# స్పానిష్ సామ్రాజ్యం

| Spanish Empireమూస:Native Iname *Imperium Hispanicum*  (Latin) |
| --- |
| 1492–1976 |
|

Left: Cross of Burgundy Right: early modern flag |
| **Motto:Plus Ultra*  (Latin) "Further Beyond" |
| **జాతీయ గీతం:Marcha Real*  (Spanish) "Royal March"  |
| The Spanish Empire in the late 18th and early 19th centuries. |
| రాజధాని | Itinerant court (1492–1561) Madrid (1561–1601, 1606–1976) Valladolid (1601–1606) |
| అధికార భాషలు | Spanish |
| Other languages |
See list
* Neapolitan
* Sicilian
* Sardinian
* Guanche
* Aragonese
* Berber
* Asturian
* Basque
* Catalan/Valencian
* Occitan
* Lombard
* Galician
* Andalusian Arabic (until the early 17th century)
* Portuguese
* Italian
* Luxembourgish
* Dutch(including Flemish)
* French(including Walloon, Picard and Champenois)
* German
* Low German
* Frisian
* Quechua
* Nahuatl
* Zapotec
* Mayan
* Cebuano
* Chinese
* Tagalog and other various indigenous and non-indigenous languages
 |
| Religion  | Roman Catholicism |
| Demonym | Spaniard or Spanish |
| Membership | * Trastámara
* Habsburgs
* Capetian dynasty ((Bourbons) (House of Valois, House of Valois-Burgundy, House of Capet))
* House of Bonaparte
* House of Savoy
 |
| ప్రభుత్వం | * Composite monarchy 1492–1700
* Absolute monarchy 1700–1820, 1823–1833, 1923–1930
* Constitutional monarchy 1820–1823, 1833–1873, 1874–1923, 1930–1931 1975–1976
* Parliamentary monarchy 1823–1923, 1975–1976
* Republic 1873–1874, 1931–1939
* Dictatorship 1939–1975
* Democratic transition period

 1975–1976 |
| Head of state |   |
|  |
| • 1492–1516  | Catholic Monarchs (first) |
| • 1975–1976  | Juan Carlos I (last) |
|  |
| History |   |
|  |
| • Christopher Colombus discovers the Americas  | 12 October 1492 |
| • Spanish colonization of the Americas begins  | 1493 |
| • Conquest of Navarre  | 1512–29 |
| • Conquest of the Aztec Empire  | 1519–21 |
| • Magellan's circumnavigation  | 1519–22 |
| • Conquest of the Maya  | 1524–1697 |
| • Conquest of the Inca Empire  | 1532–72 |
| • Conquest of the Muisca  | 1537–40 |
| • Establishment of the Spanish East Indies  | 1565 |
| • Iberian Union  | 1580–1640 |
| • Withdrawal from the Americas and Pacific in Spanish American wars of independence and Spanish–American War  | 1808–33; 1898 |
| • Withdrawal from the Spanish Sahara  | 1976 |
|  |
| విస్తీర్ణం |
| 1780 | 13,700,000 km2 (5,300,000 sq mi) |
| ద్రవ్యం | Spanish real Escudo (from 1537) Spanish dollar (from 1598) Spanish peseta (from 1869) |

స్పానిష్ సామ్రాజ్యం, కొన్నిసార్లు **హిస్పానికు రాచరికం *లేదాకాథలిక్కు రాచరికం'*, ఇది ఒక గ్లోబలు స్కేలు, ఇది అత్యంత శక్తివంతమైన సామ్రాజ్యాలలో ఒకటిగా కవరు చేయబడింది.దీని వైశాల్యం 13.7 million square kilometres (5.3 million square miles). ఇది దీనిని చరిత్రలో అతిపెద్ద సామ్రాజ్యాలలో ఒకటిగా మార్చింది.

1492లో క్రిస్టోఫర్ కొలంబస్ రాకతో ప్రారంభమై మూడు శతాబ్దాలకు పైగా కొనసాగిన స్పానిషు సామ్రాజ్యం కరేబియను దీవులు, దక్షిణ అమెరికాలో సగం, మధ్య అమెరికాలో ఎక్కువ భాగం, ఉత్తర అమెరికాలో ఎక్కువ భాగం విస్తరించింది. ప్రారంభంలో నూతన ప్రపంచంలో స్పానిషు ఆధిపత్యానికి పోర్చుగలు మాత్రమే తీవ్రమైన ముప్పుగా ఉంది. పోర్చుగీసు విస్తరణ ముప్పును అంతం చేయడానికి స్పెయిను 1580 నుండి 1582 వరకు పోర్చుగీసు వారసత్వ యుద్ధం సమయంలో పోర్చుగల్, అజోర్సు దీవులను జయించింది. ఫలితంగా ఐబీరియను యూనియను స్థాపించబడింది. ఇది రెండు కిరీటాల మధ్య బలవంతపు యూనియను ఇది 1640లో పోర్చుగలు స్పెయిను నుండి స్వాతంత్ర్యం తిరిగి పొందే వరకు కొనసాగింది. 1700లో 5వ ఫిలిపు స్పెయిను రాజు అయ్యాడు. స్పెయిను చివరి హాబ్సుబర్గు చక్రవర్తి 2వ చార్లెసు మరణం తర్వాత. వారసుడు లేకుండా మరణించాడు.

మాగెల్లాను-ఎల్కానో ప్రదక్షిణగా భూమిని మొదటిసారి చుట్టుముట్టడం—స్పెయిను పసిఫికు సామ్రాజ్యానికి ఈస్టు ఇండీసు మీద స్పానిషు నియంత్రణకు పునాది వేసింది. మెక్సికోలోని జకాటెకాసు, గ్వానాజువాటో బొలీవియాలోని పోటోసి గనుల నుండి బంగారం వెండి ప్రవాహం స్పానిషు కిరీటాన్ని సుసంపన్నం చేసింది. సైనిక ప్రయత్నాలకు ప్రాదేశిక విస్తరణకు ఆర్థిక సహాయం చేసింది. స్పెయిను అమెరికాలోని తన భూభాగాలను ఎక్కువగా రక్షించుకోగలిగింది. డచ్చు, ఇంగ్లీష్, ఫ్రెంచి చిన్న కరేబియను దీవులు, అవుటు‌పోస్టులను మాత్రమే తీసుకొని వాటిని ఉపయోగించి ఇండీసు‌లోని స్పానిషు ప్రజలతో నిషిద్ధ వాణిజ్యంలో పాల్గొనడానికి ఉపయోగించాయి. సామ్రాజ్య విస్తరణలో మరో కీలకమైన అంశం జెనోయిసు బ్యాంకర్లు అందించిన ఆర్థిక సహాయం. వారు రాజ దండయాత్రలు, సైనిక పోరాటాలకు ఆర్థిక సహాయం చేశారు.

బోర్బను రాచరికం *నువా ప్లాంటా డిక్రీలు* వంటి సంస్కరణలు అమలు చేసింది. ఇది అధికారాన్ని కేంద్రీకరించి ప్రాంతీయ అధికారాలను రద్దు చేసింది. ఆర్థిక విధానాలు కాలనీలతో వాణిజ్యాన్ని ప్రోత్సహించి అమెరికాలో స్పానిషు ప్రభావాన్ని పెంచాయి. సామాజికంగా, పాలకవర్గం, పెరుగుతున్న బూర్జువా వర్గాల మధ్య ఉద్రిక్తతలు తలెత్తాయి. అలాగే అమెరికాలోని ద్వీపకల్ప స్పెయిను దేశస్థులు, క్రియోల్సు మధ్య విభేదాలు తలెత్తాయి. ఈ అంశాలు చివరికి 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ప్రారంభమైన స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాలకు వేదికగా నిలిచాయి. ఇది స్పానిషు వలసరాజ్యాల అధికారం క్రమంగా విచ్ఛిన్నం కావడానికి దారితీసింది. 1820ల మధ్య నాటికి స్పెయిను మెక్సికో, మధ్య అమెరికా, దక్షిణ అమెరికాలో తన భూభాగాలను కోల్పోయింది. 1898లో స్పానిషు–అమెరికను యుద్ధం తరువాత 1900 నాటికి క్యూబా, ప్యూర్టో రికో, ఫిలిప్పీన్ దీవులు, గ్వామ్ లతో మరియానా దీవులు కూడా కోల్పోయింది.

## కాథలిక్కు చక్రవర్తులు - సామ్రాజ్య మూలాలు

వారి సంబంధిత సింహాసనాలకు స్పష్టమైన వారసుల వివాహంతో అరగాను ఫెర్డినాండు కాస్టిలు ఇసాబెల్లా ఒక వ్యక్తిగత యూనియనును సృష్టించారు. దీనిని చాలా మంది మేధావులు స్పానిషు రాచరికానికి పునాదిగా భావిస్తున్నారు. కాస్టిలు అరగాను కిరీటాల యూనియను ఒకే రాజవంశం, ట్రాస్టమారా హౌసు కింద ఐబీరియా ఆర్థిక, సైనిక శక్తిలో చేరింది. వారి రాజవంశ కూటమి అనేక కారణాల వలన ముఖ్యమైనదిగా మారింది. అనేక రాజ్యాలు, ఇతర భూభాగాల మీద సంయుక్తంగా పాలించింది. ఎక్కువగా పశ్చిమ మధ్యధరా ప్రాంతంలో వాటి సంబంధిత చట్టపరమైన, పరిపాలనా హోదా కింద పాలించబడింది. 1492లో పూర్తయిన ముస్లిం గ్రెనడా ఎమిరేటు మీద క్రైస్తవ విజయంలో వారు ఐబీరియాలో విస్తరణను విజయవంతంగా కొనసాగించారు. దీనికి వాలెన్సియాలో జన్మించిన పోపు 4వ అలెగ్జాండరు వారికి కాథలికు చక్రవర్తులు అనే బిరుదును ఇచ్చారు. అరగాను ఫెర్డినాండు ముఖ్యంగా ఫ్రాన్సు, ఇటలీలో విస్తరణతో పాటు ఉత్తర ఆఫ్రికాలో విజయాల గురించి ఆందోళన చెందాడు.

ఆసియా, మధ్యప్రాచ్యం నుండి భూభాగ వాణిజ్యం, చోక్ పాయింట్లను ఒట్టోమన్ టర్క్స్ నియంత్రించడంతో స్పెయిను పోర్చుగలు రెండూ ప్రత్యామ్నాయ మార్గాలను వెతుకుతున్నాయి. పోర్చుగలు రాజ్యం కాస్టిలు కిరీటం కంటే ఎక్కువ ఆధిక్యాన్ని కలిగి ఉంది. ఎందుకంటే ముస్లింల నుండి భూభాగాన్ని ముందుగానే తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది. పోర్చుగలు తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుని స్థిరపడిన సరిహద్దులను స్థాపించిన తర్వాత అది విదేశీ విస్తరణను కోరుకోవడం ప్రారంభించింది. మొదట సియుటా నౌకాశ్రయానికి (1415), తరువాత మదీరా (1418), అజోర్సు (1427–1452) అట్లాంటికు దీవులను వలసరాజ్యం చేయడం ద్వారా; ఇది పదిహేనవ శతాబ్దంలో ఆఫ్రికా పశ్చిమ తీరంలో ప్రయాణాలను కూడా ప్రారంభించింది. దాని ప్రత్యర్థి కాస్టిలు కానరీ దీవులు (1402) మీద దావా వేసింది. 1462 లో మూర్సు నుండి భూభాగాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది. క్రైస్తవ ప్రత్యర్థులు కాస్టిలు, పోర్చుగలు అల్కాకోవాసు ఒప్పందం (1479) లో కొత్త భూభాగాల విభజన మీద అధికారిక ఒప్పందాలకు వచ్చాయి. అలాగే ఇసాబెల్లాకు కాస్టిలు కిరీటాన్ని పొందారు. ఆమె ప్రవేశాన్ని పోర్చుగలు సైనికపరంగా సవాలు చేసింది.

1492 లో క్రిస్టోఫర్ కొలంబస్ సముద్రయానం, 1493 లో న్యూ వరల్డులో మొదటి ప్రధాన స్థావరం తరువాత, పోర్చుగలు, కాస్టిలు టోర్డెసిల్లాసు ఒప్పందం (1494) ద్వారా ప్రపంచాన్ని విభజించాయి. ఇది పోర్చుగలు‌కు ఆఫ్రికా, ఆసియా, పశ్చిమ అర్ధగోళాన్ని స్పెయిను‌కు ఇచ్చింది. జెనోయిసు నావికుడు కొలంబసు 1492లో ఇండీసు‌కు మార్గం కోరుతూ పశ్చిమానికి ప్రయాణించి కాస్టైలు‌కు చెందిన ఇసాబెల్లా మద్దతు పొందాడు. కొలంబసు అనుకోకుండా నూతన ప్రపంచాన్ని ఎదుర్కొన్నాడు. అక్కడ ఆయన "ఇండియన్లు" అని పేరు పెట్టాడు. తరువాతి ప్రయాణాలు, స్పెయిను దేశస్థుల పూర్తి స్థాయి స్థావరాలు, బంగారం కాస్టైలు ఖజానాలోకి ప్రవహించడం ప్రారంభమైంది. విస్తరిస్తున్న సామ్రాజ్యాన్ని నిర్వహించడం పరిపాలనా సమస్యగా మారింది. ఫెర్డినాండు ఇసాబెల్లా పాలన స్పెయిను‌లో ప్రభుత్వ ఉపకరణం వృత్తి నైపుణ్యాన్ని ప్రారంభించింది. ఇది సాలమాంకా విశ్వవిద్యాలయం, వాలడోలిడు, కాంప్లూటెన్సు, అల్కలా విశ్వవిద్యాలయ పట్టభద్రులైన (*లైసెన్సియాడోసు*) అక్షరాల పురుషుల (*లెట్రాడోసు*) కోసం డిమాండు‌కు దారితీసింది. ఈ న్యాయవాది-బ్యూరోక్రాట్లు వివిధ రాష్ట్ర మండలులకు సిబ్బందిగా పనిచేశారు. చివరికి ఇండీసు కౌన్సిలు కాసా డి కాంట్రాటాసియను ఉన్నాయి. ఇవి న్యూ వరల్డు‌లో సామ్రాజ్య ప్రభుత్వానికి మెట్రోపాలిటను స్పెయిను‌లోని రెండు అత్యున్నత సంస్థలుగా అలాగే ఇండీసు‌లోని రాజ ప్రభుత్వం ఉన్నాయి.

### ప్రారంభ విస్తరణ: కానరీ దీవులు

 కానరీ దీవుల విజయం (1402–1496)]

కనుగొన్న భూభాగాల మీద పోర్చుగీసు నియంత్రణను అంగీకరించే అనేక పాపల్ ఎద్దులను పోర్చుగలు పొందింది. కానీ కాస్టిలే పోప్ నుండి కానరీ దీవుల మీద దాని హక్కుల రక్షణను కూడా 1436 నవంబరు 6 నాటి 'రోమాని పాంటిఫెక్సు', 1437 ఏప్రిల్‌ 30 నాటి *డొమినేటూరు డొమినసు* అనే ఎద్దులతో పొందాడు. 1402లో కాస్టిలే 3వ హెన్రీ పాలనలో నార్మను కులీనుడు జీన్ డి బెథెను‌కోర్టు ద్వారా కిరీటంతో భూస్వామ్య ఒప్పందం ప్రకారం 1478 - 1496 మధ్య గ్రాన్ కానరియా (1478–1483), లా పాల్మా (1492–1493), టెనెరిఫే (1494–1496) ద్వీపాలు స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు, కాస్టిలు క్రౌన్ సైన్యాల పోరాటాలతో ఈ విజయం పూర్తయింది. 1504 నాటికి 90 శాతం కంటే ఎక్కువ మంది స్థానిక కానరియన్లు చంపబడ్డారు లేదా బానిసలుగా మార్చబడ్డారు.

### పోర్చుగలు‌తో పోటీ

గినియా గల్ఫులో వారి గోల్డు కోస్టు (1471) ఆవిష్కరణను పోర్చుగీసు వారు రహస్యంగా ఉంచడానికి చేసినప్రయత్నం ఫలించలేదు. కానీ ఈ వార్త త్వరగా భారీ బంగారు రష్‌కు కారణమైంది. క్రానికలు పుల్గరు గినియా సంపద కీర్తి "అండలూసియా ఓడరేవుల చుట్టూ వ్యాపించి అందరూ అక్కడికి వెళ్ళడానికి ప్రయత్నించారు" అని రాశాడు. విలువలేని ట్రింకెట్లు, మూరిషు వస్త్రాలు. అన్నింటికంటే ముఖ్యంగా, కానరీ దీవుల నుండి వచ్చిన గుండ్లు బంగారం, బానిసలు, దంతాలు, గినియా మిరియాల కోసం మార్పిడి చేయబడ్డాయి.

కాస్టిలియను వారసత్వ యుద్ధం (1475–79) కాథలికు చక్రవర్తులకు పోర్చుగీసు శక్తి ప్రధాన వనరు మీద దాడి చేయడానికి మాత్రమే కాకుండా. ఈ లాభదాయకమైన వాణిజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకునే అవకాశాన్ని కూడా అందించింది. క్రౌన్ అధికారికంగా గినియాతో ఈ వ్యాపారాన్ని నిర్వహించింది: ప్రతి కారవెలు ప్రభుత్వ లైసెన్సు పొందాలి. వారి లాభాలలో ఐదవ వంతు మీద పన్ను చెల్లించాలి (1990)

 ఆవిష్కరణ యుగంలో ఐబీరియన్ 'మేర్ క్లాసం'
కాస్టిలియను నౌకాదళాలు అట్లాంటికు మహాసముద్రంలో పోరాడాయి. కేప్ వెర్డే దీవులను తాత్కాలికంగా ఆక్రమించాయి (1476). 1476లో టింగిటను ద్వీపకల్పంలోని సియుటా నగరాన్ని జయించాయి (కానీ పోర్చుగీసు వారు తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు).అజోర్సు దీవుల మీద కూడా దాడి చేసి ప్రియా వద్ద ఓడిపోయాడు. అయితే 1478లో కింగ్ ఫెర్డినాండు‌చే గ్రాన్ కానరియాని జయించేందుకు పంపిన కాస్టిలియను నౌకాదళం యుద్ధాన్ని మలుపు తిప్పింది. గ్రాన్ కానరీని జయించడం గినియాకు దండయాత్రలను సులభతరం చేయడానికి ద్వితీయ లక్ష్యం (నిజమైన లక్ష్యం)ఇది ముగింపుకు ఒక మార్గం అని పాలెన్సియా రాశారు.

