# టాంగ్ రాజవంశం

| Tang唐 |
| --- |
| * 618–690, 705–907
* (690–705: Wu Zhou)
 |
| The empire in 661, when it reached its greatest extent
మూస:Legend-table |
| రాజధాని | * Chang'an (618–904)
* Luoyang (904–907)
 |
| Common languages | Middle Chinese |
| Religion  | * **Main religions:** Chinese Buddhism
* Taoism
* Chinese folk religion
* **Others:**
Nestorian Christianity
* Chinese Manichaeism
* Zoroastrianism
* Islam
 |
| ప్రభుత్వం | Absolute monarchy |
| Emperor |   |
|  |
| • 618–626 (first)  | Emperor Gaozu |
| • 626–649  | Emperor Taizong |
| • 712–756  | Emperor Xuanzong |
| • 904–907 (last)  | Emperor Ai |
|  |
| Historical era | Medieval East Asia |
|  |
| • Established  | June 18, 618 |
| • Wu Zhou interregnum  | 690–705 |
| • An Lushan rebellion  | 755–763 |
| • Abdication in favour of Later Liang  | June 1, 907 |
|  |
| విస్తీర్ణం |
| 715 | 5,400,000 km2 (2,100,000 sq mi) |
| జనాభా |
|  |
| • 7th century  | 50 million |
| • 9th century  | 80 million |
|  |
| ద్రవ్యం | Cash coins |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Preceded by** | **Succeeded by** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | Sui dynasty |
|  | Western Turkic Khaganate |
|  | Eastern Turkic Khaganate |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| Later Liang |  |
| Yang Wu |  |
| Wuyue |  |
| Min |  |
| Former Shu |  |
| Liao dynasty |  |
| Second Turkic Khaganate |  |

 |

 |

| టాంగ్ రాజవంశం |
| --- |
|  |
| "Tang dynasty" in Chinese characters |
| Chinese | 唐朝 |
|  |
| Hanyu Pinyin | Tángcháo |
|  |
|

| Transcriptions |
| --- |
| Standard Mandarin |
| Hanyu Pinyin | Tángcháo |
| Bopomofo | మూస:Bpmfsp |
| Wade–Giles | [[[:మూస:Tonesup]]] Error: {{Transliteration}}: transliteration text not Latin script (pos 4: మ) (help) |
| Tongyong Pinyin | Táng-cháo |
| IPA | [tʰɑ̌ŋ.tʂʰɑ̌ʊ] |
| Wu |
| Romanization | Daon zau |
| Yue: Cantonese |
| Yale Romanization | Tòhngchìuh |
| Jyutping | Tong4 ciu4 |
| IPA | మూస:IPAc-yue |
| Southern Min |
| Hokkien POJ | Tông-tiâu |
| Tâi-lô | Tông-tiâu |
| Middle Chinese |
| Middle Chinese | dang djew |

 |
|  |

**టాంగు రాజవంశం** (చైనీస్: 唐朝), లేదా **టాంగు సామ్రాజ్యం**, అనేది క్రీ.శ. 618 నుండి 907 వరకు చైనాను పరిపాలించిన ఒక చైనా సామ్రాజ్య రాజవంశం; దీని మధ్యలో 690, 705 మధ్య కాలంలో ఒక అంతర పాలన (ఇంటరెగ్నం) ఉంది. దీనికి ముందు సుయి రాజవంశం పాలన సాగింది. దీని తర్వాత ఐదు రాజవంశాలు, పది రాజ్యాల కాలం వచ్చింది. చరిత్రకారులు సాధారణంగా టాంగు కాలాన్ని చైనా నాగరికతలో ఒక అత్యున్నత దశగానూ, విశ్వజనీన సంస్కృతికి ఒక స్వర్ణయుగంగానూ పరిగణిస్తారు. టాంగు భూభాగం దాని తొలి పాలకుల సైనిక దండయాత్రల ద్వారా విస్తరించబడి హాన్ రాజవంశం భూభాగానికి దీటుగా నిలిచింది.

సుయి రాజవంశం క్షీణిస్తున్న కాలాన్ని సద్వినియోగం చేసుకొని వారి అంతిమ పతనానికి కారణమైన లీ కుటుంబం ఈ రాజవంశాన్ని స్థాపించింది; తద్వారా ఈ రాజవంశ పాలన మొదటి అర్ధభాగంలో పురోగతి, స్థిరత్వంతో కూడిన ఒక నూతన శకానికి నాంది పలికింది. 690–705 మధ్య కాలంలో ఈ రాజవంశ పాలన అధికారికంగా అంతరాయానికి గురైంది; ఆ సమయంలో మహారాణి వూ జెటియను సింహాసనాన్ని అధిష్టించి, వూ ఝౌ రాజవంశాన్ని ప్రకటించుకుంది. తద్వారా చైనా చరిత్రలో సింహాసనాన్ని అధిష్టించిన ఏకైక చట్టబద్ధమైన మహారాణిగా నిలిచింది. ఈ రాజవంశ పాలన చివరి అర్ధభాగంలో సంభవించిన ఆన్ లుషాన్ తిరుగుబాటు (755–763) తీవ్ర విధ్వంసానికి, కేంద్ర అధికార క్షీణతకు దారితీసింది.

గత సుయ్ రాజవంశం మాదిరిగానే టాంగు రాజవంశం కూడా ప్రామాణిక పరీక్షలు, సిఫార్సుల ద్వారా విద్యావంతులైన అధికారులను నియమించుకుంటూ ఒక పౌర సేవా వ్యవస్థను (సివిల్-సర్వీసు సిస్టం) కొనసాగించింది. 9వ శతాబ్దంలో "జియెడుషి" అని పిలువబడే ప్రాంతీయ సైనిక గవర్నర్ల ఆవిర్భావం అప్పటి పౌర వ్యవస్థను బలహీనపరిచింది. 9వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థం నాటికి ఆ రాజవంశం, కేంద్ర ప్రభుత్వం క్షీణ దశకు చేరుకున్నాయి; వ్యవసాయ తిరుగుబాట్ల ఫలితంగా భారీ ఎత్తున జనాభా నష్టం, ప్రజల స్థానభ్రంశం, విస్తృతమైన పేదరికం, ప్రభుత్వ పనితీరులో మరింత లోపం ఏర్పడ్డాయి. ఇవి అంతిమంగా 907లో ఆ రాజవంశం పతనానికి దారితీశాయి.

టాంగు రాజవంశం ఉనికిలో ఉన్న కాలంలో ఎక్కువ భాగం చాంగాను (ప్రస్తుతం జియాను) వద్ద ఉన్న ఆ రాజధాని నగరం ప్రపంచంలోనే అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరంగా వెలుగొందింది. 7వ, 8వ శతాబ్దాలలో జరిగిన రెండు జనాభా గణనల ప్రకారం ఆ సామ్రాజ్యం జనాభా సుమారు 50 మిలియన్లుగా అంచనా వేయబడింది; రాజవంశం అంతమయ్యే నాటికి ఈ సంఖ్య సుమారు 80 మిలియన్లకు పెరిగింది. తన విస్తారమైన ప్రజల నుండి, ఆ రాజవంశం వందల వేల మందితో కూడిన వృత్తిపరమైన నిర్బంధ సైన్యాలను సమీకరించింది. ఈ సైన్యాలను ఉపయోగించి అంతర ఆసియా (ఇన్నరు ఆసియా), "పట్టు మార్గం" (సిల్కు రోడ్డు) వెంబడి ఉన్న లాభదాయక వాణిజ్య మార్గాల మీద ఆధిపత్యం కోసం, వారు సంచార జాతుల శక్తులతో పోరాడారు. సుదూర రాజ్యాలు, దేశాలు టాంగు ఆస్థానానికి కప్పం చెల్లించేవి; అదే సమయంలో టాంగు ప్రభుత్వం ఒక "సంరక్షక వ్యవస్థ" ద్వారా అనేక ప్రాంతాలను పరోక్షంగా నియంత్రించేది. తన రాజకీయ ఆధిపత్యంతో పాటు, టాంగు రాజవంశం జపాన్, కొరియా వంటి పొరుగున ఉన్న తూర్పు ఆసియా దేశాల మీద బలమైన సాంస్కృతిక ప్రభావాన్ని కూడా చూపింది.

చైనీసు సంస్కృతి టాంగు యుగంలో అభివృద్ధి చెంది మరింత పరిణతి చెందింది. ఇది సాంప్రదాయకంగా చైనీసు కవిత్వానికి గొప్ప యుగంగా పరిగణించబడుతుంది. చైనాలోని అత్యంత ప్రసిద్ధ కవులలో ఇద్దరు, లి బాయి డు ఫు, ఈ యుగానికి చెందినవారు, వాంగు వీ వంటి కవులతో కలిసి *మూడు వందల టాంగు స్మారక కవితలు*కు దోహదపడ్డారు. హాన్ గన్, జాంగు జువాను, ఝౌ ఫాంగు వంటి అనేక మంది ప్రసిద్ధ చిత్రకారులు చురుకుగా ఉన్నారు. అయితే చైనీసు ఆస్థాన సంగీతం ప్రసిద్ధ పిపా వంటి వాయిద్యాలతో వృద్ధి చెందింది. టాంగు పండితులు చారిత్రక సాహిత్యం, అలాగే ఎన్సైక్లోపీడియాలు, భౌగోళిక రచనల గొప్ప రకాలను సంకలనం చేశారు. ముఖ్యమైన ఆవిష్కరణలలో వుడ్‌బ్లాకు ప్రింటింగు అభివృద్ధి ఉంది. స్థానిక చైనీసు శాఖలు ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకోవడంతో, బౌద్ధమతం చైనీసు సంస్కృతిలో ప్రధాన ప్రభావం చూపింది. అయితే 840లలో చక్రవర్తి వుజోంగు బౌద్ధమతాన్ని అణచివేయడానికి విధానాలను అమలు చేశాడు. తరువాత దాని ప్రభావం తగ్గింది.

## చరిత్ర

### స్థాపన

టాంగు చక్రవర్తి గావోజు (566–635) చిత్రపటం; ఇది మింగ్ రాజవంశం (1368–1644) కాలానికి చెందినది
లీ వంశం జాతిపరంగా హాన్ మూలాలను కలిగి ఉంది. ఇది సుయ్ రాజవంశం కాలంలో ప్రబలంగా ఉన్న వాయవ్య సైనిక కులీన వర్గానికి చెందినది. అధికారిక టాంగు రికార్డుల ప్రకారం వీరు పితృవంశం ద్వారా టావోయిజం సంప్రదాయ స్థాపకుడైన లావోజీ (ఆయన అసలు పేరు లీ డాన్ లేదా లీ ఎర్), హాన్ రాజవంశ సేనాధిపతి లీ గుయాంగు,హాన్-పరిపాలిత పశ్చిమ లియాంగు రాజ్య స్థాపకుడైన లీ గావో ల నుండి ఉద్భవించారు. ఈ కుటుంబాన్ని లాంగుక్సి లీ వంశంగా పిలిచేవారు; ఈ వంశంలో ప్రముఖ టాంగు కవి లీ బై కూడా ఉన్నారు. టాంగు చక్రవర్తులు పాక్షికంగా జియాన్‌బేయి వంశానికి చెందినవారు; ఎందుకంటే టాంగు చక్రవర్తి గావోజు తల్లి అయిన డచెసు డుగు పాక్షికంగా జియాను‌బేయి వంశస్థురాలు. సంప్రదాయ చరిత్ర రచనలకు భిన్నంగా కొంతమంది ఆధునిక చరిత్రకారులు టాంగు రాజవంశం తమ జియాను‌బేయి మూలాలను దాచిపెట్టే ఉద్దేశంతో తమ వంశావళిని సవరించి ఉండవచ్చని అభిప్రాయపడ్డారు.

చక్రవర్తి గావోజు (జన్మనామం: లీ యువాను) టాంగు రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. సుయి రాజవంశం (581–618) పతనమయ్యే సమయంలో ఆయన అంతకుముందు 'డ్యూకు ఆఫ్ టాంగు'గానూ, ప్రస్తుత షాను‌క్సీ రాజ్య రాజధాని అయిన తైయువాను‌కు గవర్నరు‌గానూ వ్యవహరించారు. లీ యువాను‌కు గొప్ప ప్రతిష్ట, సైనిక అనుభవం ఉండేవి; అంతేకాక ఆయన సుయి చక్రవర్తి యాంగు‌కు సమీప బంధువు (మొదటి కజిను) కూడా — వీరిద్దరి తల్లులు 'డుగు సోదరీమణుల'లో ఇద్దరు కావడం విశేషం. క్రీ.శ. 617లో లీ యువాను తన కుమారుడితోనూ తనంతే యుద్ధనైపుణ్యం కలిగిన కుమార్తె ప్రిన్సెసు పింగు‌యాంగు‌తోనూ (ఈమె 623లో మరణించారు; ఈమె స్వయంగా తన సొంత సైన్యాన్ని సమీకరించి దానికి నాయకత్వం వహించారు) కలిసి తిరుగుబాటు చేశారు. 617 శీతాకాలంలో లీ యువాను చాంగాను నగరాన్ని ఆక్రమించుకున్నారు; చక్రవర్తి యాంగు‌ను 'తైషాంగు హువాంగు' (పదవీ విరమణ చేసిన చక్రవర్తి) స్థానానికి పరిమితం చేసి నామమాత్రపు బాలుడైన చక్రవర్తి యాంగు యూకు సంరక్షకుడిగా (రీజెంటు) వ్యవహరించారు. 618 జూన్ 18న జనరలు యువెను హువాజీ చేతిలో చక్రవర్తి యాంగు హత్యకు గురయ్యారన్న వార్త తెలియగానే లీ యువాను తాను కొత్తగా స్థాపించిన టాంగు రాజవంశానికి చక్రవర్తిగా ప్రకటించుకున్నారు.

చక్రవర్తి గావోజు 626వ సంవత్సరం వరకు పరిపాలించారు; ఆ సమయంలో 'ప్రిన్సు ఆఫ్ క్విన్' అయిన ఆయన కుమారుడు లీ షిమిను ఆయనను బలవంతంగా పదవి నుండి తొలగించారు. లి షిమిను తన 18వ ఏటి నుండే సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు; విలువిద్య, కత్తిసాము, బల్లెం ప్రయోగంలో అపార నైపుణ్యం కలిగిన ఆయన తన సమర్థవంతమైన అశ్వదళ దాడులకు ప్రసిద్ధి చెందాడు. సంఖ్యాపరంగా తనకంటే ఎంతో పెద్దదైన సైన్యంతో పోరాడుతూ 621 మే 28న జరిగిన 'హులావో యుద్ధం'లో భాగంగా లుయోయాంగు వద్ద ఆయన డౌ జియాండే (573–621)ను ఓడించాడు. తన మీద హత్యాయత్నం జరగవచ్చనే భయంతో 626 జూలై 2న జరిగిన 'జువాన్వు గేటు సంఘటన'లో లి షిమిను తన ఇద్దరు సోదరులైన లి యువాంజి (జననం: 603), యువరాజు లి జియాను‌చెంగు (జననం: 589) మీద మెరుపుదాడి చేసి వారిని హతమార్చాడు. ఆ సంఘటన జరిగిన కొద్దికాలానికే ఆయన తండ్రి సింహాసనాన్ని త్యజించి ఆయనకే అప్పగించాడు. దాంతో లి షిమిను సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. సంప్రదాయం ప్రకారం ఆయన తన 'దేవాలయ నామం' అయిన 'టైజాంగు' పేరుతోనే ఎక్కువగా ప్రసిద్ధి చెందాడు.

తన ఇద్దరు సోదరులను చంపడం తండ్రిని పదవి నుండి తొలగించడం వంటి చర్యలు కన్ఫ్యూషియను విలువ అయిన 'పితృభక్తి'కి (ఫిలియలు పియటీ) విరుద్ధంగా ఉన్నప్పటికీ టైజాంగు మాత్రం తన సభలోని అత్యంత జ్ఞానులైన సభ్యుల సలహాలను శ్రద్ధగా ఆలకించే ఒక సమర్థవంతమైన నాయకుడిగా తనను తాను నిరూపించుకున్నాడు. 628వ సంవత్సరంలో యుద్ధంలో ప్రాణాలు కోల్పోయిన వారి స్మృత్యర్థం చక్రవర్తి టైజాంగు ఒక బౌద్ధ సంస్మరణ సభను నిర్వహించాడు. 629లో ప్రధాన యుద్ధాలు జరిగిన ప్రదేశాలలో ఆయన బౌద్ధ విహారాలను నిర్మింపజేశారు; తద్వారా ఆ పోరులో ఇరు పక్షాల తరపున మరణించిన వారి ఆత్మశాంతి కోసం బౌద్ధ సన్యాసులు ప్రార్థనలు చేయగలిగారు.

తూర్పు తుర్కుల మీద టాంగు దండయాత్ర సమయంలో తూర్పు తుర్కికు ఖగనేటు పాలకుడైన ఇల్లిగు క్వాఘనును, ప్రఖ్యాత టాంగు సైనిక అధికారి లీ జింగు (571–649) బంధించిన తర్వాత ఆ సామ్రాజ్యం పతనమైంది; ఈ లీ జింగు తదనంతరం టాంగు రాజవంశపు ఛాన్సలరుగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. ఈ విజయంతో తుర్కులు టైజాంగును తమ ఖగనుగా (నాయకుడిగా) అంగీకరించారు; చైనా చక్రవర్తిగా ఆయనకు సంప్రదాయబద్ధంగా ఉన్న "సన్ ఆఫ్ హెవెను" (స్వర్గపు పుత్రుడు) అనే బిరుదుకు అదనంగా ఈ ఖగను బిరుదును వారు "టియాను కెహాను"గా వ్యవహరించేవారు. 649లో టైజాంగు తర్వాత ఆయన కుమారుడు లీ ఝీ ( చక్రవర్తి గావోజాంగుగా) సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు.

*ది కేంబ్రిడ్జి హిస్టరీ ఆఫ్ చైనా* ప్రకారం, 742 నాటి టాంగు సర్క్యూటు‌లు (道).సమర్‌కండు‌లోని సాగ్డియను రాజు వర్ఖుమాను వద్దకు టాంగు రాయబారులు (648–651) — అఫ్రాసియాబు కుడ్యచిత్రాలు7వ శతాబ్దపు సోగ్డియను *హుటెంగు* నర్తకి – జియుడింగు టెంపులు పగోడా, అన్యాంగు, హెనాను
పాశ్చాత్య, ప్రాచ్య తుర్కుల మధ్య ఉన్న వైరుధ్యాన్ని ఆసరాగా చేసుకుని ఆ రెండు వర్గాలను బలహీనపరిచే ఉద్దేశంతో టాంగు వంశం పాశ్చాత్య తుర్కులకు వ్యతిరేకంగా సైనిక దండయాత్రలను చేపట్టింది. టాంగు చక్రవర్తి టైజాంగు హయాంలో, పశ్చిమ ప్రాంతాలలోని గావోచాంగు మీద ‌640లో కారాసహరు ‌మీద 644, 648లలోఅలాగే కుచా మీద 648లో సైనిక దండయాత్రలు పంపబడ్డాయి. పాశ్చాత్య తుర్కులకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన యుద్ధాలు చక్రవర్తి గావోజాంగు హయాంలోనూ కొనసాగాయి; చివరగా, 657లో సేనాధిపతి సు డింగు‌ఫాంగు ఖగను అషినా హెలును ఓడించడంతో పాశ్చాత్య తుర్కికు ఖగనేటు పూర్తిగా టాంగు సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది. ఇదే కాలంలో విదేశాల నుండి అనేకమంది ప్రముఖులు టాంగు ఆస్థానాన్ని సందర్శించారు. ఇవి బహుశా యాను లిబెను (601–673) చే చిత్రించబడిన *పోర్ట్రెయిట్సు ఆఫ్ పీరియాడికలు ఆఫరింగు*లో చిత్రీకరించబడ్డాయి. కుడి నుండి ఎడమకు ప్రతినిధులు (రాజ్యం) (魯國)—తూర్పు వెయి—రూరను (芮芮國), పర్షియా (國國 斯), (百濟國), కుమేదు (胡密丹), బైటి (白題國), మోహె ప్రజలు ({{lang]國}), సెంట్రలు ఇన్ (中天竺), శ్రీలంక (獅子國), ఉత్తర భారతదేశం (北天竺), తాష్‌కుర్గాను (x} 盤) ((武興國), కుచా ((龜茲國), జపాన్ (倭國), గొగుర్యెవొ (鋘), ఖోటాను (于闐國), సిల్లా (新羅國), డాంగుచాంగు (宕昌國), లాంగుకస్కా (于闐國), లాంగుకస్కా 狮}), డెంగ్జి (鄧至國), యార్కండు (周古柯), కబాడియాను (阿跋檀), జియాన్‌పింగ్‌బాబారియన్లు (建平蠻), నుడాను (女蜑國).

 టాంగు కోర్టును సందర్శించిన విదేశీ రాయబారులు *పీరియాడికలు ఆఫరింగు పోర్ట్రెయిటు‌లు* యాన్ లిబెను (601–673)
### వు జెటియను దోపిడీ

Wu Zetian, చైనీసు చరిత్రలో ఏకైక గుర్తింపు పొందిన సామ్రాజ్ఞి
గాజోంగు చక్రవర్తి ఆస్థానంలో నిరాడంబరమైన భార్యగా ప్రవేశించిన వు జెటియను చివరికి 690లో అత్యున్నత అధికార స్థానానికి చేరి, స్వల్పకాలిక వు జౌను అధికారాన్ని స్థాపించింది. చక్రవర్తి గాజోంగు 655లో స్ట్రోకు‌కు గురయ్యాడు. వు ఆయన కోసం అనేక కోర్టు నిర్ణయాలను తీసుకోవడం ప్రారంభించింది. ఆయన కౌన్సిలరు‌లతో రాజ్య వ్యవహారాల గురించి చర్చిస్తూ ఆమె తెర వెనుక కూర్చున్నప్పుడు ఆమె నుండి ఆదేశాలు తీసుకున్నారు. చక్రవర్తి వు రాజుగారి నుండి ప్రారంభమైనప్పుడు అధికారం, న్యాయవాది విధానాలను ఎంప్రెసు వు వ్యతిరేకించారు. ఆయన 675లో అకస్మాత్తుగా మరణించాడు. చాలా మంది ఆయనకు ఎంప్రెసు వు ద్వారా విషప్రయోగం జరిగిందని అనుమానించారు. తదుపరి వారసుడు తక్కువ ప్రొఫైలు‌ను ఉంచినప్పటికీ 680లో తిరుగుబాటుకు పన్నాగం పన్నాడని వూ ఆరోపించింది; తరువాత ఆయన బహిష్కరించబడ్డాడు. తరువాత ఆత్మహత్యకు కట్టుబడి ఉన్నాడు .

683లో చక్రవర్తి గావోజాంగు మరణించారు; ఆయన తర్వాత వూ ద్వారా ఆయనకు కలిగిన పెద్ద కుమారుడు చక్రవర్తి జోంగ్‌జాంగ్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు. జోంగు‌జాంగు తన భార్య తండ్రిని ప్రధానమంత్రిగా నియమించడానికి ప్రయత్నించారు; అయితే సింహాసనం మీద కేవలం ఆరు వారాలు మాత్రమే గడిచిన తర్వాతే చక్రవర్తిని వూ మహారాణి పదవీచ్యుతుడిని చేసి ఆయన స్థానంలో ఆయన తమ్ముడైన చక్రవర్తి రుయిజాంగ్‌ను నియమించింది. ఈ చర్య 684లో టాంగు రాజవంశానికి చెందిన కొంతమంది యువరాజులు తిరుగుబాటు చేయడానికి దారితీసింది. వూ సైన్యాలు కేవలం రెండు నెలల్లోనే ఆ తిరుగుబాటును అణచివేశాయి. 690 అక్టోబరు 16న ఆమె వూ ఝౌ రాజవంశానికి చెందిన 'తియాను‌షౌ' యుగాన్ని ప్రకటించారు. మూడు రోజుల తర్వాత చక్రవర్తి రుయిజాంగు‌ను పదవీస్థానం నుండి తొలగించి యువరాజు స్థాయికి తగ్గించారు. అంతేకాకుండా ఆయన తన తండ్రి ఇంటిపేరైన 'లి'ని వదులుకుని వూ మహారాణి ఇంటిపేరును స్వీకరించేలా బలవంతం చేయబడ్డారు. ఆ తర్వాత చైనా చరిత్రలోనే ఏకైక మహిళా చక్రవర్తినిగా ఆమె పరిపాలన సాగించింది.

