Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# Хояндаҳо

| Хояндаҳо |
| --- |
|  Гуногунии хояндаҳо |
| Таснифи илмӣ |
|
Олам:ЭукариотҳоСалтанат:ҶонваронЗерсилсила:ЭуметазоёнБе ранг:Дутарафа-симметриҳоБе ранг:ДумдаҳононТип:ХордадоронЗертип:СутунмӯҳрадоронИнфратип:ҶоғдаҳонҳоЗабарсинф:ЧорпоёнСинф:ШирхӯронЗерсинф:Ҷонварони ваҳшӣИнфрасинф:ҲамроҳакдоронЗабарқатор:ХояндашаклонҚатор:**Хояндаҳо** |
| Номи илмӣ |
| Rodentia  Bowdich, 1821 |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Викинамуд |  Викианбор |

 |

**Хояндаҳо** — як қатори нисбатан сершумори синфи ширхӯрҳоро гӯянд. Хоянда зиёда аз се ҳиссаи ҳамаи намудҳои ширхӯрҳо ва қариб нисфи намудҳои фаунаи Тоҷикистонро ташкил мекунад. Дандонашон калон буд, ҳангоми хоидани хӯрок худ аз худ тез мешаванд, дандони ашк надоранд. Байни дандонҳои курсӣ ва дандонҳои пеш холигӣ мавҷуд аст. Дар Тоҷикистон 11 оилаи хояндаҳо аз ҷумла ҷайра, нутрия, товушқонҳо, муш, кӯрмуш, суғур, юрмон ва ғайра мавҷуданд.

## Эзоҳ
# Салтанат (таксономия)

Табақаҳои гуногуни The various levels of the scientific classification system.

---

Табақаҳои асосии дастабандии биологӣ
**Салтанат** (лот. regnum) — як табақаи орояшинохтӣ аст, ки дар бархе табақабандиҳо болотарин табақа ва дар сомонаи седоманаии нав як рутба пойинтар аз домана қарор дорад. Фармонравҳо ба гурӯҳҳои кӯчактаре ба номи шоха (дар ҷонваршиносӣ) ва даста (дар гиёҳшиносӣ) тақсим мешаванд. Таволии комили табақаҳои аслӣ аз ин қарор аст: *андомагон, домана, фармонрав, шоха, рада, роста, хонавода, сарда ва гуна*.

## Эзоҳ
# Ҷонварон

| Ҷонварон |
| --- |
|  |
| Таснифи илмӣ |
|
Олам:ЭукариотҳоСалтанат:**Ҷонварон** |
| Номи илмӣ |
| Animalia  L. |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  Викинамуд |  Викианбор |

 |

**Ҷонварон** ё **ҳайвонон** (лот. Animalia) — салтанати калони организмҳо мебошад ва ба гурӯҳчаҳо зерин тақсим мешавад.

* Ҳайвонҳои хонагӣ
* Ҳайвонҳои ёбоӣ
* Ҳайвони корӣ
* Ҳайвони хонагӣ
* Ҳайвоноти зараррасон
* Ҳайвоноти заҳрдор
* Ҳайвоноти обӣ

## Эзоҳ
# Тип (таксономия)

Табақаҳои гуногуни The various levels of the scientific classification system.

---

Табақаҳои асосии дастабандии биологӣ
**Тип** — яке аз орояҳои радабандии илмии ҷондорон аст, ки поинтар аз салтанат ва болотар аз тип ҷой дорад.

Дар гиёҳшиносӣ ба шоха, даста низ гуфта мешавад.

## Эзоҳ
# Хордадорон

Ҷонварон ду гурӯҳ ҳастанд: хордадорон ва бемуҳрагон. Танобдоронро мозадорон ҳам номидаанд. Вижагии танобдорон доштани як таноби кучак асабии тухолӣ дар пушт ба ном танобак дар марҳилаи аз зиндагии онҳо аст. Ин танобак шохаи танобдорон се зершоха дорад:

* Думтанобдорон Urochordata ё обдуздаки дарёӣ (ниямдорон) (tunicates)
* Сартанобдорон Cephalochordata, намунаи аслӣ: найзак (lancelet)
* Ҷамҷамадорон Craniata, ки шомили муҳрадорон мешавад.
# Мӯҳрадорон

| Мӯҳрадорон |
| --- |
|  |
| Таснифи илмӣ |
|
Олам:ЭукариотҳоСалтанат:ҶонваронЗерсилсила:ЭуметазоёнБе ранг:Дутарафа-симметриҳоБе ранг:ДумдаҳононТип:ХордадоронЗертип:**Сутунмӯҳрадорон** |
| Номи илмӣ |
|
ХАТО Параметри **лотинӣ** набояд холӣ бошад |
|

|  |
| --- |
|  Викианбор |

 |

**Мӯҳрадорон** (лот. Vertebrata) — ҳайвонҳои хордодор; яке аз муташаккилтарин гуруҳҳои гуногуни ҷонварон.

Мӯҳрадорҳо (40—45 ҳазор намуд) нисбат ба бемӯҳрагон (1,25—1,45 млн намуд) кам бошанд ҳам, дар ҳаёти *биосфераи* ҳо­зира аҳамияти калон доранд. Мӯҳрадорҳо аз рӯи хусусиятҳои мутобиқӣ ва шаклҳои ҳаётӣ хеле гуногунанд Гуногунии навъҳои мутобиқӣ ва шаклҳои ҳаётии мӯҳрадорҳо на танҳо дар байни гурӯҳҳои калони таснифотӣ *(гирддаҳонҳо, моҳиҳо, обхокиҳо, хазандаҳо, паррандаҳо, ширхӯрҳо),* инчунин дар дохили гуруҳҳо низ мушоҳида ме­шавад. Ин на танҳо ба дараҷаи баланди инкишофу мураккабии сохти Мӯҳрадорҳо, инчунин ба қобилияти баланди ба шароити гуногуни ҳаёт мутобиқ, шуда тавонистани онҳо (аз даъри уқёнус то қуллаҳои баланди кӯҳу биёбонҳои беоб) алоқаманд аст.

## Эзоҳ

## Сарчашма

* Муҳрадорон // Энциклопедияи Советии Тоҷик : [дар 8 ҷ.] / сармуҳаррир  А. С. Сайфуллоев. — Д. : СИЭСТ, 1978—1988.
# Синф (таксономия)

In biological taxonomy, class (Latin: classis) is a taxonomic rank, as well as a taxonomic unit (i.e., a taxon) in that rank. It is a group of related taxonomic orders.[a] Other well-known ranks in descending order of size are domain, kingdom, phylum, order, family, genus, and species, with class ranking between phylum and order.[1]
# Ширхӯрон

| Ширхӯрон |
| --- |
| Таснифи илмӣ |
|
Олам:ЭукариотҳоСалтанат:ҶонваронЗерсилсила:ЭуметазоёнБе ранг:Дутарафа-симметриҳоБе ранг:ДумдаҳононТип:ХордадоронЗертип:СутунмӯҳрадоронИнфратип:ҶоғдаҳонҳоЗабарсинф:ЧорпоёнСинф:**Ширхӯрон** |
| Номи илмӣ |
|
ХАТО Параметри **лотинӣ** набояд холӣ бошад |
|

|  |
| --- |
|  Викианбор |

 |

**Ширхӯрон** (лот. Mammalia) — синфи ҳайвоноти муҳрадор.

## Эзоҳ
# Қатор (таксономия)

Табақаҳои гуногуни The various levels of the scientific classification system.

---

Табақаҳои асосии дастабандии биологӣ
**Қатор** (лот. ordo) — як табақаи таксономӣ аст, ки болотар аз оила ва поинтар аз синф ҷой дорад. Табақаи болотари он забарқатор ва як табақа поинтар зерқатор ном дорад.

## Эзоҳ
# Оила (таксономия)

Табақаҳои гуногуни The various levels of the scientific classification system.

---

Табақаҳои асосии дастабандии биологӣ
**Оила** (лот. familia) — номи яке аз гурӯҳҳо дар дастабандии ҷондорон аст, ки пас аз як роста ва болотар аз як сарда қарор мегирад.

Дар ҷонварон маъмулан пасванди «он» доранд монанди чаковакон, ки дар вожаҳое, ки ҳарфи поёни онҳо «о» бошад табдил ба «ён» мешавад монанди тукоён ва барои вожаҳое, ки ҳарфи поёнии онҳо «а» аст табдил ба «гон» мешавад монанди саъвагон. Дар гиёҳон маъмулан пасванди «ён» мегиранд монанди савсаниён.

## Эзоҳ
# Зероила (таксономия)

Дар таснифоти биологӣ, **зероила** (лотинӣ : *subfamilia*, *subfamiliae* ҷамъ ) як рутбаи миёнаи таксономӣ буда, поёнтар аз оила ва болотар аз авлод ҷойгир аст. Он барои тасниф кардани гурӯҳҳои авлодҳои марбут дар дохили оила истифода мешавад ва ба ташкили дақиқтари гуногунии ҷондорон мусоидат мекунад.