* అల్ఫోన్సో డి పాలెన్సియా హెర్నాండో డెల్ (1780) బంగారంతో నిండిన పెద్ద కాస్టిలియను ఆర్మడను నిర్ణయాత్మక గినియా యుద్ధంలో పూర్తిగా స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

అల్కాకోవాసు ఒప్పందం (1479 సెప్టెంబరు 4)తో కాస్టిలియను సింహాసనాన్ని కాథలికు చక్రవర్తులకు హామీ ఇస్తూ, కాస్టిలియను నావికాదళం, వలసరాజ్యాల ఓటమిని ప్రతిబింబిస్తుంది"కాస్టైలు‌తో యుద్ధం గల్ఫు గినియాలో క్రూరంగా జరిగింది 1478లో ముప్పై ఐదు నౌకలతో కూడిన కాస్టైలియను నౌకాదళం అక్కడ ఓడిపోయింది. ఈ నావికా విజయం ఫలితంగా 1479లో అల్కాకోవాసు ఒప్పందంలో కాస్టైలు, కానరీలలో తన హక్కులను నిలుపుకుంటూ పశ్చిమ ఆఫ్రికా తీరం వెంబడి చేపలు పట్టడం, నావిగేషను‌లో పోర్చుగీసు గుత్తాధిపత్యం, మదీరా, అజోర్సు, కేప్ వెర్డే దీవుల మీద పోర్చుగలు హక్కులు ఫెజు రాజ్యాన్ని జయించే హక్కుతో పాటు." ఈ ఒప్పందం రెండు దేశాల ప్రభావ గోళాలను వేరు చేసింది. మేర్ క్లాసం సూత్రాన్ని స్థాపించబడింది. దీనిని 1481లో పోపు 4వ సిక్స్టసు, పాపలు బుల్ *ఆటెర్నీ రెజిసు* (1481 జూన్ 21న తేదీ)లో ధ్రువీకరించారు.

అయితే ఈ అనుభవం భవిష్యత్తులో స్పానిషు విదేశీ విస్తరణకు లాభదాయకంగా నిరూపించబడుతుంది. ఎందుకంటే కానరీల నుండి దక్షిణం వైపు కనుగొనబడిన లేదా కనుగొనబడే భూముల నుండి స్పెయిను దేశస్థులు మినహాయించబడ్డారు: "తత్ఫలితంగా భారతదేశానికి రహదారి ఆఫ్రికా చుట్టూ—వారు ఆసియాను వెతుక్కుంటూ పశ్చిమ దిశగా (1492) కొలంబసు చేసిన ప్రయాణాన్ని స్పాన్సరు చేశారు. అమెరికాసును ఎదుర్కొన్నారు. అందువలన అల్కోవోసు ఒప్పందం విధించిన పరిమితులు అధిగమించబడ్డాయి. టోర్డెసిల్లాసు ఒప్పందంలో అభివృద్ధి చెందుతున్న రెండు సముద్ర శక్తుల మధ్య కొత్త ప్రపంచం మరింత సమతుల్య విభజనను చేరుకుంది.

### నూతన ప్రపంచ ప్రయాణాలు - టోర్డెసిల్లాసు ఒప్పందం

కొలంబసు తిరిగి రావడం, 1493
 కాస్టైలు, పోర్చుగలు టోర్డెసిల్లాసు ఒప్పందంలో ప్రపంచాన్ని విభజించాయి.
అల్కాకోవాస్ ఒప్పందానికి ఏడు నెలల ముందు, రాజు 2వ జాన్ ఆఫ్ అరగాను మరణించాడు. ఆయన కుమారుడు 1వ కాస్టైలు ఆఫ్ కాస్టైలును వివాహం చేసుకున్న 2వ ఫెర్డినాండు II ఆఫ్ అరగాను, అరగాను కిరీటం సింహాసనాలను వారసత్వంగా పొందాడు. ఆ ఇద్దరూ కాథలిక్కు చక్రవర్తులుగా ప్రసిద్ధి చెందారు, వారి వివాహం వ్యక్తిగత యూనియను ద్వారా అరగాను, కాస్టిలు క్రౌన్ మధ్య సంబంధాన్ని సృష్టించింది. ప్రతి ఒక్కరూ వారి స్వంత పరిపాలనలతో కానీ ఇద్దరు చక్రవర్తులచే సంయుక్తంగా పాలించబడ్డారు.

ఫెర్డినాండు, ఇసాబెల్లా 1492లో పదేళ్ల యుద్ధం తర్వాత గ్రెనడా నుండి వచ్చిన చివరి ముస్లిం రాజును ఓడించారు. అప్పుడు కాథలిక్కు చక్రవర్తులు పశ్చిమానికి ప్రయాణించడం ద్వారా సిపాంగు (జపాన్) చేరుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్న జెనోయిసు నావికుడు క్రిస్టోఫర్ కొలంబస్తో చర్చలు జరిపారు. కొలంబసు ఇసాబెల్లాకు తన సాహసోపేతమైన ప్రతిపాదన చేసినప్పుడు, సముద్రం ద్వారా దూర ప్రాచ్యానికి చేరుకోవడానికి పోర్చుగలు‌తో కాస్టిలు ఇప్పటికే అన్వేషణ రేసులో నిమగ్నమై ఉన్నాడు. 1492 ఏప్రిల్ 17 నాటి శాంటా ఫే కాపిట్యులేషన్సులో క్రిస్టోఫరు కొలంబసు కాథలిక్కు చక్రవర్తుల నుండి *ఇప్పటికే కనుగొన్న* దేశాలలో వైస్రాయి గవర్నరు‌గా తన నియామకాన్ని పొందాడు. అప్పటి నుండి ఆయన కనుగొనవచ్చు; తద్వారా ఇండీసు‌లో పరిపాలనా సంస్థను స్థాపించడానికి ఇది మొదటి పత్రం. కొలంబసు ఆవిష్కరణలు స్పానిష్ అమెరికా వలసరాజ్యాన్ని ప్రారంభించాయి. స్పెయిను వాదన ఈ భూములను 1493 మే 4 నాటి *ఇంటరు సీటెరా* పాపల్ బుల్, 1493 సెప్టెంబరు 26న *డుడం సిక్విడెం* ద్వారా పటిష్ఠం చేశారు.

పోర్చుగీసు కేప్ బోజాడోరుకు దక్షిణంగా అక్షాంశం వెంట తూర్పు, పడమరగా నడుస్తున్న అల్కాకోవాసు సరిహద్దు రేఖను ఉంచాలని కోరుకున్నందున ఒక రాజీని రూపొందించి 1494 జూన్ 7 నాటి టోర్డెసిల్లాసు ఒప్పందంలో చేర్చారు. దీనిలో ప్రపంచం రెండుగా విభజించబడిన స్పానిషు, పోర్చుగీసు వాదనలుగా విభజించబడింది. ఈ చర్యలు స్పెయిను‌కు ఉత్తరం నుండి దక్షిణం వరకు న్యూ వరల్డు అంతటా కాలనీలను స్థాపించడానికి ప్రత్యేక హక్కులను ఇచ్చాయి (తరువాత బ్రెజిలు మినహా పోర్చుగీసు కమాండరు పెడ్రో అల్వారెసు కాబ్రాలు 1500లో ఎదుర్కొన్నాడు). అలాగే 1506 జనవరి 24న బుల్ *శాంతి మంచి కోసం ఆసియాలోని తూర్పు భాగాలలో టోర్డెసిల్లాసు ఒప్పందాన్ని అంటే*లో 2వ పోప్ జూలియసు ధ్రువీకరించారు.

ది ట్రీటీ ఆఫ్ టోర్డెసిల్లాసు సిన్ట్రా, ఒప్పందం పోర్చుగలు కోసం ఫెజు రాజ్యం పరిమితులను స్థాపించింది. 1497లో మెలిల్లా విజయంతో ప్రారంభించి ఈ పరిమితుల వెలుపల కాస్టిలియను విస్తరణకు అనుమతి లభించింది. ఇతర యూరోపియను శక్తులు కాస్టిలే, పోర్చుగల మధ్య ఒప్పందాన్ని తమ మీద తాము కట్టుబడి ఉన్నట్లు భావించలేదు. ఫ్రాన్సు‌కు చెందిన 1వ ఫ్రాన్సిసు "ఇతరుల కోసం సూర్యుడు నా కోసం ప్రకాశిస్తాడు. ప్రపంచంలోని ఒక భాగం నుండి *నన్ను* మినహాయించే ఆడం సంకల్పంలోని నిబంధనను నేను నిజంగా చూడాలనుకుంటున్నాను" అని గమనించాడు.

### అమెరికాలలో మొదటి స్థావరాలు

 1515 ప్రాంతంలో కొత్త ప్రపంచంలో స్పానిష్ భూభాగాలు. హిస్పానియోలా ద్వీపం 1605 వరకు పూర్తిగా స్పెయిన్‌కు చెందింది, ఒసోరియో విధ్వంసాల కారణంగా స్పెయిన్ ద్వీపం యొక్క పశ్చిమ భాగాన్ని కోల్పోయింది.
కొత్త ప్రపంచంలో స్పానిషు స్థిరనివాసం కాస్టిలియను జీవితాన్ని వేరే ప్రదేశంలో ప్రతిబింబించేలా మొత్తం సంస్థలు, భౌతిక జీవితాన్ని కలిగి ఉన్న పెద్ద, శాశ్వత స్థావరాల నమూనా మీద ఆధారపడింది. 1493లో కొలంబసు చేసిన రెండవ సముద్రయానంలో స్థిరనివాసులు, వస్తువులతో కూడిన పెద్ద సమూహం దానిని సాధించడానికి వచ్చింది. హిస్పానియోలాలో, శాంటో డొమింగో నగరం 1496లో క్రిస్టోఫరు కొలంబసు సోదరుడు బార్తోలోమ్యూ కొలంబసు చేత స్థాపించబడింది. ఇది రాతితో నిర్మించబడిన, శాశ్వత నగరంగా మారింది. కాటలన్లు అరగోనీసు వంటి కాస్టిలియన్లు కానివారు తరచుగా కొత్త ప్రపంచానికి వలస వెళ్లడాన్ని నిషేధించారు.

 రాయలు హౌసెసు మ్యూజియంలో స్పానిషు వలసవాద కత్తులు
హిస్పానియోలా స్థిరపడిన తరువాత యూరోపియన్లు కొత్త స్థావరాలను ప్రారంభించడానికి వేరే చోట వెతకడం ప్రారంభించారు. ఎందుకంటే అక్కడ తక్కువ సంపద ఉంది. టైనో జాతి విధ్వంసం కారణంగా స్థానిక ప్రజల సంఖ్య తగ్గుతోంది. తక్కువ సంపన్న హిస్పానియోలా నుండి వచ్చిన వారు కొత్త స్థావరంలో కొత్త విజయం కోసం వెతకడానికి ఆసక్తి చూపారు. అక్కడి నుండి జువాను పోన్సు డి లియోను ప్యూర్టో రికో (1508) ను జయించారు. డియెగో వెలాజ్క్వెజు క్యూబాను తీసుకున్నారు. స్పానిషు వారు 1520 నాటికి బహామాసు ‌లోని మొత్తం లుకాయను జనాభాను బానిసలుగా చేసుకుని బహిష్కరించారు. దీని ఫలితంగా వారి పూర్తి విలుప్తత ఏర్పడింది.

1498లో కొలంబసు ప్రధాన భూభాగాన్ని ఎదుర్కొన్నాడు. కాథలిక్కు చక్రవర్తులు 1499 మేలో ఆయన ఆవిష్కరణ గురించి తెలుసుకున్నారు. ప్రధాన భూభాగంలో మొదటి స్థిరనివాసం శాంటా మారియా లా యాంటిగ్వా డెల్ డారియను కాస్టిల్లా డి ఓరో (ఇప్పుడు నికరాగ్వా, కోస్టారీకా, పనామా, కొలంబియాలలో ఉంది. 1510లో వాస్కో నూనెజు డి బాల్బోవా స్థిరపడ్డారు. 1513లో బాల్బోవా పనామా ఇస్తమసును దాటాడు. కొత్త ప్రపంచం పశ్చిమ తీరం నుండి పసిఫికు మహాసముద్రాన్ని చూడటానికి మొదటి యూరోపియను యాత్రకు నాయకత్వం వహించాడు. శాశ్వత చారిత్రక ప్రాముఖ్యతతో కూడిన చర్యలో, బాల్బోవా స్పానిషు కిరీటం కోసం పసిఫికు మహాసముద్రం, దానిని ఆనుకుని ఉన్న అన్ని భూములను క్లెయిం చేశాడు.

### నవార్రే - ఇటలీ కోసం పోరాటాలు

ఐరోపా‌లోని కాథలిక్కు మోనార్కు‌ల కిరీటాలు రాజ్యాలు (1500)
కాథలికు చక్రవర్తులు తమ ప్రత్యర్థి ఫ్రాన్సు‌ను ఒంటరిగా చేయడానికి వారి పిల్లలకు వివాహాల వ్యూహాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. స్పానిషు యువరాణులు పోర్చుగలు, ఇంగ్లాండు. హబ్సుబర్గు హౌసు వారసులను వివాహం చేసుకున్నారు. అదే వ్యూహాన్ని అనుసరించి కాథలిక్కు చక్రవర్తులు 1494లో ప్రారంభమైన ఇటాలియను యుద్ధాలలో 8వ చార్లెసు ఫ్రాన్సుకు వ్యతిరేకంగా నేపుల్సు రాజ్యం అరగోనీసు హౌసు‌కు మద్దతు ఇవ్వాలని నిర్ణయించుకున్నారు. 1503లో సెరిగ్నోలా గరిగ్లియానో యుద్ధాలలో స్పానిషు విజయాల తరువాత ఫ్రాన్సు ఒక ఒప్పందం ద్వారా నేపుల్సు ‌మీద ఫెర్డినాండు సార్వభౌమత్వాన్ని గుర్తించింది.

1504లో రాణి ఇసాబెల్లా మరణం, కాస్టిలేలో ఆమె ఫెర్డినాండు‌ను తదుపరి పాత్ర నుండి మినహాయించిన తర్వాత ఫెర్డినాండు 1505లో జర్మైను డి ఫోయిక్సును వివాహం చేసుకుంది. ఇది ఫ్రాన్సు‌తో ఒక సంబంధాన్ని సుస్థిరం చేసుకుంది. ఆ జంటకు జీవించి ఉన్న వారసుడు ఉండి ఉంటే బహుశా అరగాను కిరీటం కాస్టైల నుండి విడిపోయి ఉండేది. దీనిని చార్లెసు (ఫెర్డినాండు, ఇసాబెల్లా మనవడు) వారసత్వంగా పొందాడు. ఫెర్డినాండు 1508లో వెనిసు రిపబ్లిక్కు మీద జరిగిన కాంబ్రాయి లీగులో చేరాడు. 1511లో ఆయన ఫ్రాన్సు ‌మీద జరిగిన హోలీ లీగులో భాగమయ్యాడు మిలను—ఆయన రాజవంశ హక్కును కలిగి ఉన్నాడు—. నవర్రే రెండింటినీ తీసుకునే అవకాశాన్ని చూశాడు. 1516లో ఫ్రాన్సు ఒక సంధికి అంగీకరించింది. దీని ప్రకారం మిలను తన నియంత్రణలో ఉంది. ఎగువ నవార్రే మీద స్పానిషు నియంత్రణను గుర్తించింది. ఇది 1488, 1491, 1493, 1495 లలో వరుస ఒప్పందాల తరువాత స్పానిషు రక్షిత ప్రాంతంగా ప్రభావవంతంగా ఉంది.

### ఉత్తర ఆఫ్రికాలో పోరాటలు

ఐబీరియను ద్వీపకల్పంలో క్రైస్తవుల పునః విజయం పూర్తయిన తర్వాత స్పెయిను ముస్లిం ఉత్తర ఆఫ్రికాలో భూభాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించడం ప్రారంభించింది. ఇది 1497లో మెలిల్లాను జయించింది. ఉత్తర ఆఫ్రికాలో మరింత విస్తరణ విధానం కాస్టిలేలోని ఫెర్డినాండ్ ది కాథలిక్కు రీజెన్సీ సమయంలో అభివృద్ధి చేయబడింది. దీనిని కార్డినలు సిస్నెరోసు ప్రేరేపించారు. 1505 - 1510 మధ్య ఉత్తర ఆఫ్రికా తీరంలోని అనేక పట్టణాలు, అవుటు‌పోస్టులను కాస్టిలే స్వాధీనం చేసుకుని ఆక్రమించింది: మెర్సు ఎల్ కెబిరు, పెనోను డి వెలెజు డి లా గోమెరా, ఒరాను, బౌగీ, ట్రిపోలి, అల్జీర్సు పెనోను. అట్లాంటికు తీరంలో, స్పెయిను కానరీ దీవుల మద్దతుతో శాంటా క్రూజు డి లా మార్ పెక్వెనా (1476) అవుటు‌పోస్టు‌ను స్వాధీనం చేసుకుంది. సింట్రా ఒప్పందం (1509) సమ్మతితో 1525 వరకు దానిని అలాగే ఉంచారు.