వూ జెటియన్ పాలన నాటి లువోయాంగ్ రాజప్రాసాద నమూనా. వూ జెటియన్ కాలంలో అనేక భారీ నిర్మాణ ప్రాజెక్టులు చేపట్టబడ్డాయి; వాటిలో వూ జెటియన్ స్వయంగా నిర్మింపజేసిన లువోయాంగ్ 'బ్రైట్ హాల్' (కుడివైపున ఉన్నది)—దీని అసలు ఎత్తు 93 మీటర్లు—ఒకటి.
క్రీ.శ. 705 ఫిబ్రవరి 20న జరిగిన ఒక అంతఃపుర తిరుగుబాటు (షెన్లాంగు తిరుగుబాటు) కారణంగా ఫిబ్రవరి 22న రాణి ఊ (ఎంప్రెసు వూ) తన పదవిని త్యజించక తప్పలేదు. మరుసటి రోజే ఆమె కుమారుడు ఝోంగు‌జోంగు తిరిగి అధికార పీఠాన్ని అధిష్టించాడు; మార్చి 3న టాంగు రాజవంశ పాలన అధికారికంగా పునరుద్ధరించబడింది. ఆ తర్వాత కొద్ది కాలానికే ఆమె మరణించింది. తన పాలనకు చట్టబద్ధత కల్పించే ఉద్దేశంతో ఆమె 'మహా మేఘ సూత్రం' (గ్రేటు క్లౌడు సూత్ర ) అనే ఒక గ్రంథాన్ని విస్తృతంగా ప్రచారం చేసింది. ఈ గ్రంథం ప్రకారం మైత్రేయ బుద్ధుని పునర్జన్మగా ఒక స్త్రీ పాలకురాలిగా అవతరించి ప్రపంచం నుండి అనారోగ్యం, ఆందోళనలు, విపత్తులను తొలగిస్తుందని ప్రవచించబడింది. ఆమె చైనీసు భాష కోసం అనేక సవరించిన లిపి అక్షరాలను కూడా ప్రవేశపెట్టింది. అయితే ఆమె మరణానంతరం ఆ అక్షరాలు తిరిగి వాటి మూల రూపాలకే మారిపోయాయి. ఆమె వారసత్వంలో అత్యంత ముఖ్యమైన అంశం ఏమిటంటే వాయవ్య ప్రాంతపు కులీన వర్గాల ఆధిపత్యాన్ని తగ్గించడం; దీనివలన చైనాలోని ఇతర వంశాలు, ప్రాంతాలకు చెందిన ప్రజలకు రాజకీయాలు, ప్రభుత్వ యంత్రాంగంలో మరింత ప్రాతినిధ్యం లభించింది.

### చక్రవర్తి ఝువాంగుఝాంగు పాలన

చాంగాన్‌లో ఉన్న జెయింటు విల్డు గూసు పగోడా, 652లో నిర్మించబడి, 704లో వూ జెటియను చే మరమ్మతు చేయబడింది709 నాటికి నిర్మించబడిన స్మాల్ వైల్డు గూసు పగోడా, చాంగన్‌లోని జాంగో మూసకు ఆనుకొని ఉంది, ఇక్కడ బౌద్ధ సన్యాసులు సంస్కృత గ్రంథాలను చైనీస్‌లోకి అనువదించడానికి సమావేశమయ్యారు
707–710 మధ్య నిర్మించిన టాంగు వాస్తుశిల్పాన్ని వర్ణించే కుడ్యచిత్రం — మొగావొ గ్రొట్టొ గుహ 217
వూ పాలనలోనూ ఆ తర్వాత కూడా ఆస్థానంలో అనేకమంది ప్రముఖ మహిళలు ఉండేవారు; వీరిలో కవయిత్రి, రచయిత్రి, వూ వ్యక్తిగత కార్యాలయ బాధ్యతలు నిర్వహించిన విశ్వసనీయ అధికారిణి షంగుయాను వాన్‌యర్ (664–710) ఒకరు. 706లో టాంగు చక్రవర్తి ఝాంగుజాంగు భార్య అయిన మహారాణి వీ (మరణం(710)), ప్రభుత్వ కార్యాలయాలలో తన భర్త సోదరిని, ఆమె కుమార్తెలను నియమించేలా తన భర్తను ఒప్పించింది; అంతేకాక 709లో మహిళలు తమ వంశపారంపర్య హక్కులను తమ కుమారులకు సంక్రమింపజేసే హక్కును కల్పించాలని ఆమె కోరింది (గతంలో ఈ హక్కు కేవలం పురుషులకు మాత్రమే ఉండేది). చివరకు మహారాణి వీ, ఝాంగుజాంగుకు విషం పెట్టి చంపించింది; ఆ తర్వాత 710లో ఆయన పదిహేనేళ్ల కుమారుడిని సింహాసనం మీద అధిష్టింపజేసింది. రెండు వారాల తర్వాత లీ లాంగుజీ (తర్వాతి కాలంలో చక్రవర్తి ఝువాను‌జాంగు‌గా మారిన వ్యక్తి) తన అనుచరులు కొందరితో కలిసి రాజప్రాసాదంలోకి ప్రవేశించి మహారాణి వీని ఆమె వర్గానికి చెందిన వారిని సంహరించాడు. ఆ తర్వాత ఆయన తన తండ్రి చక్రవర్తి రుయిజాంగ్ (పాలన: 710–712)ను సింహాసనం మీద అధిష్టింపజేశాడు. చక్రవర్తి ఝోంగు‌జాంగు ఎలాగైతే సామ్రాజ్ఞి వీ (ఎంప్రెసు వీ) ప్రభావానికి లోనయ్యాడో అలాగే రుయిజాంగు కూడా రాకుమారి తైపింగ్ ప్రభావానికి లోనయ్యాడు. 712లో రాకుమారి తైపింగు చేసిన తిరుగుబాటు ప్రయత్నం విఫలమవడంతో ఈ పరిస్థితికి తెరపడింది; తదనంతరం చక్రవర్తి రుయిజాంగు సింహాసనాన్ని చక్రవర్తి ఝువాను‌జాంగ్కు అప్పగించి పదవీ విరమణ చేశాడు.

చక్రవర్తి ఝువాను‌జాంగు 44 ఏళ్ల పాలనలో టాంగు వంశం తన వైభవోపేతమైన శిఖరాన్ని చేరుకుంది; ఈ కాలాన్ని ఆర్థిక శ్రేయస్సుతోనూ, రాజదర్బారులో నెలకొన్న ఆహ్లాదకరమైన జీవనశైలితోనూ కూడిన 'స్వర్ణయుగం'గా అభివర్ణిస్తారు. ఝువాను‌జాంగు ఒక ప్రగతిశీల, దయాగుణం కలిగిన పాలకుడిగా గుర్తింపు పొందాడు; 747లో ఆయన మరణశిక్షను రద్దు చేశాడు. అంతకుముందు ఏ మరణశిక్షనైనా అమలు చేయడానికి చక్రవర్తి తప్పనిసరిగా ఆమోదం తెలపాల్సి ఉండేది. క్రీ.శ. 730లో కేవలం 24 మరణశిక్షలు మాత్రమే అమలు చేయబడ్డాయి. విధానపరమైన నిర్ణయాల విషయంలో తన మంత్రుల ఏకాభిప్రాయానికి తలొగ్గిన ఝువానుఝాంగు ప్రభుత్వ శాఖలలో వివిధ రాజకీయ వర్గాలకు చెందిన వారిని నిష్పక్షపాతంగా నియమించడానికి కృషి చేశారు. ఆయనకు దీర్ఘకాలం పాటు ఛాన్సలరు‌గా వ్యవహరించిన, కఠోర కంఫ్యూషియను వాది అయిన ఝాంగుజియులింగు (673–740) ప్రైవేటు నాణేల ముద్రణను సమర్థిస్తూ ద్రవ్యోల్బణ తగ్గుదలని నియంత్రించడానికి, ద్రవ్య సరఫరాను పెంచడానికి కృషి చేశారు; అయితే ఆయన తర్వాత వచ్చిన కులీన వర్గానికి, సాంకేతిక నిపుణుల వర్గానికి (టెక్నోక్రిటికు) చెందిన వారసుడు లీ లింఫూ (మరణం: 753), నాణేల ముద్రణ మీద ప్రభుత్వానికే ఏకఛత్రాధిపత్యం ఉండాలని సమర్థించారు. క్రీ.శ. 737 తర్వాత ఝుయాంగుఝాంగు తన నమ్మకంలో అధిక భాగాన్ని లీ లింఫూ పైనే ఉంచారు; ఈ లీ లింఫూ , చైనాయేతర జనరళ్లను వినియోగించుకుంటూ మరింత దూకుడుగా ఉండే విదేశాంగ విధానాన్ని బలంగా సమర్థించారు. ఈ విధానమే అంతిమంగా ఝుయాంగుఝాంగు మీద భారీ తిరుగుబాటు చెలరేగడానికి అవసరమైన పరిస్థితులను సృష్టించింది.

### ఒక లుషను తిరుగుబాటు - విపత్తు

గతంలో వారి శక్తి ఉచ్ఛస్థితిలో ఉన్నప్పుడు ఆన్ లుషను తిరుగుబాటు (755–763) చివరికి టాంగు శ్రేయస్సును నాశనం చేసింది. ఆన్ లుషను 744 నుండి సగం సోగ్డియను, సగం టర్కికు టాంగు కమాండరు 744లో విజయంతో మంచూరియా, ఖితాన్లుతో పోరాడిన అనుభవం ఆయనకు ఉంది. అయినప్పటికీ ఖితాన్ల మిద ఆయన పోరాటాలు చాలా వరకు విజయవంతం కాలేదు. ఆయనకు హెబీలో గొప్ప బాధ్యత ఇవ్వబడింది. ఇది 1,00,000 కంటే ఎక్కువ మంది సైనికులతో తిరుగుబాటు చేయడానికి ఆయనకు వీలు కల్పించింది. లుయోయాంగు‌ను స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత ఆయన తనను తాను కొత్త కానీ స్వల్పకాలిక యాన్ రాజ్యానికి చక్రవర్తిగా ప్రకటించుకున్నాడు. టాంగు జనరలు గువో జియి (697–781) సాధించిన ప్రారంభ విజయాలు ఉన్నప్పటికీ రాజధానిలో కొత్తగా నియమించబడిన సైన్యం అన్ లుషాను సరిహద్దు అనుభవజ్ఞులకు సరితూగలేదు; ఆస్థానం చాంగను నుండి విడిపోయింది. వారసుడు షాంగ్సీలో సైన్యాన్ని పెంచగా ఝువాంఝాంగు సిచువానుకు పారిపోయినప్పటికీ వారు 756లో ఉయ్ఘర్ ఖగనేట్ సహాయాన్ని కోరారు. ఉయ్ఘరు ఖాన్ మోయంచురు ఈ అవకాశం పట్ల చాలా ఉత్సాహంగా ఉన్నారు. ఆయన వచ్చిన తర్వాత తన సొంత కుమార్తెను చైనా దౌత్య రాయబారికి ఇచ్చి వివాహం చేశారు. క్రమంగా ఒక చైనీసు యువరాణిని తన వధువుగా స్వీకరించారు. ఉయ్ఘర్లు తిరుగుబాటుదారుల నుండి టాంగు రాజధానిని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి సహాయపడ్డారు. కానీ టాంగు వారికి పట్టులో అపారమైన కప్పం చెల్లించే వరకు వారు బయలుదేరడానికి నిరాకరించారు. ఈ తిరుగుబాటును అణచివేయడంలో అబ్బాసిద్ అరబ్బులు కూడా టాంగు పాలకులకు సహాయపడ్డారు. 760లో జరిగిన యాంగ్జౌ మారణకాండ సమయంలో—అది కూడా ఆన్ లుషాను తిరుగుబాటు జరుగుతున్నప్పుడే—టియాను షెన్‌గాంగు అనే వ్యక్తి విదేశీ అరబు పర్షియను ముస్లిం వర్తకులను ఊచకోత కోశాడు. టిబెటన్లు ఈ అవకాశాన్ని సద్వినియోగం చేసుకుని, చైనా ఆధీనంలో ఉన్న అనేక ప్రాంతాల మీద దాడులు చేశారు; 842లో టిబెటన్ సామ్రాజ్యం పతనమై ఆ వెంటనే ఉయ్ఘరు కోచో రాజ్యం ఆవిర్భవించినప్పటికీ 763 తర్వాత మధ్య ఆసియాను తిరిగి జయించే స్థితిలో టాంగు పాలకులకు శక్తి లేకుండా పోయింది. ఈ నష్టం ఎంత తీవ్రంగా ఉందంటే అర శతాబ్దం తర్వాత జరిగిన 'జిన్షి' (జింషి ) పరీక్షలలో పాల్గొనే అభ్యర్థులు టాంగు సామ్రాజ్యం పతనానికి గల కారణాల మీద తప్పనిసరిగా ఒక వ్యాసం రాయాల్సి వచ్చేది. ఆన్ లుషాను 757లో తన నపుంసక సేవకులలో ఒకరి చేతిలో హతమైనప్పటికీ తిరుగుబాటు నాయకుడు షి సిమింగ్ 763లో తన సొంత కుమారుడి చేతిలో చనిపోయేంత వరకు ఈ కల్లోలభరితమైన కాలం, విస్తృతమైన తిరుగుబాట్లు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి.

లెషను జెయింట్ బుద్ధ నిర్మాణం 713లో ప్రారంభమై, 803లో పూర్తయింది. ఈ విగ్రహం 71 m (233 ft) ఎత్తు ఉంటుంది.
8వ శతాబ్దం చివరిలో నిర్మించబడిన నాంచను ఆలయం
710 తర్వాత *జియెడుషి” అని పిలువబడే ప్రాంతీయ సైనిక గవర్నర్లు క్రమంగా కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారాన్ని సవాలు చేయడం ప్రారంభించారు. ఆన్ లుషాను తిరుగుబాటు తర్వాత, హెబీ ప్రాంతంలోని *జియెడుషి*లు కూడగట్టుకున్న స్వయంప్రతిపత్తి అధికారం, ఆధిపత్యం కేంద్ర ప్రభుత్వ నియంత్రణను దాటిపోయాయి. నేటి హెబీ, హెనాను, షండాంగు, హుబే ప్రాంతాలలో 781 నుండి 784 మధ్య జరిగిన వరుస తిరుగుబాట్ల ఫలితంగా ప్రభుత్వం* జియెడుషి*ల వారసత్వ పాలనను—ఎటువంటి అధికారిక గుర్తింపు (అక్రెడిటేషను) లేకుండానే—అంగీకరించాల్సి వచ్చింది. తమ రక్షణ కోసం స్థానిక తిరుగుబాట్లను అణచివేయడానికి టాంగు ప్రభుత్వం ఈ గవర్నర్లపైనా, వారి సైన్యాలపైనా ఆధారపడింది. దీనికి ప్రతిఫలంగా, తమ సైన్యాన్ని పోషించుకునే, పన్నులు వసూలు చేసే, తమ పదవిని తమ వారసులకు సంక్రమింపజేసే హక్కులను ఈ గవర్నర్లకు కేంద్ర ప్రభుత్వం కల్పించింది. కాలక్రమేణా ఈ సైనిక గవర్నర్లు పరీక్షల ద్వారా నియమితులైన పౌర అధికారుల ప్రాధాన్యతను నెమ్మదిగా తగ్గించి, కేంద్ర అధికారం నుండి మరింత స్వయంప్రతిపత్తిని సాధించారు. ఈ శక్తివంతమైన సైనిక గవర్నర్ల పాలన 960 వరకు కొనసాగింది; ఆ తర్వాత సాంగ్ రాజవంశం ఆధ్వర్యంలో ఒక కొత్త పౌర పాలనా వ్యవస్థ స్థాపించబడింది. 'సమాన-క్షేత్ర వ్యవస్థ' (ఈక్వైల్-ఫీల్డు సిస్టం) రద్దు కావడంతో ప్రజలు భూమిని స్వేచ్ఛగా కొనుగోలు, విక్రయాలు చేసుకునే అవకాశం కూడా లభించింది. దీని కారణంగా చాలా మంది పేదలు అప్పుల్లో కూరుకుపోయారు. వారి భూమిని ధనవంతులకు అమ్మవలసి వచ్చింది. ఇది పెద్ద ఎస్టేటు‌ల విపరీత పెరుగుదలకు దారితీసింది. 755 తర్వాత భూ కేటాయింపు వ్యవస్థ విచ్ఛిన్నంతో కేంద్ర చైనా రాజ్యం వ్యవసాయ నిర్వహణలో జోక్యం చేసుకోలేదు. దాదాపు ఒక సహస్రాబ్ది పాటు పన్ను వసూలు చేసే వ్యక్తిగా మాత్రమే వ్యవహరించింది. 13వ శతాబ్దపు మంగోలులతో యుద్ధంలో సాంగు విఫలమైన భూమి జాతీయీకరణ వంటి కొన్ని సందర్భాలు తప్ప.*

సామ్రాజ్యంలోని వివిధ ప్రాంతాల మీద కేంద్ర ప్రభుత్వం అధికారం కూలిపోవడంతో 845లో 100 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ మంది సమూహాలలో బందిపోట్లు, నది దొంగలు యాంగ్జీ నది వెంబడి ఉన్న స్థావరాలను తక్కువ ప్రతిఘటనతో దోచుకోవడం ప్రారంభించారని నమోదు చేయబడింది. 858లో గ్రాండు కెనాలు వెంట సంభవించిన భారీ వరదలు ఉత్తర చైనా మైదానం విస్తారమైన భూమి, భూభాగాలను ముంచెత్తాయి. ఈ ప్రక్రియలో పదివేల మంది ప్రజలు మునిగిపోయారు. ప్రకృతి వైపరీత్యాలు టాంగు తమ పాలన హక్కును కోల్పోయారని చాలామంది నమ్మేలా చేసినప్పుడు అనారోగ్యంతో ఉన్న టాంగు‌కు ఇవ్వబడిన స్వర్గ ఆదేశం మీద చైనీయుల నమ్మకం కూడా సవాలు చేయబడింది. 873లో ఒక వినాశకరమైన పంట సామ్రాజ్యం పునాదులను కదిలించింది; కొన్ని ప్రాంతాలలో మొత్తం వ్యవసాయ ఉత్పత్తులలో సగం మాత్రమే సేకరించబడింది. పదివేల మంది కరువు, ఆకలిని ఎదుర్కొన్నారు. టాంగు ప్రారంభ కాలంలో కేంద్ర ప్రభుత్వం పంటలో సంక్షోభాలను ఎదుర్కోగలిగింది - 714 నుండి 719 వరకు టాంగు ప్రభుత్వం దేశవ్యాప్తంగా ధర-నియంత్రణ ధాన్యాగారం వ్యవస్థను విస్తరించడం ద్వారా ప్రకృతి వైపరీత్యాలకు సమర్థవంతంగా స్పందించిందని రికార్డులు చూపిస్తున్నాయి. భూ పునరుద్ధరణ ద్వారా పెరుగుతున్న కరువు ప్రమాదాన్ని నివారించడానికి, వ్యవసాయ ఉత్పాదకతను పెంచడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం అప్పుడు పెద్ద మొత్తంలో ఆహార పదార్థాల నిల్వను నిర్మించగలిగింది.

### పునర్నిర్మాణం - పునరుద్ధరణ

క్సుమి పగోడా, క్రీ.శ. 636లో నిర్మించబడింది
ఈ ప్రకృతి వైపరీత్యాలు తిరుగుబాట్లు కేంద్ర ప్రభుత్వ ప్రతిష్టను మసకబార్చి దాని పనితీరుకు ఆటంకం కలిగించినప్పటికీ 9వ శతాబ్దం ప్రారంభ కాలాన్ని మాత్రం 'టాంగు' వంశానికి ఒక పునరుద్ధరణ కాలంగానే పరిగణిస్తారు. ఆర్థిక వ్యవస్థ నిర్వహణలో ప్రభుత్వం తన పాత్ర నుండి వైదొలగడం వలన అనుకోకుండానే వాణిజ్యానికి ఊపు లభించింది; ఎందుకంటే తక్కువ అధికారిక ఆంక్షలతో కూడిన మరిన్ని మార్కెట్లు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. క్రీ.శ. 780 నాటికి 7వ శతాబ్దపు పాత ధాన్యపు పన్ను, శ్రమ సేవ స్థానంలో నగదు రూపంలో సంవత్సరానికి రెండుసార్లు చెల్లించే పన్ను విధానం అమల్లోకి వచ్చింది. ఇది వ్యాపార వర్గం ద్వారా బలోపేతమైన 'ద్రవ్య ఆర్థిక వ్యవస్థ' వైపు జరిగిన మార్పుకు సంకేతం. టాంగు వంశ పాలన చివరి దశలో దక్షిణ జియానుగ్నను, ప్రాంతంలోని యంగుఝౌ, సుఝౌ, హాంగ్ఝౌ వంటి నగరాలు ఆర్థికంగా అత్యంత వైభవాన్ని సంతరించుకున్నాయి. 'ఆన్ లుషాను' తిరుగుబాటు తర్వాత బలహీనపడిన ఉప్పు ఉత్పత్తిపై ప్రభుత్వ గుత్తాధిపత్యం, ‘సాల్టు కమిషను' పరిధిలోకి తీసుకురాబడింది. ఈ కమిషను అత్యంత శక్తివంతమైన ప్రభుత్వ సంస్థలలో ఒకటిగా అవతరించింది. దీనిని ఆయా రంగాలలో నిపుణులుగా ఎంపికైన సమర్థులైన మంత్రులు నిర్వహించేవారు. గుత్తాధిపత్యం కింద ఉన్న ఉప్పును కొనుగోలు చేసే హక్కులను వ్యాపారులకు విక్రయించే పద్ధతిని ఈ కమిషను ప్రారంభించింది; ఆ వ్యాపారులు ఆ ఉప్పును రవాణా చేసి, స్థానిక మార్కెట్లలో విక్రయించేవారు. క్రీ.శ. 799లో ప్రభుత్వ ఆదాయంలో సగం కంటే ఎక్కువ వాటా ఉప్పు ద్వారానే సమకూరేది. కప్పాలు, భూమి లేదా ప్రజల మీద విధించే పన్నులు, లేదా గనుల వంటి ప్రభుత్వ సంస్థల ద్వారా వచ్చే లాభాలకు బదులుగా—ఒక 'పరోక్ష పన్ను' ఒక ప్రధాన రాజ్యానికి ప్రాథమిక ఆదాయ వనరుగా మారడం చరిత్రలో ఇదే మొట్టమొదటిసారి అని ఎస్S.ఎ.ఎం. అడ్షీడు పేర్కొన్నారు. 8వ శతాబ్దం మధ్యకాలం తర్వాత కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారం క్షీణించడం ప్రారంభించినప్పటికీ అది తన కార్యకలాపాలను కొనసాగిస్తూ భారీ స్థాయిలో రాజశాసనాలను జారీ చేయగలిగింది. క్రీ.శ. 828లో జారీ చేసిన ఒక ప్రభుత్వ ఉత్తర్వు ద్వారా, దేశవ్యాప్తంగా సాగునీటి పారుదల కోసం చతురస్రాకారపు పలకలు కలిగిన 'చైన్ పంపుల' వినియోగాన్ని ప్రామాణీకరించినట్లు *ఓల్డ్ బుక్ ఆఫ్ టాంగు* (945) గ్రంథం నమోదు చేసింది.

