ҳар як мақола беназири PMCID дода мешавад ( PubMed Central IDentifier - PubMed Central Identifier) .

## Ҳамчунин бингаред

* Europe PubMed Central

## Эзоҳ

## Пайвандҳои берунӣ э
# Маркази миллии иттилооти биотехнологӣ

**Маркази миллии иттилооти биотехнологӣ** ( **NCBI** ) қисми Китобхонаи миллии тиб (NLM), як филиали Институтҳои миллии тандурустӣ (NIH) мебошад. Он аз ҷониби ҳукумати ИМА тасдиқ ва маблағгузорӣ мешавад. NCBI дар Бетезда, Мериленд ҷойгир аст ва соли 1988 дар асоси қонунгузории сарпарастонаи конгрессмени ИМА Клод Пеппер таъсис ёфтааст.
# Эволютсия

**Эволютсия**, **фаргашт** ё **таҳаввул** (лот. evolutio — «инкишоф, густариш») — раванди табиии инкишофёбии табиати зинда, ки бо тағйирёбии таркиби генетикии популятсияҳо, ташаккули мутобиқшавӣ, ҷинспайдошавӣ ва нобудшавии намудҳо, дар маҷмӯъ табдилёбии экосистемаҳо ва биосфера мебошад.

**Эволютсия** — тағйирёбии табии хусусиятҳои ирсии популятсияи биологӣ дар наслҳои оянда мебошад. Ин хусусиятҳо ифодаи генҳоест, ки ҳангоми афзоиш аз волидайн ба насл мегузаранд. Хусусиятҳои гуногун дар дохили ҳар як популятсия одатан дар натиҷаи мутатсия, рекомбинатсияи генетикӣ ва дигар манбаъҳои тағйирпазирии ирсӣ, мавҷуд мебошанд.

Эволютсия вақте рух медиҳад, ки равандҳои таҳаввулотӣ ба монанди интихоби табиӣ (аз ҷумла интихоби ҷинсӣ) ва дрейфи генетикӣ ба ин тағйирпазирӣ таъсир мерасонанд, ки дар натиҷа хусусиятҳои муайян дар дохили популятсия бештар паҳн ё нодир мешаванд. Маҳз ҳамин раванди таҳаввулот гуногунии биологиро дар ҳама сатҳҳои ташкилоти биологӣ, аз ҷумла сатҳи намудҳо, организмҳои инфиродӣ ва молекулаҳо, ба вуҷуд овард.

Назарияи илмии эволютсия бо интихоби табиӣ аз ҷониби Чарлз Дарвин ва Алфред Рассел Уоллес дар нимаи садаи XIX мустақилона таҳия карда шуд ва дар китоби Дарвин дар бораи пайдоиши намудҳо (1859) муфассал баён карда шудааст.

## Пайвандҳо

* Таҳаввул (сиёҳнавис)

## Эзоҳ

## Ҳаволаҳои беруна
# Ҷаҳиш (зистшиносӣ)

**Мутатсия** (лот. mutatio — «тағйир») — тағйироти устувори (яъне тағйироте, ки метавонад ба наслҳои ояндаи ҳуҷайра ё организми додашуда ба мерос гузарад)геном мебошад. Ин истилоҳро Хуго де Фриз дар соли 1901 пешниҳод кардааст.

Мутатсия — ин тағйироти ногаҳонии моддаҳои ирсӣ мебошад, ки дар сохтори ДНК (Дезоксирибонуклеин киса) ё генҳо ба вуҷуд меоянд. Мутатсия метавонад боиси пайдоиши хусусиятҳои нави ирсӣ гардад ва дар сатҳҳои гуногуни молекулӣ, ҳуҷайраӣ ё ҳатто намоёни организми зинда зоҳир шавад.

## Навъҳои асосии мутатсия

Геномӣ — тағйир дар шумораи хромосомаҳо (масалан, зиёд ё кам шудани онҳо). Ин ҳолат метавонад боиси бемориҳои хромосомӣ шавад (монанди синдроми Дауна).

Хромосомӣ — тағйирот дар сохтори хромосомаҳо, мисли нест шудан (делесия), ҷойивазкунӣ (инверсия), ё гузариши қисм аз як хромосома ба дигаре (транслокатсия).

Генӣ (нуклеотидӣ) — тағйирот дар пайдарпайии нуклеотидҳо дар дохили як ген. Ин метавонад боиси тағйир дар синтези сафедаҳо шавад.

## Сабабҳои мутатсия

Табии: хатогиҳо дар ҷараёни нусхабардории ДНК ё таъсири омилҳои муҳити зист (радиатсия, ҳарорат, кимиёвӣ).

Илмӣ/саноатӣ: таъсири сунъии моддаҳои мутатсияовар (мутагенҳо) барои таҳқиқ ё селексия.

## Аҳамияти мутатсия

Мутатсияҳо метавонанд манфӣ (беморӣ, носозгорӣ), мусбат (пайдоиши хусусиятҳои фоиданок барои мутобиқшавӣ) ва ё бетараф бошанд.

Онҳо манбаи асосии гуногуншаклии генетикӣ дар табиатанд ва дар равандҳои эволютсия нақши муҳим доранд.

## Эзоҳ