# Ҳуши маснуъӣ

Роботи дорои ҳӯши маснӯъӣ бо номи Kismet дар Осорхонаи Донишкадаи технологии Массачусетс, соли 2006.
**Ҳуши маснуъӣ, ҳушвора** (форсӣ: هوش مصنوعی‎; англ. artificial intelligence, AI) — илм ва фановарии сохтани мошинҳои ҳушманд, бавижа барномаҳои компютерии ҳушманд. Ба ибораи дигар ҳуши маснуӣ ба системаҳое гуфта мешавад, ки метавонанд вокунишҳои монанди рафторҳои инсони оқил, аз ҷумла дарки шароити печида, шабеҳсозии равандҳои зеҳнӣ, шеваҳои далеловарии инсонӣ ва посухи муваффақ ба онҳо, ёдгирӣ ва тавоноии касби дониш ва далелҳои барои ҳалли масъалаҳоро дошта бошанд.

Китобҳои таълимии пешрафта соҳаи ҳӯши маснӯиро ҳамчун омӯзиши «вакилони соҳибақл» муайян мекунанд: ҳама гуна таҷҳизоте, ки муҳити атрофро дарк мекунад ва амалҳоеро иҷро мекунад, ки барои расидан ба ҳадафҳояш наздик намояд. Ҳангоми суханронӣ одамон, истилоҳи «ҳӯши маснӯӣ»-ро одатан барои тавсифи мошинҳое (ё компютерҳое), ки функсияҳои «маърифатӣ»-и тафаккури инсонӣ аз қабили «омӯзиш» ва «ҳалли мушкилот» дорад, истифода мебаранд.

Ба ибораи дигар ҳуши маснӯӣ барои системаҳое гуфта мешавад, ки метавонанд вокунишҳои монанди рафторҳои инсони оқил, аз ҷумла дарки шароити печида, монандсозии равандҳои тафаккур, шеваҳои далеловарии инсонӣ ва посухи муваффақ ба онҳо, ёдгирӣ ва тавоноии касбу дониш ва далел барои ҳалли масъалаҳоро дошта бошанд.

## Ҳадафҳо

**Мушкили умумии моделсозӣ (ё эҷод) кардани зеҳн ба масъалаҳои зербахш ҷудо карда шудааст.** Ин масъалаҳо хусусиятҳо ё қобилиятҳои мушаххасеро дар бар мегиранд, ки муҳаққиқон интизор доранд як системаи зеҳнӣ (интеллектуалӣ) бояд онҳоро нишон диҳад. Хусусиятҳое, ки дар поён тавсиф шудаанд, бештари таваҷҷуҳро ба худ ҷалб кардаанд ва доираи тадқиқоти зеҳни сунъиро фаро мегиранд.

### Тафаккур ва ҳалли масъала

Пажӯҳишгарони аввалин алгоритмҳое таҳия карда буданд, ки равиши қадам ба қадами тафаккурро, ки одамон ҳангоми ҳалли муаммоҳо ё анҷоми тахминҳои мантиқӣ истифода мебаранд, тақлид мекарданд. Дар охири солҳои 1980 ва 1990 усулҳое таҳия шуданд, ки бо маълумоти ғайриқатъӣ ё нопурра кор мекунанд ва мафҳумҳои гирифташуда эҳтимолият ва иқтисодро ба кор мебаранд.

Бисёре аз ин алгоритмҳо барои ҳалли мушкилоти бузурги тафаккур нокифояанд, зеро онҳо ба “таркиши комбинаторӣ” дучор мешаванд: вақте ки мушкилот бузургтар мешавад, кори онҳо ба таври экспоненсиалӣ суст мегардад. Ҳатто инсонҳо низ кам ба таври қадам ба қадам хулоса мебароранд, чуноне ки тадқиқоти ибтидоии ҲМ (ҳуши маснуъӣ) моделсозӣ мекард. Онҳо бештари мушкилоти худро бо ҳукмҳои зуд ва дарккунандаи интуитсионӣ ҳал мекунанд. Тафаккури дақиқ ва самаранок ҳанӯз як масъалаи ҳалнашуда боқӣ мондааст.