టాంగు రాజవంశంలో చివరి ఆశావహ పాలకుడు చక్రవర్తి జియాను‌జోంగు (పాలన: 805–820). ఉప్పు పరిశ్రమ మీద ప్రభుత్వ ఏకస్వామ్యంతో సహా 780ల కాలంలో చేపట్టిన ఆర్థిక సంస్కరణలు ఆయన పాలనకు ఎంతగానో దోహదపడ్డాయి. రాజధాని నగరంలో తన ఆస్థాన నపుంసకుల నాయకత్వంలో సమర్థవంతమైన, అత్యుత్తమ శిక్షణ పొందిన ఒక రాజ సైన్యాన్ని కూడా ఆయన మోహరించారు; దీనిని 'దివ్య వ్యూహ సైన్యం' అని పిలిచేవారు, క్రీ.శ. 798 నాటికి ఈ సైన్యం బలం 2,40,000గా నమోదైంది. క్రీ.శ. 806 నుండి 819 మధ్యకాలంలో కేంద్ర ప్రభుత్వ అధికారం నుండి స్వయంప్రతిపత్తిని ప్రకటించుకున్న తిరుగుబాటు ప్రావిన్సులను అణచివేయడానికి చక్రవర్తి జియాను‌జోంగు ఏడు ప్రధాన సైనిక దండయాత్రలను నిర్వహించారు; ఈ దండయాత్రల ద్వారా, కేవలం రెండు ప్రావిన్సులు మినహా మిగిలిన వాటన్నింటినీ ఆయన తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకోగలిగారు. ఆయన పాలనలో వంశపారంపర్య 'జీడుషి' వ్యవస్థకు తాత్కాలికంగా తెరపడింది; జియాను‌జాంగు తన సొంత సైనిక అధికారులను నియమించుకోవడమే కాకుండా ప్రాంతీయ పరిపాలనా యంత్రాంగాలలో పౌర అధికారులను తిరిగి నియమించాడు. అయితే జియాను‌జాంగు వారసులు తక్కువ సామర్థ్యం కలిగినవారిగా, వేట, విందులు, బహిరంగ క్రీడల వంటి విలాసాల పట్లనే ఎక్కువ ఆసక్తి చూపేవారిగా నిరూపించుకున్నారు. దీనితో నూతనంగా నియమితులైన మేధావి-అధికారులు పరిపాలనా యంత్రాంగంలో వర్గ రాజకీయాల ద్వారా కలహాలు సృష్టిస్తుండగా, నపుంసక అధికారులు మరింత అధికారాన్ని కూడగట్టుకునే అవకాశం లభించింది. 'గాన్లూ సంఘటన' తర్వాత నపుంసక అధికారుల ఆధిపత్యానికి ఎటువంటి సవాలు ఎదురుకాలేదు; ఈ సంఘటనలో, చక్రవర్తి వెను‌జాంగు (క్రీ.శ. 826–840) వారిని పదవీచ్యుతులను చేయడానికి పన్నిన కుట్ర విఫలమైంది. దానికి బదులుగా, నపుంసక అధికారుల ఆదేశాల మేరకు వెను‌జాంగు మిత్రులు చాంగాను నగరంలోని 'పశ్చిమ మార్కెటు' వద్ద బహిరంగంగా ఉరితీయబడ్డారు.

848లో టిబెటన్ సామ్రాజ్యంపై జనరల్ జాంగ్ యిచావో సాధించిన విజయాన్ని స్మారకంగా చిత్రీకరించిన, తర్వాతి టాంగ్ కాలానికి చెందిన ఒక కుడ్యచిత్రం — మొగావో గుహ 156 నుండి.
ఆన్ లుషాను తిరుగుబాటు జరిగిన దశాబ్దాల తర్వాత టాంగు రాజవంశం తిరిగి తగినంత శక్తిని కూడగట్టుకుని సైనిక దండయాత్రలను ప్రారంభించగలిగింది; ఇందులో 840 నుండి 847 మధ్య మంగోలియాలోని ఉయ్ఘర్ ఖగనేట్‌ను నాశనం చేయడం కూడా ఉంది. టాంగు రాజవంశం తమ పూర్వ భూభాగాల మీద — పశ్చిమాన హెక్సీ కారిడార్, గాన్సులోని డున్‌హువాంగ్ వరకు విస్తరించి ఉన్న ప్రాంతాల మీద — పరోక్ష నియంత్రణను తిరిగి స్థాపించగలిగింది; 848లో జనరలు జాంగ్ యిచావో (799–872) టిబెటను సామ్రాజ్యం తమ అంతర్యుద్ధంలో (దీనిని విచ్ఛిన్న కాలం అని పిలుస్తారు) సతమతమవుతున్న సమయంలో ఆ ప్రాంతం మీద నియంత్రణను వారి నుండి తిరిగి చేజిక్కించుకోవడంలో విజయం సాధించాడు. ఆ వెంటనే టాంగ్ చక్రవర్తి జువాన్‌జాంగ్ (పా. 846 – 859), జాంగ్‌ను షా ప్రాంతానికి రక్షకుడిగా (防禦使), కొత్తగా ఏర్పడిన గుయియి సర్క్యూట్‌కు సైనిక గవర్నరు‌గా గుర్తించి నియమించాడు.

### రాజవంశం అంతం

ప్రకృతి వైపరీత్యాలు, 'జీడుషి' పాలకులు స్వయంప్రతిపత్తిని ప్రకటించుకోవడం వంటి అంశాలతో పాటు, హువాంగ్ చావో (874–884) నేతృత్వంలో జరిగిన తిరుగుబాటు ఉత్తర, దక్షిణ చైనాలను తీవ్రంగా ధ్వంసం చేసింది. ఈ తిరుగుబాటును అణచివేయడానికి పూర్తిగా ఒక దశాబ్దకాలం పట్టింది. అంతేకాక దీని ఫలితంగా చాంగాను, లుయోయాంగు నగరాలు రెండూ దోపిడీకి గురయ్యాయి. 878–879 మధ్య కాలంలో దక్షిణ తీర నగరమైన గ్వాంగ్‌జౌలో హువాంగు సైన్యం విదేశీ అరబు, పర్షియను ముస్లిం, జొరాస్ట్రియను, యూదు, క్రైస్తవ వర్తకులను లక్ష్యంగా చేసుకుని ఒక మారణకాండకు పాల్పడింది. హువాంగు చావో ఎనభై లక్షల మందిని చంపాడని ఒక మధ్యయుగ చైనీసు గ్రంథం పేర్కొంది. హువాంగు తిరుగుబాటు నుండి టాంగు రాజవంశం ఎప్పటికీ కోలుకోలేకపోయింది; ఇదే తర్వాతి కాలంలో ఆ రాజవంశం పతనానికి మార్గం సుగమం చేసింది. టాంగు రాజవంశం చివరి దశలో చిన్న సైన్యాలంత భారీ సంఖ్యలో ఉన్న బందిపోటు ముఠాలు గ్రామీణ ప్రాంతాలను అల్లకల్లోలం చేశాయి. వారు అక్రమంగా ఉప్పును రవాణా చేయడం, వర్తకులు, సరుకు రవాణా బృందాల మీద మెరుపు దాడులు చేయడం, చివరకు కోట గోడలు కలిగిన అనేక నగరాలను ముట్టడించడం వంటి చర్యలకు పాల్పడ్డారు.

హువాంగు చావో తిరుగుబాటు టాంగు కులీన వర్గం "వినాశనానికి" నాంది పలికిందని పాత చారిత్రక గ్రంథాలు వర్ణించినప్పటికీ ప్రభుత్వ పదవుల నిర్వహణలో కులీన వర్గానికి ఉన్న ఆధిపత్యం క్షీణించే ప్రక్రియ ఆ తిరుగుబాటుకు చాలా కాలం ముందే ప్రారంభమైందని ఇటీవలి పరిశోధనలు వెల్లడిస్తున్నాయి. అంతేకాకుండా ఈ తిరుగుబాటు వల్ల టాంగు కులీన వర్గానికి కలిగిన భౌతిక నష్టం కచ్చితమైన తీవ్రతను కూడా గతంలో వాస్తవం కంటే ఎక్కువగా చూపించారని తెలుస్తోంది. జావో డింగు (2024) వాదిస్తూ అనేక వంశాలు జియాంగ్నాను, ఇతర దక్షిణ ప్రావిన్సులలో తమ ఉనికిని తిరిగి స్థాపించుకున్నాయని, పదవ శతాబ్దం వరకు స్థానిక ప్రభావంతో కొనసాగాయని పేర్కొన్నారు. నగరాల విధ్వంసం, నపుంసకులు, అధికారుల మధ్య కొనసాగిన వర్గ పోరాటాల నడుమ, రాజదర్బారు, ఆర్థిక, పరిపాలనా వ్యవస్థలు కుప్పకూలాయి; దీని ఫలితంగా అనేక పాత నగర కుటుంబాలు పేదరికంలోకి జారిపోయాయి లేదా నిరాశ్రయులయ్యాయి. ఈ పరిణామాలు 'ఐదు రాజవంశాలు' 'సాంగు' వంశాల పాలనలో ఒక కొత్త ప్రాంతీయ ఉన్నత వర్గం, ఆవిర్భవించడానికి వేదికను సిద్ధం చేశాయి.

టాంగు రాజవంశం చివరి రెండు దశాబ్దాలలో కేంద్ర అధికార వ్యవస్థ క్రమంగా బలహీనపడటంతో ఉత్తర చైనాలో లీ కెయోంగ్, ఝు వెన్ వంటి ప్రత్యర్థి సైనిక నాయకుల ఆధిపత్యం పెరిగింది. లీ కెయోంగు నాయకత్వంలోని షాటువో (ప్రస్తుత షాంజీ ప్రాంతానికి చెందిన ఒక తుర్కిక్ జాతి ప్రజలు) మిత్రపక్షాల సహాయంతో టాంగు సైన్యాలు హువాంగు తిరుగుబాటును అణచివేశాయి. లీ కెయోంగు‌కు 'జియెడుషి' (సైనిక గవర్నరు) హోదా కల్పించబడింది. ఆ తర్వాత టాంగు రాజదర్బారు ఆయనకు రాజవంశపు ఇంటిపేరైన 'లీ'ని ప్రసాదించి, 'జిన్ యువరాజు'గా పట్టాభిషేకం చేసింది. వాస్తవానికి ఉప్పు స్మగ్లరు అయిన ఝు వెన్, తిరుగుబాటు నాయకుడు హువాంగు చావో వద్ద ఒక సైనిక అధికారిగా పనిచేసి ఆ తర్వాత టాంగు సైన్యాలకు లొంగిపోయాడు. హువాంగును ఓడించడంలో సహాయపడినందుకు గాను ఆయనకు ఝూ క్యూయానుఝాంగు ("పరిపూర్ణ విధేయత కలిగిన ఝు ") అని పేరు మార్చబడింది. అంతేకాక జియానువూ సర్క్యూటు‌కు సైనిక గవర్నరు‌గా నియమితులయ్యేంత వేగంగా వరుస పదోన్నతులు లభించాయి.

901లో కైఫెంగులోని తన అధికార కేంద్రం నుండి ఝు వెన్ టాంగు రాజధాని చంగాను మీద తద్వారా రాజకుటుంబం మీద నియంత్రణ సాధించాడు. 903 నాటికి ఆయన టాంగు చక్రవర్తి ఝాయొజాంగును రాజధానిని లుయోయాంగుకు మార్చమని బలవంతం చేశాడు; ఇది సింహాసనాన్ని స్వయంగా అధిష్టించడానికి ఆయన చేసుకున్న సన్నాహాలలో భాగం. 904లో ఝు చక్రవర్తి జోఝాంగును హత్య చేసి ఆయన స్థానంలో చక్రవర్తి చిన్న కుమారుడైన టాంగు చక్రవర్తి అయిని ప్రతిష్ఠించాడు. 905లో ఝూ చక్రవర్తి అయి సోదరులను, అనేకమంది అధికారులను, అలాగే రాజమాత హీను మరణశిక్షకు గురిచేశాడు. 907లో ఝూ చక్రవర్తి అయి పదవీచ్యుతుడిని చేసి సింహాసనాన్ని స్వయంగా అధిష్టించడంతో టాంగు రాజవంశం అంతమైంది (మరణానంతరం ఆయన 'లేటరు లియాంగు చక్రవర్తి టైజుగా ప్రసిద్ధి చెందాడు). ఆయన లేటరు లియాంగు రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. దీనితో 'ఐదు రాజవంశాలు, పది రాజ్యాల కాలం' ప్రారంభమైంది. ఒక సంవత్సరం తర్వాత, ఝూ పదవీచ్యుతుడైన చక్రవర్తి అయికి విషమిప్పించి చంపించాడు.

ఝు వెన్ శత్రువైన లీ కేయంగు 908లో మరణించాడు; టాంగు రాజవంశం పట్ల ఉన్న విధేయత కారణంగా ఆయన ఎప్పుడూ 'చక్రవర్తి' బిరుదును ఆశించలేదు. ఆయన కుమారుడు లీ చుంక్సు (చక్రవర్తి ఝుయాంగుజాంగు) తన తండ్రికి ఉన్న 'జిన్ రాకుమారుడు ' (జిన్ యువరాజు) బిరుదును, అలాగే ఝూ పట్ల తన తండ్రికి ఉన్న వైరాన్ని వారసత్వంగా పొందాడు. 923లో లీ చుంక్సు ఒక "పునరుద్ధరించబడిన" టాంగు రాజవంశాన్ని—లేటరు టాంగును—ప్రకటించాడు; అదే సంవత్సరంలో ఆయన లేటరు లియాంగు రాజవంశాన్ని పడగొట్టాడు. అయితే చైనాలో అధిక భాగం సాంగు రాజవంశం (960–1279) ఆధ్వర్యంలో తిరిగి ఏకీకృతం అయ్యేంత వరకు దక్షిణ చైనా వివిధ చిన్న చిన్న రాజ్యాలుగా విచ్ఛిన్నమై ఉండిపోయింది. ఖితాన్ ప్రజలకు చెందిన లియో రాజవంశం ఈశాన్య చైనామంచూరియాలోని కొన్ని ప్రాంతాల మీద సాధించిన నియంత్రణ కూడా ఇదే కాలంలో మొదలైంది. 905లో వారి నాయకుడు అబావోజీ, ఝు వెన్‌కు వ్యతిరేకంగా లీ కీయోంగు‌తో ఒక సైనిక కూటమిని ఏర్పరచుకున్నాడు; అయితే, ఖితాను‌లు కాలక్రమేణా 'లేటరు టాంగు'కు వ్యతిరేకంగా మారి 936లో 'లేటరు టాంగు'ను పడగొట్టడంలో 'లేటరు జిన్'కు చెందిన మరొక షాటువో నాయకుడు షి జింగు‌టాంగు‌కు సహాయపడ్డారు.

## పరిపాలన - రాజకీయాలు

### ప్రారంభ సంస్కరణలు

టాంగు చక్రవర్తి జువాను‌జాంగు పండితుడి వస్త్రాలు, టోపీని ధరించాడు
గత రాజవంశాలను నిరంతరం పీడిస్తున్న ప్రభుత్వంలోని అంతర్గత సమస్యలను పరిష్కరించడానికి తైజోంగు బయలుదేరాడు. సుయి చట్టపరమైన నియమావళి మీద ఆధారపడి ఆయన కొత్త చట్టపరమైన నియమావళిని జారీ చేశాడు. దీనిని తదుపరి చైనీసు రాజవంశాలు అలాగే వియత్నాం, కొరియా, జపాన్లోని పొరుగు రాజకీయాలను నమూనాగా తీసుకుంటాయి. మనుగడలో ఉన్న తొలి చట్ట నియమావళి 653లో స్థాపించబడింది; దీనిని 500 వ్యాసాలుగా విభజించారు. దీనిలో పది తేలికపాటి కర్రతో దెబ్బలు, వంద భారీ కర్రతో దెబ్బలు, బహిష్కరణ, శిక్షార్హత లేదా ఉరిశిక్ష వంటి వివిధ నేరాలు, శిక్షలు ఉన్నాయి. సామాజిక, రాజకీయ సోపానక్రమంలోని వివిధ సభ్యులు ఒకే నేరం చేసినప్పుడు విధించే శిక్షలలో చట్టపరమైన కోడ్ వివిధ స్థాయిల తీవ్రతను వేరు చేసింది. ఉదాహరణకు ఒక సేవకుడు లేదా మేనల్లుడు యజమాని లేదా మామను చంపినప్పుడు శిక్ష తీవ్రత, యజమాని లేదా మామ సేవకుడు లేదా మేనల్లుడిని చంపినప్పుడు కంటే భిన్నంగా ఉంటుంది.

 టాంగ్ సమాధి బొమ్మ *హాన్ఫు* ధరించిన అధికారి. అతను పొడవైన టోపీ, వెడల్పు చేతుల బెల్ట్ ఉన్న బాహ్య వస్త్రం, ముందు దీర్ఘచతురస్రాకార "కర్చీఫ్"తో చిత్రీకరించబడ్డాడు. అతని చతురస్రాకారపు పాదరక్షల పైకి ఒక తెల్లని లోపలి వస్త్రం వేలాడుతోంది; తన పై అధికారులకు సమర్పించాల్సిన ఒక నివేదికను కలిగి ఉన్న పలకను అతను తన ఛాతీకి ఆనించి పట్టుకుని ఉన్నాడు.
మింగు రాజవంశం (1368–1644) తొలినాటి 1397 నాటి న్యాయస్మృతి వంటి తర్వాతి కాలపు న్యాయస్మృతులలో 'టాంగు న్యాయస్మృతి' (టాంగు కోడ్) చాలా వరకు యథాతథంగా కొనసాగించబడింది; అయినప్పటికీ తర్వాతి కాలాలలో ఇందులో అనేక సవరణలు చోటుచేసుకున్నాయి—ఉదాహరణకు సాంగు రాజవంశం (960–1279) కాలంలో మహిళల ఆస్తి హక్కులలో మెరుగుదలలు వంటివి.

టాంగు రాజవంశ పాలనలో మూడు విభాగాలు (省) ఉండేవి; వీటిలో ప్రతి విభాగం విధానాలను రూపొందించడం, సమీక్షించడం, అమలు చేయడం అనే బాధ్యతలను కలిగి ఉండేది. ఈ విధానాలను అమలు చేసే పాలనా యంత్రాంగం కింద ఆరు మంత్రిత్వ శాఖలు (部) కూడా ఉండేవి; వీటిలో ప్రతి శాఖకు వేర్వేరు విధులు కేటాయించబడ్డాయి. ఈ మూడు విభాగాలు, ఆరు మంత్రిత్వ శాఖలు అనే వ్యవస్థలో సిబ్బంది నిర్వహణ, ఆర్థిక వ్యవహారాలు, ఆచార వ్యవహారాలు (రైటెసు), సైనిక వ్యవహారాలు, న్యాయ వ్యవహారాలు, ప్రజా పనులు అనే శాఖలు అంతర్భాగంగా ఉండేవి—ఈ పాలనా నమూనా చింగు రాజవంశం (1644–1912) పతనం వరకు కొనసాగింది.

టాంగు రాజవంశ స్థాపకులు మునుపటి హాన్ రాజవంశం (క్రీ.పూ. 202 220 క్రీ.శ.) వైభవాన్ని ఉపయోగించుకున్నప్పటికీ వారి పరిపాలనా వ్యవస్థలో ఎక్కువ భాగం మునుపటి ఉత్తర, దక్షిణ రాజవంశాల వైభవాన్ని పోలి ఉంది. ఉత్తర జౌ (6వ శతాబ్దం) *ఫుబింగు* వ్యవస్థ డివిజనలు మిలీషియాను టాంగు కొనసాగించారు. అలాగే స్వాధీనం చేసుకున్న వ్యవసాయ భూమిని పొందడానికి రాజధాని లేదా సరిహద్దు నుండి భ్రమణంలో పనిచేసే రైతు-సైనికులను కూడా కొనసాగించారు. ఉత్తర వీ (4వ–6వ శతాబ్దాలు) సమాన-క్షేత్ర వ్యవస్థ కూడా కొన్ని మార్పులతో నిర్వహించబడింది.

కేంద్ర, స్థానిక ప్రభుత్వాలు పన్నులను అంచనా వేయడానికి భూమి ఆస్తి విస్తృతమైన రికార్డులను ఉంచినప్పటికీ టాంగు‌లో అక్షరాస్యులు, సంపన్నులు వారి స్వంత ప్రైవేటు పత్రాలను సృష్టించడం, ఒప్పందాల మీద సంతకం చేయడం సాధారణ పద్ధతిగా మారింది. ఆస్తి మీద వారి హక్కు చట్టబద్ధమైనదని కోర్టులో (అవసరమైతే) నిరూపించడానికి వీటికి సాక్షి, లేఖకుడి సంతకంతో పాటు వాటి స్వంత సంతకం ఉండేది. దీని నమూనా వాస్తవానికి పురాతన హాన్ రాజవంశంలో ఉంది. అయితే ఒప్పంద భాష మరింత సాధారణమైంది. తరువాతి రాజవంశాలలో చైనీసు సాహిత్య సంస్కృతిలో పొందుపరచబడింది.

టాంగు రాజవంశం రాజకీయ శక్తికి కేంద్రంగా చాంగ్'ఆన్ (ఆధునిక జియాను) రాజధాని నగరం ఉంది. ఇక్కడ చక్రవర్తి తన పెద్ద రాజభవన గృహాలను నిర్వహించి, సంగీతం, క్రీడలు, విన్యాసాలు, కవిత్వం, చిత్రలేఖనాలు. నాటకీయ నాటక ప్రదర్శనలుతో రాజకీయ దూతలను అలరించాడు. రాజధాని కూడా అద్భుతమైన సంపద. వనరులతో నిండి ఉంది. చైనీసు ప్రిఫెక్చురలు ప్రభుత్వ అధికారులు తమ జిల్లాల్లోని వ్యవహారాల మీద వార్షిక నివేదికను సమర్పించడానికి 643లో రాజధానికి ప్రయాణించినప్పుడు చక్రవర్తి టైజోంగు అనేక మందికి విశ్రాంతి తీసుకోవడానికి సరైన గృహాలు లేవని, వ్యాపారుల నుండి గదులను అద్దెకు తీసుకుంటున్నాడని కనుగొన్నాడు. అందువలన టైజోంగు చక్రవర్తి మున్సిపలు నిర్మాణానికి బాధ్యత వహించే ప్రభుత్వ సంస్థలను రాజధానిలో ప్రతి సందర్శక అధికారికి వారి స్వంత ప్రైవేటు భవనం నిర్మించాలని ఆదేశించాడు.

### ఇంపీరియలు పరీక్షలు

 పరీక్షా ఫలితాలు పోస్టు చేయబడిన గోడ చుట్టూ గుమిగూడిన సివిలు సర్వీసు అభ్యర్థులను చిత్రీకరిస్తూ క్యూ యింగు మింగు-యుగం పెయింటింగు
కన్ఫ్యూషియను అధ్యయనాల విద్యార్థులు సామ్రాజ్య పరీక్ష లకు అభ్యర్థులు, ఇది వారి గ్రాడ్యుయేట్లను స్థానిక, ప్రాంతీయ, కేంద్ర ప్రభుత్వ బ్యూరోక్రసీలకు నియామకానికి అర్హత సాధించింది. రెండు రకాల పరీక్షలు ఇవ్వబడ్డాయి, *మింగ్జింగు* (明經; 'క్లాసికు‌లను ప్రకాశవంతం చేయడం'), *జిన్షి* (進士; 'ప్రस्तु *జిన్షి* అనేది పాలన, రాజకీయాల మీద ప్రశ్నలకు సమాధానంగా వ్యాసాలు రాయడంలో, అలాగే కవిత్వంను కంపోజు చేయడంలో విద్యార్థి సాహిత్య సామర్థ్యాలను పరీక్షించింది. అభ్యర్థులను సరైన ప్రవర్తన, రూపురేఖలు, ప్రసంగం, నాలిగ్రఫీ ఆధారంగా కూడా అంచనా వేశారు. ఇవన్నీ వాక్చాతుర్యం, రచనల ట్యూటర్లకు చెల్లించలేని నిరాడంబరమైన మార్గాల కంటే ధనవంతులకు అనుకూలంగా ఉండే ఆత్మాశ్రయ ప్రమాణాలు. అసమాన సంఖ్యలో పౌర అధికారులు కులీన కుటుంబాల నుండి వచ్చినప్పటికీ సంపద, ఉన్నత హోదా ముందస్తు అవసరాలు కావు. కళాకారులు లేదా వ్యాపారి తరగతులు కాని తండ్రులందరికీ పరీక్షలు తెరిచి ఉండేవి. విస్తృతమైన కన్ఫ్యూషియను విద్యను ప్రోత్సహించడానికి టాంగు ప్రభుత్వం ప్రభుత్వ పాఠశాలలను స్థాపించింది. వ్యాఖ్యానాలతో ఐదు క్లాసిక్సు, ప్రామాణిక వెర్షన్లను విడుదల చేసింది.