Қоидаҳои стандартии номенклатура номҳои зероилаи ботаникиро бо пасванди "-oideae" хотима медиҳанд, дар ҳоле ки номҳои зероилаи зоологӣ бо "-inae" хотима меёбанд. Ин пасвандҳо ба муайян кардани возеҳи рутбаи таксономӣ дар адабиёти илмӣ ва системаҳои таснифот мусоидат мекунанд.
# Авлод (таксономия)

**Авлод** ( илм дар ботаника) — категорияи таксономӣ дар ботаника ва зоология, ки намуди рустанӣ ё ҳайвоноти аз ҷиҳати генетикӣ наздикро дар бар мегирад. Масалан, ҳамаи намудҳои ҷав авлоди ҷав ва ҳамаи намудҳои суғур авлоди суғурро ташкил медиҳанд. Ҳар як Авлод бо як калима (ном), масалан, Авлоди гурба (Felis) нишон дода мешавад. Авлод метавонад як ё якчанд намудро дар бар гирад. Авлодҳои ба ҳамдигар наздик ба оила муттаҳид мешаванд. Номи илмии Авлодро бо як калимаи лотинӣ ишора мекунанд.

## Эзоҳ

## Сарчашма

* А — Асос. — Д. : СИЭМТ, 2011. — 608 с. — (Энсиклопедияи Миллии Тоҷик : [тахм. 25 ҷ.] /  сармуҳаррир А. Қурбонов ; 2011—2023, ҷ. 1). — ISBN 978-99947-33-45-3.
# Намуд (таксономия)

A species (pl. species) is the basic unit of classification and a taxonomic rank of an organism, as well as a unit of biodiversity. It can be defined as the largest group of organisms in which any two individuals of the appropriate sexes or mating types can produce fertile offspring, typically by sexual reproduction.
# Соли 1904

**Соли 1904 (ҳазору нуҳсаду чорум)** дар гоҳшумории мелодӣ — соли кабиса, оғоз дар рӯзи ҷумъа. Ин 1904 соли даврони ҳозир, 904 соли ҳазораи 2, 4 соли садаи XX, 4 соли даҳаи 1 садаи XX, 5 соли даҳаи 1900-ум.

## Рӯйдодҳо

## Зодрӯзҳо

*Бознигаред: Гурӯҳ:Зодагони соли 1904*

## Даргузаштҳо

*Бознигаред: Гурӯҳ:Даргузаштагони соли 1904*

* Антон Павлович Чехов — нависандаи класикии адабиёти русӣ

## Нигаред низ

  Соли 1904
## Эзоҳ
# Ҳаммаъно (биология)

**Ҳаммаъно** (аз юн.-қад. σύν – якҷоя + ὄνομα – ном) дар таксономияи биологӣ — ду ва ё зиёда аз номҳо, ки ба ҳамон як таксони биологӣ ишора мекунанд.

## Адабиёт

* Международный кодекс ботанической номенклатуры (Венский кодекс), принятый Семнадцатым международным ботаническим конгрессом, Вена, Австрия, июль 2005 г. / Пер. с английского Т. В. Егоровой и др. Ответственный редактор Н. Н. Цвелёв. — М.; СПб.: Товарищество научных изданий КМК, 2009. — 282 с. — 800 экз. — ISBN 978-5-87317-588-8. — УДК 58(083.7)
* *Алексеев Е. Б., Губанов И. А., Тихомиров В. Н.* Ботаническая номенклатура. — М.: Изд-во МГУ, 1989. — 168 с. — 8 300 экз. — ISBN 5-211-00419-1. — УДК 582.57.06
* *Джеффри Ч.* Биологическая номенклатура = *Charles Jeffrey*. Biological Nomenclature. Second edition / Пер. с англ. — М.: Мир, 1980. — С. 55—58. — 120 с. — 15 000 экз. Бойгонӣ шудааст 19 августи 2017  сол. — УДК 574:001.4
* *Шипунов А. Б.* Основы теории систематики. — М.: Книжный дом «Университет», 1999. — 56 с.

## Пайвандҳо

* Международный кодекс ботанической номенклатуры. Вена, 2006. Приложение: Терминология(англ.)
# Вазъияти ҳифз

**Мақоми ҳифзи** намудҳои биологӣ — нишондиҳандаи эҳтимолияти чӣ гуна нигоҳ доштан дар айни замон ва муҳофизат дар ояндаи наздик.