## స్పానిషు హాబ్సు‌బర్గులు (1516–1700)

కాథలిక్కు చక్రవర్తుల వివాహ రాజకీయాల ఫలితంగా (స్పానిషు‌లో, *రేయెస్ కాటోలికోస్*), వారి హాబ్సు‌బర్గు మనవడు చార్లెసు అమెరికాలోని కాస్టిలియను సామ్రాజ్యాన్ని, మధ్యధరాలోని అరగాను కిరీటం (దక్షిణ ఇటలీతో సహా), జర్మనీ, దిగువ దేశాలు, ఫ్రాంచె-కామ్టే, ఆస్ట్రియాలోని భూములను వారసత్వంగా పొందాడు. స్పానిషు హాబ్సు‌బర్గుల పాలనను ప్రారంభించాడు. ఆస్ట్రియను వంశపారంపర్య హాబ్సు‌బర్గు డొమైను‌లను ఫెర్డినాండు. హోలీ రోమను చక్రవర్తి 5వ చార్లెసు సోదరుడు, స్పెయిను మిగిలిన ఆస్తులను చార్లెసు కుమారుడు, స్పెయిను‌కు చెందిన 2వ ఫిలిపు 1556లో సింహాసనాన్ని వదులుకున్నప్పుడు వారసత్వంగా పొందారు.

హాబ్సు‌బర్గులు అనేక లక్ష్యాలను అనుసరించారు:

* ఫ్రాన్సు అధికారాన్ని అణగదొక్కడం దాని తూర్పు సరిహద్దులలో దానిని కలిగి ఉండటం
* ఒట్టోమను-హాబ్సు‌బర్గు యుద్ధాలలో ఇస్లాం నుండి, ముఖ్యంగా ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం నుండి ఐరోపా‌ను రక్షించడం
* పవిత్ర రోమను సామ్రాజ్యంలో హాబ్సు‌బర్గు ఆధిపత్యాన్ని కొనసాగించడం, ప్రొటెస్టంటు సంస్కరణ నుండి రోమను కాథలిక్కు చర్చిను రక్షించడం
* కొత్త ప్రపంచం, ఫిలిప్పీన్స్ మతం మారని స్థానికులకు (కాథలిక్కు) క్రైస్తవ మతాన్ని వ్యాప్తి చేయడం
* అమెరికా వనరులను (బంగారం, వెండి, చక్కెర) దోపిడీ చేయడం, ఆసియాతో వ్యాపారం చేయడం (పింగాణి, సుగంధ ద్రవ్యాలు, పట్టు)
* కొత్త ప్రపంచంలో అది పేర్కొన్న ఆస్తుల నుండి ఇతర యూరోపియను శక్తులను మినహాయించడం

"నేను ఇక్కడ ఒక సామెతను నేర్చుకున్నాను". 1603లో ఒక ఫ్రెంచి యాత్రికుడు ఇలా అన్నాడు: "స్పెయిను‌లో వెండి తప్ప ప్రతిదీ ప్రియమైనది". ద్రవ్యోల్బణం వల్ల కలిగే సమస్యలను స్కూలు ఆఫ్ సలామాంకా, *ఆర్బిట్రిస్టాసు*లోని మేధావులు చర్చించారు. వనరుల వెలికితీత నుండి వచ్చే లాభాలు తక్కువ ప్రమాదకరం కాబట్టి సహజ వనరుల సమృద్ధి వ్యవస్థాపకతలో క్షీణతను రేకెత్తించింది. ధనవంతులు తమ సంపదను ప్రజా రుణం (*జురోసు*)లో పెట్టుబడి పెట్టడానికి ఇష్టపడ్డారు. హాబ్సు‌బర్గు రాజవంశం కాస్టిలియను అమెరికను సంపదను హాబ్సు‌బర్గు ప్రయోజనాల తరపున ఐరోపా అంతటా యుద్ధాల జాబితాలో ఖర్చు చేసింది. వారి రుణ చెల్లింపుల మీద అనేకసార్లు తాత్కాలిక నిషేధాలు (దివాలా) ప్రకటించింది. ఈ భారాలు స్పానిషు హాబ్సు‌బర్గు డొమైను‌లలో వారి స్పానిషు రాజ్యాలలో అనేక తిరుగుబాట్లకు దారితీశాయి.

### అమెరికాలో భూభాగ విస్తరణ

అజ్టెకు సామ్రాజ్యం మ్యాప్
గ్రేటు పిరమిడు ఆఫ్ చోలులా ఎలా ఉండేదో కళాకారుడి భావన
చోలులా మాసకరు
హాబ్సు‌బర్గు పాలనలో, స్పానిషు సామ్రాజ్యం అజ్టెకు సామ్రాజ్యం ఆక్రమణతో ప్రారంభించి అమెరికాలో తన భూభాగాలను గణనీయంగా విస్తరించింది; ఈ విజయాలను స్పానిషు సైన్యం సాధించలేదు. కానీ సామ్రాజ్యం ప్రశంసలు వ్యవస్థ కింద స్వతంత్రంగా పనిచేసిన సాహసికులు - చేతివృత్తులవారు, వ్యాపారులు, పెద్దమనుషులు, రైతుల చిన్న సమూహాలు సాధించాయి.

హిస్పానియోలా గవర్నరు డియెగో వెలాజుక్వెజు డి కుల్లారు వ్యతిరేకతను ధిక్కరించి. హెర్నాను కోర్టెసు 550 విక్రేతలుతో కూడిన దండయాత్రను నిర్వహించి 1519 మార్చిలో మెక్సికో తీరానికి ప్రయాణించారు. మార్చి 24న పోటోను‌చాను వద్ద 10,000 మంది చోంటలు మాయ సైన్యాన్ని కాస్టిలియన్లు ఓడించారు. మూడు రోజుల తర్వాత 40,000 మంది మాయన్లు పెద్ద దళం మీద విజయం సాధించారు. సెప్టెంబరు 2న 360 మంది కాస్టిలియన్లు, 2,300 మంది టోటోనాకు స్వదేశీ మిత్రదేశాలు 20,000 మందితో కూడిన ట్లాక్స్కాలను సైన్యాన్ని ఓడించాయి. మూడు రోజుల తరువాత 50,000 మందితో కూడిన ఓటోమి-ట్లాక్స్కాలను దళాన్ని స్పానిషు ఆర్క్వేబుసియరు. ఫిరంగి కాల్పులు, కాస్టిలియను అశ్వికదళ దాడితో ఓడించాయి. వేలాది మంది ట్లాక్స్కాలన్లు తమ అజ్టెకు పాలకులకు వ్యతిరేకంగా ఆక్రమణదారులతో చేరారు. కోర్టెసు దళాలు చోలులా నగరాన్ని కొల్లగొట్టి, 6,000 మంది నివాసితులను ఊచకోత కోసి తరువాత నవంబరు 8న చక్రవర్తి 2వ మోక్టెజుమా రాజధాని టెనోచ్టిట్లానులోకి ప్రవేశించాయి. మెక్సికో మీద అనధికార దండయాత్రకు పాల్పడినందుకు అవిధేయులైన కోర్టెసు‌ను శిక్షించడానికి వెలాజుక్వజు పాన్ఫి‌లో డి నార్వెజు నేతృత్వంలో ఒక దళాన్ని పంపాడు. కానీ వారు 1520 మే 29న జరిగిన సెంపోలా యుద్ధంలో ఓడిపోయారు. నార్వెజు గాయపడి పట్టుబడ్డాడు. ఆయన 17 మంది సైనికులు మరణించారు; మిగిలిన వారు కోర్టెసు‌లో చేరారు. ఇంతలో టెనోచ్టిట్లాను గొప్ప ఆలయంలో జరిగిన ఊచకోత తరువాత పెడ్రో డి అల్వరాడో అజ్టెకు తిరుగుబాటుకు దారితీసింది. ఈ సమయంలో 400 మంది అజ్టెకు ప్రభువులు. 2,000 మంది వీక్షకులు మరణించారు. కాస్టిలియన్లు అజ్టెకు రాజధాని నుండి తరిమివేయబడ్డారు. లా నోచే ట్రిస్టే సమయంలో భారీ నష్టాలను చవిచూశారు. వారి బంగారం, తుపాకులన్నింటినీ కోల్పోయారు.

1520 జూలై 8న ఓటుంబాలో కాస్టిలియన్లు, వారి మిత్రదేశాలు, ఫిరంగిదళాలు లేదా ఆర్కుబ్యూసియరు‌లు లేకుండా, అబ్సిడియను-బ్లేడెడు క్లబ్బు‌లతో సాయుధులైన 1,00,000 మంది అజ్టెకు‌లను తిప్పికొట్టారు. ఆగస్టులో 500 మంది కాస్టిలియన్లు, 40,000 మంది ట్లాక్సు‌కాలను‌లు అజ్టెకు మిత్రదేశమైన టెపీకా కొండ మీద ఉన్న పట్టణాన్ని జయించారు. చాలా మంది నివాసితుల ముఖం మీద "జి " అక్షరంతో ("యుద్ధానికి స్పానిషు పదం గెర్రా" కోసం) ముద్ర వేయబడి స్పానిషు వారిచే బానిసలుగా మార్చబడ్డారు లేదా ట్లాక్సు‌కాలను‌లచే బలి ఇవ్వబడి తినబడ్డారు. కోర్టెసు 1521లో కొత్త దండయాత్ర దళంతో టెనోచ్టిట్లాను‌కు తిరిగి వచ్చి మేలో అజ్టెకు రాజధానిని ముట్టడించారు. ఇది వేలాది మందిని చంపిన మశూచి మహమ్మారితో బాధపడుతోంది. కొత్త చక్రవర్తి కువాహ్టెమోకు, వడిసెలు, విల్లులు, అబ్సిడియను క్లబ్బులు ధరించిన 1,00,000 మంది యోధులతో టెనోచ్టిట్లాను‌ను రక్షించాడు. అల్వరాడో, క్రిస్టోబలు డి ఒలిడు సైన్యాలు ట్లాకోపాను వద్ద కాజు‌వే వెంట ముందుకు సాగిన తర్వాత మొదటి సైనిక ఎన్కౌంటరు జరిగింది. కాజు‌వే మీద పోరాడుతున్నప్పుడు స్పానిషు, వారి మిత్రదేశాలు రెండు వైపుల నుండి అజ్టెకు‌లు పడవల నుండి బాణాలు వేస్తూ చేసిన దాడికి గురయ్యాయి. పదమూడు స్పానిషు బ్రిగేంటైను‌లు తమ మీదకు పంపిన 400 శత్రు యుద్ధ పడవలలోని 300 మందిని ముంచారు. అజ్టెకు‌లు నిస్సార నీటి కింద ఈటెలను దాచి స్పానిషు ఓడలను దెబ్బతీసేందుకు ప్రయత్నించారు. దాడి చేసేవారు నగరంలో చొరబడి వీధులలో అజ్టెకు రక్షకులతో పోరాటంలో పాల్గొన్నారు.

1521 జూన్ 30న జరిగిన కోల్హువాకాటోంకో యుద్ధంలో అజ్టెకు‌లు స్పానిషు-ట్లాక్స్కాలను దళాలను ఓడించారు. ఈ అజ్టెకు విజయం తర్వాత 53 మంది స్పానిషు ఖైదీలను ట్లాటెలోల్కో ఎత్తైన పిరమిడు‌లు పైభాగానికి పరేడు చేసి బహిరంగంగా బలి చేశారు. జూలై చివరలో దాడి చేసేవారు తమ దాడులను తిరిగి ప్రారంభించారు. ఫలితంగా 800 మంది అజ్టెకు పౌరులు ఊచకోతకు గురయ్యారు. జూలై 29 నాటికి స్పానిషు వారు ట్లాటెలోల్కో కేంద్రానికి చేరుకున్నారు. నగరం జంట టవర్ల మీద వారి కొత్త జెండాను ఎగురవేశారు. వారి తుపాకీ మందు అయిపోయిన తర్వాత వారు కాటాపుల్టు విచ్ఛిన్నం చేయడానికి ప్రయత్నించారు కానీ విఫలమయ్యారు. ఆగస్టు 3న మరొక నగర విభాగంలో 12,000 మంది పౌరులు మరణించారు. అల్వరాడో జలచరాలను నాశనం చేయడం వలన అజ్టెకు‌లు సరస్సు నుండి నీరు త్రాగవలసి వచ్చింది. దీని వలన వ్యాధులు, వేలాది మంది మరణాలు సంభవించాయి. ఆగస్టు 12న మరొక పెద్ద దాడి జరిగింది. ఈ సమయంలో వేలాది మంది పోరాట యోధులు కానివారు వారి ఆశ్రయాలలోనే ఊచకోత కోయబడ్డారు. మరుసటి రోజు నగరం పతనమైంది. కువాటెమోకు పట్టుబడ్డాడు. ముట్టడి సమయంలో కనీసం 1,00,000 మంది అజ్టెకు‌లు మరణించగా 100 మంది స్పెయిను దేశస్థులు, వారి స్వదేశీ మిత్రులు 30,000 మంది వరకు వ్యాధితో, ఇతర కారణాలతో మరణించారు.

టెనోచ్టిట్లాను పతనం మెక్సికోలో స్పానిషు వలస పాలన ప్రారంభానికి నాంది పలికింది. ఇది 1535లో న్యూ స్పెయిను వైస్రాయల్టీ స్థాపనకు దారితీసింది. 1521లో అజ్టెకు సామ్రాజ్యాన్ని జయించిన తరువాత స్పానిషు విజేత పెడ్రో డి అల్వరాడో 1523లో ఉత్తర మధ్య అమెరికాను జయించడం ప్రారంభించాడు. 1528 నాటికి ప్రధాన మాయ రాజ్యాలు చాలా వరకు స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. పెటెను బేసిను మాత్రమే స్పానిషు నియంత్రణ వెలుపల మిగిలిపోయింది. చివరి స్వతంత్ర మాయ రాజ్యాలు 1697లో స్పానిషు పెటెను ఆక్రమణ సమయంలో చివరకు ఓడిపోయాయి.

1532లో ఫ్రాన్సిస్కో పిజారో కాజమార్కాలో జరిగిన ఆకస్మిక దాడిలో దాని నాయకుడు అటాహుల్పాను బంధించడం ద్వారా ఫ్రాన్సిస్కో పిజారో ఇంకా సామ్రాజ్యాన్ని జయించాడు. దీని ఫలితంగా వేలాది మంది ఇంకాలు ఊచకోతకు గురయ్యారు. ఈ విజయం 1542లో వైస్రాయల్టీ ఆఫ్ పెరూ స్థాపనకు దోహదపడింది. దీనితో స్పెయిను పశ్చిమ దక్షిణ అమెరికాలోని భూభాగాల మీద నియంత్రణ సాధించగలిగింది. ఇందులో ప్రస్తుత పెరూ, బొలీవియా, ఈక్వెడారు, చిలీ, అర్జెంటీనాలోని కొన్ని ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. దక్షిణ చిలీలో స్పానిషు వారు శతాబ్దాలుగా మాపుచే ప్రజల నుండి ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొన్నారు (అరౌకో యుద్ధం, ఇది 1540ల నుండి 1800ల వరకు కొనసాగింది).

### 2వ ఫిలిపు పాలన

స్పెయిను రాజు 2వ ఫిలిపు (ఆర్. 1556–98) ఫిలిప్పీన్సు వలసరాజ్యాన్ని పర్యవేక్షించాడు. ఇది 1565లో స్పానిషు అన్వేషకుడు మిగ్యులు లోపెజు డి లెగాజ్పి రాకతో ప్రారంభమైంది. ఆయనను మొదటి నిజమైన ప్రపంచ-విస్తృత సామ్రాజ్యాలలో ఒకదానికి పాలకుడిగా చేసింది. పోర్చుగీసు వారసత్వ యుద్ధంలో ఆయన విజయం 1580లో పోర్చుగలు‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి దారితీసింది. తీరప్రాంత బ్రెజిలు, పర్షియను గల్ఫు ప్రాంతం, ఆఫ్రికను, ఇండియను తీరప్రాంతాలను కలిగి ఉన్న దాని విదేశీ సామ్రాజ్యాన్ని స్పెయిను డొమైను‌లో సమర్థవంతంగా అనుసంధానించింది. 2వ ఫిలిపు నేపుల్సు రాజ్యం, సిసిలీ రాజ్యం, సార్డినియా రాజ్యం, మిలను డచీ మీద స్పానిషు నియంత్రణను ఒప్పందం ద్వారా పునరుద్ఘాటించాడు. 1559లో కేట్యూ-కాంబ్రేసిసు. ఇటలీ స్పెయిను శక్తికి కేంద్ర బిందువుగా మారింది.

### క్షీణత

17వ శతాబ్దం మధ్య నాటికి స్పెయిను ప్రపంచ సామ్రాజ్యానికి దాని ఆర్థిక, పరిపాలనా, సైనిక వనరుల నిర్వహణ ఆర్థికభారంగా మారాయి. మునుపటి శతాబ్దంలో స్పానిషు దళాలు ఫ్రాన్సు, జర్మనీ, నెదర్లాండ్సు‌లో పోరాడి భారీ ప్రాణనష్టాన్ని చవిచూశాయి.దాని విస్తారమైన హోల్డింగు‌లు ఉన్నప్పటికీ, స్పెయిను సైన్యం అవసరమైన ఆధునికీకరణను కోల్పోయింది. విదేశీ సరఫరాదారుల మీద ఎక్కువగా ఆధారపడింది. అయినప్పటికీ స్పెయిను అమెరికాల నుండి సమృద్ధిగా బులియను‌ను కలిగి ఉంది. ఇది దాని సైనిక ప్రయత్నాలను నిలబెట్టుకోవడంలో, దాని పౌర జనాభా అవసరాలను తీర్చడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. ఈ కాలంలో స్పెయిను దాని విదేశీ కాలనీలలో పరిమిత సైనిక ఆసక్తిని ప్రదర్శించింది. *క్రియోలులో* ఉన్నత వర్గాలు (వలసవాదంలో జన్మించిన స్పెయిను దేశస్థులు), *మెస్టిజో*, *ములాట్టో* మిలీషియా (మిశ్రమ స్వదేశీ-స్పానిషుమ్ ఆఫ్రికను-స్పానిషు సంతతికి చెందినవారు) కనీస రక్షణను మాత్రమే అందించారు. తరచుగా అధికార సమతుల్యతను కాపాడుకోవడంలో, స్పానిషు సామ్రాజ్యాన్ని శత్రువుల చేతులలోకి పడకుండా కాపాడటంలో స్వార్థ ప్రయోజనాలతో మరింత ప్రభావవంతమైన మిత్రుల సహాయం పొందారు.