ఉత్తమ ప్రతిభను ప్రభుత్వంలోకి ఆకర్షించడానికి బహిరంగ పోటీని రూపొందించారు. కానీ బహుశా టాంగు పాలకులకు ఇంకా ఎక్కువ శ్రద్ధ ఏమిటంటే, కుటుంబం లేదా స్థానిక శక్తి ఆధారం లేని కెరీరు అధికారుల సంఘాన్ని నియమించడం ద్వారా శక్తివంతమైన కులీన కుటుంబాలు, యుద్ధనాయకుల మీద సామ్రాజ్యం ఆధారపడటాన్ని నివారించడం. టాంగు చట్ట నియమావళి చట్టబద్ధమైన వారసుల మధ్య వారసత్వ ఆస్తిని సమానంగా విభజించడాన్ని నిర్ధారించింది. శక్తివంతమైన కుటుంబాలు ప్రిమోజెనిచరు ద్వారా భూమి పొందిన ప్రభువులుగా మారకుండా నిరోధించడం ద్వారా సామాజిక చలనశీలతను ప్రోత్సహించింది. టాంగు కాలంలో సామ్రాజ్య పరీక్షను ఉపాంతమైనదిగా చిత్రీకరించిన పాత ఖాతాలకు విరుద్ధంగా ఇటీవలి పరిమాణాత్మక పరిశోధన ఏడవ శతాబ్దం చివరి నాటికి *జిన్షి* డిగ్రీ ఇప్పటికే ఉన్నత పదవికి ప్రాథమిక మార్గంగా మారిందని అయితే కులీన కుటుంబ వంశపారంపర్యత అధికారిక నియామకానికి దాని అంచనా శక్తిని ఎక్కువగా కోల్పోయిందని చూపిస్తుంది. టాంగు పరీక్షా వ్యవస్థ వంశపారంపర్య హక్కులను స్థానభ్రంశం చేయడంలో, యోగ్యత ద్వారా ఎంపిక చేయబడిన ఒక అధికారిక ఉన్నత వర్గాన్ని పెంపొందించడంలో నిర్ణయాత్మక సంస్థాగత పాత్ర పోషించింది. టాంగు కాలం నుండి 1912లో క్వింగు రాజవంశం ముగింపు వరకు మేధావులు-అధికారులు ప్రజలకు, ప్రభుత్వానికి మధ్యవర్తులుగా పనిచేశారు. వారి అధికారం పరీక్ష విజయం కంటే వంశపారంపర్యంగా తక్కువగా ఉద్భవించింది.

> సాంగు రాజవంశం హయాంలో ఈ వ్యవస్థ మరింత విస్తరించబడినప్పటికీ, కులీన పాలన నుండి అధికార యంత్రాంగ (బ్యూరోక్రటిక్) పాలన వైపు జరిగిన మౌలిక పరివర్తన మాత్రం టాంగు రాజవంశ కాలంలోనే రూపుదిద్దుకుంది.
>
>

### మతం - రాజకీయాలు

టాంగ్ చక్రవర్తి జువాన్‌జాంగ్, జాంగ్ గువోకు దర్శనమిస్తున్న దృశ్యం; చిత్రకారుడు: రెన్ రెన్‌ఫా (1254–1327)
మొదటి నుంచే టాంగు రాజకీయాలలో మతం ఒక కీలక పాత్ర పోషించింది. అధికారాన్ని చేజిక్కించుకునే ప్రయత్నంలో, లీ యువాను తాను టావోయిస్టు ఋషి లవోజీ (ఫ్లోరుయిటు(క్రీ.పూ. 6వ శతాబ్దం)) వంశానికి చెందినవాడినని ప్రకటించుకోవడం ద్వారా ప్రజల మద్దతును కూడగట్టుకున్నాడు. ప్రభుత్వ పదవుల కోసం పోటీపడేవారు బౌద్ధ సన్యాసుల ప్రార్థనలను కోరేవారు; పదవిని దక్కించుకున్న అభ్యర్థులు కృతజ్ఞతగా వారికి విరాళాలు సమర్పించేవారు. 9వ శతాబ్దంలో బౌద్ధమతం మీద అణచివేత చర్యలు ప్రారంభం కావడానికి ముందు వరకు బౌద్ధం, టావోయిజం—ఈ రెండు మతాలూ సమానంగా ఆదరించబడేవి. చక్రవర్తి జువాను‌జాంగు (పా. 712 – 756) పాలనలో మతం అత్యంత ప్రాధాన్యతను సంతరించుకుంది. చక్రవర్తి టావోయిస్టు, బౌద్ధ సన్యాసులను, మత గురువులను తన ఆస్థానానికి ఆహ్వానించాడు; లవోజీని గొప్ప బిరుదులతో సత్కరించాడు; టావోయిస్టు గ్రంథాల మీద వ్యాఖ్యానాలు రచించాడు; అంతేకాక, టావోయిస్టు పరీక్షలకు అభ్యర్థులను సిద్ధం చేసేందుకు ఒక పాఠశాలను కూడా స్థాపించాడు. క్రీ.శ. 726లో, కరువును నివారించే ఉద్దేశంతో తాంత్రిక క్రతువులను నిర్వహించడానికి ఆయన భారతీయ బౌద్ధ సన్యాసి వజ్రబోధి (671–741)ని ఆహ్వానించాడు. క్రీ.శ. 742లో షింగోను సంప్రదాయానికి చెందిన పీఠాధిపతి అమోఘవజ్రుడు (705–774) "టాంగు దళాల విజయాన్ని సాధించేందుకు ఉద్దేశించిన తాంత్రిక మంత్రాలను" పఠిస్తుండగా, చక్రవర్తి స్వయంగా ధూపపాత్రాన్ని పట్టుకున్నారు.

చక్రవర్తి జువాను‌జాంగు మతపరమైన ఆర్థిక వ్యవహారాలను అత్యంత కఠినంగా నియంత్రించారు. తన పాలన ప్రారంభంలోనే క్రీ.శ. 713లో చాంగాను‌లోని ఒక ప్రముఖ బౌద్ధ విహారానికి చెందిన "అక్షయ నిధి"ని ఆయన రద్దు చేశారు. ఎంతోమంది అజ్ఞాత భక్తులు తమ పాపాలకు ప్రాయశ్చిత్తంగా ఆ విహారం ద్వారాల వద్ద డబ్బు, పట్టు వస్త్రాలు, ఇతర సంపదలను సమర్పించడంతో ఆ నిధి అపారమైన సంపదను కూడగట్టుకుంది. ఆ విహారం తన నిధులను ఉదారంగానే వినియోగించినప్పటికీ చక్రవర్తి మాత్రం దానిని మోసపూరితమైన బ్యాంకింగు పద్ధతులను అవలంబిస్తోందంటూ తీవ్రంగా విమర్శించారు; తదనంతరం, ఆ విహార సంపదను ఇతర బౌద్ధ, టావోయిస్టు విహారాలకు, అలాగే స్థానిక విగ్రహాలు, మందిరాలు, వంతెనల మరమ్మత్తుల కోసం ఆయన పంపిణీ చేశారు. క్రీ.శ. 714లో చాంగాను‌లోని దుకాణాలు బౌద్ధ సూత్రాల నకళ్ళను విక్రయించడాన్ని ఆయన నిషేధించారు; తద్వారా ఈ వ్యాపారం మీద ఏకస్వామ్యాన్ని బౌద్ధ మత గురువులకు మాత్రమే కట్టబెట్టారు.

### పన్నులు - జనాభా గణన

టాంగు ప్రభుత్వం సామ్రాజ్య జనాభా ఖచ్చితమైన జనాభా గణనను నిర్వహించడానికి ప్రయత్నించింది. ప్రధానంగా ప్రభావవంతమైన పన్నులు, సైనిక నిర్బంధానికి మద్దతు ఇవ్వడానికి. తొలి టాంగు ప్రభుత్వం ప్రతి ఇంటిపైనా స్వల్ప మొత్తంలో ధాన్యం, వస్త్ర పన్నులను విధించింది; తద్వారా గృహాలు తమ వివరాలను నమోదు చేసుకునేలా, ప్రభుత్వానికి కచ్చితమైన జనాభా సంబంధిత సమాచారాన్ని అందించేలా ప్రోత్సహించింది. 609లో జరిగిన అధికారిక జనాభా గణనలో జనాభా 9 మిలియన్ల గృహాలుగా (సుమారు 50 మిలియన్ల మంది ప్రజలు) లెక్కించబడింది; 742లో జరిగిన జనాభా గణనలో కూడా ఈ సంఖ్యలో ఎటువంటి పెరుగుదల కనిపించలేదు. జనాభా గణనలో వాస్తవ సంఖ్య కంటే తక్కువగా నమోదైనప్పటికీ అంతకు ముందు పాలించిన హాన్ రాజవంశం (క్రీ.శ. 2లో 58 మిలియన్ల జనాభాను నమోదు చేసింది) కాలం నుండి చైనా జనాభాలో గణనీయమైన పెరుగుదల ఏమీ లేదని పాట్రిసియా ఎబ్రే పేర్కొన్నారు. అయితే యాడ్స్‌హెడు మాత్రం దీనితో విభేదిస్తూ 750 నాటికి చైనా జనాభా సుమారు 75 మిలియన్లకు చేరి ఉంటుందని అంచనా వేశారు.

754లో జరిగిన టాంగు జనాభా గణన ప్రకారం సామ్రాజ్యం అంతటా 1,859 నగరాలు, 321 ప్రిఫెక్చరు‌లు, 1,538 కౌంటీలు ఉన్నాయి. అనేక పెద్ద, ప్రముఖ నగరాలు ఉన్నప్పటికీ మొత్తం జనాభాలో 80–90 శాతం మంది గ్రామీణ, వ్యవసాయ ఆధారిత ప్రాంతాలలోనే నివసించేవారు. ఉత్తర చైనా నుండి దక్షిణ చైనాకు భారీ ఎత్తున వలసలు కూడా చోటుచేసుకున్నాయి; రాజవంశం ప్రారంభమైనప్పుడు మొత్తం జనాభాలో 75 శాతం మంది ఉత్తర ప్రాంతంలో నివసించగా రాజవంశం అంతమయ్యే నాటికి ఆ నిష్పత్తి 50 శాతానికి పడిపోయింది. చైనీయులు సాంగు రాజవంశం కాలం వచ్చేంత వరకు జనాభాలో గణనీయమైన పెరుగుదల కనిపించలేదు; ఆ సమయంలో మధ్య, దక్షిణ చైనాలలో విస్తృతంగా సాగు చేసిన వరి పంట, అలాగే విస్తరిస్తున్న మార్కెటు‌లో విక్రయించబడిన అధిక ధాన్య దిగుబడుల కారణంగా జనాభా 10 కోట్ల స్థాయికి చేరుకుంది.

## సైనిక - విదేశాంగ విధానం

చక్రవర్తి తైజాంగు (పా. 626 – 649) తన ఆస్థానంలో టిబెటన్ సామ్రాజ్యం రాయబారి అయిన Gar Tongtsen Yülsungను ఆహ్వానిస్తున్నారు – 641లో యాన్ లిబెను (600–673) చిత్రించిన అసలు చిత్రానికి తర్వాతి కాలపు ప్రతి ఇది
### రక్షిత రాజ్యాలు - సామంతులు

7వ శతాబ్దం, 8వ శతాబ్దపు పూర్వార్థం, సాధారణంగా టాంగు రాజవంశం తన అధికార వైభవం పరాకాష్టను చేరుకున్న కాలంగా పరిగణించబడుతుంది. ఈ కాలంలో టాంగు పాలన గత రాజవంశాలన్నింటికంటే పశ్చిమ దిశగా మరింత విస్తరించింది; ఇది దక్షిణాన ఉత్తర వియత్నాం నుండి, పశ్చిమాన పర్షియా సరిహద్దులో ఉన్న కాశ్మీరు‌కు ఉత్తరాన గల ఒక ప్రాంతం వరకు, ఈశాన్యాన ఉత్తర కొరియా వరకు విస్తరించి ఉంది. టాంగు రాజవంశానికి కప్పం చెల్లించిన కొన్ని రాజ్యాలలో కాశ్మీరు, నేపాలు, ఖోటాను, కుచా, కాష్గరు, సిల్లా, చంపా, అము దర్యా, సిర్ దర్యా లోయలలో ఉన్న రాజ్యాలు ఉన్నాయి. తుర్కికు సంచార జాతులు టాంగు చక్రవర్తిని 'టియాను కెహాను' అని సంబోధించేవారు. షాబోలు ఖాన్ (మరణం: 658) నేతృత్వంలో చెలరేగిన విస్తృతమైన గోక్‌తుర్కు తిరుగుబాటును 657లో ఇస్సికు కుల్ వద్ద సు డింగు‌ఫాంగు (591–667) అణచివేసిన తర్వాత చక్రవర్తి గావోజాంగు అనేక సంరక్షక ప్రాంతాలను స్థాపించారు. వీటిని ఒక 'సంరక్షక జనరలు' లేదా 'మహా సంరక్షక జనరలు' పాలించేవారు; దీని ఫలితంగా చైనా ప్రభావ క్షేత్రం పశ్చిమ ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లోని హెరాతు వరకు విస్తరించింది. స్థానిక సంక్షోభాలను పరిష్కరించడానికి కేంద్ర ప్రభుత్వం నుండి అనుమతి కోసం వేచి చూడాల్సిన అవసరం లేకుండా సంరక్షక జనరల్సు‌కు విశేషమైన స్వయంప్రతిపత్తి కల్పించబడింది. జువాను‌జాంగు పాలన తర్వాత ‘జీడుషి' లకు అపారమైన అధికారాలు అప్పగించబడ్డాయి; ఇందులో సొంత సైన్యాలను పోషించుకోవడం, పన్నులు వసూలు చేయడం తమ పదవులను వంశపారంపర్యంగా సంక్రమింపజేయడం వంటి అధికారాలు ఉన్నాయి. ఇది టాంగు కేంద్ర ప్రభుత్వ పతనం ప్రారంభంగా సాధారణంగా గుర్తించబడుతుంది.

 చైనీస్ అధికారి ఆఫ్ ది గార్డ్ ఆఫ్ ఆనర్ ఇన్ ది ప్రిన్సెస్ చాంగ్-లే 长乐公主墓) – ఝో సమాధి, షాంగ్సీ
### సైనికులు - నిర్బంధ సైనిక శిక్షణ

737 నాటికి చక్రవర్తి జువాను‌జాంగు ప్రతి మూడు సంవత్సరాలకు ఒకసారి భర్తీ చేయబడిన సైనికుల నిర్బంధ సైనిక శిక్షణ విధానాన్ని విస్మరించాడు. వారి స్థానంలో మరింత యుద్ధ-కృషి, సమర్థవంతమైన దీర్ఘకాల సైనికులను నియమించాడు. కొత్త నియామకాలకు శిక్షణ ఇవ్వడం, ప్రతి మూడు సంవత్సరాలకు ఒకసారి వారిని సరిహద్దుకు పంపడం వలన ఖజానా హరించుకుపోయింది కాబట్టి ఇది ఆర్థికంగా కూడా సాధ్యమైంది. 7వ శతాబ్దం చివరి నాటికి, *ఫ్యూబింగు* దళాలు సైనిక సేవను, సమాన-క్షేత్ర వ్యవస్థలో వారికి అందించబడిన గృహాలను వదిలివేయడం ప్రారంభించాయి. ప్రతి కుటుంబానికి కేటాయించిన 100 *ము* (చైనీసు ఎకరాలు) భూమి ప్రమాణం వాస్తవానికి జనాభా విస్తరించిన ప్రదేశాలలో ధనవంతులు ఎక్కువ భూమిని కొనుగోలు చేసిన ప్రదేశాలలో పరిమాణం తగ్గుతోంది. అప్పుడు తీవ్ర ఒత్తిడికి గురైన రైతులు, దేశదిమ్మరి వారిని సైనిక సేవలోకి ప్రవేశపెట్టారు. పన్నులు, కార్వీ కార్మిక సేవ రెండింటి నుండి మినహాయింపు ప్రయోజనాలతో పాటు, సరిహద్దులో సైనికులతో పాటు వచ్చే వారి మీద ఆధారపడిన వారికి వ్యవసాయ భూములు, నివాసాల కోసం నిబంధనలు కూడా కల్పించారు. 742 నాటికి టాంగు సైన్యంలో చేరిన మొత్తం దళాల సంఖ్య దాదాపు 5,00,000 మందికి పెరిగింది.

### తూర్పు ప్రాంతాలు

తూర్పు ఆసియాలో టాంగు సైనిక పోరాటాలు మునుపటి సామ్రాజ్య చైనీసు రాజవంశాల కంటే ఇతర చోట్ల తక్కువ విజయవంతమయ్యాయి. ఆయన అంతకు ముందు సుయి రాజవంశం చక్రవర్తుల మాదిరిగానే టైజోంగు 644లో గోగుర్యో–టాంగు యుద్ధంలో కొరియా రాజ్యం గోగుర్యో మీద సైనిక పోరాటాన్ని స్థాపించాడు; అయితే ఇది మొదటి పోరాటంలో జనరలు యోన్ కేసోమును నేతృత్వంలోని విజయవంతమైన రక్షణను అధిగమించడంలో విఫలమైనందున దాని ఉపసంహరణకు దారితీసింది. టాంగు రాజవంశం సిల్లా–టాంగ్ కూటమిలో చేరింది. 663 ఆగస్టులో జరిగిన బేక్‌గాంగ్ యుద్ధంలో చైనీయులు బేక్‌జే, వారి యమాటో జపనీస్ మిత్రదేశాలకు వ్యతిరేకంగా పోరాడారు; ఇది టాంగు–సిల్లా కూటమికి ఒక నిర్ణయాత్మక విజయం. నౌకా యుద్ధాలు చేయడానికి టాంగు రాజవంశ నౌకాదళం వద్ద వివిధ రకాల నౌకలు అందుబాటులో ఉండేవి; ఈ నౌకల గురించి 759లో లీ క్వాను తన తైపై యింజింగు జి *g* (తెల్ల,ను చీకటి యుద్ధ గ్ర,హక శాస్త్రం) గ్రంథంలో వివరించాడు. వాస్తవానికి బుకు‌గాుగు యుద్ధం అనేది బుకు‌జే రాజ్య అవశేష దళాలు చేపట్టిన ఒక పునరుద్ధరణ ఉద్యమం. ఎందుకంటే 660లో చైనా సేనాధిపతి సు డిుగ్‌ఫాు,గు కొరియా సేనాధిపతి కిమ్ యుషిన్ (595–673) నేతృత్వంలో జరిగిన టాుగు–సిల్లా దండయాత్రలో బేకు‌జే రాజ్యం పతనం పాలైంది. సిల్లాతో కలిసి చేసిన మరొక సంయుక్త దండయాత్రో 645లో ఉత్తరాన ఉన్న గొగుర్యో రాజ్యపు బాహ్య కోటలను స్వాధీనం చేసుకోవడం ద్వారా టాుగు సైన్యం ఆ రాజ్యాన్ని తీవ్రంగా బలహీనపరిచింది. సేనాధిపతి లీ షిజీ (594–669) ఆధ్వర్యంలో సిల్,లు టాుగు సైన్యాలు చేసిన సంయుక్త దాడుల ఫలితంగా 668 నాటికి గొగుర్యో రాజ్యం పూర్తిగా ధ్వంసమైంది.

డున్‌హువాంగ్లోని మోగావో గుహలలో ఉన్న 10వ శతాబ్దపు కుడ్యచిత్రం; ఇది టాంగ్ రాజవంశ కాలానికి చెందిన వూతాయ్ పర్వత ఆశ్రమాల నిర్మాణ శైలిని ప్రదర్శిస్తుంది. ఈ కాలపు జపనీస్ వాస్తుశిల్పంపై టాంగ్ చైనా వాస్తుశిల్ప ప్రభావం ఉంది.
గతంలో శత్రువులైనప్పటికీ టాంగు రాజవంశం గొగుర్యోకు చెందిన అధికారులు, సేనాధిపతులను తమ పరిపాలనలోనూ, సైన్యంలోనూ చేర్చుకుంది; వీరిలో యాన్ నంస్యాంగు(634–679), యాన్ నమ్సాన్ (639–701) అనే సోదరులు ముఖ్యులు. క్రీ.శ. 668 నుండి 676 వరకు టాంగు సామ్రాజ్యం ఉత్తర కొరియాను తన నియంత్రణలో ఉంచుకుంది. అయితే 671లో సిల్లా రాజవంశం ఈ కూటమిని రద్దు చేసుకుని టాంగు బలగాలను దేశం నుండి వెళ్ళగొట్టే లక్ష్యంతో సిల్లా-టాంగ్ యుద్ధాన్ని ప్రారంభించింది. అదే సమయంలో 670లో డాఫే నది (డాఫీ నది) వద్ద టిబెటన్ల చేతిలో ఒక భారీ చైనా సైన్యం ఓటమి పాలవడంతో టాంగు సామ్రాజ్యం తన పశ్చిమ సరిహద్దులోనూ ముప్పును ఎదుర్కోవాల్సి వచ్చింది. 676 నాటికి ఏకీకృత సిల్లా సైన్యం టాంగు సైన్యాన్ని కొరియా నుండి పూర్తిగా వెళ్ళగొట్టింది. 679లో తూర్పు తుర్కులు తిరుగుబాటు చేయడంతో టాంగు సామ్రాజ్యం కొరియా మీద తన సైనిక దండయాత్రలను విరమించుకుంది.

టాంగు రాజవంశం జపనీయులతో యుద్ధాలు చేసినప్పటికీ వారితో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను కొనసాగించింది. జపాన్ నుండి చైనాకు అనేక రాజదూత బృందాలు పంపబడ్డాయి; ఈ దౌత్య మిషన్లు 894 వరకు నిరాటంకంగా కొనసాగాయి. సుగవారా నొ మిచిజానె (845–903) చేసిన సూచనల మేరకు, ఉడా చక్రవర్తి (887–897) వీటిని నిలిపివేశారు. జపాన్ చక్రవర్తి టెన్ము (672–686) తన నిర్బంధ సైనిక విధానాన్ని చైనా నమూనా ఆధారంగా రూపొందించుకున్నారు; అంతేకాక తన రాజ్యాంగ ఉత్సవాలను చైనా పద్ధతిలోనే నిర్వహించారు. అలాగే ఫుజివారా వద్ద తన రాజప్రాసాదాన్ని కూడా చైనా వాస్తుశిల్ప నమూనా ఆధారంగానే నిర్మించుకున్నారు.

బౌద్ధమత వ్యాప్తికి సహాయపడే ఉద్దేశంతో అనేకమంది చైనా బౌద్ధ సన్యాసులు కూడా జపాన్‌కు తరలివచ్చారు. 7వ శతాబ్దానికి చెందిన ఇద్దరు సన్యాసులు, జి యు, జి యు, చక్రవర్తి టెంజి (పా. 661 – 672) ఆస్థానాన్ని సందర్శించారు; ఆ సందర్భంలో వారు తాము స్వయంగా రూపొందించిన ఒక దక్షిణ దిశను సూచించే రథంని బహూకరించారు. ఒక డిఫరెన్షియలు గేరును ఉపయోగించే ఈ వాహనం 666లో టెంజి కోసం అనేక నమూనాలలో పునరుత్పత్తి చేయబడినట్లు *నిహోను షోకి* (720) గ్రంథంలో నమోదు చేయబడింది. జపనీసు సన్యాసులు కూడా చైనాను సందర్శించేవారు; ఎన్నిను (794–864) విషయంలోనూ ఇదే జరిగింది—ఈయన తన ప్రయాణ అనుభవాలను ముఖ్యంగా గ్రాండు కెనాలు వెంబడి సాగిన ప్రయాణాలను గురించి లిఖించారు. జపనీసు సన్యాసి ఎంచిను (814–891) 839 నుండి 847 వరకు ఆ మీద తిరిగి 853 నుండి 858 వరకు చైనాలో నివసించారు; చైనాకు తన రెండవ పర్యటనలో ఆయన ఫుజియాను ‌లోని ఫుజౌ సమీపంలో తీరానికి చేరుకున్నారు. అలాగే తైజౌ, జెజియాంగు నుండి జపాన్‌కు తిరిగి ప్రయాణమయ్యారు.