## Мафҳумҳои ҷаҳонӣ

1. **(EX):** Намуди мунқаризшуда
2. **(EW):** Намуди мунқаризшуда дар табиати ёбоӣ
3. **(CR):** Намуди дар маърази инқироз
4. **(EN):** Намуди дар маърази хатар
5. **(VU):** Намуди осебпазир
6. **(NT):** Намуди дар наздикии таҳдид
7. **(LC):** Намуди дар камтарин нигаронӣ
8. **(DD):** Намуди дорои иттилооти нокофӣ
9. **(NE):** Намуди баррасинашуда

## Эзоҳ
# Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат

**Иттиҳоди байналмилалии ҳифзи табиат** (ингл. *International Union for Conservation of Nature and Natural Resources*, IUCN) — ташкилоти ғайритиҷоратии байналмилалӣ, барои равшансозии мушкилоти нигоҳ доштани гуногунии биологии сайёра, бо назардошт дар кишварҳои гуногун, рӯйхати намудҳоеро, ки ниёз ба ҳифзи махсус доранд ихтисос дода шудааст ва дар минтақаҳои гуногуни сайёра гузоришҳо, ахбор пешниҳод менамояд. Ташкилоти дорои мақоми нозир дар назди ассамблеяи СММ мебошад.

## Дараҷаи таҳдид

Аз соли 1963 сар карда ИБҲТ рӯйхати байналмилалии намудҳои ҳайвонот ва рустаниҳоро, ки зери таҳдид (дар Китоби сурх) ҳастанд, ташкил намуд. Дар он дараҷаҳои зерини таҳдидҳои гуногун вуҷуд доранд:

* *Extinct* (нобудшуда) (EX)
* *Extinct in the Wild* (нобудшуда дар табиати вуҳуш) (EW)
* *Critically Endangered* (дар хатари зиёд) (CR)
* *Endangered* (дап хатар) (EN)
* *Vulnerable* (дар ҳолати осебпазирӣ) (VU)
* *Near Threatened* (ба ҳолати осебпазирӣ наздик) (NT)
* *Least Concern* (зери таҳдиди камтар) (LC)
* *Data Deficient* (маълумоти кофӣ вуҷуд надорад) (DD)
* *Not Evaluated* (хатар арзёбӣ намешавад) (NE)

## Ҷоизаҳо

Соли 1993 соҳиби мукофоти Сайёраи Кабуд гаштааст.

## Эзоҳ

## Пайвандҳо

* Сомонаи расмии ташкилот
* Рӯйхати сурхи ИБҲТ
* Конвенсия оид ба атмосфераву иқлим ва манфиатҳои Русия
* Категорияҳо ва меъёрҳои Рӯйхати сурхи ИБҲТ Бойгонӣ шудааст 4 май 2007  сол.

Шаблон:Экология
# Гуна бо камтарин нигаронӣ

| Вазъияти ҳифз бар пояи феҳристи сурхи IUCN |
| --- |
|  |
| Extinct |
| * Extinct (EX)
* Extinct in the Wild (EW)
 | * (феҳрист)
* (феҳрист)
 |
| Threatened |
| * Critically Endangered (CR)
* Endangered (EN)
* Vulnerable (VU)
 | * (феҳрист)
* (феҳрист)
* (феҳрист)
 |
| *Lower Risk* |
| * Near Threatened (NT)
* Conservation Dependent (CD)
* Least Concern (LC)
 | * (феҳрист)
* (феҳрист)
 |
|

---

**Other categories** |
| * Data Deficient (DD)
* Not Evaluated (NE)
 | * (феҳрист)
 |
|

---

**Related topics International Union for the Conservation of Nature (IUCN)
* IUCN Red List
* NatureServe status
* Lists of organisms by population
 |
|

---

 Comparison of Red list classes above and NatureServe status below  |
| * д
* б
* в
 |

**Гуна бо камтарин нигаронӣ** (англ. Least concern, LC) — табақабандӣ аз сӯйи Иттиҳодияи байнулмилалии ҳифозат аз табиъат (IUCN) аст, ки дар феҳристи сурхи ин созмон барои ҷонвароне дар назар гирифта шуда аст, ки дороии вазъияти бақои хуб ва дорои таъодул ҳастанду нигаронӣ бобати риски инқирозашон вуҷуд надорад.

## Эзоҳ