## Барномарезӣ ва тасмим

«Агент» ҳар чизест, ки ҷаҳонро дарк мекунад ва амал мекунад. Агенти мантиқӣ (ё оқилона) ҳадафҳо ё афзалиятҳо дорад ва амалҳоеро анҷом медиҳад, то онҳоро амалӣ созад. Дар нақшакашии худкор, агент як ҳадафи мушаххас дорад. Дар қабули қарори худкор, агент афзалиятҳо дорад — ҳолатҳое ҳастанд, ки он мехоҳад дар онҳо бошад, ва ҳолатҳое, ки аз онҳо парҳез мекунад. Агент ба ҳар як ҳолат рақаме мансуб мекунад (ин рақам "фоида" ном дорад), ки сатҳи афзалияти он ҳолатро нишон медиҳад. Барои ҳар амали эҳтимолӣ, агент метавонад "фоидаи интизоришаванда"-ро ҳисоб кунад: фоидаи ҳама натиҷаҳои эҳтимолии амал, бо назардошти эҳтимолияти рух додани ҳар натиҷа. Пас аз он, агент амалееро интихоб мекунад, ки фоидаи интизоришавандаи он бештар аст.

Дар нақшакашии классикӣ, агент дақиқ медонад, ки натиҷаи ҳар амал чӣ хоҳад буд. Вале дар аксари мушкилоти ҷаҳони воқеӣ, агент шояд итминон надошта бошад, ки дар кадом вазъият қарор дорад (ин ҳолат «номаълум» ё «ношинохташаванда» аст), ва инчунин шояд дақиқ надонад, ки пас аз ҳар амали эҳтимолӣ чӣ рӯй медиҳад (яъне он «детерминистӣ» нест). Дар чунин ҳолат, агент бояд амалеро бо тахмини эҳтимолӣ интихоб кунад ва баъдан вазъиятро аз нав баҳогузорӣ кунад, то бинад, ки он амал муваффақ буд ё не.

## Ёдгирии мошинӣ

Ёдгирии мошинӣ соҳаи омӯзиши барномаҳоест, ки метавонанд амалкарди худро дар як вазифаи муайян ба таври худкор беҳтар кунанд. Ёдгирӣ аз оғоз қисми ҷудонашавандаиҲМ буд.

Якчанд навъи ёдгирии мошинӣ мавҷуд аст. Ёдгирии худназоратнашуда ҷараёни додаҳоро таҳлил мекунад, намунаҳоро дар он меёбад ва бе роҳнамоии иловагӣ пешгӯиҳоро анҷом медиҳад. Ёдгирии назоратшаванда талаб мекунад, ки маълумоти омӯзишӣ бо ҷавобҳои интизорӣ нишондодашуда бошад, ва ду навъи асосӣ дорад: тақсимбандӣ (ки дар он барнома бояд омӯзад, ки вуруд ба кадом гурӯҳ тааллуқ дорад) ва таҳлили регрессия (ки дар он барнома бояд функсияи рақамии баромадро аз рӯи вуруди рақамӣ хулоса кунад).

### Дарёфт

Дарёфти мошинӣ қобилияти истифода аз маълумоти воридшудаи сенсорҳо (монанди камераҳо, микрофонҳо, сигналҳои бесим, лидар-и фаъол, сонар, радар ва сенсори ламсӣ) барои баровардани хулосаҳо дар бораи ҷаҳони атроф мебошад. Биниши роёнаӣ қобилияти таҳлили маълумоти визуалӣ аст.

Ин соҳа шинохти овоз, тақсимбандии тасвирҳо, шинохти чеҳра, шинохти объектҳо, пайгирии объектҳо, ва дарёфти роботиро дар бар мегирад.

## Ҳуши иҷтимоӣ

Kismet, сари роботи сохташуда дар солҳои 1990; ин як мошинест, ки метавонад эҳсосотро шиносад ва тақлид кунад.
Ҳисоббарории ҳиссӣ соҳаест, ки низомҳоро фаро мегирад, ки қобилияти шинохт, тафсир, коркард ё тақлид кардани эҳсосот, эҳсоси рӯҳӣ ва ҳолати рӯҳии инсонро доранд. Масалан, баъзе ёварони виртуалӣ барномарезӣ шудаанд, ки бо усули гуфтугӯӣ ҳарф зананд ва ҳатто шӯхи кунанд; ин онҳоро нисбат ба равандҳои эҳсосии муоширати инсонӣ ҳассостар менамояд ва ё муоширати инсон бо компютерро осонтар мегардонад.