### పశ్చిమ - ఉత్తర ప్రాంతాలు

యువరాజు Li Chongrun సమాధి నుండి వెలికితీసిన విగ్రహాన్ని పోలిన, గుర్రంపై స్వారీ చేస్తున్న యోధుని సమాధి విగ్రహం
సుమారు సా.శ. 700 నాటి టాంగ్ రాజవంశం
సుయి, టాంగు రాజవంశాలు స్టెప్పీ ప్రాంతపు సంచార జాతుల మీద విజయవంతమైన సైనిక దండయాత్రలను నిర్వహించాయి. ఉత్తర, పశ్చిమ దిశల పట్ల చైనా విదేశాంగ విధానం ఇప్పుడు టర్కికు సంచార జాతులతో వ్యవహరించాల్సి వచ్చింది; వీరు మధ్య ఆసియాలో అత్యంత ఆధిపత్యం కలిగిన జాతి సమూహంగా ఎదుగుతున్నారు. టర్కుల నుండి ఎదురయ్యే ఏవైనా ముప్పులను నివారించడానికి, వాటిని ఎదుర్కోవడానికి సుయి ప్రభుత్వం కోటల రక్షణ వ్యవస్థలను మరమ్మతు చేసింది. అలాగే వారి వాణిజ్య, కప్పం సమర్పణ రాయబార బృందాలను స్వీకరించింది. 597, 599, 614, 617 సంవత్సరాలలో టర్కికు వంశ నాయకులతో *హెక్విను* (శాంతి ఒప్పంద) వివాహ సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడానికి వారు నలుగురు రాజకుమార్తెలను పంపారు. టర్కులకు వ్యతిరేకంగా ఇతర జాతి సమూహాల మధ్య సుయి ప్రభుత్వం కల్లోలాన్ని, ఘర్షణలను రేకెత్తించింది. సుయి రాజవంశ కాలం నాటికే టర్కులు చైనీయులచే నియమించబడిన ఒక ప్రధాన సైనిక శక్తిగా మారిపోయారు. 605లో ఖితాన్లు (ఖితాన్లు) ఈశాన్య చైనా మీద దాడులు ప్రారంభించినప్పుడు. ఒక చైనీసు సేనాధిపతి 20,000 మంది టర్కీ సైనికులను వెంటబెట్టుకుని వారిపైకి దండెత్తాడు; ప్రతిఫలంగా ఖితాన్ల పశుసంపదను స్త్రీలను ఆ టర్కీ సైనికులకు పంచిపెట్టాడు. 635, 636 మధ్య రెండు సందర్భాలలో టాంగు రాజవంశానికి చెందిన యువరాణులను చైనా సేవలో ఉన్న టర్కీ కిరాయి సైనికులకు లేదా సేనాధిపతులకు ఇచ్చి వివాహం చేశారు. టాంగు రాజవంశ పాలనలో 755 చివరి వరకు సుమారు పదిమంది టర్కీ సేనాధిపతులు టాంగు చక్రవర్తుల ఆధ్వర్యంలో సేవలందించారు. టాంగు సైన్యంలో అధికభాగం *ఫ్యూబింగు* (ఫూబింగు) పద్ధతిలో నిర్బంధంగా చేర్చుకున్న చైనీసు సైనికులతో కూడి ఉన్నప్పటికీ టర్కీ సేనాధిపతుల నేతృత్వంలోని సైన్యంలో ఎక్కువమంది చైనాయేతర మూలాలు కలిగినవారే ఉండేవారు; వీరు ప్రధానంగా పశ్చిమ సరిహద్దు ప్రాంతాలలో పోరాడేవారు. ఆ ప్రాంతాలలో ఫ్యూబింగు సైనికుల ఉనికి చాలా తక్కువగా ఉండేది. ఆ "టర్కీ" సైనికులలో కొందరు, గిరిజన జీవనశైలిని అలవర్చుకున్న హాన్ చైనీయులు—అంటే తమ చైనీసు సంస్కృతిని కోల్పోయిన ప్రజలు—కూడా ఉన్నారు.

626 నాటికి చైనాలో అంతర్యుద్ధం దాదాపు పూర్తిగా అంతమైపోయింది; 628లో ఆర్డోసు ప్రాంతపు యుద్ధప్రభువు లియాంగు సింధు (లియాంగు షిడు) ఓడిపోవడంతో ఈ ప్రక్రియ మరింత పూర్తయింది. ఈ అంతర్గత సంఘర్షణల అనంతర టాంగు వంశం తుర్కు మీద దండయాత్రను ప్రారంభించింది. 630ల టాంగు సైన్యాలు తుర్కుల నుండి ఆర్డో ఎడారి ప్రాంతాలను—అంటే నేటి అంతర మంగోలియా ప్రావిన్సు, దక్షిణ మంగోలియా ప్రాంతాలను—వశం చేసుకున్నాయి. ఈ సైనిక విజయం తరువాత 631 జూన్ 11 చక్రవర్తి తైజాంగు బంగారాన్ని, పట్టు వస్త్రాలను బహూకరిస్తూ, జుయెయాంటువో (జుయాంటుయొ) వద్దకు రాయబారులను పంపారు; ఉత్తర సరిహద్దు ప్రాంతంలో 'సుయి నుండి టాంగు వంశానికి జరిగిన పరివర్తన' కాలంలో బందీలుగా పట్టుబడిన చైనీయులను విడిపించడమే ఈ రాయబార లక్ష్యం. ఈ రాయబార ప్రయత్నం విజయవంతమైంద. తద్వారా 80,000 మంది చైనీయులు—స్త్రీలు, పురుషులు—విముక్తులై తిరిగి చైనాకు చేరుకున్నారు.

Tang సమాధి సంరక్షక విగ్రహం, 8వ శతాబ్దం ప్రారంభం
టర్కులు ఆర్డోసు ప్రాంతంలో (జియాగ్నుల పూర్వ భూభాగం) స్థిరపడి ఉన్న సమయంలో,టాంగు ప్రభుత్వం మధ్య స్టెప్పీ ప్రాంతం మీద ఆధిపత్యం వహించే సైనిక విధానాన్ని అవలంబించింది. మునుపటహాను రాజవంశం కాలంలో వలె టాంగు, వారి టర్కికు మిత్రపక్షాలు 640ల, 650ల కాలంలో మధ్య ఆసియాను జయించి తమ ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నాయి. చక్రవర్తి టియాజంగు పాలనలో మాత్రమే, గోక్టర్కు లకు వ్యతిరేకంగానే కాకుండా, టుయుహూను, ఒయాసిసు రాజ్యాలు, జుయాంటుయోలకు వ్యతిరేకంగా కూడా ప్రత్యేక సైనిక దండయాత్రలు చేపట్టబడ్డాయి. చక్రవర్తి గావోజోంగు హయాంలో, అషినా హెలు పాలనలో ఉన్న పశ్చిమ తుర్క మీద , సేనాధిపతి సు డిగు‌ఫాంగు నేతృత్వంలో ఒక సైనిక దండయాత్ర ప్రారంభించబడింది.

అం, తు మధ్య ఆసియాలోని ప్రాంతపమీద ఆధిపత్యం కోసం టాంగు సామ్రాజ్యం టిబెటన్ సామ్రాజ్యంతో పోటీపడింది; ఈ పోటీ కొన్నిసార్లు వివాహ సంబంధాల ద్వారా పరిష్కరించబడేది—ఉదాహరణు, రాకుమారి వెన్‌చెంగు (మరణం(680))ను సాంగు‌త్సెను గంపో (మరణం(649))కి ఇచ్చి వివాహం చేయడం వంటివి. సాుగు‌త్సును గంపో మరణానంతరం, చైనా సైన్యాలు లాసాను ఆక్రమించుకున్నాయని ఒక టిబెును సంప్రదాయం పేర్కొంటోంది. కానీ చైనా చరిత్ర గ్రంథాలలో గానీ, డుంహువాంగు లోని టిబెును తాళపత్ర గ్రంథాలలో గానీ అటువంటి దండయాత్ర గురించి ఎటువంటి ప్రస్తావనా లేదు.

670, 692 సంవత్సరాల మధ్య, టారిం బేసిను లోని భూభాగాల విషయంలో టిబెటు‌తో వరుసగా అనేక సంఘర్షణలు చోటుచేసుకున్నాయి; క్రీ.శ. 763లో ఆన్ లుషాను తిరుగుబాటు సమయంలో టిబెటన్లు చాంగాను నగరాన్ని పదిహేను రోజుల పాటు ఆక్రమించుకున్నారు. వాస్తవానికి ఈ తిరుగుబాటు సమయంలోనే ప్రస్తుతం గాన్సు, క్వింగు ‌హై రాష్ట్రాలుగా ఉన్న ప్రాంతాలలో మోహరించిన తమ పశ్చిమ సైనిక దళాలను టాంగు రాజవంశం వెనక్కి పిలిపించింది; ఆ తర్వాత టిబెటన్లు ఆ ప్రాంతాలను, అలాగే ప్రస్తుతం జిను‌జియాంగు‌గా పిలువబడే భూభాగాన్ని కూడా ఆక్రమించుకున్నారు. టాంగు, టిబెటన్ల మధ్య వైరం, క్రీ.శ. 821లో వారు 'చాంగు‌కింగు ఒప్పందం' మీద సంతకం చేసేంత వరకు కొనసాగింది. ఈ ఒప్పందంలోని నిబంధనలు—ఇరు దేశాల మధ్య నిర్ణయించబడిన సరిహద్దులతో సహా—లాసాలోని జోఖాంగ్ ఆలయం వెలుపల ఉన్న ఒక రాతి స్తంభం మీద ద్విభాషా శాసన రూపంలో లిఖించబడి ఉన్నాయి.

చక్రవర్తి తైజాంగు సమాధి నుండి లభించిన, యాను లిబెను రూపొందించిన ఒక సైనికుడు, చక్రవర్తి అశ్వం 'ఆటమను డ్యూ' (శరదృతువు మంచు) ఉబ్బెత్తు శిల్పం (బాస్-రిలీఫు); ఇందులో అశ్వంపై అలంకారభరితమైన జీను, రికాబులు కనిపిస్తాయి c. 650
పర్షియాపై ఇస్లామిక్ దండయాత్ర (633–656) జరుగుతున్న సమయంలో ససానియన్ సామ్రాజ్యం చివరి పాలకుడి కుమారుడైన యువరాజు పెరోజ్, ఆయన ఆస్థాన సభ్యులు టాంగు చైనాకు తరలివెళ్లారు. *పాత టాంగ్ గ్రంథం* ప్రకారం ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లోని జరంజు ప్రాంతంలో ఏర్పాటు చేసిన పర్షియా గవర్నరేట్‌కు అధిపతిగా పెరోజు నియమించబడ్డాడు. పర్షియా మీద ఈ దండయాత్ర సమయంలో రషీదున్ ఖలీఫా ఉస్మాన్ (పా. 644 – 656) చాంగాను‌లోని టాంగు ఆస్థానానికి ఒక రాయబార బృందాన్ని పంపాడు. ఉమయ్యదు సేనాధిపతి కుతైబా ఇబ్న్ ముస్లిం, చైనా ఆధీనంలో ఉన్న కాష్గర్‌ను స్వల్పకాలం పాటు ఆక్రమించుకుని ఒక ఒప్పందం కుదిరిన తర్వాత అక్కడి నుండి వైదొలిగాడని అరబు ఆధారాలు పేర్కొంటున్నాయి. కానీ ఆధునిక చరిత్రకారులు ఈ వాదనను పూర్తిగా తోసిపుచ్చుతున్నారు. క్రీ.శ. 715లో అరబు ఉమయ్యదు ఖలీఫాతు వారు ఫెర్గానా లోయ రాజు అయిన ఇఖ్షిదును పదవి నుండి తొలగించి, అలుతారు అనే కొత్త రాజును సింహాసనం మీద అధిష్టింపజేశారు. పదవి కోల్పోయిన ఆ రాజు కుచా (ఇది అన్క్సి సంరక్షక ప్రాంతం కేంద్రం)కు పారిపోయి చైనా జోక్యాన్ని కోరాడు. దీనికి స్పందిస్తూ, చైనీయులు జాంగు జియావోసాంగు నాయకత్వంలో 10,000 మంది సైనికులను ఫెర్గానాకు పంపారు. ఆయన నామంగను వద్ద అలుతారు‌ను, అరబు ఆక్రమణ దళాలను ఓడించి, ఇఖ్షిదు‌ను తిరిగి సింహాసనం మీద అధిష్టింపజేశాడు. అక్సు యుద్ధం (717)లో టాంగు దళాలు అరబు ఉమయ్యదు ఆక్రమణదారులను ఓడించాయి. అరబు ఉమయ్యదు కమాండరు అల్-యాష్కురి ఆయన సైన్యం ఓటమి పాలైన తర్వాత తాష్కెంటు‌కు పారిపోయారు. ఆ తర్వాత తుర్గేషు‌లు అరబ్ ఉమయ్యద్‌లను చిత్తుగా ఓడించి అక్కడి నుండి తరిమికొట్టారు. 740ల నాటికి ఖోరాసన్లోని అబ్బాసిదు ఖలీఫా ఆధ్వర్యంలో ఉన్న అరబ్బులు ఫెర్గానా లోయలో, సోగ్డియానాలో తమ ఉనికిని తిరిగి స్థాపించుకున్నారు. 750లో ఉమయ్యదు ఖలీఫా పతనం దానికి తోడు చక్రవర్తి జియాంజాంగు విస్తరణ విధానం కలసి, టాంగు సామ్రాజ్యం ట్రాంసొక్సియానాలో తన ప్రభావాన్ని తిరిగి చాటుకోవడానికి చైనీస్ తుర్కెస్తాన్లో ఆధిపత్య శక్తిగా అవతరించడానికి దోహదపడ్డాయి. అయితే ఈ పునరుజ్జీవనం 751లో జరిగిన టాలాసు యుద్ధంతో అకస్మాత్తుగా అంతమైంది. గావో జియాంఝి నాయకత్వంలోని టాంగు సైన్యం, ప్రస్తుత తాష్కెంటు సమీపంలో జియాదు ఇబ్ను సాలిహు నేతృత్వంలోని అబ్బసిదు సైన్యం చేతిలో ఓటమి పాలైంది. ఇరుపక్షాల సైనిక బలాలు, ప్రాణనష్టానికి సంబంధించిన వివరాల మీద వివిధ చారిత్రక ఆధారాల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి; చైనా పక్షం వైపు సైన్యం సంఖ్య 10,000 నుండి 1,00,000 మధ్య, అబ్బాసిదు పక్షం వైపు 30,000 నుండి 2,00,000 మధ్య ఉన్నట్లు అంచనాలు ఉన్నాయి. అయితే ఇరుపక్షాలకు సంబంధించి పేర్కొన్న అధిక సంఖ్యలు అతిశయోక్తులు అయ్యే అవకాశం ఉంది. టాంగు సైన్యానికి 20,000 నుండి 30,000 వరకు ప్రాణనష్టం సంభవించిందని చైనా ఆధారాలు పేర్కొంటుండగా 50,000 మంది టాంగు సైనికులు మరణించారని, 20,000 మంది బందీలుగా పట్టుబడ్డారని అరబు ఆధారాలు చెబుతున్నాయి. ఈ ఓటమి ట్రాంస్కియానా ప్రాంతంలో టాంగు సామ్రాజ్య ప్రభావానికి ముగింపు పలికింది. అంతేకాక టాంగు సామ్రాజ్యం పశ్చిమ దిశగా సాగించిన విస్తరణను నిలిపివేసింది. ఆ తర్వాత అబ్బాసీయులు ట్రాన్సాక్సోనియాలో తమ పాలనను సుస్థిరం చేసుకున్నారు. హిజ్రీ 133వ సంవత్సరం ధుల్-హిజ్జా మాసంలో (జూన్ 751), సాలిహు తారాజు నది సమీపంలో జరిగిన ఒక భీకర యుద్ధంలో చైనీయుల మీద దాడి చేశాడు. ఈ యుద్ధంలో అబ్బాసీయులు గొప్ప విజయాన్ని సాధించారు; వారు 50,000 మంది శత్రు సైనికులను సంహరించి, 20,000 మందిని బందీలుగా పట్టుకున్నారు. మధ్య ఆసియాలో అబ్బాసీయులు సాధించిన అత్యంత కీలకమైన విజయాలలో ఇది ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఎందుకంటే ఈ విజయం ఆ ప్రాంతంలో చైనీయుల ప్రభావం మీద ఇస్లామికు ఆధిపత్యాన్ని శాశ్వతంగా నెలకొల్పింది. అంతేకాకుండా ఈ యుద్ధం అబ్బాసీయులకు అపారమైన యుద్ధ సంపదను సమకూర్చింది; ఇందులో అద్భుతమైన ఆభరణాలతో పాటు, కాగితం తయారీకి సంబంధించిన రహస్య సాంకేతికత కూడా లభించింది. బందీలుగా పట్టుబడిన చైనీయులు కాగితం తయారీ విధానాన్ని అరబ్బులకు నేర్పించడంతో చైనాకు పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతాలకు ఈ కాగితం తయారీ కళ విస్తరించింది. ఈ సాంకేతిక పద్ధతులు చివరికి 12వ శతాబ్దం నాటికి అరబ్బుల ఆధీనంలో ఉన్న స్పెయిన్ (అల్-అండలసు) మార్గం ద్వారా ఐరోపా ఖండానికి చేరుకున్నాయి. తారాజు యుద్ధంలో పరస్పరం పోరాడుకున్నప్పటికీ 758 జూన్ 11న అబ్బాసీయుల రాయబార బృందం, ఉయ్‌ఘుర్ల బృందంతో ఏకకాలంలో చాంగాను నగరానికి చేరుకుని, టాంగు చక్రవర్తికి బహుమతులను సమర్పించింది. క్రీ.శ. 788–789 మధ్య కాలంలో చైనీయులు ఉయ్‌ఘురు తురుష్కులతో ఒక సైనిక కూటమిని కుదుర్చుకున్నారు; ఈ ఉయ్‌ఘుర్లు టిబెటన్లను రెండుసార్లు ఓడించారు—వాటిలో ఒక విజయం 789లో గావోచాంగు పట్టణం సమీపంలో నమోదైంది. డ్జుంగారియాలో 791లో పసుపు నది (యల్లో నది) ఒడ్డున ఉన్న నింగ్క్సియా సమీపంలో.

జోసెఫు నీధం ఇలా రాశారు: 643 CEలో ఆంటియోక్ పాట్రియార్కు నుండి చక్రవర్తి టియాజాంగు ఆస్థానానికి ఒక కప్పం చెల్లించే రాయబార వర్గం వచ్చింది. అయితే, ఫ్రెడ్రిచు హిర్తు, ఎస్. ఎ . ఎం. అడ్షెడు వంటి ఇతర చైనా చరిత్రకారులు, *పాత*, *న్యూ బుక్ ఆఫ్ టాంగు* గ్రంథాలలో పేర్కొన్న *ఫులిను* (拂菻) అనే పదాన్ని బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యంగా గుర్తించారు; ఆ చారిత్రక గ్రంథాలు ఈ ప్రాంతాన్ని డాక్విను (అంటే రోమన్ సామ్రాజ్యం)తో నేరుగా అనుసంధానించాయి. 643లో బొడుయోలి (波多力) పంపిన రాయబార వర్గం, బైజాంటైను పాలకుడు 2వ కాంస్టాన్సు పొగొనాటోసుగా గుర్తించబడింది; అలాగే మరిన్ని రాయబార వర్గాలు 8వ శతాబ్దం వరకు పంపబడినట్లు నమోదు చేయబడింది. అడ్షెడు దీనికి భిన్నమైన లిప్యంతరీకరణను సూచించారు, ఇది "పాట్రియార్చు" లేదా "పాట్రిషియను" అనే పదాల నుండి ఉద్భవించిందని బహుశా ఇది ఆనాటి యువ బైజాంటైను చక్రవర్తి తరపున వ్యవహరిస్తున్న రాజ్యప్రతినిధులలో ఒకరిని ఉద్దేశించిన ప్రస్తావన అయి ఉండవచ్చని పేర్కొన్నారు. *పాత*, *న్యూ బుక్ ఆఫ్ టాంగు* గ్రంథాలు బైజాంటైను రాజధాని కాంస్టాంటినోపులు గురించిన వివరణను కూడా అందిస్తాయి. ఇందులో ఆ నగరం ఎలా ముట్టడించబడిందనే విషయం కూడా ఉంది. 1వ మూ వివియా నేతృత్వంలోని డా షి (c=大食, అంటే ఉమయ్యద్ ఖలీఫాతు) దళాలు ఈ ముట్టడిని జరిపి, బైజాంటైన్లను అరబ్బులకు కప్పం చెల్లించేలా బలవంతం చేశాయి.

## ఆర్థిక వ్యవస్థ

ఒక టాంగ్ (Tang) వంశపు బంగారు పూత పూసిన వెండి పాత్ర; ఇది ఉత్తర ప్రాంత సంచార జాతుల వారి తోలు సంచి ఆకారంలో రూపొందించబడింది. ఈ పాత్రపై, నోటిలో వైన్ కప్పును పట్టుకుని నృత్యం చేస్తున్న గుర్రం చిత్రం అలంకరించబడి ఉంది—చక్రవర్తి Xuanzong గుర్రాలకు సరిగ్గా ఇదే విధంగా శిక్షణ ఇచ్చేవారు.
పట్టు మార్గం వెంబడి సాగిన భూమార్గ వాణిజ్యం ద్వారా, సముద్రం మీద పడవలు, నౌకల ద్వారా సాగిన జలమార్గ వాణిజ్యం ద్వారా, టాంగు వంశస్థులు అనేక కొత్త సాంకేతికతలను, సాంస్కృతిక ఆచారాలను, అరుదైన విలాస వస్తువులను, సమకాలీన వస్తువులను సేకరించగలిగారు. ఐరోపా, మధ్యప్రాచ్యం, మధ్య, దక్షిణ ఆసియా ప్రాంతాల నుండి, టాంగు రాజవంశం వారు ఫ్యాషను రంగంలో కొత్త ఆలోచనలను, విభిన్న రకాల సిరామికు వస్తువులను, మెరుగైన వెండి పనితనపు పద్ధతులను పొందగలిగారు. టాంగు రాజవంశం వారు కూర్చోవడానికి స్టూల్సు, కుర్చీలను ఉపయోగించే విదేశీ పద్ధతిని క్రమంగా స్వీకరించారు; అంతకు ముందు చైనీయులు ఎప్పుడూ నేల మీద పరిచిన చాపల పైనే కూర్చునేవారు. మధ్యప్రాచ్య ప్రజలు పట్టు వస్త్రాలు, పింగాణీ వస్తువులు, లక్క పనితనం కలిగిన వస్తువులతో సహా వివిధ రకాల చైనీసు సరుకులను ఎంతగానో ఆశించి భారీ పరిమాణంలో కొనుగోలు చేసేవారు. టాంగు రాజవంశం కాలంలో విదేశీ ప్రాంతాలకు చెందిన పాటలు, నృత్యాలు, సంగీత వాయిద్యాలు చైనాలో బాగా ప్రాచుర్యం పొందాయి. ఈ సంగీత వాయిద్యాలలో తారిం బేసిను‌లోని కుచా ప్రాంతం నుండి వచ్చిన ఓబోలు, పిల్లనగ్రోవులు చిన్న లక్క డప్పులు; అలాగే భారతదేశం నుండి వచ్చిన తాళాలు వంటి తాళ వాయిద్యాలు ఉన్నాయి. రాజదర్బారులో తొమ్మిది సంగీత బృందాలు ఉండేవి (సుయి రాజవంశం నాటి ఏడు బృందాల నుండి వీటి సంఖ్య పెంచబడింది), ఇవి విభిన్న ఆసియా సంగీత శైలులను వినిపించేవి.

టాంగ్ రాజవంశపు *కైయుయాను టాంగ్బయొ* నాణెం; ఇది క్రీ.శ. 621లో చాంగాను‌లో మొట్టమొదట ముద్రించబడింది, 8వ శతాబ్దపు జపాన్ నాణెం *వాడోకైచిను*కు ఒక నమూనాగా నిలిచింది.
బౌద్ధ జ్ఞానానికి కేంద్రమైన భారతదేశంతో చైనాకు గొప్ప పరస్పర సంబంధాలు ఉండేవి; జుయానుజాంగు (మరణం: 664) వంటి ప్రసిద్ధ యాత్రికులు ఈ దక్షిణ ఆసియా దేశాన్ని సందర్శించేవారు. 17 ఏళ్ల సుదీర్ఘ ప్రయాణం తర్వాత జుయానుజాంగు ఎంతో విలువైన సంస్కృత గ్రంథాలను చైనాకు తీసుకురాగలిగారు. తద్వారా వాటిని చైనీసు భాషలోకి అనువదించడం సాధ్యమైంది. గౌరవనీయ పండితులకు, విద్యార్థులకు ఒక టర్కిక్–చైనీసు నిఘంటువు కూడా అందుబాటులో ఉండేది; అదే సమయంలో టర్కికు జానపద గీతాలు కొన్ని చైనీసు కవితలకు ప్రేరణగా నిలిచాయి. చైనా అంతర్భాగంలో, గ్రాండ్ కెనాల్ (మహా కాలువ) ద్వారా వాణిజ్యం సులభతరం చేయబడింది; అంతేకాక, ధాన్యం ఇతర వస్తువుల రవాణా ఖర్చులను తగ్గించేలా టాంగు ప్రభుత్వం విస్తృత కాలువ వ్యవస్థను హేతుబద్ధీకరించడం కూడా వాణిజ్యానికి ఎంతగానో దోహదపడింది. గుర్రాలు లేదా పడవల ద్వారా నిర్వహించబడే సుమారు 32,100 కిమీ(19,900 మై) తపాలా సేవా మార్గాలను కూడా ఆనాటి ప్రభుత్వం పర్యవేక్షించింది.