## స్పానిషు బోర్బన్సు (1700–1833)

 స్పెయిను వి ఫిలిపు (పాలన 1700–1746), బోర్బను హౌసు మొదటి స్పానిషు చక్రవర్తి
1700లో పిల్లలు లేని స్పెయిను 2వ చార్లెసు మరణంతో. స్పెయిను కిరీటం స్పానిషు వారసత్వ యుద్ధంలో పోటీ పడింది.
ఉట్రెచ్టు ఒప్పందాలు (1713 ఏప్రిల్ 11) యుద్ధం ముగిసిన తరువాత బోర్బను హౌసు ఫ్రెంచి యువరాజు, ఫ్రాన్సు లూయిసు. మనవడు, అంజౌ ఫిలిపు, స్పెయిను, 5వ ఫిలిపు రాజు అయ్యాడు. అమెరికా, ఫిలిప్పీన్సు‌లో స్పానిషు విదేశీ సామ్రాజ్యాన్ని ఆయన నిలుపుకున్నారు. ఈ స్థావరం స్పానిషు రాచరికం కోసం హాబ్స్‌బర్గ్‌ను సమర్థించిన వారికి దోపిడీలను ఇచ్చింది, స్పానిషు నెదర్లాండ్సు, నేపుల్సు రాజ్యం, మిలను, సార్డినియాలను ఆస్ట్రియాకు; సిసిలీ, మిలను‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలను డచీ ఆఫ్ సావోయికు, జిబ్రాల్టరు, మెనోర్కాలను గ్రేటు బ్రిటను రాజ్యానికి అప్పగించింది. ఈ ఒప్పందం బ్రిటిషు వ్యాపారులకు స్పానిషు అమెరికాలో బానిసలను ముప్పై సంవత్సరాలుగా *అసింటో డి నెగ్రోసు* విక్రయించే ప్రత్యేక హక్కును, అలాగే స్పానిషు వలస రాజ్యాలు, ఓపెనింగు‌లలోని ఓడరేవులకు లైసెన్సు పొందిన ప్రయాణాలను కూడా మంజూరు చేసింది.హాబ్స్‌బర్గ్ పాలన చివరి దశాబ్దాలలో స్పెయిను ఆర్థిక, జనాభా పునరుద్ధరణ నెమ్మదిగా ప్రారంభమైంది. దాని వాణిజ్య కాన్వాయి‌ల పెరుగుదల, ఆ కాలంలో అక్రమ వ్యాపారం వేగవంతమైన పెరుగుదల నుండి ఇది స్పష్టమైంది. (సామ్రాజ్య మార్కెట్లలో ఉత్తర ప్రత్యర్థుల అక్రమ వాణిజ్యం పెరుగుదల కంటే ఈ పెరుగుదల నెమ్మదిగా ఉంది.) అయితే ఈ పునరుద్ధరణ అప్పుడు సంస్థాగత మెరుగుదలగా అనువదించబడలేదు. బదులుగా "శాశ్వత సమస్యలకు సమీప పరిష్కారాలు"గా అనువదించబడింది. ఈ నిర్లక్ష్యం వారసత్వం బోర్బను పాలన ప్రారంభ సంవత్సరాలలో ప్రతిబింబించింది. దీనిలో సైన్యాన్ని అనాలోచితంగా యుద్ధంలోకి దింపారు క్వాడ్రపులు అలయన్సు యుద్ధం (1718–20)). స్పెయిను ఇటలీలో బ్రిటను, ఫ్రాన్సు, సావోయి, ఆస్ట్రియాల కూటమి ద్వారా ఓడిపోయింది. యుద్ధం తరువాత, కొత్త బోర్బను రాచరికం అంతర్జాతీయ సంబంధాలకు చాలా జాగ్రత్తగా వ్యవహరించింది. బోర్బను ఫ్రాన్సు‌తో కుటుంబ కూటమి మీద ఆధారపడింది. సంస్థాగత పునరుద్ధరణ కార్యక్రమాన్ని అనుసరించడం కొనసాగించింది.
కాలనీలలో ప్రయోజనాలకు హాని కలిగించే విధంగా మహానగరంలో పరిపాలనా నియంత్రణ, సామర్థ్యాన్ని ప్రోత్సహించే సంస్కరణలను అమలు చేయడానికి క్రౌన్ కార్యక్రమం, క్రియోలు ఉన్నత వర్గాల కిరీటం పట్ల విధేయతను దెబ్బతీసింది. 1808లో నెపోలియను బోనపార్టే ఫ్రెంచి దళాలు ఐబీరియను ద్వీపకల్పాన్ని ఆక్రమించినప్పుడు. నెపోలియను స్పానిషు బోర్బను రాచరికాన్ని తొలగించి. తన సోదరుడు జోసెఫు బోనపార్టేను స్పానిషు సింహాసనంపై ఉంచాడు. స్పానిషు అమెరికాలో క్రౌన్ పాలన చట్టబద్ధత మీద సంక్షోభం ఏర్పడింది. ఇది స్పానిషు అమెరికను స్వాతంత్ర్య యుద్ధాలు (1808–1826) కు దారితీసింది.

### 18వ శతాబ్దపు ఆర్థిక పరిస్థితులు

 శాన్ ఫెలిప్ డి బరాజాస్ కోట కార్టజేనా డి ఇండియాసు. 1741లో, ప్రస్తుత కొలంబియాలో కార్టజేనా డి ఇండియాసు యుద్ధంలో స్పానిష్ ఈ కోట మీద బ్రిటిషు దాడిని తిప్పికొట్టారు.
18వ శతాబ్దం విదేశీ స్పానిషు సామ్రాజ్యానికి శ్రేయస్సు శతాబ్దం ఎందుకంటే ఈ శతాబ్దం లోపల వాణిజ్యం స్థిరంగా పెరిగింది. ముఖ్యంగా శతాబ్దం రెండవ భాగంలో, బోర్బను సంస్కరణల కింద. కార్టజేనా డి ఇండియాసు కరేబియను ఓడరేవులో బ్రిటిషు దండయాత్రకు వ్యతిరేకంగా కార్టజేనా డి ఇండియాసు యుద్ధంలో స్పెయిను విజయం 19వ శతాబ్దం వరకు అమెరికాలో తన ఆస్తుల మీద స్పెయిను తన ఆధిపత్యాన్ని కాపాడుకోవడానికి సహాయపడింది. కానీ బోర్బను పాలనలో వివిధ ప్రాంతాలు భిన్నంగా వ్యవహరించాయి. న్యూ స్పెయిను ముఖ్యంగా సంపన్నంగా ఉన్నప్పటికీ ఇది స్థిరంగా ఉన్న సంపద అసమానతతో కూడా గుర్తించబడింది. 18వ శతాబ్దంలో న్యూ స్పెయిను‌లో వెండి ఉత్పత్తి ఊపందుకుంది. ఆ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి 1750ల మధ్య ఉత్పత్తి మూడు రెట్లు పెరిగింది. ఆర్థిక వ్యవస్థ, జనాభా రెండూ పెరిగాయి. రెండూ మెక్సికో నగరం చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి. కానీ గని యజమానులు, కిరీటం అభివృద్ధి చెందుతున్న వెండి ఆర్థిక వ్యవస్థ నుండి ప్రయోజనం పొందినప్పటికీ గ్రామీణ బాజియోలోని చాలా మంది జనాభా పెరుగుతున్న భూమి ధరలను, తగ్గుతున్న వేతనాలను ఎదుర్కొన్నారు. వారి భూముల నుండి చాలా మందిని బహిష్కరించడం ఫలితంగా జరిగింది.

బోర్బను రాచరికం రావడంతో కేంద్రీకృత రాష్ట్రం ఆధారంగా బోర్బను వర్తకవాది ఆలోచనల సంగ్రహాలయం వచ్చింది. ఇది మొదట్లో నెమ్మదిగా అమెరికాలో శతాబ్దంలో పెరుగుతున్న వేగంతో అమలులోకి వచ్చింది. 1740ల మధ్య నుండి ఏడు సంవత్సరాల యుద్ధం (1756–63) వరకు షిప్పింగు వేగంగా పెరిగింది. ఇది అక్రమ వాణిజ్యాన్ని నియంత్రణలోకి తీసుకురావడంలో బోర్బన్ల విజయాన్ని కొంతవరకు ప్రతిబింబిస్తుంది. ఏడు సంవత్సరాల యుద్ధం తర్వాత వాణిజ్య నియంత్రణలు సడలించడంతో సామ్రాజ్యంలో షిప్పింగు వ్యాపారం మరోసారి విస్తరించడం ప్రారంభమైంది. 1780లలో అసాధారణ వృద్ధి రేటుకు చేరుకుంది.

అమెరికను కాలనీలతో కాడిజు వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యం ముగియడం చాలా ముఖ్యమైన మార్పులను తెచ్చిపెట్టింది. ముఖ్యంగా స్పానిషు తయారీదారుల పునర్జన్మ. ఆ మార్పులలో ముఖ్యమైనవి స్పానిషు బానిస వ్యాపారంలో కాటలోనియా భాగస్వామ్యం ప్రారంభం, 1780ల మధ్య నాటికి పారిశ్రామికీకరణ యొక్క మొదటి సంకేతాలను చూసిన కాటలోనియా వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న వస్త్ర పరిశ్రమ. ఇది బార్సిలోనాలో ఒక చిన్న, రాజకీయంగా చురుకైన వాణిజ్య తరగతి ఆవిర్భావాన్ని చూసింది. అభివృద్ధి చెందిన ఆర్థిక అభివృద్ధి ఈ వివిక్త జేబు దేశంలోని చాలా ప్రాంతాల సాపేక్ష వెనుకబాటుతనానికి పూర్తి విరుద్ధంగా ఉంది. చాలా మెరుగుదలలు కొన్ని ప్రధాన తీరప్రాంత నగరాలు క్యూబా వంటి ప్రధాన ద్వీపాలలో చుట్టుపక్కల ఉన్నాయి. దాని పొగాకు తోటలు, దక్షిణ అమెరికాలో విలువైన లోహ మైనింగు పునరుద్ధరించబడిన వృద్ధి.

ఆసక్తిలేని దోపిడీకి గురైన రైతు, కార్మిక సమూహాలకు కొత్త పద్ధతులను ప్రవేశపెట్టడానికి ప్రయత్నాలు జరిగినప్పటికీ వ్యవసాయ ఉత్పాదకత తక్కువగానే ఉంది. ప్రభుత్వాలు తమ విధానాలలో అస్థిరంగా ఉన్నాయి. 18వ శతాబ్దం చివరి నాటికి గణనీయమైన మెరుగుదలలు ఉన్నప్పటికీ స్పెయిను ఇప్పటికీ ఆర్థికంగా వెనుకబడి ఉంది. వర్తక వాణిజ్య ఏర్పాట్ల కింద దాని సామ్రాజ్యం బలంగా పెరుగుతున్న మార్కెట్లు డిమాండు చేస్తున్న వస్తువులను అందించడంలో, తిరిగి వాణిజ్యానికి తగిన అవుటు‌లెటు‌లను అందించడంలో ఇబ్బంది పడింది.

పైన పేర్కొన్న "వెనుకబాటుతనం" ప్రకారం వ్యతిరేక దృక్కోణం నుండి ప్రకృతి శాస్త్రవేత్తమ్ అన్వేషకుడు అలెగ్జాండరు వాన్ హంబోల్టు స్పానిషు అమెరికా అంతటా విస్తృతంగా ప్రయాణించారు. 1799 - 1804 మధ్యకాలంలో ఆధునిక శాస్త్రీయ దృక్కోణం నుండి మొదటిసారిగా దానిని అన్వేషించి వర్ణించారు. మెక్సికో భౌగోళిక శాస్త్రానికి సంబంధించిన పరిశోధనలను కలిగి ఉన్న *పొలిటికలు ఎస్సే ఆన్ ది కింగ్‌డమ్ ఆఫ్ న్యూ స్పెయిను* అనే తన రచనలో న్యూ స్పెయిన్ అమెరిన్డియన్లు ఐరోపా‌లోని ఏ రష్యను లేదా జర్మనీ రైతుల కంటే ధనవంతులని ఆయన చెప్పారు. హంబోల్టు అభిప్రాయం ప్రకారం భారతీయ రైతులు పేదవారైనప్పటికీ స్పానిషు పాలనలో వారు స్వేచ్ఛగా ఉన్నారు. బానిసత్వం ఉనికిలో లేదు. వారి పరిస్థితులు ఉత్తర ఐరోపాలోని ఏ ఇతర రైతు లేదా రైతు కంటే చాలా మెరుగ్గా ఉన్నాయి.

పారిసు వంటి ఐరోపాలోని ఇతర నగరాలతో పోలిస్తే న్యూ స్పెయిను‌లో బ్రెడ్, మాంసం వినియోగం, తులనాత్మక విశ్లేషణను హంబోల్టు కూడా ప్రచురించారు. మెక్సికో నగరం సంవత్సరానికి ఒక వ్యక్తి 189 పౌండ్ల మాంసం వినియోగిస్తుంది. పారిసు నివాసులు 163 పౌండ్ల మాంసం వినియోగిస్తారు. మెక్సికన్లు కూడా ఏ యూరోపియన్ నగరంలోనైనా దాదాపు అదే మొత్తంలో బ్రెడ్‌ను వినియోగిస్తారు. పారిసు‌లో ప్రతి వ్యక్తి సంవత్సరానికి 363 కిలోగ్రాముల బ్రెడ్‌ను వినియోగిస్తారు. పారిసు‌లో కంటే కారకాసు ప్రతి వ్యక్తి ఏడు రెట్లు ఎక్కువ మాంసాన్ని వినియోగిస్తారు. ఆ కాలంలో సగటు ఆదాయం యూరోపియను ఆదాయం కంటే నాలుగు రెట్లు ఎక్కువగా ఉందని న్యూ స్పెయిను నగరాలు అనేక యూరోపియను నగరాల కంటే ధనవంతులని వాన్ హంబోల్టు కూడా చెప్పాడు.

### ఇతర సామ్రాజ్యాలతో పోటీ పడటం

ఓరాను‌కు స్పానిష్ యాత్ర (1732)
కార్టేజీనా డీ ఇండియాసు యుద్ధం (1741). ఈ యుద్ధంలో స్పెయిను విజయం అర్ధ శతాబ్దానికి పైగా ఈ ప్రాంతంలో స్పానిషు పాలనను భద్రపరచడంలో సహాయపడింది.
1734లో పోలిషు వారసత్వ యుద్ధం సమయంలో బిటోంటో యుద్ధంలో స్పానిషు దళాలు ఆస్ట్రియన్ల నుండి నేపుల్సు రాజ్యం, సిసిలీ రాజ్యాన్ని సులభంగా తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు 5వ ఫిలిపు నేతృత్వంలోని బోర్బను సంస్థాగత సంస్కరణలు సైనికపరంగా ఫలించాయి. జెంకిన్సు ఇయరు యుద్ధం (1739–42) సమయంలో కార్టజేనా డి ఇండియాసు, శాంటియాగో డి క్యూబా, సెయింటు వ్యూహాత్మక నగరాలను స్వాధీనం చేసుకునే బ్రిటిష్ ప్రయత్నాలను అడ్డుకున్నాయి. అగస్టీను స్పెయిను, జార్జియా దండయాత్ర కూడా వైఫల్యంతో ముగిసింది. ఈ యుద్ధంలో బ్రిటిషు వారు దాదాపు 20,000 మంది మరణించడం లేదా గాయపడడం జరిగింది, స్పానిషు వారు దాదాపు 10,000 మందిని కోల్పోయారు.

1742లో జెంకిన్సు ఇయరు యుద్ధం ఉత్తర అమెరికాలో జరిగిన పెద్ద ఆస్ట్రియను వారసత్వ యుద్ధం, కింగ్ జార్జి యుద్ధంతో విలీనం అయింది. ఫ్రాన్సు‌తో కూడా ఆక్రమించబడిన బ్రిటిషు వారు స్పానిషు నిధి కాన్వాయి‌లను స్వాధీనం చేసుకోలేకపోయారు. అయితే స్పానిషు ప్రైవేటు‌లు ట్రయాంగిలు ట్రేడు మార్గాలలో బ్రిటిషు వ్యాపార షిప్పింగు‌ను లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. స్పానిషు అలారం నార్తు కరోలినా తీరం మీద దాడి చేసి నివాసితుల మీద కప్పం విధించారు. ఐరోపా‌లో స్పెయిను 1741 నుండి ఉత్తర ఇటలీలోని మిలను డచీని మరియా థెరిసా నుండి విడిచిపెట్టడానికి ప్రయత్నిస్తోంది. కానీ సార్డినియాకు చెందిన చార్లెసు 3వ ఇమ్మాన్యుయేలు వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొంది. ఉత్తర ఇటలీలో యుద్ధం 1746 వరకు అనిశ్చితంగా ఉంది. 1748 ఐక్స్-లా-చాపెలు ఒప్పందం నాటికి, స్పెయిను ఉత్తర ఇటలీలో (పరోక్షంగా) పర్మా, పియాసెంజా, గ్వాస్టల్లాను పొందింది.

పోర్చుగలు దండయాత్ర సమయంలో స్పెయిను ఓడిపోయింది. ఏడు సంవత్సరాల యుద్ధం (1756–63) ముగింపులో బ్రిటిషు దళాలకు హవానా, మనీలా రెండింటినీ కోల్పోయింది. ప్రతిస్పందనగా, బోర్బను సంస్కరణలు స్పెయిను ఈ నష్టాల నుండి కోలుకోవడానికి అనుమతించాయి. స్పానిషు దళాలు మెనోర్కా, వెస్ట్ ఫ్లోరిడా (ప్రస్తుత లూసియానా, మిస్సిస్సిప్పి, అలబామా, ఫ్లోరిడా)లను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. అమెరికను విప్లవాత్మక యుద్ధం (1775–83) సమయంలో తాత్కాలికంగా బహామాస్ను ఆక్రమించాయి. అయితే, జిబ్రాల్టరు‌ను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి చేసిన ఫ్రాంకో-స్పానిషు ప్రయత్నం విఫలమైంది.

