# Nomenklatura katetek orgániku sira-nian hosi IUPAC

## Nomenklatura jerál

### Regra báziku sira

Jeralmente, naran ofisiál sira ba katetek ka kompostu orgániku sira hetan forma hosi parte báziku tolu:

* -Uluk) Prefiksu ida-ne'ebé indika númeru átomu sira-nian karbonu nian hosi henu mahuluk;
* -Da-2) Infiksu ida-ne'ebé indika tipu kakesik mahuluk nian iha henu mahuluk;
* -Da-3) Sufiksu ida-ne'ebé indika funsaun mahuluk katetek orgániku nian.

Nane'e, naran katetek CH4 nian mak sai metanu, ne'ebé nia formasaun iha parte báziku tolu: met + an + u.

#### Prefiksu sira

| Karbonu sira-nia númeru | Prefiksu |
| --- | --- |
| 1 | met |
| 2 | et |
| 3 | prop |
| 4 | but |
| 5 | pent |
| 6 | eks |
| 7 | ept |
| 8 | okt |
| 9 | non |
| 10 | dek |
| 11 | undek |
| 12 | dodek |
| 13 | tridek |
| 14 | tetradek |
| 15 | pentadek |
| 16 | eksadek |
| 17 | eptadek |
| 18 | oktadek |
| 19 | nonadek |
| 20 | eikoz |
| 21 | eneikoz |
| 22 | dokoz |
| 23 | trikoz |
| 24 | tetrakoz |
| 25 | pentakoz |
| 26 | eksakoz |
| 27 | eptakoz |
| 28 | oktakoz |
| 29 | nonakoz |
| 30 | triakont |
| 31 | entriakont |
| 32 | dotriakont |
| 33 | tritriakont |
| 34 | tetratriakont |
| 35 | pentatriakont |
| 36 | eksatriakont |

#### Intermediáriu sira

| Lahoban | Infiksu |
| --- | --- |
| De'it kakesik simples | an |
| Kakesik kaduak ida nia nabe'is | en |
| Kakesik kaduak rua nia nabe'is | dien |
| Kakesik hikar-toluk ida nia nabe'is | in |
| Kakesik hikar-toluk rua nia nabe'is | diin |
| Kakesik kaduak ida nia no hikar-toluk ida nia nabe'is | enin |

Observasaun sira: Intermediáriu sira -en- no -in- halakon infiksu -an-; ou seja; wainhira katetek hato'o kakesik kaduak ida ka hikar-toluk ida, infiksu -an- la hetan hakerek, biar nia mós iha kakesik simples sira. Se katetek soi kakesik kaduak rua ka tolu, ema sira uza intermediáriu sira -dien- no -trien-, respetivamente. Se katetek soi kakesik hikar-toluk rua ka tolu, ema sira uza intermediáriu sira -diin- no -triin-, respetivamente. Se katetek soi kakesik kaduak ida ka hikar-toluk ida, intermediáriu rua -en- no -in- hetan hakerek -enin- no la -inen-.

#### Sufiksu sira

| Funsaun orgániku | Sufiksu |
| --- | --- |
| Idrokarbonetu | u |
| Alkol no enól | ól |
| Aldeidu | ál |
| Setona | ona |
| Buat-siin karboksíliku | oiku |
| Amina | amina |
| Amida | amida |
| Buat-siin sulfóniku | sulfóniku |

- CH3CH3 - etanu (karbonu nia átomu rua, kakesik simples iha henu, funsaun idrokarbonetu);

- CH2CH2 - etenu (karbonu nia átomu rua, kakesik kaduak iha henu, funsaun idrokarbonetu);

- CHCH - etinu (karbonu nia átomu rua, kakesik hikar-toluk iha henu, funsaun idrokarbonetu);

- CH3OH - metanól (karbonu nia átomu ida, ho karbonu nia átomu ida hetan konsidera kakesik simples ida, funsaun alkol);

- CH3CH2OH - etanól (karbonu nia átomu rua, kakesik simples iha henu karbóniku, funsaun alkol);

- CH3CHO - etanál (karbonu nia átomu rua, kakesik simples iha henu, funsaun aldeidu).

## Funsaun orgánika

Sufiksu ne'ebé karakteriza funsaun iha naran katetek orgániku sira-nian hela ho letra mahar.

### Idrokarbonetu sira

Sira hetan forma hosi átomu sira karbonu no idrojéniu de'it.

| Katetek | Naran ofisiál |
| --- | --- |
| CH4 | metan**u** |
| CH3-CH3 | etan**u** |
| CH3-(CH2)10-CH3 | dodekan**u** |

### Alkol sira

Sira soi lubuk ka grupu idroksilu, (OH)-, ne'ebé hetan futu ba karbonu nia átomu saturadu (ida-ne'ebé soi kakesik simples sira de'it).

| Katetek | Naran ofisiál |
| --- | --- |
| CH3-OH | metan**ól** |
| CH3-CH2-OH | etan**ól** |

### Enól

Nia soi lubuk ka grupu idroksilu, (OH)-, ne'ebé hetan futu ba karbonu nia átomu insaturadu (ida-ne'ebé soi kakesik kaduak ka hikar-toluk ida pelumenus). Ne'e klase katetek instavel nian, falisá kakesik kaduak eletraun sira hetan atrai hosi oksijéniu fasilmente atu forma funsaun seluseluk (aldeidu ka setona).

| Katetek | Naran ofisiál |
| --- | --- |
| CH3-CH2-CH=CH-OH | butenól |
| CH3-CH2-CH2-CH2-CH=CH-OH | eksenól |

### Aldeidu sira

Sira soi lubuk karbonilu, C=O, ida-ne'ebé hetan futu ba átumu idrojéniu nian pelumenus.

| Katetek | Naran ofisiál |
| --- | --- |
| HCHO | metan**ál** |
| CH3-CHO | etan**ál** |

Observasaun: Kakahur 40% hosi metanál no 60% hosi bee hetan hanaran formól.

### Setona

Nia soi lubuk karbonilu, C=O, entre karbonu nia átomu rua.

| Katetek | Naran ofisiál |
| --- | --- |
| CH3-CO-CH3 | propan**ona** |
| CH3-CH2-CO-CH3 | butan**ona** |

Observasaun: propanona hetan hanaran asetona komersialmente, buat ne'ebé hamosu konfuzaun ho funsaun orgánika nia naran. *Asetona* maka ezemplu hosi katetek ida-ne'ebé pertense ba funsaun *setona*.

### Eter

Nia soi oksijéniu nia átomu, O, entre karbonu nia átomu rua. Nia hetan hanaran eteroátomu. Oksijéniu nia átomu divide henu karbóniku iha parte rua, ne'ebé ninia naran hahú iha parte simples liu (normalmente ki'ik liu hotu).

| Katetek | Naran ofisiál |
| --- | --- |
| CH3-O-CH3 | met**oksi**metanu |
| CH3-CH2-O-CH2-CH3 | et**oksi**etanu. |

Observasaun: Etoksietanu hetan hanaran eter komún, eter etíliku ka eter sulfúriku komersialmente.

## Nota sira no tatemik sira