### సిల్కు రోడ్

బాక్ట్రియను ఒంటె మీద స్వారీ చేస్తున్న సోగ్డియాను సంగీతకారుల 723 టాంగ్ *సాంకై* విగ్రహం
చైనా నుండి యూరపు పాశ్చాత్య ప్రపంచానికి పట్టు మార్గం మొదట హాన్ కాలంలో చక్రవర్తి వు (క్రీ.పూ. 141–87) పాలనలో రూపొందించబడినప్పటికీ 639లో టాంగు చేత హౌ జుంజి (మరణించాడు(643)) పశ్చిమాన్ని జయించినప్పుడు. దాదాపు నాలుగు దశాబ్దాల పాటు తెరిచి ఉంది. 678లో టిబెటన్లు దీనిని స్వాధీనం చేసుకున్న తర్వాత ఇది మూసివేయబడింది. కానీ 699లో, టాంగు 640లో మొదట స్థాపించబడిన నాలుగు దండులు ఆంక్సిను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు సిల్కు రోడ్డు తిరిగి తెరవబడింది. ఇది మరోసారి చైనాను భూ-ఆధారిత వాణిజ్యం కోసం పశ్చిమానికి నేరుగా అనుసంధానిస్తుంది.

టాంగు 722లో టిబెటు నుండి గిల్గిటు లోయ ద్వారా కీలకమైన మార్గాన్ని స్వాధీనం చేసుకుంది. 737లో టిబెటన్లకు దానిని కోల్పోయింది. గోగుర్యో-కొరియను జనరలు గావో జియాంజి ఆధ్వర్యంలో దానిని తిరిగి పొందింది. 763లో అన్ లుషాను తిరుగుబాటు ముగిసినప్పుడు టాంగు సామ్రాజ్యం తన పశ్చిమ ప్రాంతాల నుండి తన దళాలను ఉపసంహరించుకుంది. దీని వలన టిబెటన్ సామ్రాజ్యం సిల్కు రోడ్డుకు చైనా ప్రత్యక్ష ప్రాప్యతను చాలావరకు తగ్గించింది. 848లో జరిగిన ఒక అంతర్గత తిరుగుబాటు టిబెటను పాలకులను తరిమికొట్టింది. టాంగు 851లో టిబెటు నుండి వాయవ్య ప్రిఫెక్చర్లను తిరిగి పొందింది. ఈ భూములలో టాంగు రాజవంశానికి ఎంతో అవసరమైన గుర్రాలను పెంచడానికి కీలకమైన మేత ప్రాంతాలు, పచ్చిక బయళ్ళు ఉన్నాయి.

చైనాలోకి నివసించడానికి, వ్యాపారం చేయడానికి అనేక మంది విదేశీ యూరోపియను ప్రయాణికులు వస్తున్నప్పటికీ చాలా మంది ప్రయాణికులు, ప్రధానంగా మతపరమైన సన్యాసులు, మిషనరీలు చైనా కఠినమైన వలస చట్టాలను నమోదు చేశారు. సన్యాసి జువాన్జాంగు, అనేక ఇతర సన్యాసి ప్రయాణికులు ధృవీకరించినట్లుగా టాంగు సామ్రాజ్యంలోకి ప్రయాణ అనుమతులను పరిశీలించే సిల్కు రోడ్డు వెంబడి అనేక ప్రభుత్వ తనిఖీ కేంద్రాలు ఉన్నాయి. ఇంకా చెక్‌పాయిట్లు, ఒయాసిసు పట్టణాల వెంట బందిపోట్లు ఒక సమస్యగా ఉండేవి. ఎందుకంటే జువాను‌జాంగు కూడా తన ప్రయాణికుల బృందం మీద అనేక సందర్భాలలో బందిపోట్లు దాడి చేశారని నమోదు చేశాడు.

సిల్కు రోడ్ ఆ కాలం నాటి కళను కూడా ప్రభావితం చేసింది. గుర్రాలు శ్రేయస్సు, శక్తికి ముఖ్యమైన చిహ్నంగా మారాయి. అలాగే సైనిక, దౌత్య విధానానికి ఒక సాధనంగా మారాయి. గుర్రాలను డ్రాగను బంధువులుగా కూడా గౌరవించేవారు.

* టాంగు *సాన్‌కై* గ్లేజు చేయబడింది సమాధి బొమ్మ గుర్రం మీద గుర్రపు స్వారీ బొమ్మ
* జియాను నుండి తవ్విన *సాన్‌కై* గ్లేజ్డు గుర్రపు సమాధి బొమ్మ

### సముద్ర ఓడరేవులు సముద్ర వాణిజ్యం

టర్ఫానులోని అస్తానా శ్మశానంలో లభించిన టాంగ్ రాజవంశానికి చెందిన ఒక ఒప్పంద పత్రం; ఇందులో 15 ఏళ్ల బానిసను ఆరు చుట్టల సాదా పట్టు వస్త్రాలకు, ఐదు చైనీస్ నాణేలకు కొనుగోలు చేసిన వివరాలు నమోదు చేయబడ్డాయి.
క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం నాటికే చైనీసు రాయబారులు హిందూ మహాసముద్రం గుండా ప్రయాణించి భారతదేశంలోని వివిధ రాజ్యాలను సందర్శించేవారు. అయితే టాంగు రాజవంశం కాలంలోనే చైనా తన సముద్ర వాణిజ్య ఉనికిని పర్షియన్ గల్ఫ్మ్ ఎర్ర సముద్రం వరకు విస్తరించగలిగింది; అక్కడి నుండి పర్షియా, మెసొపొటేమియా (ఆధునిక ఇరాక్లోని యూఫ్రటీస్ నదిలో పైకి ప్రయాణించి), అరేబియా, ఈజిప్టు, అక్సుమ్ (ఇథియోపియా) , ఆఫ్రికా కొమ్ము ప్రాంతంలోని సోమాలియా వరకు చైనా వాణిజ్య నౌకలు ప్రయాణించాయి.

టాంగు రాజవంశం కాలంలో చైనాతో వ్యాపారం చేయడానికి వేలాది మంది విదేశీ వర్తకులు అనేక చైనీసు నగరాలకు వచ్చి నివసించారు. వీరిలో పర్షియన్లు, అరబ్బులు, హిందూ భారతీయులు, మలయి ప్రజలు, బెంగాలీలు, సింహళీయులు, ఖ్మేరు ప్రజలు, చాం ప్రజలు, చైనాలోని యూదులు, సమీప ప్రాచ్యం నుండి వచ్చిన నెస్టోరియను క్రైస్తవులు ఉన్నారు. సా.శ. 748లో బౌద్ధ సన్యాసి జియాను జెన్, గ్వాంగు‌జౌ నగరాన్ని ఒక సందడిగా ఉండే వాణిజ్య కేంద్రంగా వర్ణించారు; ఇక్కడికి అనేక భారీ, ఆకట్టుకునే విదేశీ నౌకలు వచ్చి లంగరు వేసేవి. " బోర్నియో, పర్షియా, కుంగ్లును (జావా) వంటి ప్రాంతాల నుండి అనేక భారీ నౌకలు... సుగంధ ద్రవ్యాలు, ముత్యాలు, పచ్చరాళ్లను పర్వతాలంత ఎత్తులో పోగుచేసుకుని ఇక్కడికి వచ్చేవి" అని ఆయన రాశారు. ఈ విషయాలు *యు జు షు* (యు రాజ్యానికి సంబంధించిన నష్టపోయిన రికార్డులు) గ్రంథంలో లిఖించబడ్డాయి. అరబ్బులతో సంబంధాలు తరచుగా ఉద్రిక్తంగా ఉండేవి: చక్రవర్తి ప్రభుత్వం 'ఆన్ లుషాను తిరుగుబాటు'ను అణచివేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్న సమయంలో సా.శ. 758 అక్టోబరు 30న అరబు, పర్షియను సముద్రపు దొంగలు కాంటను నగరాన్ని తగులబెట్టి దోచుకున్నారు. దీనికి ప్రతిచర్యగా టాంగు ప్రభుత్వం కాంటను నౌకాశ్రయాన్ని సుమారు ఐదు దశాబ్దాల పాటు మూసివేసింది; తత్ఫలితంగా విదేశీ నౌకలు కాంటను‌కు బదులుగా హనోయి వద్ద లంగరు వేయడం ప్రారంభించాయి. అయితే ఆ నౌకాశ్రయం తిరిగి తెరుచుకున్నప్పుడు అది మళ్ళీ మునుపటిలాగే వర్ధిల్లుతూ కొనసాగింది. 851లో అరబు వర్తకుడు సులైమాను అల్-తాజిరు గ్వాంగు‌జౌలో పింగాణీ తయారీని స్వయంగా గమనించి దాని పారదర్శకతను ఎంతగానో ప్రశంసించాడు. అంతేకాకుండా గ్వాంగు‌జౌలోని ప్రముఖ కట్టడాలు, ధాన్యాగారాలు, స్థానిక ప్రభుత్వ పాలన, అక్కడి లిఖితపూర్వక రికార్డులు, యాత్రికుల పట్ల చూపించే ఆదరణ, అలాగే పింగాణీ వస్తువులు, బియ్యం, వైన్, తేనీటి వినియోగం గురించి కూడా ఆయన వివరించాడు. 878లో తిరుగుబాటుదారుడు హువాంగు చావో జరిపిన ప్రతీకారపూరిత 'గ్వాంగు‌జౌ మారణకాండ'తో అక్కడ వారి ఉనికి అంతమైంది; ఈ మారణకాండలో హువాంగు, జాతి వివక్ష లేకుండా వేలాది మందిని నిర్దాక్షిణ్యంగా వధించినట్లు చెబుతారు. చివరగా 884లో హువాంగు తిరుగుబాటు పూర్తిగా అణచివేయబడింది.

సిల్లా, బొహై, జపాన్‌లోని హైజెను ప్రొవింసు వంటి ఇతర తూర్పు ఆసియా రాజ్యాలకు చెందిన నౌకలన్నీ పసుపు సముద్రం వాణిజ్యంలో పాలుపంచుకున్నాయి; ఈ వాణిజ్యం మీద కొరియాకు చెందిన సిల్లా ఆధిపత్యం వహించింది. 7వ శతాబ్దం చివరలో సిల్లా, జపాన్ మధ్య వైరం తిరిగి చెలరేగిన తర్వాత, పసుపు సముద్రంలో కొరియా నౌకలను తప్పించుకునే ఉద్దేశంతో చాలామంది జపాన్ సముద్ర వాణిజ్య వ్యాపారులు నాగసాకి నుండి బయలుదేరి హుయీ నది ముఖద్వారం, యాంగ్త్జె నది, దక్షిణాన హాంగుఝౌ బే వరకు ప్రయాణించడానికి మొగ్గు చూపారు. 838లో జపాన్‌కు తిరిగి ప్రయాణించడానికి చైనాలోని జపాన్ రాయబార బృందం—హుయి నది వెంబడి ఉన్న చుఝౌ, లియాంసుయి నగరాలలోని కొరియా నివాస ప్రాంతాల నుండి—తొమ్మిది నౌకలను, అరవై మంది కొరియా నావికులను సమకూర్చుకుంది. జపాన్‌కు ప్రయాణించే చైనా వాణిజ్య నౌకలు, ఝెజియాంగు, ఫ్యూజియను రాజ్యాల తీరప్రాంతాలలో ఉన్న వివిధ రేవుల నుండి బయలుదేరేవని కూడా తెలిసింది.

కనీసం టాంగు రాజవంశ కాలం నాటికల్లా, చైనీయులు విదేశీ ఎగుమతుల కోసం భారీ ఎత్తున ఉత్పత్తిని చేపట్టేవారు. బెలితుంగు సమీపంలోని గాస్పారు జలసంధిలో, ఒండ్రు మట్టిలో భద్రంగా నిలిచిపోయిన ఒక అరబు 'ధౌ' (నౌక) శకలం—బెలితుంగు నౌకా శకలం—కనుగొనబడటంతో ఈ విషయం రుజువైంది. ఈ నౌకలో 63,000 ట్యాంగు కాలపు పింగాణీ వస్తువులు, వెండి, బంగారం లభించాయి (వీటిలో 826వ సంవత్సరానికి సంబంధించిన తేదీ లిఖించబడిన ఒక చాంగు‌షా గిన్నె కూడా ఉంది; నౌకా శకలంలో లభించిన స్టారు అనిసు నమూనాకు చేసిన రేడియోకార్బను డేటింగు ద్వారా ఈ తేదీ స్థూలంగా నిర్ధారించబడింది). అరబు మధ్యవర్తులను తొలగించే ఉద్దేశంతో 785వ సంవత్సరం నుండి చైనీయులు తూర్పు ఆఫ్రికా తీరంలోని సుఫాలాకు క్రమం తప్పకుండా రాకపోకలు సాగించడం ప్రారంభించారు; ఆనాటి వివిధ చైనీసు ఆధారాలు ఆఫ్రికాతో జరిగిన వాణిజ్యానికి సంబంధించిన వివరణాత్మక వర్ణనలను అందిస్తున్నాయి. అధికారి భౌగోళిక శాస్త్రవేత్త అయిన జియా డాన్ (730–805) తన కాలంలో వాడుకలో ఉన్న రెండు ప్రధాన సముద్ర వాణిజ్య మార్గాల గురించి రాశారు: ఒకటి బోహై సముద్ర తీరం నుండి కొరియా వైపు వెళ్లే మార్గం కాగా, మరొకటి గ్వాంగు‌జౌ నుండి మలక్కా మీదుగా నికోబారు దీవులు, శ్రీలంక, భారతదేశం, అరేబియా సముద్రపు తూర్పు, ఉత్తర తీరాల గుండా యూఫ్రటీసు నది వరకు సాగే మార్గం. క్రీ.శ. 863లో చైనా రచయిత డువాను చెంగు‌షి (మరణం: 863), 'బోబాలి' అనే దేశంలో జరుగుతున్న బానిస వాణిజ్యం, దంతాల వాణిజ్యం, అంబర్‌గ్రిస్ (తిమింగల స్రావం) వాణిజ్యం గురించి వివరణాత్మక వర్ణనను అందించారు; ఈ 'బోబాలి' దేశం సోమాలియాలోని 'బెర్బెరా' అని చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. ఈజిప్టు‌లోని ఫుస్టాటు నగరంలో, చైనా సిరామికు వస్తువులకు ఉన్న అపారమైన కీర్తి కారణంగా, చైనా సరుకులకు భారీ డిమాండు ఏర్పడింది; తత్ఫలితంగా, చైనా వర్తకులు తరచుగా ఆ ప్రాంతానికి ప్రయాణించేవారు. ఇదే కాలానికి చెందిన అరబు వర్తకుడు షులామా, చైనా వారి సముద్ర ప్రయాణ నౌకల పట్ల తనకున్న ప్రశంసలను ఒక సందర్భంలో వ్యక్తం చేశారు. అయితే ఆ నౌకల నీటిలో మునిగే లోతు (డ్రాఫ్టు) మరీ ఎక్కువగా ఉండటం వల్ల అవి యూఫ్రటీసు నదిలోకి ప్రవేశించలేకపోయేవని దాంతో ప్రయాణికులను, సరుకులను చిన్న పడవల ద్వారా నదిని దాటించాల్సి వచ్చేదని ఆయన పేర్కొన్నారు. చైనా నౌకలు తరచుగా చాలా భారీగా ఉండేవని ఒక్కో నౌకలో 700 మంది వరకు ప్రయాణికులను తరలించే సామర్థ్యం ఉండేదని కూడా షులామా తన రచనల్లో ప్రస్తావించారు.

## సంస్కృతి - సమాజం

 *ఎనభైఏడు ఖగోళాలు*, వు దావోజీ (c. 685 – c. 758) ద్వారా ఒక ఫ్రెస్కో డ్రాఫ్ట్ పెయింటింగు
సుయి, టాంగు రాజవంశాలు రెండూ మునుపటి ఉత్తర రాజవంశాల భూస్వామ్య సంస్కృతి నుండి వైదొలిగి, దృఢమైన పౌర కన్ఫ్యూషియనిజంకు అనుకూలంగా ఉన్నాయి. ప్రభుత్వ వ్యవస్థకు సివిలు సర్వీసు పరీక్షలు లేదా సిఫార్సుల ద్వారా ఎంపిక చేయబడిన కన్ఫ్యూషియను మేధావుల పెద్ద తరగతి మద్దతు ఇచ్చింది. టాంగు కాలంలో టావోయిజం, బౌద్ధమతం సాధారణంగా ఆచరించే భావజాలాలు, ఇవి ప్రజల దైనందిన జీవితాలలో పెద్ద పాత్ర పోషించాయి. టాంగు చైనీయులు విందులు, మద్యపానం, సెలవులు, క్రీడలు, అన్ని రకాల వినోదాలను ఆస్వాదించారు. అయితే చైనీసు సాహిత్యం వికసించి కొత్త ముద్రణ పద్ధతులతో విస్తృతంగా అందుబాటులోకి వచ్చింది. ఆత్మలను ఆరాధించే సంపన్న సామాన్యులు, ప్రభువులు, తాము "ఎంత ముఖ్యమైనవారో, ఎంత ప్రశంసనీయులైనవారో" ఆ ఆత్మలకు తెలియజేయాలని ఆకాంక్షించారు; అందుకే వారు "తమ మరణవార్తలను స్వయంగా రాసుకున్నారు లేదా ఇతరులచే రాయించారు". అంతేకాక దుష్ట ఆత్మలను తరిమికొట్టడానికి తమ మృతదేహాలతో పాటు కొన్ని బొమ్మలను కూడా పాతిపెట్టారు.

### చాంగాను

క్రీ.శ. 706 నాటి ఒక కుడ్యచిత్రం; ఇది ఒక మూల బురుజును (corner tower)—అది బహుశా చాంగాన్ నగరానికి చెందినదై ఉండవచ్చు—చిత్రిస్తుంది. ఈ చిత్రం యుడే యువరాజు (మరణం(701)) సమాధిలో—అంటే కియాన్లింగ్ సమాధి సముదాయంలో—లభించింది.
పూర్వపు హాన్, జిన్ రాజవంశాల కాలంలో చాంగాను రాజధానిగా సేవలు అందించినప్పటికీ తదనంతరం యుద్ధాల వలన అది ధ్వంసమైంది; ఆ తర్వాత టాంగు రాజవంశం నాటి రాజధాని నిర్మాణం మాత్రం సుయి రాజవంశం నాటి నమూనా ఆధారంగా రూపొందించబడింది. నగరపు సుమారు చతురస్రాకారపు కొలతలలో, తూర్పు నుండి పడమర దిశగా 10 కిమీ(6.2 మై) పొడవున బాహ్య ప్రాకారాలు, ఉత్తరం నుండి దక్షిణం దిశగా 8కిమీ (5మై) కంటే ఎక్కువ పొడవున బాహ్య ప్రాకారాలు విస్తరించి ఉన్నాయి. నగరపు కేంద్ర అక్షానికి ఉత్తర దిశలో రాజప్రాసాదం అయిన 'తైజీ ప్యాలెసు' నెలకొని ఉంది. దక్షిణ దిశలోని ప్రధాన ప్రాకారానికి సరిగ్గా మధ్యలో ఉన్న భారీ 'మింగు‌డే ద్వారాల' నుండి ఒక విశాలమైన నగర రాజమార్గం ఉత్తరం వైపుగా సాగి, కేంద్ర పరిపాలనా నగరానికి చేరుకునేది; దీని వెనుక రాజప్రాసాదానికి (లేదా సామ్రాజ్య నగరానికి) చెందిన 'చెన్టియను ద్వారం' ఉండేది. ఈ మార్గాన్ని ఖండిస్తూ తూర్పు నుండి పడమర దిశగా పద్నాలుగు ప్రధాన వీధులు సాగాయి. అదే సమయంలో ఉత్తరం నుండి దక్షిణం దిశగా పదకొండు ప్రధాన వీధులు విస్తరించి ఉన్నాయి. ఇలా ఒకదానినొకటి ఖండించుకునే ఈ ప్రధాన రహదారులు, గోడలు, ఒక్కోదానికి నాలుగు ద్వారాలు కలిగిన 108 దీర్ఘచతురస్రాకారపు విభాగాలుగా, నగరాన్ని విభజించాయి; ఈ విభాగాలలో ఒక్కోటి అనేక నగర ఖండాలతో నిండి ఉండేది. గోడలు, ద్వారాలతో కూడిన జిల్లాలు, చదరంగం బోర్డును తలపించే ప్రధాన రహదారుల అమరిక—ఈ ప్రత్యేక నమూనా కారణంగానే ఈ నగరం విశేష ఖ్యాతిని గడించింది; నగరపు ఈ నిర్మాణ శైలి గురించి కవి 'డు ఫు' తన కవితలలో ఒకదానిలో కూడా ప్రస్తావించారు. 'హెయాను కాలం' నాటి నగరాలైన 'హెయాను-క్యో' (హెయిను-క్యొ —నేటి క్యోటో) వంటివి కూడా, 'చాంగ్'ఆన్' నగర నమూనాను అనుసరిస్తూ, సంప్రదాయ వాస్తుశాస్త్ర నియమాలకు అనుగుణంగానే చదరంగం బోర్డు తరహా వీధుల అమరికతో నిర్మించబడ్డాయి. చాంగాను నగరంలోని 108 వార్డులలో రెండింటిని ప్రభుత్వం పర్యవేక్షించే మార్కెట్లుగా కేటాయించారు; మిగిలిన స్థలాన్ని దేవాలయాలు, ఉద్యానవనాలు, కొలనులు మొదలైన వాటి కోసం రిజర్వు చేశారు. నగరం అంతటా 111 బౌద్ధ విహారాలు, 41 టావోయిస్టు మఠాలు, 38 కుటుంబ ప్రార్థనా మందిరాలు, 2 అధికారిక దేవాలయాలు, 7 విదేశీ మతాలకు చెందిన ప్రార్థనా మందిరాలు, ప్రాంతీయ సమాచార ప్రసార కార్యాలయాలు కలిగిన 10 నగర వార్డులు, 12 ప్రధాన సత్రాలు, 6 శ్మశానవాటికలు ఉండేవి. కొన్ని నగర వార్డులు పూర్తిగా బహిరంగ క్రీడా మైదానాలతో నిండి ఉండేవి; మరికొన్ని వార్డులలో గుర్రపు పోలో, కుజు (చైనీసు సాకరు) ఆడటానికి వీలుగా, విలాసవంతమైన భవనాల వెనుకభాగంలో విశాలమైన ప్రాంగణాలు ఉండేవి. సా.శ. 662లో చక్రవర్తి గావోజాంగ్ తన రాజదర్బారును డామింగు రాజప్రాసాదానికి తరలించారు; ఇది ఆ సామ్రాజ్యానికి రాజకీయ కేంద్రంగా మారి 220 సంవత్సరాలకు పైగా టాంగు చక్రవర్తులకు రాజనివాసంగా సేవలు అందించింది.