### Ҳуши умумӣ

Мошине, ки дорои ҳуши умумии маснӯӣ бошад, бояд қобилияти ҳал кардани доираи васеи масъалаҳоро бо фарохӣ ва чандирие дошта бошад, ки мушобеҳ ба зеҳни инсонист.

## Равишҳо

Пажуҳишҳои ҳуши маснӯӣ барои ба даст овардани ҳадафҳои зикршуда аз доираи васеи усулҳо истифода мешавад.

#### Ҷустуҷӯи локалӣ

Тасвире аз фаромадани градиентӣ барои 3 нуқтаи ибтидоӣ; ду параметр (ки бо координатҳои сатҳ нишон дода шудаанд) барои коҳиши функсияи зиён (баландӣ) танзим мешаванд
Ҷустуҷӯи локалӣ аз оптимизатсияи математикӣ истифода мебарад, то роҳи ҳалли мушкилеро пайдо кунад. Он бо як тахмини ибтидоӣ оғоз меёбад ва онро тадриҷан такмил медиҳад.

### Мантиқ

Мантиқи расмӣ барои натиҷагирӣ ва намоиш додани дониш истифода мешавад.

Мантиқи расмӣ ду шакли асосӣ дорад: мантиқи изҳоротӣ (ки бо изҳоротҳое кор мекунад, ки дуруст ё нодурустанд ва аз пайвандгарони мантиқӣ чун "ва", "ё", "не" ва "паҳн мекунад" истифода мекунад) ва мантиқи предикатҳо (ки бо ашё, предикатҳо ва робитаҳо кор мекунад ва аз миқдоргирҳо чун "*Ҳар* *X* *Y* аст" ва "*Баъзе* *X*-ҳо *Y* ҳастанд" истифода мекунад).

## GPT

Генеративии пешомӯзишудаи табдилдиҳандаҳо (GPT, аз англ. Generative pre-trained transformer) моделҳои бузурги забонӣ (LLM) мебошанд, ки матнро дар асоси робитаҳои семантикӣ байни калимаҳо дар ҷумлаҳо тавлид мекунанд. Моделҳои матнии GPT пешакӣ дар дастаи дастаи бузурги матн омӯзиш мебинанд, ки он метавонад аз Интернет гирифта шуда бошад. Пешомӯзиш аз пешгӯии токени навбатӣ иборат аст (токен одатан як калима, зеркалима ё аломати китобат аст). Дар ҷараёни ин омӯзиши пешакӣ, моделҳои GPT дониш дар бораи ҷаҳонро ҷамъ мекунанд ва метавонанд матне тавлид кунанд, ки ба навиштаи инсон монанд аст — тавассути пешгӯии пайдарпайи токени навбатӣ.

Одатан, пас аз ин омӯзиши аввалия, як марҳилаи омӯзиши иловагӣ гузаронда мешавад, ки моделро ростқавл, муфид ва безарартар месозад.

### Сахтафзор ва нармафзор

Дар охири солҳои 2010-ум, воҳиди пардозиши графикӣ (GPU) — ки торафт бо такмилоти вижа барои ҲМ (ҳуши маснӯӣ) тарҳрезӣ мешуд ва бо нармафзори махсуси TensorFlow истифода мегардид — ҷойи воҳиди марказии коркард (CPU)-и қаблиро ҳамчун воситаи асосӣ барои омӯзиши модели калонҳаҷми мошиномӯзӣ (дар муҳити тиҷоратӣ ва академикӣ) гирифт.

Дар таҳқиқоти ибтидоии ҲМ, аз забонҳои барномасозии махсусшуда, чун Пролог истифода мешуд, вале дар замони муосир забонҳои умумимақсад, ба монанди Python маъмул шудаанд.