18వ శతాబ్దంలో ఎక్కువ కాలం, స్పానిషు ప్రైవేటు వ్యక్తులు, డచ్, బ్రిటిషు, ఫ్రెంచి, డానిషు నౌకలు వారి బహుమతులుగా ఉన్న శాంటో డొమింగో నుండి యాంటిల్లెసు శాపంగా ఉన్నారు.

#### పసిఫికు వాయవ్యంలో ప్రత్యర్థి సామ్రాజ్యాలు

 18వ శతాబ్దంలో ఉత్తర అమెరికా పశ్చిమ తీరంలో స్పానిష్ ప్రాదేశిక వాదనలు, రష్యన్లు, బ్రిటిష్ వారు పోటీ పడ్డారు. నూట్కాలో స్పెయిను పేర్కొన్న వాటిలో ఎక్కువ భాగం నేరుగా ఆక్రమించబడలేదు లేదా నియంత్రించబడలేదు.
ఆవిష్కరణ యుగంలో స్పెయిను ఉత్తర అమెరికా మొత్తాన్ని క్లెయిం చేసింది. కానీ ఒక ప్రధాన వనరు కనుగొనబడి స్పానిషు స్థిరనివాసం, క్రౌను పాలన అమలులోకి వచ్చే వరకు వాదనలు ఆక్రమణలోకి అనుమతించబడలేదు. ఫ్రెంచి వారు ఉత్తర అమెరికాలో సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. కరేబియను‌లోని కొన్ని దీవులను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఆంగ్లేయులు ఉత్తర అమెరికా తూర్పు సముద్ర తీరంలో, ఉత్తర అమెరికాలో కొన్ని కరేబియను దీవులలో కూడా కాలనీలను స్థాపించారు. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో స్పానిషు కిరీటం తన ప్రాదేశిక వాదనలను కాపాడుకోవాల్సిన అవసరం ఉందని గ్రహించింది. ముఖ్యంగా ఏడు సంవత్సరాల యుద్ధంలో బ్రిటను ముఖ్యమైన స్పానిషు ఓడరేవులైన హవానా, మనీలాను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు దాని బలహీనత కనిపించిన నేపథ్యంలో మరో ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే, రష్యన్ సామ్రాజ్యం పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి ఉత్తర అమెరికాలోకి విస్తరించి ఇప్పుడు అలాస్కాలో ఉన్ని వ్యాపార స్థావరాలు, ఫోర్టు రాసు, కాలిఫోర్నియా వరకు విస్తరించింది. దక్షిణాన కోటలు ఉన్న గ్రేటు బ్రిటను పసిఫికు తీరంలో స్పెయిను తన భూభాగంగా పేర్కొన్న ప్రాంతాలకు కూడా విస్తరిస్తోంది. కాలిఫోర్నియా మీద తన దుర్బల వాదనలను బలోపేతం చేయడానికి చర్యలు తీసుకుంటూ స్పెయిను 1769లో కాలిఫోర్నియా మిషను ప్లాను చేయడం ప్రారంభించింది. స్పెయిను పసిఫికు వాయవ్య దిశకు వరుస దండయాత్రను కూడా ప్రారంభించి అక్కడ రష్యా గ్రేటు బ్రిటను క్లెయిం చేయబడిన భూభాగాన్ని ఆక్రమించాయి. అలెశాండ్రో మలస్పినా, ఇతరులు స్పెయిను‌కు ప్రయాణించడంతో పసిఫికు వాయవ్య దిశగా స్పానిషు దండయాత్రలు, పసిఫికు వాయవ్యంలో స్పెయిను తన సార్వభౌమత్వాన్ని ప్రకటించడానికి చాలా ఆలస్యం చేసాయి.

నూట్కా సంక్షోభం (1789–1791) స్పెయిను, బ్రిటను‌లను దాదాపు యుద్ధానికి తీసుకువచ్చింది. పసిఫికు వాయవ్యంలో వాదనల మీద ఇది వివాదం, ఇక్కడ రెండు దేశాలు శాశ్వత స్థావరాలను ఏర్పాటు చేయలేదు. సంక్షోభం యుద్ధానికి దారితీసి ఉండేది. కానీ ఫ్రెంచి మద్దతు లేకుండా స్పెయిను బ్రిటిషు నిబంధనలకు లొంగిపోయింది. నూట్కా కన్వెన్షనుతో చర్చలు జరిగాయి. స్పెయిను, గ్రేటు బ్రిటను స్థావరాలను ఏర్పాటు చేయకూడదని అంగీకరించాయి. ఇప్పుడు వాంకోవర్ ద్వీపం పశ్చిమ తీరంలో నూట్కా సౌండు‌కు ఉచిత ప్రాప్యతను అనుమతించాయి. అయినప్పటికీ సంక్షోభం ఫలితం స్పెయిను‌కు అవమానం, బ్రిటను‌కు విజయం ఎందుకంటే స్పెయిను ఉత్తర పసిఫికు తీరంలో అన్ని సార్వభౌమత్వాన్ని ఆచరణాత్మకంగా త్యజించింది.

1806లో బారను నికోలాయి రెజనోవు రష్యను-అమెరికను కంపెనీ వైస్రాయల్టీ ఆఫ్ న్యూ స్పెయిను మధ్య ఒక ఒప్పందం మీద చర్చలు జరపడానికి ప్రయత్నించాడు. కానీ 1807లో ఆయన ఊహించని మరణం ఒప్పంద ఆశలను అన్నింటినీ ముగించింది. 1819 ఆడమ్సు-ఓనిసు ఒప్పందంలో స్పెయిను ఉత్తర అమెరికాలోని పశ్చిమ ప్రాంతంలో తన వాదనలను వదులుకుంది. అక్కడ తన హక్కులను అమెరికాకు అప్పగించింది, అమెరికా ఫ్లోరిడాను కొనుగోలు చేయడానికి అనుమతించింది. న్యూ స్పెయిను, యుఎస్ మధ్య సరిహద్దును ఏర్పాటు చేసింది. రెండు దేశాల మధ్య చర్చలు జరుగుతున్నప్పుడు, స్పానిషు అమెరికను స్వాతంత్ర్య యుద్ధాల కారణంగా స్పెయిను వనరులు విస్తరించబడ్డాయి. ప్రస్తుత అమెరికను నైరుతిలో ఎక్కువ భాగం తరువాత స్పెయిను నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందిన తర్వాత మెక్సికోలో భాగమైంది; మెక్సికను-అమెరికను యుద్ధం తర్వాత మెక్సికో ప్రస్తుత కాలిఫోర్నియా, టెక్సాస్, న్యూ మెక్సికో, ఉటా, నెవాడా, ఆరిజోనా, కొలరాడో, ఓక్లహోమా, కాన్సాసు, నెబ్రాస్కా వ్యోమింగు ప్రాంతాలను $15 మిలియన్లకు అమెరికాకు అప్పగించింది.

#### స్పానిషు లూసియానా నష్టం

 1790లో స్పానిష్ సామ్రాజ్యం. ఉత్తర అమెరికాలో, స్పెయిన్ మిస్సిస్సిప్పి నదికి పశ్చిమాన, కాలిఫోర్నియా నుండి అలాస్కా వరకు పసిఫిక్ తీరానికి ఉన్న భూములను క్లెయిం చేసింది. కానీ అది వాటిని భూమిపై నియంత్రించలేదు. కిరీటం తీరప్రాంత కాలిఫోర్నియాలో మిషన్లు, ప్రెసిడియోలు నిర్మించింది. సార్వభౌమత్వాన్ని నొక్కిచెప్పడానికి పసిఫికు వాయవ్యానికి సముద్ర యాత్రలను పంపింది.
స్పెయిను‌తో అభివృద్ధి చెందుతున్నప్పటికీ ఇప్పటికీ పరిమితం చేయబడిన వాణిజ్యంతో నిరాశ పెరగడంతో కాలనీలలో వాణిజ్యం, సంపద పెరుగుదల రాజకీయ ఉద్రిక్తతలను పెంచింది. సామ్రాజ్యం అంచు కేంద్రంలోని ఉన్నత వర్గాల మధ్య పెరుగుతున్న రాజకీయ ఉద్రిక్తతలను అణిచివేయడానికి పాలన వాణిజ్యాన్ని మెరుగుపరచడంలో సహాయపడటానికి సామ్రాజ్యాన్ని మరింత వదులుగా ఉండే సమాఖ్యగా మార్చాలని అలెశాండ్రో మలాస్పినా చేసిన సిఫార్సును రాచరికం నియంత్రణ కోల్పోతామేమోనని భయపడి అణచివేసింది. 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఫ్రెంచి విప్లవాత్మక, నెపోలియను యుద్ధాలుతో ఐరోపా‌ను అధిగమించబోయే అల్లకల్లోలంలో అంతా తుడిచిపెట్టుకుని పోయింది.

19వ శతాబ్దంలో స్పెయిను కోల్పోయిన మొదటి ప్రధాన భూభాగం విస్తారమైన లూసియానా భూభాగం. దీనిలో కొంతమంది యూరోపియను స్థిరనివాసులు ఉన్నారు. ఇది ఉత్తరాన కెనడా వరకు విస్తరించి ఉంది. 1763లో ఫోంటైను‌బ్లూ ఒప్పందం నిబంధనల ప్రకారం ఫ్రాన్సు దానిని వదులుకుంది. నెపోలియను నాయకత్వంలో ఫ్రెంచి వారు 1800లో శాన్ ఇల్డెఫోన్సో ఒప్పందంలో భాగంగా దీనిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నారు. 1803లో లూసియానా కొనుగోలులో దీనిని యునైటెడు స్టేట్సు‌కు విక్రయించారు. 1803లో నెపోలియను లూసియానా భూభాగాన్ని యునైటెడు స్టేట్సు‌కు విక్రయించడం వలన యునైటెడు స్టేట్సు, స్పెయిను మధ్య సరిహద్దు వివాదాలు తలెత్తాయి. పశ్చిమ ఫ్లోరిడా (1810), మిస్సిస్సిప్పి నది ముఖద్వారం వద్ద మిగిలిన లూసియానా ప్రాంతంలో తిరుగుబాట్లు చెలరేగాయి. చివరికి వారు యునైటెడు స్టేట్సు‌కు అప్పగించబడ్డారు.

దక్షిణ అమెరికాలో మాదిరిగానే మెక్సికను స్వాతంత్ర్య యుద్ధం అనేది స్వాతంత్ర్యం కోసం పోరాడుతున్న లాటిను అమెరికన్లు, రాజు 7వ ఫెర్డినాండు, ఆధ్వర్యంలో స్పానిషు పాలనకు విధేయులుగా ఉండటానికి పోరాడుతున్న లాటిను అమెరికన్ల మధ్య పోరాటం. పదకొండు సంవత్సరాల పోరాటంలో, స్పెయిను మెక్సికోకు కేవలం 9,685 మంది సైనికులను మాత్రమే పంపింది. తొమ్మిది సంవత్సరాల కాలంలో ఉత్తర దక్షిణ అమెరికాలో స్పానిషు అమెరికను రాయలిస్టులను బలోపేతం చేయడానికి 20,000 మంది స్పానిషు సైనికులను పంపారు. అయితే వ్యాధి, పోరాటం ఈ సైనికులలో 16,000–17,000 మంది ప్రాణాలను బలిగొంది. దక్షిణ అమెరికాలో స్పానిషు శక్తి కేంద్రమైన పెరూ వైస్రాయల్టీలో కూడా, రాయలిస్టు సైన్యంలో ఎక్కువ భాగం అమెరికన్లే ఉన్నారు. 1824లో అయాకుచో యుద్ధం తర్వాత పట్టుబడిన రాయలిస్టు సైన్యంలో 1,512 మంది స్పానిషు అమెరికన్లు 751 మంది స్పెయిను దేశస్థులు మాత్రమే ఉన్నారు. స్పెయిను నుండి నేరుగా 6,000 మంది సైనికులను మాత్రమే పెరూకు పంపారు. అయితే మరికొందరు పొరుగున ఉన్న ఆపరేషను థియేటర్ల నుండి వచ్చారు. 1829లో స్పెయిను కేవలం 3,000 మంది సైనికులతో మెక్సికోను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించింది. దీనికి విరుద్ధంగా, స్పెయిను కరేబియను‌లో ఎక్కువ సైనిక నిబద్ధతను ప్రదర్శించింది. 1861లో శాంటో డొమింగోకు 30,000 మంది సైనికులను పంపింది. 1876లో క్యూబాలో 1,00,000 మంది సైనికుల దళాన్ని కొనసాగించింది.

## అమెరికా - పసిఫికు‌లోని చివరి భూభాగాలు (1833–1898)

 1864 డిసెంబరు 1న శాంటో డొమింగోలో స్పానిష్ సైన్యం నియంత్రణలో ఉన్న పట్టణాలు (ఘన ఎరుపు), 1864 నవంబరు ప్రారంభంలో ఆక్రమించబడిన పట్టణాలు (ఎరుపు రూపురేఖలు).
1850లు - 1860లలో స్పెయిను దక్షిణ అమెరికా పశ్చిమ తీరం (చిన్చా దీవుల యుద్ధం), వియత్నాం (కొచ్చిన్చినా ప్రచారం) మెక్సికోతో సహా ప్రపంచవ్యాప్తంగా వలస కార్యకలాపాలలో నిమగ్నమైంది. 1861లో స్పెయిను శాంటో డొమింగోని కలుపుకుంది. ఇది 1821 నుండి స్పెయిన్ నుండి స్వతంత్రంగా ఉంది.
 1844 నుండి హైతి నుండి. ఇది 1863లో గెరిల్లా యుద్ధానికి దారితీసింది. 1865లో స్పెయిను శాంటో డొమింగో నుండి వైదొలిగే సమయానికి తిరుగుబాటుదారులతో పోరాడటానికి 33 మిలియన్లకు పైగా పెసోలు ఖర్చు చేసింది. 10,888 మంది స్పానిషు సైనికులు యుద్ధంలో మరణించారు లేదా గాయపడ్డారు. 18,000 మంది అన్ని కారణాల వల్ల మరణించారు. స్పెయిను పక్షాన నిలిచిన డొమినికన్లు క్యూబాకు మకాం మార్చారు. తరువాత వారు పదేళ్ల యుద్ధం కాలంలో క్యూబా తిరుగుబాటుదారులు స్పానిషు దళాలను ఓడించి తూర్పు క్యూబాలో ఎక్కువ భాగాన్ని నియంత్రించడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు .

 1898లో స్పానిషు-అమెరికను యుద్ధం ప్రారంభంలో స్పానిష్ సామ్రాజ్యం
క్యూబాలో 1868 నుండి 1878 వరకు మొదటి స్వాతంత్ర్య యుద్ధం జరిగింది. దీని ఫలితంగా 1,00,000, 1,50,000 క్యూబను మరణాలు సంభవించాయి. రెండవ స్వాతంత్ర్య యుద్ధం 1895 - 1898 మధ్య జరిగింది. ఈ సమయంలో సుమారు 3,00,000 మంది క్యూబన్లు మరణించారు. వీటిలో దాదాపు 2,00,000 మంది పౌర మరణాలు స్పానిషు నిర్బంధ శిబిరాల వల్ల ఏర్పడిన వ్యాధి, కరువు కారణంగా సంభవించాయి. రెండు సమకాలీన వనరులు 1895 డిసెంబరు నాటికి తిరుగుబాటు సైన్యం 29,850, 42,800 మంది పురుషులను కోల్పోయిందని అనేక మంది క్యూబను జనరల్సు యుద్ధంలో మరణించారని అంచనా వేసింది.

అమెరికను సానుభూతి క్యూబా విప్లవకారుల కోసం యుఎస్‌ఎస్ *మైనె* దురాగతాల నివేదికలు, మునిగిపోవడం కారణంగా పెరిగింది. 1898 ఏప్రిల్ 25న యుఎస్ స్పెయిను‌ మీద యుద్ధం ప్రకటించింది, ఇది స్పానిషు-అమెరికను యుద్ధం ప్రారంభాన్ని సూచిస్తుంది. మనీలా బే శాంటియాగో డి క్యూబాలలో స్పెయిను, పసిఫికు, కరేబియను నౌకాదళాల నాశనం సరఫరా మార్గాలను తెంచుకుంది. దీని ఫలితంగా ఫిలిప్పీన్సు, క్యూబా, ప్యూర్టో రికోలలో స్పానిషు దండులు లొంగిపోయాయి. వీటిలో చివరి రెండు అమెరికా సామ్రాజ్యాల మిగిలిన భూభాగాలలో జరిగాయి. ఈ యుద్ధం పారిసు ఒప్పందం (1898)తో ముగిసింది. దీని ప్రకారం క్యూబా, ప్యూర్టో రికో, గ్వామ్ లను అమెరికాకు అప్పగించి, ఫిలిప్పీన్సు‌ను యుఎస్$20 మిలియన్ల డాలర్లకు విక్రయించింది.తరువాతి సంవత్సరం, స్పెయిను తన మిగిలిన పసిఫికు మహాసముద్ర ఆస్తులను జర్మనీకి జర్మనీ–స్పానిషు ఒప్పందంలో దాని ఆఫ్రికను భూభాగాలను మాత్రమే నిలుపుకుంది. 1899 జూన్ 2న యుద్ధం ముగింపులో బాలెరు, అరోరాలో ముట్టడి చేయబడిన ఫిలిప్పీ న్సు‌లోని చివరి స్పానిషు దండు అయిన ఫిలిప్పీన్సు‌లోని రెండవ యాత్రా బెటాలియను *కాజాడోర్సు*ను ఉపసంహరించుకున్నారు. ఇది ద్వీపసమూహంలో దాదాపు 300 సంవత్సరాల స్పానిషు ఆధిపత్యాన్ని సమర్థవంతంగా ముగించింది.