టాంగు కాలంలో చాంగ్'ఆన్ పటం
టాంగు రాజధాని ఆ సమయంలో ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద నగరం, దాని వార్డులు, శివారు గ్రామీణ ప్రాంతాల జనాభా రెండు మిలియన్లకు చేరుకుంది. టాంగు రాజధాని చాలా విశ్వనగరంగా ఉండేది, పర్షియా, మధ్య ఆసియా, జపాన్, కొరియా, వియత్నాం, టిబెటు, భారతదేశం, అనేక ఇతర ప్రాంతాల జాతులు అక్కడ నివసిస్తున్నాయి. సహజంగానే చాంగను‌లో నివసిస్తున్న వివిధ జాతుల సమూహంతో, బౌద్ధమతం, నెస్టోరియను క్రైస్తవ మతం, ఇస్లాం, జొరాస్ట్రియనిజం వంటి అనేక విభిన్న ఆచార మతాలు కూడా ఉన్నాయి. పశ్చిమాన సిల్క్ రోడ్ చైనాకు బహిరంగ ప్రవేశం కల్పించడంతో చాలా మంది విదేశీ స్థిరనివాసులు తూర్పున చైనాకు వెళ్లగలిగారు. చాంగను నగరంలోనే దాదాపు 25,000 మంది విదేశీయులు నివసిస్తున్నారు. అన్యదేశ ఆకుపచ్చ కళ్ళు, సొగసైన జుట్టు గల టోచారియను స్త్రీలు అగేటు, అంబరు కప్పులలో వైన్ వడ్డించడం, టావెర్న్లలో పాడటం, నృత్యం చేయడం వినియోగదారులను ఆకర్షించింది. చైనాలోని ఒక విదేశీయుడు ఒక చైనా మహిళను వివాహం కోసం వెంటాడితే ఆయన చైనాలోనే ఉండవలసి ఉంటుంది. తన వధువును తన స్వదేశానికి తిరిగి తీసుకెళ్లలేడు. 628లో విదేశీ రాయబారులతో తాత్కాలిక వివాహాల నుండి మహిళలను రక్షించడానికి ఆమోదించబడిన చట్టంలో ఇది పేర్కొనబడింది. టాంగు కాలంలో విదేశీయులను చైనీయుల నుండి వేరుచేయడాన్ని అమలు చేసే అనేక చట్టాలు ఆమోదించబడ్డాయి. క్రీ.శ. 779లో టాంగు రాజవంశం ఒక శాసనాన్ని జారీ చేసింది. దీని ప్రకారం రాజధాని నగరం చాంగాను‌లో నివసించే ఉయ్‌ఘురు ప్రజలు తమ సంప్రదాయ దుస్తులనే ధరించాలని నిర్బంధించారు; వారు చైనీసు స్త్రీలను వివాహం చేసుకోవడాన్ని నిషేధించారు; అలాగే వారు తమను తాము చైనీయులుగా చెప్పుకోవడాన్ని కూడా నిషేధించారు.

క్రీ.శ. 711లో పోత పోసిన కంచుతో చేసిన 'జింగ్‌యున్ గంట' (Jingyun Bell); ఇది 247 cm (97 in) ఎత్తు, 6,500 kg (14,300 lb) బరువు కలిగి ఉండి, ప్రస్తుతం షియాన్ గంటల గోపురం (Bell Tower)లో భద్రపరచబడి ఉంది.
చాంగాను నగరం కేంద్ర ప్రభుత్వానికి ప్రధాన కేంద్రంగా, రాజకుటుంబానికి నివాసంగా ఉండేది; ఇది అపారమైన వైభవంతో, సంపదతో తొణికిసలాడేది. అయితే ఆసక్తికరమైన విషయం ఏమిటంటే టాంగు రాజవంశ కాలంలో ఇది ఆర్థికపరమైన ప్రధాన కేంద్రంగా మాత్రం ఉండేది కాదు. గ్రాండు కెనాలు వెంబడి, యాంగ్జీ నదికి సమీపంలో ఉన్న యాంగు‌జౌ నగరమే టాంగు కాలంలో అత్యంత గొప్ప ఆర్థిక కేంద్రంగా విలసిల్లింది.

యాంగు‌జౌ నగరం టాంగు ప్రభుత్వ ఉప్పు ఏకస్వామ్య వ్యాపారానికి ప్రధాన కార్యాలయంగా ఉండేది; అంతేకాక ఇది చైనాలోనే అత్యంత గొప్ప పారిశ్రామిక కేంద్రంగానూ గుర్తింపు పొందింది. ఉత్తర ప్రాంతంలోని ప్రధాన నగరాలకు విదేశీ వస్తువులను సరఫరా చేసే క్రమంలో ఈ నగరం ఒక మధ్యంతర కేంద్రంగా కీలక పాత్ర పోషించింది. దక్షిణాన ఉన్న గ్వాంగు‌జౌ నౌకాశ్రయం మాదిరిగానే యాంగు‌జౌ నగరంలో కూడా ఆసియా ఖండంలోని వివిధ ప్రాంతాల నుండి వచ్చిన వేలాది మంది విదేశీ వర్తకులు నివసించేవారు.

వీటితో పాటు లువోయాంగు అనే మరో ద్వితీయ రాజధాని నగరం కూడా ఉండేది; ఈ రెండు రాజధానులలోనూ మహారాణి వుకు లువోయాంగు అంటేనే ఎక్కువ మక్కువ ఉండేది. క్రీ.శ. 691లో ఆమె చాంగాను పరిసర ప్రాంతాల నుండి లక్షకు పైగా కుటుంబాలను లువోయాంగు‌కు తరలించేలా ఆదేశాలు జారీ చేశారు. సుమారు పది లక్షల జనాభాతో, లువోయాంగు ఆ సామ్రాజ్యంలోనే రెండవ అతిపెద్ద నగరంగా అవతరించింది; అంతేకాక, 'లువో నది'కి అత్యంత సమీపంలో ఉండటం వలన దక్షిణ ప్రాంతపు సారవంతమైన వ్యవసాయ సంపదను, గ్రాండు కెనాలు ద్వారా జరిగే వాణిజ్య రవాణా ప్రయోజనాలను ఈ నగరం విశేషంగా పొందింది. అయితే 743లో చాంగాను‌కు అవసరమైన వార్షిక సామాగ్రి నిల్వలను సమకూర్చుకునే సమస్య పరిష్కారమైన తర్వాత, టాంగు రాజదర్బారు లువోయాంగు‌కు ఉన్న రాజధాని హోదాను తగ్గించింది; ఆ సంవత్సరం తర్వాత వారు లువోయాంగు‌ను సందర్శించలేదు. 736 నాటికే యాంగు‌జౌ నుండి చాంగాను‌కు వెళ్లే మార్గంలోని కీలక ప్రదేశాలలో ధాన్యాగారాలను నిర్మించారు; దీనివలన రవాణాలో జాప్యం, సరుకు పాడైపోవడం, దొంగతనాలు వంటి సమస్యలు తొలగిపోయాయి. 743లో చాంగాను‌కు తూర్పున సరుకులను మార్పిడి చేసే కేంద్రంగా ఉపయోగపడే ఒక కృత్రిమ సరస్సును తవ్వించారు; ఇక్కడ దక్షిణ చైనా నుండి పన్నులు, కప్పాల రూపంలో రాజదర్బారుకు సరుకులను చేరవేసే వివిధ రకాల పడవలను చూసి ఉత్తర ప్రాంతవాసులు ఎంతో ఆశ్చర్యపడేవారు.

### సాహిత్యం

ఆర్కిడ్ పెవిలియను సమావేశంలో రచించిన *లాన్టిన్గ్జిక్సు* కవితల పీఠికకు సంబంధించిన టాంగు-యుగపు ప్రతి; దీనిని మొదట జిన్ రాజవంశానికి చెందిన వాంగు జింఝి (303–361) రచించారని భావిస్తారు.
లీ బై (701–762) రచించిన ఒక కవిత; ఇది లీ బై కాలిగ్రఫీ (లిపి కళ)కి నేటికీ లభ్యమవుతున్న ఏకైక ఉదాహరణ, ప్రస్తుతం ఇది బీజింగ్‌లోని ప్యాలెసు మ్యూజియంలో భద్రపరచబడి ఉంది.
టాంగు రాజవంశం చైనీసు సాహిత్యం, కళలకు ఒక స్వర్ణయుగంగా వెలుగొందింది. టాంగు కాలంలో 2,200 మందికి పైగా రచయితలు రాసిన 48,900కు పైగా కవితలు నేటికీ మనకు లభ్యమవుతున్నాయి. సామ్రాజ్య పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణులు కావాలనుకునే వారికి కవిత్వ రచనలో నైపుణ్యం సాధించడం ఒక తప్పనిసరి అధ్యయన అంశంగా మారింది. అదే సమయంలో కవిత్వ రంగంలో తీవ్రమైన పోటీ కూడా ఉండేది; విందులలో పాల్గొనే అతిథుల మధ్య, అలాగే ఆస్థాన కవుల మధ్య కవిత్వ పోటీలు జరగడం సర్వసాధారణం. టాంగు కాలంలో ప్రాచుర్యం పొందిన కవిత్వ శైలులలో *gushi,* *జింటిషి* ముఖ్యమైనవి; కవి లీ బై (701–762) మొదటి శైలికి ప్రసిద్ధి చెందగా, వాంగు వీ (701–761), కుయి హావొ (704–754) వంటి కవులు రెండవ శైలిని ఉపయోగించడంలో ప్రఖ్యాతి గాంచారు. *జింటిషి* కవిత్వం—లేదా నియమబద్ధమైన పద్య రచన—ఎనిమిది పాదాల చరణాలను కలిగి ఉండేది. ప్రతి పాదంలోనూ ఐదు లేదా ఏడు చైనీసు అక్షరాలు ఒక నిర్దిష్టమైన స్వర క్రమంలో అమర్చబడి ఉండేవి; అంతేకాక ఇందులో రెండవ, మూడవ ద్విపదలు, పరస్పర విరుద్ధ భావాలను కలిగి ఉండటం తప్పనిసరి. టాంగు యుగపు కవిత్వం ఎంతో ఆదరణ పొందింది. తదనంతర సాంగు రాజవంశ కాలంలో ఆ కవిత్వ శైలిని అనుకరించే ఉద్యమం ఉధృతంగా సాగింది. ఆ కాలంలో యాన్ యు 1194–1245 అనే కవి, 'ఉన్నత టాంగు' ; సుమారు 713–766 కాలపు కవిత్వానికి "శాస్త్రీయ కవిత్వ సంప్రదాయంలో ఒక ప్రామాణిక హోదాను" కల్పించిన మొట్టమొదటి వ్యక్తిగా నిలిచారు. టాంగు కవులందరిలోనూ అత్యున్నత గౌరవ స్థానాన్ని యాన్ యు, 'డు ఫు' 712–770 కు కేటాయించారు; అయితే డు ఫు తన సొంత కాలంలో అటువంటి గౌరవాన్ని పొందలేకపోయారు—పైగా, సమకాలీన కవులచే ఆయన ఒక సంప్రదాయ వ్యతిరేక తిరుగుబాటుదారుడిగా ముద్ర వేయబడ్డారు.

'శాస్త్రీయ గద్య ఉద్యమం' పురోగతి సాధించడంలో టాంగు యుగపు రచయితలైన లియు జోంగ్యువాను; 773–819, హాన్ యు ; 768–824 రచనలు ప్రధాన పాత్ర పోషించాయి. ఈ నూతన గద్య శైలి, హాన్ రాజవంశ కాలంలో ప్రారంభమైన 'పియాంటివెన్' ; 'సమాంతర గద్యం' లేదా అనే కవిత్వ సంప్రదాయం నుండి పూర్తిగా వైదొలిగి, ఒక వినూత్న మార్గాన్ని అనుసరించింది. శాస్త్రీయ గద్య ఉద్యమ రచయితలు 'పియాంటివెను' శైలిని అనుకరించినప్పటికీ దానిలోని తరచుగా అస్పష్టంగా ఉండే విషయం, వ్యవహారిక భాషా లోపం కారణంగా వారు దానిని విమర్శించారు; తమ రచనలను మరింత ప్రత్యక్షంగా, సూటిగా ఉండేలా చేయడానికి వారు స్పష్టతం, కచ్చితత్వం మీద ఎక్కువ దృష్టి సారించారు. ఈ 'గువెను' (పురాతన గద్యం) శైలి మూలాలు హాన్ యు వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. తదనంతరం ఇది ప్రధానంగా సంప్రదాయ నవ్య-కన్ఫ్యూషియనిజంతో ముడిపడిపోయింది. టాంగు రాజవంశ కాలంలో లఘు కథలు, గాథలు కూడా బాగా ప్రాచుర్యం పొందాయి; వాటిలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనది యువాను ఝెన్ (779–831) రచించిన 'యింగ్యింగు జీవిత చరిత్ర'. ఇది ఆయన జీవించిన కాలంలోనే విస్తృతంగా ప్రచారంలోకి వచ్చింది. ఆ మీద యువాను రాజవంశం (1279–1368) నాటికి చైనీసు ఒపెరాకు ఒక ఆధార గ్రంథంగా మారింది. తిమోతి సి. వాంగు ఈ కథను టాంగు కాలపు ప్రేమ గాథల విస్తృత సందర్భంలో పరిశీలించారు; ఈ కథలన్నింటిలోనూ తరచుగా ఒకే రకమైన కథా నిర్మాణం కనిపిస్తుంది—అది ఆకస్మిక ప్రేమ, అనివార్యమైన సామాజిక ఒత్తిడి కారణంగా ప్రేమను త్యజించడం, ఆ మీద విషాదభరితమైన కాలాన్ని గడపడం వంటి అంశాలతో కూడి ఉంటుంది. పాశ్చాత్య ప్రేమ గాథలైన 'రోమియో అండ్ జూలియటు' వంటి వాటిలో కనిపించే శాశ్వత ప్రమాణాలు, ప్రేమ పట్ల సంపూర్ణ ఆత్మ-సమర్పణ ఈ కథా నిర్మాణంలో లోపించి ఉంటాయని వాంగు పేర్కొన్నారు. అయితే వ్యక్తి తన పరిసరాల నుండి—సమాజంతో సహా—విడదీయరాని భాగమని భావించే సంప్రదాయ చైనీసు విలువలు, ఈ కథలలో అవసరమైన 'ప్రేమ సంబంధిత ఉద్రిక్తత'ను సృష్టించడానికి ఒక కీలకమైన సాహిత్య సాధనంగా ఉపయోగపడ్డాయని ఆయన వివరించారు. అంతేకాకుండా టాంగు సాహిత్యం తరచుగా లింగ వ్యక్తీకరణ గురించి కూడా చర్చించింది. "టియాండి యిన్యాంగు జియాహువాను డాలే ఫు", "యు జియాంకు" వంటి సాహిత్య గ్రంథాలు, టాంగు కాలపు కులీన వర్గం టావోయిస్టు లైంగిక శాస్త్రానికి ఎంతటి ప్రాధాన్యత ఇచ్చేవారో చిత్రించాయి. హోవార్డు చియాంగు సంపాదకత్వంలో వెలువడిన — ఈ విషయం ప్రస్తావించబడింది. టాంగు వంశ కాలానికి చెందిన అనేకమంది పురుష కవులు, పండితులు, తమ భార్యలు—వీరు తరచుగా నిరక్షరాస్యులై ఉండేవారు—తమ బాధలను అర్థం చేసుకోలేరని భావించినప్పుడు, తమ పురుష మిత్రుల పట్ల తమకున్న ప్రేమను వ్యక్తం చేసేవారు.

టాంగ్ శిలాఫలకంపై చక్రవర్తి తైజోంగ్ చేసిన కాలిగ్రఫీ (లిపి రచన)
టాంగు వంశ పాలనలో భారీ విజ్ఞాన సర్వస్వాలు ప్రచురించబడ్డాయి: ప్రధాన సంపాదకులు వూయంగు క్సున్ (557–641), లింఘు డిఫెను (582–666), చెన్ షుదా (మరణం(635)) ఆధ్వర్యంలో 624లో *యీవెను లీజు* సంకలనం చేయబడింది. 729 నాటికి చాంగాను‌లో జన్మించిన భారతీయ సంతతికి చెందిన పండితుడు గౌతమ సిద్ధ (ఫ్లోరుయిటు(8వ శతాబ్ధం)) నేతృత్వంలోని బృందం, ఒక జ్యోతిష్య విజ్ఞాన సర్వస్వమైన *ట్రీటైసు ఆన్ అస్ట్రాలజీ ఆఫ్ ది కైయుయాను* (కైయువాను కాలపు జ్యోతిష్య గ్రంథం) సంకలనాన్ని పూర్తి చేసింది.

చైనీస్ భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు, ఉదాహరణకు జియా డాన్ వంటివారు, టాంగు సామ్రాజ్య సరిహద్దులకు ఆవల ఉన్న సుదూర ప్రాంతాల గురించి కూడా కచ్చితమైన వివరణలను రాశారు. 785, 805 మధ్య తాను రాసిన గ్రంథంలో జియా పర్షియన్ గల్ఫ్ ముఖద్వారం వైపు వెళ్లే సముద్ర మార్గాన్ని వర్ణించారు; అంతేకాక మధ్యయుగ ఇరానియన్ ప్రజలు సముద్రంలో 'అలంకార స్తంభాలను' నిర్మించారని దారి తప్పే నౌకలకు అవి దీపస్తంభాల వలె పనిచేసేవని ఆయన పేర్కొన్నారు. జియా తర్వాత ఒక శతాబ్దం గడిచాక రచనలు చేసిన అల్- మసుది, అల్-మక్విదిసి ​​వంటి అరబు రచయితలు కూడా తమ గ్రంథాలలో ఈ నిర్మాణాల గురించి ప్రస్తావించి, జియా నివేదికలను ధృవీకరించారు. టాంగు దౌత్యవేత్త వాంగు జుయాన్సు, 7వ శతాబ్దంలో ప్రస్తుత ఈశాన్య భారతదేశంలో ఉన్న మగధ ప్రాంతానికి ప్రయాణించారు. ఆ తర్వాత, ఆయన ఝాంగు టియాంగు గౌటు యు *(*మధ్య భారతదేశానికి సంబంధించిన చిత్ర సహిత వివరణలు) అనే పుస్తకాన్ని రాశారు; ఈ పుస్తకంలో విస్తారమైన భౌగోళిక సమాచారం నిక్షిప్తమై ఉంది.

టాంగ్ చక్రవర్తి తైజోంగ్ పాలనలోనూ, ఆ పాలన ముగిసిన కొద్దికాలం తర్వతా—అంటే 636- 659 మధ్య—ఆస్థాన అధికారులు గత రాజవంశాలకు సంబంధించిన అనేక చరిత్ర గ్రంథాలను సంకలనం చేశారు. వీటిలో *బుక్ ఆఫ్ లియాంగు*, *బుక్ ఆఫ్ చెన్*, *బుక్ ఆఫ్ నార్త్ను క్యుయి*, *బుక్ ఆఫ్ జొయు*, *బుక్ ఆఫ్ సుయి*, *బుక్ ఆఫ్ జిన్*, *హిస్టరీ ఆఫ్ నార్తర్ను డైనాసిటీసు*, *హిస్టరీ ఆఫ్ సదరను డైనాసిటీసు* ఉన్నాయి. అధికారిక *ట్వంటీ-ఫోర్ హిస్టరీసు* (ఇరవై నాలుగు చరిత్రలు) సంకలనంలో చేర్చబడనప్పటికీ, *టాంగ్డియను*, *టాంగు హుయియావొ* గ్రంథాలు మాత్రం టాంగు కాలానికి చెందిన అత్యంత విలువైన లిఖితపూర్వక చారిత్రక రచనలుగా నిలిచాయి. క్రీ.శ. 710లో లియు ఝిజి రచించిన *షిటాంగు* గ్రంథం అప్పటి వరకు ఉన్న చైనీసు హిస్టారియోగ్రఫీ (చైనా చరిత్ర రచన) సంప్రదాయాన్ని సమగ్రంగా సమీక్షించిన ఒక 'మెటా-హిస్టరీ' (చరిత్ర రచన మీద చరిత్ర) గ్రంథం. బెయింజి సంకలనం చేసిన *గ్రేటు టాంగు రికార్డ్సు ఆన్ ది వెస్టర్ను రీజన్సు* గ్రం, టాంగు యుగపు అత్యంత ప్రసిద్ధ బుద్ధిస్టు మోంకు (బౌద్ధ సన్యాసి) అయిన జుయాన్ జాంగు చేసిన ప్రయాణ విశేషాలను వివరించింది.

ఇతర ముఖ్యమైన సాహిత్య రచనలలో డ్యుయాను చెంగ్షి (మరణం(863)) రచించిన *మిసెల్లేనియసు ఫ్రం యుయాంగు* ఒకటి; ఇది విదేశీ పురాణాలు, జనశ్రుతులు, ప్రకృతి దృగ్విషయాల మీద నివేదికలు, చిన్న చిన్న కథలు, పౌరాణ, లౌకిక గాథలు, అలాగే వివిధ అంశపమీద రాసిన గమనికల సమాహారంగా ఎంతో వినోదాత్మకంగా సాగుతుందిదుయాను యాన్ రచించిన ఈ భారీ, అనధికారిక కథన సంకలనం ఏ నిర్దిష్ట సాహిత్య వర్గానికి లేదా శ్రేణికి చెందుతుందనే విషపమీద పండితు,లు చరిత్రకారుల మధ్య ఇప్పటికీ చర్చలు జరుగుతూనే ఉన్నాయి.

### మతం - తత్వశాస్త్రం

తాంగ్ రాజవంశానికి చెందిన ఒక బోధిసత్వుని శిల్పం
డున్‌హువాంగు నుండి లభించిన 8వ శతాబ్దపు పట్టు వస్త్రపు గోడ చిత్రపటం; ఇది అమితాభుని స్వర్గలోకాన్ని వర్ణిస్తుంది
పురాతన కాలం నుండి కొంతమంది చైనీయులు అనేక దేవతలను కలిగి ఉన్న జానపద మతం టావో మతాన్ని విశ్వసించేవారు. (టాo), మరణానంతర జీవితం అనేవి జీవించి ఉన్నవారి ప్రపంచానికి సమాంతరంగా ఉండే వాస్తవాలని వాటికి సొంత పరిపాలనా యంత్రాంగం మరణించిన పూర్వీకులకు అవసరమయ్యే మరణానంతర లోకపు కరెన్సీ కూడా ఉంటాయని ఈ మతానుయాయులు నమ్మేవారు. అంత్యక్రియల ఆచారాలలో భాగంగా మరణించిన వారికి మరణానంతర జీవితంలో అవసరమయ్యే జంతువులు, సేవకులు, వినోదకారులు, వేటగాళ్లు, నివాసా,లు అధికారులు వంటి సమస్త వస్తువులను సమకూర్చడం ఉండేది. ఈ భావన టాంగు కళలో ప్రతిబింబిస్తుంది. టాంగు కాలంలో రచించబడిన అనేక చిన్న కథలలో కూడా ఈ విషయం కనిపిస్తుంది; ఈ కథలలో ప్రజలు అనుకోకుండా మృత్యులోకంలోకి వెళ్ళిన తరువాత తిరిగి వచ్చి తమ అనుభవాలను వివరించడం వంటి ఇతివృత్తాలు ఉంటాయి. స్త్రీ-పురుష సంపర్కం వల్ల కలిగే వైద్యపరంగా ఆరోగ్య ప్రయోజనాల చుట్టూ అల్లుకున్న టావో మత సిద్ధాంతాలు ఆ కాలంలో విస్తృతంగా వ్యాపించి ఉండేవి. ఇటువంటి సిద్ధాంతాలు స్వలింగ సంపర్కం లేదా ద్విలింగ సంపర్క ఆచరణలను పూర్తిగా నివారించకపోయినప్పటి, అవి స్త్రీ-పురుష సంపర్కానికి అనుగుణంగా ఉండే ఒక ఆరోగ్య శ్రేయస్సు నమూనాను మాత్రం బలంగా సమర్థించాయి.

కన్ఫ్యూషియస్ కాలం నాటికి భారతదేశంలో ఆవిర్భవించిన బౌద్ధమతం, టాంగు కాలంలో కూడా తన ప్రభావాన్ని కొనసాగించింది. ఇది రాజకుటుంబంలోని కొంతమంది సభ్యుల ఆదరణను పొంది పూర్తిగా చైనీసు సంస్కృతిలో మమేకమై చైనా సంప్రదాయ సంస్కృతిలో ఒక శాశ్వత భాగంగా నిలిచింది. నియో-కన్ఫ్యూషియనిజం జు జి (1130–1200) వంటి వ్యక్తులకు ముందు యుగంలో ఉత్తర, దక్షిణ రాజవంశాల కాలంలో చైనాలో బౌద్ధమతం వృద్ధి చెందడం ప్రారంభమైంది. సంపన్న టాంగు కాలంలో ఆధిపత్య భావజాలంగా మారింది. బౌద్ధ మఠాలు చైనుసు సమాజంలో సమగ్ర పాత్ర పోషించాయి. మారుమూల ప్రాంతాలలో ప్రయాణికులకు వసతి, దేశవ్యాప్తంగా పిల్లలకు పాఠశాలలు, పట్టణ సాహిత్యకారులు, సామాజిక కార్యక్రమాలు, విహారయాత్ర పార్టీలు, వంటి సమావేశాలను నిర్వహించడానికి ఒక స్థలాన్ని అందించాయి. బౌద్ధ మఠాల భూమి ఆస్తి, బానిసలు మిల్లులు, ఆయుల్ ప్రెసు‌లు, ఇతర సంస్థలను స్థాపించడానికి తగినంత ఆదాయాన్ని ఇచ్చినందున, బౌద్ధ మఠాలు ఆర్థిక వ్యవస్థలో కూడా నిమగ్నమై ఉన్నాయి. బౌద్ధ మఠాలు 'సేవకులను' నిలుపుకున్నప్పటి ఈ మఠపమీద ఆధారపడిన వారు వాస్తవానికి ఆస్తిని కలిగి ఉండవచ్చు వారి స్వంత బానిసలతో సహా వారి పనిలో సహాయం చేయడానికి ఇతరులను నియమించుకోవచ్చు.