## Истифодаҳо

Технологияи ҲМ ва ёдгирии мошинӣ дар бештари барномаҳои муҳими даҳаи 2020 истифода мешавад, аз ҷумла дар: моторҳои ҷустуҷӯӣ (монанди Google Search), таблиғоти ҳадафманд дар интернет, системаи тавсиядиҳӣ (аз ҷониби Netflix, YouTube ё Amazon), ба роҳ мондани трафики интернетӣ, таблиғоти ҳадафманд (AdSense, Facebook), ёвари виртуалӣ (монанди Siri ё Alexa), нақлиёти худрав (аз ҷумла дронҳо, ADAS ва автомобили худшинос) ва ғ.

## Молия

Молия яке аз бахшҳои босуръат рушдёбандаи истифодаи абзорҳои амалишудаи ҲМ ба шумор меравад: аз бонкдории онлайн дар сатҳи чакана то мушовараҳои сармоягузорӣ ва бима, ки дар он ҷо «мушовирони роботӣ»-и худкор аллакай чанд сол боз истифода мешаванд.

Ба гуфтаи Николас Фирзлӣ, директори Форуми умумиҷаҳонии нафақа ва сармоягузорӣ (World Pensions & Investments Forum), шояд барои пайдо шудани маҳсулот ва хадамоти молии навоварона, ки бо ҲМ роҳандозӣ мешаванд, ҳанӯз барвақт аст. Ӯ изҳор мекунад: «Истифодаи абзорҳои ҲМ фақат ба автоматикунонии бештари равандҳо оварда мерасонад: ҳазорон ҷойи кориро дар соҳаҳои бонкдорӣ, барномарезии молӣ ва машваратҳои нафақавӣ барҳам медиҳад, вале ман мутмаин нестам, ки он метавонад як мавҷи навбатии навоварии [масалан, мураккаб] дар системаи нафақавӣ ба вуҷуд оварад.»

## ҲМ-и тавлидӣ (Generative AI)

Винсент ван Гог дар сабки акварел, эҷодшуда аз ҷониби нармафзори ҲМ-и тавлидӣ
#### Махфият ва ҳуқуқи муаллиф

Алгоритмҳои омӯзиши мошинӣ ба ҳаҷми зиёди додаҳо ниёз доранд. Усулҳое, ки барои ҷамъоварии ин додаҳо истифода мешаванд, нигарониҳоеро дар бораи махфият, назорат ва ҳуқуқи муаллиф ба миён овардаанд.
Дастгоҳҳо ва хидматрасониҳои дорои ҳӯши маснуӣ, ба мисли ёварони виртуалӣ ва маҳсулоти IoT (интернети чизҳо), пайваста иттилооти шахсиро ҷамъ мекунанд, ки ин боиси нигарониҳо дар бораи ҷамъоварии дахолатомези додаҳо ва дастрасии беиҷозати тарафҳои сеюм шудааст. Аз даст рафтани махфият боз ҳам вазнинтар мегардад, зеро ҳӯши маснӯӣ метавонад ҳаҷми бузурги додаҳоро пардозиш ва якҷо кунад, ки метавонад ба як ҷомеаи зери назорат табдил ёбад, ки дар он фаъолиятҳои шахсони алоҳида пайваста таҳти назорат ва таҳлил қарор мегиранд, бидуни чораҳои кофии муҳофизат ва шаффофият.
Маълумоти ҳассосе, ки ҷамъоварӣ мешавад, метавонад сабтҳои фаъолияти корбар дар интернет, додаҳои ҷойгиршавӣ (геолокация), видео ё аудиоро дар бар гирад.GAO (2022) Масалан, барои сохтани алгоритмҳои шинохти нутқ, ширкати Amazon миллионҳо гуфтугӯи шахсиро сабт кардааст ва ба баъзе коргарони муваққатӣ иҷозат додааст, ки онҳоро гӯш кунанд ва ба матн табдил диҳанд.Valinsky (2019) Назари ҷомеа нисбат ба ин назорати густурда гуногун аст — баъзеҳо онро як шарри зарурӣ мешуморанд, дар ҳоле ки дигарон онро комилан ғайри ахлоқӣ ва нақзи ҳуқуқ ба махфият медонанд.Russell &amp; Norvig (2021, p.&nbsp;991)

## Ҷусторҳои вобаста

* Ҳисобкунии квантӣ
* Автоматикунонии равандҳои роботӣ (RPA)
* Илми додаҳо

## Ёддошт

## Эзоҳ