## ఆఫ్రికాలోని భూభాగాలు (1885–1976)

 స్పానిషు గినియా మ్యాపు
17వ శతాబ్దం చివరి నాటికి మెలిల్లా అల్హుసెమాసు, పెనోను డి వెలెజు డి లా గోమెరా (దీనిని 1564లో తిరిగి తీసుకున్నారు) సామ్రాజ్యంలో భాగం అయ్యాయి. సియుటా (1415 నుండి పోర్చుగీస్ సామ్రాజ్యంలో భాగం మాత్రమే ఐబీరియను యూనియను ముగిసిన తర్వాత స్పెయిను‌తో తమ సంబంధాలను నిలుపుకోవాలని ఎంచుకున్నాయి. స్పెయిను‌తో సియుటా అధికారిక విధేయతను లిస్బను ఒప్పందం గుర్తించింది. 1668) ఓరాను మెర్సు ఎల్ కెబిరు ఆఫ్రికాలో స్పానిషు భూభాగాలుగా మిగిలిపోయాయి. తరువాతి నగరాలు 1708లో కోల్పోయి తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది. 1732లో 4వ చార్లెసు వాటిని విక్రయించాడు.

1778లో ఫెర్నాండో పో (ఇప్పుడు బయోకో), ప్రక్కనే ఉన్న ద్వీపాలు, నైజర్, ఓగోయు నదుల మధ్య ఉన్న ప్రధాన భూభాగానికి వాణిజ్య హక్కులను పోర్చుగీసు వారు దక్షిణ అమెరికాలోని భూభాగానికి బదులుగా స్పెయిను‌కు అప్పగించారు (ఎల్ పార్డో ఒప్పందం). 19వ శతాబ్దంలో కొంతమంది స్పానిషు అన్వేషకులు, మిషనరీలు ఈ జోన్‌ను దాటేవారు. వారిలో మాన్యుయేలు ఇరాడియరు ఉన్నారు. 1848లో స్పానిషు దళాలు ఉత్తర-ఆఫ్రికను తీరంలో ఉన్న రాళ్ల మీద ఫ్రెంచి కదలికను ఊహించి జనావాసాలు లేని చఫారినాసు దీవులను ఆక్రమించాయి.

 జనరలు ప్రిం టెటూవాను యుద్ధం
1860లో టెటువాను యుద్ధం తర్వాత మొరాకో స్పెయిను‌కు 100 మిలియను పెసెటాలను యుద్ధ నష్టపరిహారంగా చెల్లించింది. సిడి ఇఫ్నిను టాంజియర్సు ఒప్పందంలో భాగంగా స్పెయిను‌కు అప్పగించింది. ఇది సిడి ఇఫ్ని అని భావించే శాంటా క్రూజు డి లా మార్ పెక్వెనా పాత అవుటు‌పోస్టు ఆధారంగా ఉంది. తరువాతి దశాబ్దాల ఫ్రాంకో-స్పానిషు సహకారం నగరానికి దక్షిణంగా స్పానిషు రక్షిత ప్రాంతాల స్థాపన, విస్తరణకు దారితీసింది. 1884 బెర్లిన్ సమావేశంలో స్పానిషు ప్రభావం అంతర్జాతీయ గుర్తింపును పొందింది: స్పెయిను సిడి ఇఫ్ని, స్పానిషు సహారాలను సంయుక్తంగా నిర్వహించింది. స్పెయిను గినియా తీరంలో కేప్ బోజాడోరు నుండి క్యాపు బ్లాంకు వరకు కూడా ఒక రక్షితని క్లెయిం చేసింది. జడ్మో ట్రీగ్సు ప్రాంతములోని అడ్రారు (ప్రాంతం) ప్రాంతాల మీద కూడా దావా వేయడానికి ప్రయత్నించింది. మారిటానియా. రియో ముని 1885లో ఒక రక్షిత ప్రాంతంగా 1900లో ఒక కాలనీగా మారింది. గినియా ప్రధాన భూభాగానికి సంబంధించిన విరుద్ధమైన వాదనలను 1900లో పారిస్ ఒప్పందం పరిష్కరించింది. దీని కారణంగా స్పెయిను తూర్పున ఉబాంగి నది వరకు విస్తరించి ఉన్న 3,00,000 చ.కిమీల భూభాగంలో కేవలం 26,000 కి.మీ.2 మాత్రమే మిగిలిపోయిందని వారు మొదట పేర్కొన్నారు.

ఆఫ్రికాలోని స్పానిషు భూభాగాలు (1914)
1893లో క్లుప్త యుద్ధం తరువాత మొరాకో 20 మిలియన్ల పెసెటాల యుద్ధ నష్టపరిహారాన్ని చెల్లించింది. స్పెయిను మెలిల్లా నుండి దక్షిణానికి తన ప్రభావాన్ని విస్తరించింది. 1912లో మొరాకో ఫ్రెంచి, స్పానిషు మధ్య విభజించబడింది. స్పానిషు పరిపాలనకు మాజీ అధికారి అయిన అబ్దేల్క్రిం నేతృత్వంలో రిఫియన్లు తిరుగుబాటు చేశారు. రిఫు యుద్ధం సమయంలో వార్షిక యుద్ధం (1921) స్పానిషు సైన్యం మొరాకో తిరుగుబాటుదారుల మీద ఎదుర్కొన్న ప్రధాన సైనిక ఓటమి. ఒక ప్రముఖ స్పానిషు రాజకీయ నాయకుడు ఇలా ప్రకటించాడు: "*స్పానిషు క్షీణత అత్యంత తీవ్రమైన కాలంలో మనం ఉన్నాము*". ఆన్యువలు విపత్తు తర్వాత, స్పెయిను మొరాకన్లకు వ్యతిరేకంగా జర్మనీ రసాయన ఆయుధాలను ఉపయోగించడం ప్రారంభించింది. 1925 సెప్టెంబరులో మిత్రరాజ్యాల ఫ్రెంచి దళం చిన్న సహకారంతో స్పానిషు సైన్యం, నావికాదళం అల్హుసెమాసు ల్యాండింగు రిఫ్ యుద్ధానికి ముగింపు పలికింది. ఇది సముద్రమార్గాన వాయు శక్తి, ట్యాంకులచే మద్దతు పొందిన చరిత్రలో మొదటి విజయవంతమైన ఉభయచర ల్యాండింగు‌గా పరిగణించబడుతుంది.

1920లో ఆఫ్రికాలో స్పానిష్ అధికారులు
1923లో టాంజియరు ఫ్రెంచి, స్పానిషు, బ్రిటిషు తరువాత ఇటాలియను ఉమ్మడి పరిపాలన కింద అంతర్జాతీయ నగరంగా ప్రకటించబడింది. 1926లో బయోకో రియో ​​ముని స్పానిష్ గినియా కాలనీగా ఐక్యమయ్యారు. ఈ స్థితి 1959 వరకు కొనసాగింది. 1931లో రాచరికం పతనం తరువాత ఆఫ్రికను కాలనీలు రెండవ స్పానిషు రిపబ్లికులో భాగమయ్యాయి. 1934లో ప్రధాన మంత్రి అలెజాండ్రో లెరోక్సు ప్రభుత్వ కాలంలో జనరలు ఓస్వాల్డో కాపాజు నేతృత్వంలోని స్పానిషు దళాలు సిడి ఇఫ్నిలో అడుగుపెట్టి ఆ భూభాగాన్ని ఆక్రమించి 1860లో మొరాకోకు *డి జ్యూరు*ను అప్పగించాయి. రెండు సంవత్సరాల తరువాత ఆర్మీ ఆఫ్ ఆఫ్రికా జనరలు అయిన ఫ్రాన్సిస్కో ఫ్రాంకో, రిపబ్లికను ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసి స్పానిషు అంతర్యుద్ధం (1936–39) ప్రారంభించాడు. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో టాంజియరు‌లో విచీ ఫ్రెంచి ఉనికిని ఫ్రాంకోయిస్టు స్పెయిను అధిగమించింది.

20వ శతాబ్దం మొదటి అర్ధభాగంలో స్పెయిను తన ఆఫ్రికను కాలనీలలో విస్తృతమైన ఆర్థిక మౌలిక సదుపాయాలను అభివృద్ధి చేయడానికి తగినంత సంపద, ఆసక్తిని కోల్పోయింది. అయితే పితృస్వామ్య వ్యవస్థ ద్వారా ముఖ్యంగా బయోకో ద్వీపంలో స్పెయిను పెద్ద కోకో తోటలను అభివృద్ధి చేసింది. దీని కోసం వేలాది మంది నైజీరియను కార్మికులను కార్మికులుగా దిగుమతి చేసుకున్నారు.

 మొరాకో, స్పానిషు భూభాగాలు
1956లో ఫ్రెంచి మొరాకో స్వతంత్రమైనప్పుడు. స్పెయిను స్పానిషు మొరాకోను కొత్త దేశానికి అప్పగించింది. కానీ సిడి ఇఫ్ని, టార్ఫయా ప్రాంతం, స్పానిషు సహారా మీద నియంత్రణను నిలుపుకుంది. మొరాకో సుల్తాను (తరువాత రాజు) 5వ మొహమ్మదు ఈ భూభాగాల మీద ఆసక్తి కలిగి ఉన్నాడు. 1957లో ఇఫ్ని యుద్ధంలో లేదా స్పెయిను‌లో ఫర్గాటెను వార్ (*లా గెరా ఓల్విడాడా*)లో స్పానిషు సహారా మీద విఫల దాడి చేశాడు. 1958లో స్పెయిను టార్ఫయాను 5వ మొహమ్మదు అప్పగించి గతంలో విడిగా ఉన్న సాగుయా ఎల్-హమ్రా (ఉత్తరాన), రియో డి ఓరో (దక్షిణాన) జిల్లాలలో చేరి స్పానిషు సహారా ప్రావిన్సు‌ను ఏర్పాటు చేశాడు.

 1960లో స్పెయిన్ మ్యాప్. ప్రస్తుత ఈక్వటోరియలు గినియా, పశ్చిమ సహారా, అలాగే ఇఫ్ని భూభాగం (మొరాకో) ఇప్పటికీ స్పెయిను‌లో భాగంగా ఉన్నాయి
1959లో గినియా గల్ఫ్లోని స్పానిషు భూభాగం మెట్రోపాలిటను స్పెయిను ప్రావిన్సుల మాదిరిగానే హోదాతో స్థాపించబడింది. స్పానిషు ఈక్వటోరియలు ప్రాంతంగా దీనిని సైనిక పౌర అధికారాలను ఉపయోగించే గవర్నరు జనరలు పాలించారు. 1959లో మొదటి స్థానిక ఎన్నికలు జరిగాయి. మొదటి ఈక్వటోగినియను ప్రతినిధులు స్పానిషు పార్లమెంటులో కూర్చున్నారు. 1963 డిసెంబరు నాటి ప్రాథమిక చట్టం ప్రకారం, భూభాగం రెండు ప్రావిన్సులకు ఉమ్మడి శాసనసభ కింద పరిమిత స్వయంప్రతిపత్తికి అధికారం ఇవ్వబడింది. దేశం పేరు ఈక్వటోగినియను గినియాగా మార్చబడింది. 1968 మార్చిలో ఈక్వటోగినియను జాతీయవాదులు, ఐక్యరాజ్యసమితి ఒత్తిడితో దేశానికి స్వాతంత్ర్యం మంజూరు చేస్తున్నట్లు స్పెయిను ప్రకటించింది.

1969లో అంతర్జాతీయ ఒత్తిడితో స్పెయిను సిడి ఇఫ్నిని మొరాకోకు తిరిగి ఇచ్చింది. స్పానిషు సహారా మీద స్పానిషు నియంత్రణ 1975 మార్చి వరకు కొనసాగింది. ఒత్తిడి కారణంగా మొరాకోలో స్పెయిను సైన్యం ఉపసంహరణకు దారితీసింది. ఈ పూర్వ స్పానిషు కాలనీ భవిష్యత్తు అనిశ్చితంగానే ఉంది.

ఆఫ్రికను ప్రధాన భూభాగంలోని కానరీ దీవులు, స్పానిషు నగరాలు స్పెయిను, యూరోపియన్ యూనియన్ లలో సమాన భాగంగా పరిగణించబడుతున్నాయి. కానీ వేరే పన్ను వ్యవస్థను కలిగి ఉన్నాయి.

అంతర్జాతీయంగా స్పెయిను పరిపాలనా విభాగాలుగా గుర్తింపు పొందినప్పటికీ మొరాకో ఇప్పటికీ సియుటా, మెలిల్లా, ప్లాజాసు డి సోబెరానియా*లను క్లెయిం చేస్తోంది. ఇస్లా పెరెజిలు 2002 జూలై 11న మొరాకో జెండర్‌మెరీ, దళాలు ఆక్రమించాయి. వీరిని రక్తరహిత ఆపరేషను‌లో స్పానిషు నావికాదళం దళాలను తొలగించాయి.*

## సామ్రాజ్య ఆర్థిక విధానం

సెర్రో డి పోటోసి, 1545లో కనుగొనబడింది, పెరూ నుండి వెండికి ఏకైక వనరు, మిటా అని పిలువబడే తప్పనిసరి స్వదేశీ కార్మికులచే పని చేయబడింది.
 స్పానిషు సామ్రాజ్యం ప్రధాన వాణిజ్య మార్గాలు
స్పానిషు సామ్రాజ్యం దాని విదేశీ ఆస్తుల నుండి అనుకూలమైన కారక దానాల నుండి ప్రయోజనం పొందింది. వాటిలో స్వదేశీ జనాభా, గొప్ప మైనింగు ప్రాంతాలు పెద్ద దోపిడీకి గురయ్యాయి. అందువలన పోటీదారులను దూరంగా ఉంచి క్రౌన్ ఒక క్లాసికు క్లోజ్డు వర్తక వ్యవస్థను సృష్టించి నిర్వహించడానికి ప్రయత్నించింది. సామ్రాజ్యంలో ముఖ్యంగా కాస్టిలు క్రౌన్ లోపల సంపదను ఉంచడం. సిద్ధాంతపరంగా హాబ్సు‌బర్గులు రాజ్య గుత్తాధిపత్యాన్ని కొనసాగించడానికి కట్టుబడి ఉన్నప్పటికీ వాస్తవం ఏమిటంటే సామ్రాజ్యం విస్తృతమైన అక్రమ రవాణాతో కూడిన ఒక చిన్న ఆర్థిక రాజ్యం. హాబ్సు‌బర్గుల పాలనలో 16వ - 17వ శతాబ్దాలలో స్పెయిను ఆర్థిక పరిస్థితులు క్రమంగా క్షీణించాయి. ముఖ్యంగా దాని ఫ్రెంచు, డచ్చు, ఇంగ్లీషు ప్రత్యర్థుల పారిశ్రామిక అభివృద్ధికి సంబంధించి సామ్రాజ్యానికి ఎగుమతి చేయబడుతున్న అనేక వస్తువులు స్పెయిను‌లో కాకుండా వాయవ్య ఐరోపాలోని తయారీదారుల నుండి ఉద్భవించాయి. అక్రమ వాణిజ్య కార్యకలాపాలు సామ్రాజ్యం పరిపాలనా నిర్మాణంలో భాగంగా మారాయి. అమెరికాల నుండి పెద్ద ఎత్తున వెండి ప్రవాహాల మద్దతుతో స్పానిషు వర్తక నిబంధనల ద్వారా నిషేధించబడిన వాణిజ్యం క్రౌన్ అధికారులకు, ప్రైవేటు వ్యాపారులకు ఆదాయ వనరుగా ఉపయోగపడింది. ఉదాహరణకు చట్టపరమైన, చట్టవిరుద్ధమైన వాణిజ్యాన్ని పర్యవేక్షించడం ద్వారా బ్యూనసు ఎయిర్సులోని స్థానిక పరిపాలనా నిర్మాణం స్థాపించబడింది. పెరూ, న్యూ స్పెయిను‌లో భారీ వెండి ఉత్పత్తి మీద లభించే ఆదాయాన్ని భూభాగాన్ని నిర్వహించడానికి, విస్తరించడానికి, కాథలిక్కు విశ్వాసాన్ని రక్షించడానికి, ప్రొటెస్టంటిజాన్ని తుడిచిపెట్టడానికి, ఒట్టోమను టర్కిషు బలాన్ని ఓడించడానికి కిరీటం యుద్ధాలను కొనసాగించడానిమి చెల్లించే ఖర్చులు అధిగమించాయి. ఆ ప్రవాహంలో ఎక్కువ భాగం పదహారవ, పదిహేడవ శతాబ్దాల యూరోపియను మత యుద్ధాలలో కిరాయి సైనికులకు చెల్లించింది. ఉత్తర ఐరోపాలో తయారు చేయబడిన వినియోగ వస్తువుల కోసం విదేశీ వ్యాపారులకు చెల్లించింది. విరుద్ధంగా ఇండీసు సంపద స్పెయిను‌ను పేదరికం చేసింది. ఉత్తర ఐరోపాను సుసంపన్నం చేసింది. బోర్బను చక్రవర్తులు తరువాత పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో ఈ మార్గాన్ని తిప్పికొట్టడానికి ప్రయత్నించారు.

స్పెయిను‌లో ఇది బాగా గుర్తించబడింది. రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ మీద రచయితలు *ఆర్బిట్రిస్టాసు,* "జ్ఞాపకాలు, గ్రహించిన సమస్యలు, ప్రతిపాదిత పరిష్కారాలతో" క్రౌన్‌కు సుదీర్ఘ విశ్లేషణలను పంపారు. ఈ ఆలోచనాపరుల అభిప్రాయాల ప్రకారం "రాయలు వ్యయాన్ని నియంత్రించాలి, కార్యాలయ అమ్మకాన్ని నిలిపివేయాలి, చర్చి వృద్ధిని అరికట్టాలి. పన్ను వ్యవస్థను సరిదిద్దాలి, వ్యవసాయ కార్మికులకు ప్రత్యేక రాయితీలు ఇవ్వాలి, నదులను నౌకాయానానికి అనుకూలంగా మార్చాలి. ఎండిన భూములకు సాగునీరు అందించాలి. ఈ విధంగా మాత్రమే కాస్టిలే ఉత్పాదకతను పెంచవచ్చు, దాని వాణిజ్యాన్ని పునరుద్ధరించవచ్చు, డచ్చు జెనోయిసుల మీద విదేశీయుల మీద అవమానకరంగా ఆధారపడటాన్ని అంతం చేయవచ్చు."

 1715 నుండి 1759 వరకు, స్పానిష్ ఓడల ఉత్పత్తిలో మూడవ వంతు హవానా షిప్‌యార్డ్ నుండి వచ్చింది. 1735లో, అదే ఓడరేవులో దాని విస్తరణ అంటే నిర్మాణ సామర్థ్యంలో పెరుగుదల. 18వ శతాబ్దంలో ఈ షిప్‌యార్డ్ కొత్త ప్రపంచంలో అత్యంత పూర్తి డాక్‌యార్డ్‌ను అభివృద్ధి చేసింది.
కరేబియను ఆక్రమణ యుగం ప్రారంభ రోజుల నుండి సెవిల్లె లోని హౌసు ఆఫ్ ట్రేడు (ఎస్టి. 1503) అమలు చేసిన నిర్బంధ విధానాలతో స్పెయిను, ఇండీసు మధ్య వాణిజ్యాన్ని నియంత్రించడానికి కిరీటం ప్రయత్నించింది. కాస్టిలు‌లోని ప్రత్యేక ఓడరేవుల ద్వారా షిప్పింగు జరిగింది: సెవిల్లె, తరువాత కాడిజు, స్పానిషు అమెరికా: వెరాక్రూజు, అకాపుల్కో, హవానా, కార్టగేనా డి ఇండియాసు, కాల్లావో/లిమా, ఫిలిప్పీన్స్: మనీలా. చాలా ప్రారంభ కాలంలో ఇండీసు‌లో చాలా తక్కువ మంది స్పానిషు స్థిరనివాసులు ఉన్నారు. స్పెయిను వారికి తగినంత వస్తువులను సరఫరా చేయగలదు. కానీ పదహారవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో అజ్టెకు, ఇంకా సామ్రాజ్యాలు జయించబడినందున, మెక్సికో, పెరూ రెండింటిలోనూ పెద్ద మొత్తంలో వెండి నిక్షేపాలు కనుగొనబడినందున, స్పానిషు వలసలు పెరిగాయి. వస్తువుల డిమాండు స్పెయిను దానిని సరఫరా చేయగల సామర్థ్యాన్ని మించిపోయింది. విస్తరిస్తున్న వాణిజ్యంలో పెట్టుబడి పెట్టడానికి స్పెయిను‌కు తక్కువ మూలధనం, గణనీయమైన వాణిజ్య సమూహం లేకపోవడంతో జర్మనీలోని జెనోవా, నెదర్లాండ్, ఫ్రాన్స్, ఇంగ్లాండ్లోని బ్యాంకర్లు, వాణిజ్య సంస్థలు పెట్టుబడి మూలధనం, వస్తువులను రెండింటినీ మూసివేసిన వ్యవస్థలో సరఫరా చేశాయి. పదహారవ శతాబ్దంలో కూడా ఆదర్శవంతమైన క్లోజ్డు వ్యవస్థ వాస్తవానికి పనిచేయదని స్పెయిను గుర్తించింది. *ఆర్బిట్రిస్టాసు* విజ్ఞప్తి చేసినప్పటికీ కిరీటం దాని నిర్బంధ నిర్మాణాన్ని మార్చలేదు అలాగే ఆర్థిక వివేకాన్ని సమర్థించలేదు కాబట్టి ఇండీసు వాణిజ్యం నామమాత్రంగా స్పెయిను చేతుల్లోనే ఉంది. కానీ వాస్తవానికి ఇతర యూరోపియను దేశాలను ఇది సుసంపన్నం చేసింది.

 స్థానికంగా పెసో అని పిలువబడే స్పానిష్ డాలర్ స్పానిష్ సామ్రాజ్యం యొక్క ప్రధాన నాణెం, ఈ నాణెం 1739 నుండి వచ్చింది.
సెవిల్లె (తరువాత కాడిజ్) కు వెండి రవాణాను రక్షించడానికి కిరీటం ట్రెజరు ఫ్లీట్సు (Spanish: *flota*) వ్యవస్థను స్థాపించింది. ఇతర యూరోపియను దేశాలలో ఉత్పత్తి చేయబడిన సెవిలియను వ్యాపారులు హౌసు ఆఫ్ ట్రేడు ద్వారా నమోదు చేయబడిన, పన్ను విధించబడిన వినియోగ వస్తువులను రవాణా చేసి, ఆపై ఇండీసు‌కు పంపారు. ఇతర యూరోపియను వాణిజ్య ప్రయోజనాలు సరఫరాలో ఆధిపత్యం చెలాయించాయి. స్పెయిను, ఇండీసు రెండింటిలోనూ స్పానిషు వ్యాపారి సంస్థలు, వారి గిల్డు‌లు (*కాన్సులాడోలు*) కేవలం మధ్యవర్తులుగా వ్యవహరించి లాభాలలో కొంత భాగాన్ని పొందాయి. అయితే ఆ లాభాలు స్పెయిను ఆర్థిక అభివృద్ధిలో తయారీ రంగాన్ని ప్రోత్సహించలేదు. దాని ఆర్థిక వ్యవస్థ వ్యవసాయం మీద ఆధారపడి ఉంది. ఇండీసు సంపద ఉత్తర ఐరోపాలో ముఖ్యంగా ప్రొటెస్టంటు అయిన నెదర్లాండ్సు ఇంగ్లాండు‌లలో శ్రేయస్సుకు దారితీసింది. పదిహేడవ శతాబ్దంలో స్పెయిను శక్తి బలహీనపడటంతో, ఇంగ్లాండు, నెదర్లాండ్సు, ఫ్రెంచి వారు కరేబియను‌లోని దీవులను స్వాధీనం చేసుకోవడం ద్వారా విదేశాలకు ప్రయోజనం పొందారు. ఇది స్పానిషు అమెరికా నిషిద్ధ వస్తువుల వ్యాపారానికి స్థావరంగా మారింది. నిషిద్ధ వస్తువుల వ్యాపారాన్ని అణచివేయాల్సిన క్రౌన్ అధికారులు ఇది వ్యక్తిగత సుసంపన్నతకు మూలంగా ఉన్నందున తరచుగా విదేశీయులతో కుమ్మక్కయ్యారు. స్పెయిను‌లో క్రౌన్ కూడా విదేశీ వ్యాపార సంస్థలతో కుమ్మక్కైంది. ఎందుకంటే వారు జరిమానాలు చెల్లించారు "రాజ్యానికి రాజ్యానికి సంభవించే నష్టాలకు పరిహారం చెల్లించడానికి ఏర్పాటు చేయడం దీని ఉద్దేశ్యం." ఇది వ్యాపారం చేసే స్వదేశీ వ్యాపార సంస్థలకు ప్రమాదంగా మారింది. అది లేకపోతే క్రౌనుకు ఆదాయాన్ని కోల్పోయే అవకాశం ఉంది. విదేశీ వ్యాపారులు వాణిజ్యం గుత్తాధిపత్య వ్యవస్థలో భాగంగా ఉన్నారు. హౌసు ఆఫ్ ట్రేడు సెవిల్లె నుండి కాడిజు‌కు బదిలీ చేయడం వలన విదేశీ వ్యాపార సంస్థలకు స్పానిషు వాణిజ్యంలో మరింత సులభంగా ప్రవేశం లభించింది.

వెండి మైనింగు ఆధారిత స్పానిషు సామ్రాజ్య ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రపంచ మీద ప్రధాన ప్రభావం చూపింది. మూలధనాన్ని పొందే అవకాశం, మైనింగు వలన కలిగే నష్టాన్ని భరించగలిగిన కొంతమంది ఉన్నత మైనింగు వ్యవస్థాపకుల చేతుల్లోనే పెరూ, మెక్సికోలోని గనులు ఉన్నాయి. కిరీటం భూగర్భ సంపద మీద హక్కులను కలిగి ఉన్నందున అవి రాయలు లైసెన్సింగు వ్యవస్థలో పనిచేశాయి. సంస్థ, అన్ని నష్టాలను మైనింగు వ్యవస్థాపకులు స్వీకరించారు. అయితే కిరీటం లాభాలలో 20% భాగాన్ని పొందింది. రాయలు ఐదవ "క్వింటో రియలు" మైనింగు‌లో కిరీటం ఆదాయాలకు అదనంగా పాటియో ప్రక్రియలో స్వచ్ఛమైన వెండి నుండి వెండి ధాతువును వేరు చేయడానికి ఉపయోగించే పాదరసం సరఫరా మీద గుత్తాధిపత్యాన్ని కలిగి ఉంది. ఈ కిరీటం ధరను అధికంగా ఉంచి తద్వారా వెండి ఉత్పత్తి పరిమాణాన్ని తగ్గించింది. స్పెయిను‌కు రవాణా కోసం ఓడరేవులకు రవాణా చేస్తున్నప్పుడు మెక్సికో పెరూ నుండి దాని ప్రవాహాన్ని రక్షించడం వలన సంవత్సరానికి రెండుసార్లు కాన్వాయి వ్యవస్థ (ఫ్లోటా) సెయిలింగు ప్రారంభమైంది. 1628లో డచ్చు ప్రైవేటు పీటు హీను వెండి నౌకాదళాన్ని ఒక్కసారి మాత్రమే స్వాధీనం చేసుకున్నారనే వాస్తవం ద్వారా దాని విజయాన్ని అంచనా వేయవచ్చు. ఆ నష్టం స్పానిషు రాజ్యం దివాలా తీయడానికి, స్పెయిను‌లో ఆర్థిక మాంద్యం దీర్ఘకాలం కొనసాగడానికి దారితీసింది.

గనుల కోసం కార్మికులను సేకరించడానికి స్పానిషు వారు ఉపయోగించిన ఒక పద్ధతిని పంపిణీ అని పిలుస్తారు. ఇది ఒక భ్రమణ నిర్బంధ కార్మిక వ్యవస్థ, ఇక్కడ స్థానిక ప్యూబ్లోలు సంవత్సరంలో నిర్ణీత రోజుల పాటు స్పానిషు గనులు, తోటలలో పని చేయడానికి కార్మికులను పంపవలసి ఉంటుంది. బానిస శ్రమ స్థానంలో రిపార్టిమింటో అమలు చేయబడలేదు. బదులుగా ఉచిత వేతన కార్మికులు, బానిసత్వం, ఒప్పంద కార్మికులకు ఇది ఉనికిలో ఉంది. అయితే స్పానిషు వారు చౌకగా శ్రమను సేకరించడానికి ఇది ఒక మార్గంగా ఉండి తద్వారా మైనింగు ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థను అభివృద్ధి చేసింది.

రిపార్టిమింటో కార్మికులుగా పనిచేసే పురుషులు ఎల్లప్పుడూ ఈ పద్ధతిని ప్రతిఘటించలేదు. కొందరు తమ కుటుంబాలను పోషించడానికి కప్పం చెల్లించడానికి పొలాలను సాగు చేయడంలో సంపాదించిన వేతనాలకు అనుబంధంగా శ్రమ వైపు ఆకర్షితులయ్యారు. మొదట ఒక స్పానియార్డు వైస్రాయి వంటి క్రౌన్ అధికారి అనుమతితో వారి కోసం పని చేయడానికి రిపార్టిమింటో కార్మికులను పొందగలిగాడు. ఈ శ్రమ దేశానికి ముఖ్యమైన వనరులను అందించడానికి కచ్చితంగా అవసరం అనే ఆధారం చూపిస్తూ మాత్రమే దీనిని సాధించగలిగారు. సంవత్సరాలు గడిచేకొద్దీ ఈ పరిస్థితి మరింత దిగజారింది వివిధ సంస్థలు రిపార్టిమింటో కార్మికులను కలిగి ఉన్నాయి. వారు ఎక్కువ గంటలు, తక్కువ వేతనాలకు ప్రమాదకరమైన పరిస్థితులలో పనిచేసే రిపార్టిమింటో కార్మికులను కలిగి ఉన్నారు.

స్పానిష్ వారసత్వ యుద్ధాన్ని ముగించిన ఉట్రెచ్ట్ ఒప్పందంలో భాగంగా 1713లో బ్రిటన్, స్పెయిన్ సంతకం చేసిన అసింటో ఒప్పందం యొక్క ఆంగ్ల అనువాదం యొక్క కవర్. ఈ ఒప్పందం స్పానిష్ అమెరికాలో బానిసలను విక్రయించడానికి స్పానిష్ బానిస వ్యాపారుల గుత్తాధిపత్యాన్ని విచ్ఛిన్నం చేసింది.
ఇతర దేశాల వస్తువులను సరఫరా చేసి స్పెయిను‌ను ఉత్పాదక రంగం లేకుండా చేసి దాని కాలనీలలోని ప్రజలను పేదరికంలోకి నెట్టివేసిన విధానాలను మార్చడానికి బోర్బను యుగంలో ఆర్థిక సంస్కరణలు ప్రయత్నించాయి. ఇది ఒక క్లోజ్డు ట్రేడింగు వ్యవస్థను స్థాపించడానికి ప్రయత్నించింది. కానీ 1713 ఉట్రెచ్టు ఒప్పందం నిబంధనల ద్వారా దీనికి ఆటంకం కలిగింది. బోర్బను ఫ్రెంచు అభ్యర్థి సింహాసనం మీద విజయంతో స్పానిషు వారసత్వ యుద్ధాన్ని ముగించే ఒప్పందం బ్రిటిషు వ్యాపారులు స్పానిషు అమెరికాకు లైసెన్సు (*అసింటో డి నీగ్రోసు*) బానిసలనుతో చట్టబద్ధంగా బానిసలను విక్రయించే నిబంధనను కలిగి ఉంది. పునరుద్ధరించబడిన స్పానిషు గుత్తాధిపత్య వ్యవస్థ అవకాశాన్ని ఈ నిబంధన దెబ్బతీసింది. వ్యాపారులు తమ తయారీ వస్తువుల నిషిద్ధ వ్యాపారంలో పాల్గొనడానికి కూడా ఈ అవకాశాన్ని ఉపయోగించుకున్నారు. క్రౌన్ పాలసీ 1778లో స్వేచ్ఛా వాణిజ్యాన్ని (*కమర్సియో లిబ్రే*) స్థాపించడం ద్వారా చట్టబద్ధమైన వాణిజ్యాన్ని నిషిద్ధం కంటే మరింత ఆకర్షణీయంగా మార్చడానికి ప్రయత్నించింది. దీని ద్వారా స్పానిషు అమెరికను ఓడరేవులు ఒకదానితో ఒకటి వర్తకం చేయవచ్చు. వారు స్పెయిను‌లోని ఏదైనా ఓడరేవుతో వర్తకం చేయవచ్చు. ఇది మూసివేసిన స్పానిషు వ్యవస్థను పునరుద్ధరించడం, పెరుగుతున్న శక్తివంతమైన బ్రిటిషు వారిని అధిగమించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో వెండి ఉత్పత్తి పునరుద్ధరించబడింది. ఉత్పత్తి మునుపటి ఉత్పత్తి కంటే చాలా ఎక్కువగా ఉంది. కిరీటం పాదరసం మీద పన్నులను తగ్గించింది. అంటే ఎక్కువ పరిమాణంలో స్వచ్ఛమైన వెండిని శుద్ధి చేయవచ్చు. వెండి గనులు మెక్సికో, పెరూలో అందుబాటులో ఉన్న మూలధనంలో ఎక్కువ భాగాన్ని గ్రహించాయి. కిరీటం విలువైన లోహాల ఉత్పత్తిని నొక్కి చెప్పింది. వీటిని స్పెయిను‌కు పంపారు. ఆహారాన్ని సరఫరా చేయడానికి ఇండీసు‌లో కొంత ఆర్థిక అభివృద్ధి జరిగింది. కానీ వైవిధ్యభరితమైన ఆర్థిక వ్యవస్థ ఉద్భవించలేదు. బోర్బను శకం ఆర్థిక సంస్కరణలు రెండూ ఐరోపాలో భౌగోళిక రాజకీయ పరిణామాల ద్వారా రూపొందించబడి ప్రభావితమయ్యాయి. బోర్బను సంస్కరణలు స్పానిషు వారసత్వ యుద్ధం నుండి ఉద్భవించాయి. ప్రతిగా అమెరికాలోని దాని వలస మార్కెట్ల మీద తన నియంత్రణను కఠినతరం చేయడానికి కిరీటం చేసిన ప్రయత్నం వాటిని యాక్సెసు చేయడానికి పోటీ పడుతున్న ఇతర యూరోపియను శక్తులతో మరింత సంఘర్షణకు దారితీసింది. 1700లలో దాని కఠినమైన విధానాలపై వరుస ఘర్షణలకు దారితీసిన తరువాత, స్పెయిను సంస్కరించబడిన వాణిజ్య వ్యవస్థ 1796లో బ్రిటను‌తో యుద్ధానికి దారితీసింది. అమెరికాలో అదే సమయంలో ఆర్థిక విధానాల కారణంగా బోర్బన్లు వివిధ ప్రాంతాలలో వేర్వేరు ప్రభావాలను చూపారు. ఒక వైపు, న్యూ స్పెయిను‌లో వెండి ఉత్పత్తి బాగా పెరిగి ఆర్థిక వృద్ధికి దారితీసింది. కానీ పునరుజ్జీవింపబడిన మైనింగు రంగం లాభాలలో ఎక్కువ భాగం మైనింగు ఉన్నత వర్గాలకు, రాజ్య అధికారులకు వెళ్ళింది. అయితే న్యూ స్పెయిను గ్రామీణ ప్రాంతాలలో గ్రామీణ కార్మికుల పరిస్థితులు క్షీణించాయి. ఇది తదుపరి తిరుగుబాట్లను ప్రభావితం చేసే సామాజిక అశాంతికి దోహదపడింది.

## శాస్త్రీయ పరిశోధనలు - యాత్రలు

 ఫ్రెడరికు జార్జి వీట్షుచే రూపొందించబడిన అలెగ్జాండరు వాన్ హంబోల్టు చిత్రం, 1806
స్పానిషు అమెరికను జ్ఞానోదయం శాస్త్రీయ యాత్రల ద్వారా స్పెయిను విదేశీ సామ్రాజ్యం గురించి భారీ సమాచారాన్ని అందించింది. స్పానిషు అమెరికాలో అత్యంత ప్రసిద్ధ యాత్రికుడు ప్రష్యను శాస్త్రవేత్త అలెగ్జాండరు వాన్ హంబోల్టు, ఆయన ప్రయాణ రచనలు, ముఖ్యంగా *న్యూ స్పెయిను రాజ్యం మీద రాజకీయ వ్యాసం*, శాస్త్రీయ పరిశీలనలు స్పానిషు అమెరికా చరిత్రకు ముఖ్యమైన వనరులుగా ఉన్నాయి. హంబోల్టు యాత్రకు క్రౌన్ అధికారం ఇచ్చింది. కానీ ఆయన వ్యక్తిగత సంపద నుండి స్వయం నిధులతో నిధులు సమకూర్చబడింది. ప్రసిద్ధ హంబోల్టు యాత్రకు ముందు బోర్బను క్రౌన్ రాష్ట్ర-నిధులతో కూడిన శాస్త్రీయ శోధనను ప్రోత్సహించింది. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దపు మతాధికారులు శాస్త్రీయ జ్ఞానం విస్తరణకు దోహదపడ్డారు. వీరిలో జోసు ఆంటోనియో డి అల్జాటు, రామిరేజు, జోసు సెలెస్టినో మ్యూటిసు ఉన్నారు.

స్పానిషు కిరీటం అనేక ముఖ్యమైన శాస్త్రీయ యాత్రలకు నిధులు సమకూర్చింది: పెరూ వైస్రాయల్టీకి బొటానికలు ఎక్స్‌పెడిషను (1777–78); న్యూ గ్రెనడాకు రాయలు బొటానికలు ఎక్స్‌పెడిషను (1783–1816); న్యూ స్పెయిను‌కు రాయలు బొటానికలు ఎక్స్‌పెడిషను (1787–1803); బొటానికా దీనిని ఏ మేధావులు పరిశీలించడం లేదు. ట్రాన్సు‌పసిఫికు భాషలకు మద్దతు ఇవ్వడానికి క్రౌన్ అనేక పసిఫికు వాయవ్య ప్రాంతానికి స్పానిషు యాత్రలకు నిధులు సమకూర్చినప్పటికీ, మలస్పినా-బస్టామంటే‌ ఎక్స్‌పెడిషను శాస్త్రీయ ప్రయోజనాల కోసం క్రౌన్ 1804లో వలస జనాభాకు మశూచికి వ్యతిరేకంగా టీకాలు వేయడానికి బాల్మిసు ఎక్స్‌పెడిషనుకు కూడా నిధులు సమకూర్చింది.

పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో జరిగిన పరిశోధనలలో ఎక్కువ భాగం ఎప్పుడూ ప్రచురించబడలేదు లేదా వ్యాప్తి చేయబడలేదు. దీనికి కారణం కిరీటం మీద బడ్జెట్టు పరిమితులు. ఇరవయ్యవ శతాబ్దం చివరి నుండి స్పెయిను, స్పానిషు సామ్రాజ్యంలో సైన్సు చరిత్ర మీద పరిశోధనలు వికసించాయి. ప్రాథమిక వనరులు మేధావుల సంచికలలో ప్రచురించబడ్డాయి లేదా తిరిగి విడుదల చేయబడ్డాయి. అలాగే గణనీయమైన సంఖ్యలో ముఖ్యమైన మేధావుల అధ్యయనాల ప్రచురణ కూడా జరిగింది.

## లెగసీ

పదిహేడవ శతాబ్దం చివరిలో స్పానిషు సామ్రాజ్యం దాని అత్యున్నత స్థాయి నుండి క్షీణించినప్పటికీ. దాని స్పష్టమైన భౌగోళిక పరిధి కారణంగా ఇది ఇతర యూరోపియన్లకు అద్భుతంగా మిగిలిపోయింది. 1738లో రచన ఆంగ్ల రచయిత సామ్యూలు జాన్సను పేదల పట్ల జాలితో స్వర్గం భద్రపరచబడిందా, మార్గం లేని వ్యర్థాలు లేదా, కనుగొనబడని తీరం లేదా, అనంతమైన ప్రధాన భూభాగంలో రహస్య ద్వీపం లేదా, స్పెయిను ఇంకా క్లెయిం చేయని ప్రశాంతమైన ఎడారి లేదా?" అని ప్రశ్నించారు.

స్పానిషు సామ్రాజ్యం పశ్చిమ అర్ధగోళంలో భారీ భాషా, మత, రాజకీయ, సాంస్కృతిక, పట్టణ నిర్మాణ వారసత్వాన్ని మిగిల్చింది. నేడు 519 మిలియన్లకు పైగా స్థానికంగా మాట్లాడేవారితో, కాస్టిలే భాష - కాస్టిలియను, "*కాస్టెల్లానో*" - ఐబీరియా నుండి స్పానిషు అమెరికాలో ప్రవేశపెట్టబడిన ఫలితంగా స్పానిషు ప్రపంచంలో రెండవ అత్యధికంగా మాట్లాడే స్థానిక భాషగా మారింది. తరువాత దీనిని వారసత్వ స్వతంత్ర రిపబ్లిక్కు‌ల ప్రభుత్వాలు విస్తరించాయి. ఫిలిప్పీన్సు‌లో, స్పానిషు–అమెరికను యుద్ధం (1898) ద్వీపాలను అమెరికా అధికార పరిధిలోకి తెచ్చింది. పాఠశాలల్లో ఇంగ్లీషును విధించారు. స్పానిషు ద్వితీయ అధికారిక భాషగా మారింది. యుద్ధం వ్యాధుల వల్ల స్థానిక జనాభా క్షీణించడం లేదా స్థానిక ప్రజలు వలసవాదులతో కలిసిపోవడం, స్పానిషు భాష బోధించబడి కాలక్రమేణా వ్యాప్తి చెందడం వలన సామ్రాజ్యం అంతటా అనేక స్థానిక భాషలు తరచుగా కనుమరుగయ్యాయి.

విదేశాలలో స్పానిషు సామ్రాజ్యం ముఖ్యమైన సాంస్కృతిక వారసత్వం రోమను కాథలిక్కు మతం స్పానిషు అమెరికా, ఫిలిప్పీన్సు‌లో ప్రధాన మత విశ్వాసంగా మిగిలిపోయింది. స్థానిక ప్రజల క్రైస్తవ సువార్త ప్రచారం కిరీటం కీలక బాధ్యత. దాని సామ్రాజ్య విస్తరణకు ఇది సమర్థన. స్థానికులను నియోఫైట్లుగా పరిగణించినప్పటికీ, స్థానిక పురుషులు అర్చకత్వంలో నియమించబడటానికి వారి విశ్వాసంలో తగినంత పరిణతి చెందకపోయినా, స్థానికులు కాథలిక్కు విశ్వాస సమాజంలో భాగం అయ్యారు. ఇంక్విజిషను ద్వారా కాథలిక్కు సనాతన ధర్మాన్ని అమలు చేశారు. ముఖ్యంగా క్రిప్టో-యూదులు, ప్రొటెస్టంట్లను లక్ష్యంగా చేసుకున్నారు. పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో వారి స్వాతంత్ర్యం తర్వాత వరకు స్పానిషు అమెరికను రిపబ్లిక్కు‌లు ఇతర మత విశ్వాసాల పట్ల సహనాన్ని అనుమతించలేదు. కాథలిక్కు సెలవుల ఆచారాలు తరచుగా బలమైన ప్రాంతీయ వ్యక్తీకరణలను కలిగి ఉంటాయి. స్పానిషు అమెరికాలోని అనేక ప్రాంతాలలో ముఖ్యమైనవిగా ఉంటాయి. ఆచారాలలో డెడ్ ఆఫ్ ది డెడు, కార్నివాలు, హోలీ వీక్, కార్పసు క్రిస్టి నృత్య దెయ్యాలు, ఎపిఫనీ మెక్సికోలోని వర్జిను ఆఫ్ గ్వాడాలుపు వంటి జాతీయ సాధువుల రోజులు ఉన్నాయి.

రాజకీయంగా, వలసరాజ్యాల యుగం ఆధునిక స్పానిషు అమెరికాను బలంగా ప్రభావితం చేసింది. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత కొత్త గణతంత్రాల మధ్య సరిహద్దులకు, దేశాలలో రాష్ట్ర విభజనలకు స్పానిషు అమెరికాలో సామ్రాజ్యం ప్రాదేశిక విభజనలు ఆధారం అయ్యాయి. లాటిను అమెరికను స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాల సమయంలో తరువాత కాడిల్లిస్మో పెరుగుదల ఈ ప్రాంతంలో నిరంకుశత్వ వారసత్వాన్ని సృష్టించిందని తరచుగా వాదించబడుతుంది. వలసరాజ్యాల కాలంలో ప్రాతినిధ్య సంస్థల గణనీయమైన అభివృద్ధి జరగలేదు. ఫలితంగా జాతీయ కాలంలో శాసన అధికారం కంటే కార్యనిర్వాహక అధికారం తరచుగా బలంగా మారింది.

ఇది వలసరాజ్యాల వారసత్వం ఈ ప్రాంతంలో అత్యంత అణచివేతకు గురైన శ్రామికవర్గాన్ని కలిగి ఉందని ఒక ప్రసిద్ధ అపోహకు దారితీసింది. తిరుగుబాట్లు, అల్లర్లు తరచుగా ఈ తీవ్రమైన అణచివేతకు రుజువుగా కనిపిస్తాయి. అయితే ప్రజాదరణ లేని ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటు చేసే సంస్కృతి విస్తృతమైన నిరంకుశత్వాన్ని ధ్రువీకరించడం మాత్రమే కాదు. వలస వారసత్వం తిరుగుబాటు రాజకీయ సంస్కృతిని మిగిల్చింది (కానీ ఎల్లప్పుడూ తీరని చివరి చర్యగా కాదు). ఈ ప్రాంతంలోని పౌర అశాంతిని కొందరు రాజకీయ ప్రమేయానికి ఒక రూపంగా చూస్తారు. స్పానిషు అమెరికాలో రాజకీయ విప్లవాల రాజకీయ సందర్భం కొత్త జాతీయ రాజకీయ నిర్మాణాలను ఏర్పరచడానికి ఉదారవాద ఉన్నత వర్గాలు పోటీ పడిన విధంగా అర్థం చేసుకోబడినప్పటికీ ఆ ఉన్నత వర్గాలు కూడా సామూహిక దిగువ-తరగతి రాజకీయ సమీకరణ, భాగస్వామ్యానికి ప్రతిస్పందించాయి.

స్పానిషు కాలంలో అమెరికాలో వందలాది పట్టణాలు, నగరాలు స్థాపించబడ్డాయి. వలసరాజ్యాల కేంద్రాలు, భవనాలు ఇప్పుడు యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశాలుగా గుర్తించబడి పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తున్నాయి. స్పష్టమైన వారసత్వంలో విశ్వవిద్యాలయాలు, కోటలు, నగరాలు, కేథడ్రల్సు, పాఠశాలలు, ఆసుపత్రులు, మిషన్లు, ప్రభుత్వ భవనాలు, వలసరాజ్యాల నివాసాలు ఉన్నాయి. వీటిలో చాలా వరకు నేటికీ ఉన్నాయి. శతాబ్దాల క్రితం స్పానిషు ఇంజనీర్లు నిర్మించిన ప్రదేశాలలో నేటికీ అనేక రోడ్లు, కాలువలు, ఓడరేవులు లేదా వంతెనలు ఉన్నాయి. స్పానిషు మేధావులు, కాథలికు మిషనరీలు అమెరికాలోని పురాతన విశ్వవిద్యాలయాలను స్థాపించారు. స్పానిషు సామ్రాజ్యం విస్తారమైన సాంస్కృతిక, భాషా వారసత్వాన్ని వదిలివేసింది. సాంస్కృతిక వారసత్వం సంగీతం, వంటకాలు ఫ్యాషను‌లో కూడా ఉంది. వీటిలో కొన్ని యునెస్కో అవ్యక్త సాంస్కృతిక వారసత్వం హోదాను పొందాయి.

స్పానిషు అమెరికాలో సుదీర్ఘ వలసరాజ్యాల కాలం ఫలితంగా స్థానిక ప్రజలు, యూరోపియన్లు, ఆఫ్రికన్లు జాతి వారీగా వర్గీకరించబడి క్రమానుగతంగా ర్యాంకు పొందారు. ఇది ఉత్తర అమెరికాలోని యూరోపియను కాలనీల కంటే చాలా భిన్నమైన సమాజాన్ని సృష్టించింది. పోర్చుగీసుతో కలిసి, స్పానిషు సామ్రాజ్యం గొప్ప ట్రాన్సు-ఓషియానికు వాణిజ్య మార్గాలను తెరవడం ద్వారా, పాశ్చాత్యదేశాలకు తెలియని భూభాగాలు, మహాసముద్రాల అన్వేషణ ద్వారా నిజమైన ప్రపంచ వాణిజ్యానికి పునాదులు వేసింది. స్పానిషు డాలరు ప్రపంచంలో మొట్టమొదటి ప్రపంచ కరెన్సీగా మారింది.

ఈ వాణిజ్యం లక్షణాలలో ఒకటి గొప్ప కొలంబియను ఎక్స్ఛేంజులో పాత ప్రపంచం, కొత్త ప్రపంచం మధ్య పెంపుడు జంతువులు, జంతువుల శ్రేణిలో ఉన్నాయి. అమెరికాకు పరిచయం చేయబడిన కొన్ని సాగులలో ద్రాక్ష, గోధుమ, బార్లీ, ఆపిల్, సిట్రసు పండ్లు ఉన్నాయి; కొత్త ప్రపంచానికి పరిచయం చేయబడిన జంతువులలో గుర్రాలు, గాడిదలు, పశువులు, గొర్రెలు, మేకలు, పందులు, కోళ్లు ఉన్నాయి. పాత ప్రపంచం అమెరికా నుండి మొక్కజొన్న, బంగాళాదుంపలు, మిరపకాయలు, టమోటాలు, పొగాకు, బీన్స్, స్క్వాష్, కోకో (చాక్లెట్), వనిల్లా, అవకాడోలు, పైనాపిల్సు, చూయింగు గమ్, రబ్బరు, వేరుశెనగలు, జీడిపప్పు, బ్రెజిలు గింజలు, పెకాన్లు, బ్లూబెర్రీలు, స్ట్రాబెర్రీలు, క్వినోవా, అమరాంతు, చియా, కిత్తలి, ఇతరాలు వంటివి ఉన్నాయి. ఈ మార్పిడుల ఫలితంగా అమెరికాలోనే కాకుండా ఐరోపా, ఆసియాలో కూడా వ్యవసాయ సామర్థ్యం గణనీయంగా మెరుగుపడింది. యూరోపియన్లు, ఆఫ్రికన్లు తీసుకువచ్చిన వ్యాధులు, మశూచి, మీజిల్సు, టైఫసు, ఇతరులు రోగనిరోధక శక్తి లేని దాదాపు అన్ని స్థానిక జనాభాను నాశనం చేశాయి.

సాంస్కృతిక ప్రభావాలు కూడా ఉన్నాయి. వీటిలో దక్షిణ అర్జెంటీనా, చిలీ నుండి యునైటెడు స్టేట్సు ఆఫ్ అమెరికా వరకు, ఫిలిప్పీన్సు వరకు ప్రతిదానిలోనూ వాస్తుశిల్పం, ఆహారం, సంగీతం, కళ, చట్టం ప్రభావాన్ని చూడవచ్చు. విభిన్న ప్రజల సంక్లిష్ట మూలాలు, పరిచయాలు పూర్వ వలస ప్రాంతాలలో నేడు స్పష్టంగా కనిపించే విభిన్న రూపాలలో సాంస్కృతిక ప్రభావాలు కలిసి రావడానికి దారితీశాయి.

### గ్యాలరీ

* మెక్సికో సిటీ కేథడ్రలు ఫోటో ఇది అమెరికాలోని అతిపెద్ద కేథడ్రలు‌లలో ఒకటి. ఇది అజ్టెకు ప్రధాన కూడలి శిథిలాల మీద నిర్మించబడింది.
* ప్రపంచంలోని పురాతన గడియారం – హోండురాసు 30 అద్భుతాలు. దీనిని 17వ శతాబ్దంలో అల్హంబ్రా అరబ్ ప్యాలెసు నుండి స్పానిషు కాలనీలకు తీసుకువచ్చారు.
* పోపాయానా, కొలంబియా *ప్లాజా డి అర్మాసు*. స్పెయిను హిస్పానికు అమెరికాలో దాని ప్రజా చతురస్ర శైలిని కలిగి ఉంది.
* మెక్సికో, మెక్సికోలోని శాన్ లూయిసు పోటోసిలోని కార్మెను చర్చి ఆలయం.
* రూఫు టైల్సు స్పానిషు వలసరాజ్యాల కారణంగా ఒక సాధారణ హిస్పానికు అమెరికను నిర్మాణ అంశం. శాంటా ఫే, అర్జెంటీనాలోని బైగోరియా గ్రెనేడియరులో ఎవా పెరాను స్కూలు హాస్పిటలు.
* నేషనలు ప్యాలెసు (మెక్సికో) వద్ద డియెగో రివెరా రాసిన కుడ్యచిత్రం వివరాలు
* (ఛాతీ) కాలనీ మెక్సికో నుండి 1772. మెట్రోపాలిటను మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్టు

## మూలాలు

ఉల్లేఖన లోపం: "lower-alpha" అనే గ్రూపులో `<ref>` ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన `<references group="lower-alpha"/>` ట్యాగు కనబడలేదు