8వ శతాబ్దం చివరి నుండి 9వ శతాబ్దం వరకు రాజవంశం, కేంద్ర ప్రభుత్వం క్షీణించడంతో చైనీసు సంస్కృతిలో బౌద్ధమతం ప్రముఖ హోదా క్షీణించడం ప్రారంభమైంది. గతంలో రాష్ట్ర పన్నుల నుండి మినహాయింపు పొందిన బౌద్ధ కాన్వెంట్లు, దేవాలయాల మీద రాజ్యం పన్ను విధించింది. 845లో చక్రవర్తి వుజోంగు చివరకు 4,600 బౌద్ధ ఆరామాలతో పాటు 40,000 దేవాలయాలు, పుణ్యక్షేత్రాలను మూసివేసాడు. దీని వలన 2,60,000 బౌద్ధ సన్యాసులు, సన్యాసినులు లౌకిక జీవితానికి తిరిగి రావాల్సి వచ్చింది ; ఈ ఎపిసోడు తరువాత చైనాలోని నాలుగు బౌద్ధ హింసలలో ఒకటిగా పిలువబడింది. కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత నిషేధం ఎత్తివేయబడినప్పటికీ, బౌద్ధమతం చైనీసు సంస్కృతిలో ఒకప్పుడు దాని ఆధిపత్య స్థితిని తిరిగి పొందలేదు. కన్ఫ్యూషియనిజం, టావోయిజం వంటి స్థానిక చైనీసు తత్వశాస్త్రాల మీద ఆసక్తి పునరుద్ధరణ ద్వారా కూడా ఈ పరిస్థితి ఏర్పడింది. హాన్ యు (786–824)—ఆయనను ఆర్థరు ఎఫ్. రైటు "అద్భుతమైన వాదనవాది తీవ్రమైన విదేశీయుల వ్యతిరేకి" అని పేర్కొన్నాడు—టాంగు కాలంలో బౌద్ధమతాన్ని ఖండించిన మొదటి వ్యక్తులలో ఒకడు. ఆయన సమకాలీనులు ఆయనను క్రూరంగా అసహ్యంగా భావించినప్పటికీ ఆయన టాంగు‌లో బౌద్ధమతం తరువాతి హింసను, అలాగే సాంగు రాజవంశం నియో-కన్ఫ్యూషియనిజం పెరుగుదలతో కన్ఫ్యూషియను సిద్ధాంతం పునరుజ్జీవనాన్ని ముందే సూచించాడు. అయినప్పటికీ చాన్ బౌద్ధమతం విద్యావంతులైన ఉన్నత వర్గాలలో ప్రజాదరణ పొందింది. టాంగు శకం నుండి మజు దావోయి, బైజాంగు, హువాంగ్బో జియును వంటి అనేక మంది ప్రసిద్ధ చాన్ సన్యాసులు కూడా ఉన్నారు. చైనీసు సన్యాసి హుయియువాను (334–416) ప్రారంభించిన ప్యూరు ల్యాండు బౌద్ధమతం విభాగం కూడా టాంగు కాలంలో చాన్ బౌద్ధమతం వలె ప్రజాదరణ పొందింది.

 857లో నిర్మించబడిన ఒక చెక్క మండపం, ఇది షాంజి రాజ్యంలోని వుటై పర్వతం మీద ఉన్న బౌద్ధ ఫాగుయాంగు ఆలయంలో నెలకొని ఉంది.

బౌద్ధమతానికి పోటీగా టావోయిజం ఉంది. ఇది ఒక స్థానిక చైనీసు తాత్విక, మత విశ్వాస వ్యవస్థ, దీని మూలాలు *టావో టె చింగు*, *జువాంగ్జీ*లలో ఉన్నాయి. టాంగు రాజవంశం పాలక లి కుటుంబం వాస్తవానికి లావోజీ నుండి వచ్చినట్లు పేర్కొంది. సాంప్రదాయకంగా *టావో టె చింగు* రచయితగా పేరుపొందింది. టాంగు యువరాజులు కిరీట యువరాజుగా మారిన లేదా టాంగు యువరాణులు టావోయిస్టు పూజారులుగా ప్రమాణాలు చేసిన అనేక సందర్భాలలో వారి విలాసవంతమైన పూర్వ భవనాలు టావోయిస్టు అబ్బేలుగా, ప్రార్థనా స్థలాలుగా మార్చబడ్డాయి. అనేక మంది టావోయిస్టులు అమరత్వ అమృతం, అనేక ఇతర అంశాల మిశ్రమాల నుండి బంగారాన్ని సృష్టించే మార్గాలను కనుగొనే ప్రయత్నాలలో రసవాదంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు. ఈ వ్యర్థమైన ప్రయత్నాలలో వారు తమ లక్ష్యాలను ఎప్పుడూ సాధించలేకపోయినప్పటికీ వారు కొత్త లోహ మిశ్రమలోహాలు, పింగాణీ ఉత్పత్తులు, కొత్త రంగుల ఆవిష్కరణకు దోహదపడ్డారు. చరిత్రకారుడు జోసెఫు నీధం, టావోయిస్టు రసవాదుల కృషిని "మిథ్యా విజ్ఞానం కంటే ఒక ప్రాథమిక విజ్ఞానం"గా అభివర్ణించారు. అయితే టావోయిజం రసవాదం మధ్య గాఢమైన సంబంధం ఉందని కొందరు చైనా అధ్యయనకారులు పేర్కొన్నప్పటికీ, నాథను సివిను దీనిని ఖండించారు. రసవాదం అనేది లౌకిక రంగంలోనూ అంతే ప్రముఖంగా (బహుశా అంతకంటే ఎక్కువగానూ) ఉండేదని, దీనిని సాధారణ ప్రజలే ఎక్కువగా ఆచరించేవారని ఆయన పేర్కొన్నారు.

en: Xi'an గొప్ప మసీదులోని ప్రార్థనా మందిరం
టాంగు రాజవంశం ప్రారంభ దశలో, చాంగాను నుండి ఫుజియాను-గ్వాంగు‌డాంగు ప్రాంతాల వరకు చైనాలో ఇస్లాం ప్రవేశపెట్టబడింది. చైనా పండితులు, టాంగు చక్రవర్తి యోంగు‌హుయి పాలనలోని రెండవ సంవత్సరాన్ని (సా.శ. 651) చైనాలో ఇస్లాం ప్రవేశించిన సంవత్సరంగా పరిగణిస్తారు. చైనాకు వచ్చిన మొట్టమొదటి ముస్లింలు వ్యాపారులు; వీరు భూమార్గం, సముద్రమార్గం ద్వారా సాగే 'సిల్కు రోడ్' (పట్టు మార్గం) ద్వారా వ్యాపారం చేస్తూ, దేశంలోని అంతర్భాగంలో ఉన్న చాంగాను‌లోనే కాకుండా, తీరప్రాంత నగరాలైన గ్వాంగు‌జౌ... క్వాన్‌జౌ. జియాన్ లోని గొప్ప మసీదు సా.శ. 742లో టాంగు రాజవంశం హయాంలో నిర్మించబడింది;నేటికీ చెక్కుచెదరకుండా నిలిచి ఉన్న ఇతర చారిత్రక టాంగు-యుగపు మసీదులు — హువాయిషెంగ్ మసీదు, జియాన్‌జియాన్ మసీదు — ఇవి రెండూ గ్వాంగు‌జౌలో ఉన్నాయి.

Nestorian Christianityలువోయాంగ్ నెస్టోరియను స్తంభం రుబ్బింగు వివరాలుమధ్య యుగాలలో తూర్పు చర్చి అత్యధిక భౌగోళిక విస్తరణ
టాంగు రాజవంశం వివిధ విదేశీ మతాలను కూడా అధికారికంగా గుర్తించింది. అస్సిరియను చర్చి ఆఫ్ ది ఈస్టు, లేదా నెస్టోరియను చర్చి లేదా చైనాలోని తూర్పు చర్చి అని కూడా పిలువబడే ఈస్టుకు టాంగు కోర్టు గుర్తింపు ఇచ్చింది. 781లో చైనాలో వారి సమాజం సాధించిన విజయాలను గౌరవించటానికి నెస్టోరియను స్టీలు సృష్టించబడింది. డాకిను పగోడా ఇప్పటికీ ఉన్న షాంగ్జీ ప్రావిన్సు‌లో ఒక క్రైస్తవ మఠం స్థాపించబడింది. పగోడా లోపల క్రైస్తవ నేపథ్య కళాకృతులు ఉన్నాయి. టాంగు తరువాత ఈ మతం చాలావరకు అంతరించిపోయినప్పటికీ 13వ శతాబ్దంలో మంగోలు దండయాత్రలు తర్వాత చైనాలో ఇది పునరుద్ధరించబడింది.

2వ–4వ శతాబ్దాలలో భారతదేశం నుండి చైనాకు బౌద్ధమతాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి సోగ్డియాలు బాధ్యత వహించినప్పటికీ ఆ తర్వాత త్వరలోనే వారు ససానియను పర్షియాతో ఉన్న సంబంధాల కారణంగా ఎక్కువగా జొరాస్ట్రియనిజం లోకి మారారు. చాంగను, లుయోయాంగు, జియాంగ్యాంగు వంటి నగరాలలో నివసించే సోగ్డియను వ్యాపారులు, వారి కుటుంబాలు సాధారణంగా వారి స్థానిక సమాజాలు 100 గృహాల కంటే పెద్దవి అయిన తర్వాత జొరాస్ట్రియను ఆలయాన్ని నిర్మించారు. సోగ్డియన్లు చైనాలో, ఉయ్గర్ ఖగనేట్లో మానిచెయిజం వ్యాప్తికి కూడా కారణమయ్యారు. 768లో ఉయ్ఘర్లు చైనాలో మొదటి మానిచెయను ఆశ్రమాన్ని నిర్మించారు; 843లో ఉయ్ఘర్లతో యుద్ధం చెలరేగడానికి ప్రతిస్పందనగా అన్ని మానిచెయను ఆశ్రమాల ఆస్తులను జప్తు చేయాలని టాంగు ప్రభుత్వం ఆదేశించింది. రెండు సంవత్సరాల తరువాత విదేశీ మతాల మీద పూర్తి నిషేధం విధించడంతో, మానిచెయిజం భూగర్భంలోకి నెట్టబడింది. చైనాలో మళ్లీ ఎన్నడూ వృద్ధి చెందలేదు.

### విశ్రాంతి

'గుర్రాలను తోలుకెళ్తున్న వ్యక్తి' — హాన్ గాన్ (706–783) చిత్రించినది; ఈయన జువాన్జాంగు ఆస్థాన చిత్రకారుడు*తాంగ్ ఆస్థానపు వసంత విహారం*, జాంగు జువాను (713–755) ద్వారా
మునుపటి కాలాలతో పోలిస్తే, టాంగు యుగం వినోద కార్యకలాపాల కోసం కేటాయించిన సమయానికి—ముఖ్యంగా ఉన్నత వర్గాల వారిలో—ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందింది. టాంగు కాలంలో విలువిద్య, వేట, గుర్రపు పోలో, కుజు (సాకరు), కోడి పందాలు, తాడు లాగే పోటీ వంటి అనేక బహిరంగ క్రీడలు, కార్యకలాపాలను ప్రజలు ఆస్వాదించేవారు. ప్రభుత్వ అధికారులు తమ పదవీకాలంలో సెలవులను పొందే వెసులుబాటు కలిగి ఉండేవారు. అధికారుల తల్లిదండ్రులు 1000 మైళ్ల దూరంలో నివసిస్తుంటే వారిని సందర్శించడానికి ప్రతి మూడు సంవత్సరాలకు ఒకసారి 30 రోజుల సెలవు మంజూరు చేయబడేది; ఒకవేళ తల్లిదండ్రులు 167 మైళ్ల కంటే ఎక్కువ దూరంలో నివసిస్తుంటే 15 రోజుల సెలవు లభించేది (ప్రయాణ సమయం ఇందులో కలపబడేది కాదు). అధికారులు తమ కుమారుడు లేదా కుమార్తె వివాహాల కోసం తొమ్మిది రోజుల సెలవును, అలాగే దగ్గరి బంధువుల వివాహాల కోసం ఐదు, మూడు లేదా ఒక రోజు సెలవును పొందేవారు (ప్రయాణ సమయం ఇందులోనూ కలపబడేది కాదు). అంతేకాకుండా, అధికారులు తమ కుమారుడు పురుషత్వంలోకి అడుగుపెట్టే 'క్యాపింగు' దీక్షా కార్యక్రమం కోసం మొత్తం మూడు రోజుల సెలవును, అలాగే దగ్గరి బంధువు కుమారుడి దీక్షా కార్యక్రమం కోసం ఒక రోజు సెలవును పొందేవారు. రాజవంశీయుల విషయానికి వస్తే, ఇంపీరియలు చైనాలో పురుష స్వలింగ సంపర్క సంప్రదాయం కొనసాగుతూనే ఉంది; ఇందులో నపుంసకులు (ఇయునుచ్సు) తరచుగా రాజవంశీయులకు అత్యంత ఇష్టమైన పురుషులుగా ఉండేవారు—ఇందుకు వారి రూపం, ప్రతిభ అనే రెండు అంశాలు కారణమయ్యేవి.

గుర్రాల మీద స్వారీ చేస్తూ పోలో ఆడుతున్న వారిని చిత్రీకరించే, సాంకై మెరుగు పూసిన ఒక టాంగ్ శిల్పచిత్రం
చైనీస్ నూతన సంవత్సరం, లాంతర్ల పండుగ, శీతల ఆహార పండుగ (కోల్డ్ ఫుడ్ ఫెస్టివల్) వంటి సాంప్రదాయ చైనీసు పండుగలు అందరూ జరుపుకునే సార్వత్రిక పండుగలుగా ఉండేవి. చాంగ్'ఆన్ నగరంలో ఎప్పుడూ ఉత్సాహభరితమైన వేడుకలు జరిగేవి; ముఖ్యంగా లాంతర్ల పండుగ సమయంలో ఈ ఉత్సాహం పతాక స్థాయికి చేరుకునేది. ఎందుకంటే ఆ మూడు రోజుల పాటు నగరంలో రాత్రిపూట విధించే కర్ఫ్యూను ప్రభుత్వం ఎత్తివేసేది. క్రీ.శ. 628 నుండి 758 మధ్య కాలంలో ముఖ్యమైన సైనిక విజయాలు, సుదీర్ఘ కరువు లేదా క్షామం తర్వాత, సమృద్ధిగా పంటలు లభించిన తరువాత, క్షమాభిక్షల ప్రకటనలు లేదా కొత్త యువరాజు పట్టాభిషేకం వంటి ప్రత్యేక సందర్భాలలో, చక్రవర్తి దేశవ్యాప్తంగా మొత్తం అరవై తొమ్మిది భారీ ఉత్సవాలను నిర్వహించేందుకు అనుమతినిచ్చేవారు. టాంగు యుగంలో ప్రత్యేక వేడుకల కోసం, కొన్నిసార్లు అత్యంత వైభవంగా, భారీ పరిమాణంలో విందులు ఏర్పాటు చేసేవారు; ఈ విందులను సిద్ధం చేయడానికి రాజదర్బారులో ప్రత్యేక విభాగాలు, సిబ్బంది ఉండేవారు. ఇటువంటి విందులలో క్రీ.శ. 664లో చాంగ్'ఆన్‌కు చెందిన 1,100 మంది వృద్ధుల కోసం ఏర్పాటు చేసిన విందు, క్రీ.శ. 768లో 'దివ్య వ్యూహ సైన్యం' (డివైన్ స్టేటజీ ఆర్మీ)కి చెందిన 3,500 మంది అధికారుల కోసం ఏర్పాటు చేసిన విందు, క్రీ.శ. 826లో రాజకుటుంబ సభ్యులు, అంతఃపుర స్త్రీలు కలిపి 1,200 మంది కోసం ఏర్పాటు చేసిన విందు ముఖ్యమైనవి. మద్యపానం అనేది చైనీసు సంస్కృతిలో ఒక ప్రముఖ అంశంగా ఉండేది; టాంగు యుగంలో ప్రజలు దాదాపు ప్రతి సామాజిక సందర్భంలోనూ మద్యం సేవించేవారు. 8వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక రాజదర్బారు అధికారి, తన భవనం కింది అంతస్తులో 50,000 ఇటుకలను ఉపయోగించి పాము ఆకారంలో ఒక నిర్మాణాన్ని నిర్మించారని చెబుతారు; దీనిని 'ఏల్ గ్రోట్టో' (మద్యపు గుహ) అని పిలిచేవారు. ఇందులో అమర్చిన పాత్రల నుండి ఆయన స్నేహితులు ఒక్కొక్కరూ మద్యం సేవించే వీలు ఉండేది.

### వస్త్రధారణలో హోదా

డాంహుయాంగు గుహల నుండి లభించిన, గుయాన్యిను, పట్టు వస్త్రాలు ధరించిన ఒక పరిచారికను చిత్రించే, చివరి టాంగు లేదా ప్రారంభ ఐదు రాజవంశాలు కాలానికి చెందిన ఒక పతాకం మీద గల సిల్క్ పెయింటింగు (పట్టు చిత్రలేఖనం)బ్రిటిషు మ్యూజియం
సాధారణంగా మీ సామాజిక హోదా, మీ ఆర్థిక స్తోమతను బట్టి వస్త్రాలను పట్టు, ఉన్ని లేదా నారతో తయారు చేసేవారు. అంతేకాకుండా, ఏ రకమైన వస్త్రాలను ఎవరు ధరించవచ్చో నిర్దేశించే చట్టాలు కూడా ఉండేవి. వస్త్రాల రంగు కూడా ఒకరి హోదాను సూచించేది. ఈ కాలంలో, చైనా అధికారం, సంస్కృతి, ఆర్థిక వ్యవస్థ, ప్రభావం అత్యంత వైభవంగా విలసిల్లాయి. ఫలితంగా, మహిళలు వదులుగా ఉండే, విశాలమైన చేతులు కలిగిన వస్త్రాలను ధరించే ఆర్థిక స్తోమతను కలిగి ఉండేవారు. కనీసం దిగువ తరగతి మహిళల వస్త్రాలకు కూడా నాలుగు నుండి ఐదు అడుగుల వెడల్పు గల చేతులు ఉండేవి.

### మహిళల స్థానం

జౌ ఫాంగు రచించిన 'పూలు ధరించిన సుందరులు', 8వ శతాబ్దంపోలో ఆడుతున్న స్త్రీ, 8వ శతాబ్దం
 క్వియాన్లింగు సమాధిలోని ప్రిన్స్ లి జియాను సమాధి కుడ్యచిత్రం నుండి ఒక తోటలోని ప్యాలెసు లేడీసు, ఇక్కడ వు జెటియను తరువాత 706లో ఖననం చేయబడ్డాడు
టాంగు యుగంలో మహిళల సామాజిక హక్కులు, సామాజిక హోదా భావనలు ఆ కాలానికి ముఖ్యంగా ఉదారవాద దృక్పథం కలిగి ఉన్నాయి. అయితే, గ్రామీణ గ్రామీణ ప్రాంతాలలో పురుషులు, మహిళలు వారి విభిన్న పనులలో కష్టపడి పనిచేసేటప్పుడు ఇది ఎక్కువగా ఉన్నత హోదా కలిగిన పట్టణ మహిళలకు మాత్రమే కేటాయించబడింది; భార్యలు, కుమార్తెలు వస్త్రాల నేత, పట్టు పురుగుల పెంపకం వంటి గృహ సంబంధిత పనుల బాధ్యతలను నిర్వర్తించగా, పురుషులు పొలాల్లో వ్యవసాయ పనులను చూసుకునేవారు. టాంగు యుగంలో టావోయిస్టు పూజారిణులుగా దీక్షలు స్వీకరించి, మతపరమైన అధికారాలను పొందిన మహిళలు ఎందరో ఉన్నారు.

చాంగాను నగరంలో సాధారణ వేశ్యలు 'ఉత్తర నివాస ప్రాంతం' లో నివసించేవారు. వీరికి సాధారణంగా మద్యపాన క్రీడల నియమాల మీద మంచి అవగాహన ఉండేది. అలాగే భోజన మర్యాదలకు సంబంధించి వీరు ప్రత్యేక శిక్షణ పొంది ఉండేవారు. తమ మర్యాదపూర్వక ప్రవర్తనకు ప్రసిద్ధి చెందినప్పటికీ ఈ వేశ్యలు ఉన్నత వర్గాల పురుషుల సంభాషణలను తమ ఆధీనంలోకి తీసుకునేవారని, అలాగే ప్రముఖ పురుష అతిథులు మరీ ఎక్కువగా మాట్లాడటం, బిగ్గరగా అరవడం లేదా తమ విజయాల గురించి గొప్పలు చెప్పుకోవడం వంటి అసభ్య ప్రవర్తనను బహిరంగంగా విమర్శించడానికి ఏమాత్రం వెనుకాడేవారు కాదని వీరికి ఒక ప్రత్యేకమైన పేరు ఉండేది. కొన్నిసార్లు, ఈ వేశ్యలు తమను నడిపించే 'మేడమ్'ల (దళారుల) చేతిలో దెబ్బలు తినేవారు.

జెజిలు, లేదా వృత్తిపరమైన గాయక వేశ్యలు, సాంస్కృతికంగా ప్రముఖులు, *జియావొఫాంగు* అని పిలువబడే ప్రతిభ సంస్థలలో చేరారు. చక్రవర్తి వసంత ఆస్థానాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి బయటి '*జియావొఫాంగు* నుండి ప్రత్యేకంగా ప్రతిభావంతులైన మహిళలను ఎంచుకున్నాడు. వారికి ఇతర బృందాల నుండి వేశ్యలు అదనంగా ఉన్నారు. టాంగు కాలంలో పాడే వేశ్యలు కవిత్వంలో కూడా ప్రతిభావంతులు. పాడటంతో పాటు కొంతమంది వేశ్యలు వారి స్వంత పాటలను కూర్చారు. ప్రసిద్ధ చారిత్రక వ్యక్తుల ఉల్లేఖనాలను కలిగి ఉన్న కొత్త రకమైన లిరికలు పద్యాన్ని కూడా ప్రాచుర్యం పొందారు.

స్త్రీలు పూర్తి బొమ్మలను కలిగి ఉండటం ఫ్యాషను; పురుషులు దృఢ నిశ్చయం కలిగిన, చురుకైన స్త్రీల ఉనికిని ఆస్వాదించారు. పర్షియా నుండి వచ్చిన విదేశీ గుర్రపు స్వారీ క్రీడ అయిన 'పోలో' , చైనీసు ఉన్నత వర్గాల వారిలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన ఒక ఆచారంగా మారింది; ఆ కాలానికి చెందిన మెరుగుపూత పూసిన మట్టి బొమ్మలు చిత్రించినట్లుగా, మహిళలు కూడా తరచుగా ఈ క్రీడను ఆడేవారు. మహిళలు తమ జుట్టును "నుదుటి పైన ఒక అద్భుతమైన కట్టడంలా" పైకి ముడివేసుకోవడం అప్పట్లో వారికి ఇష్టమైన కేశాలంకరణగా ఉండేది; అదే సమయంలో సంపన్న మహిళలు విలాసవంతమైన తల ఆభరణాలు, దువ్వెనలు, ముత్యాల హారాలు, ముఖానికి పూసుకునే పౌడర్లు, పరిమళ ద్రవ్యాలను ధరించేవారు. 671లో ప్రవేశపెట్టిన ఒక చట్టం, సభ్యతను పెంపొందించే ఉద్దేశంతో మహిళలు మళ్ళీ ముసుగులతో కూడిన టోపీలను ధరించాలని నిర్బంధించడానికి ప్రయత్నించింది. అయితే కొందరు మహిళలు కేవలం సాధారణ టోపీలను ధరించడం, మరికొందరు అసలు టోపీలే ధరించకపోవడం, అలాగే పురుషులు స్వారీ చేసే దుస్తులు, బూట్లు, బిగుతుగా ఉండే చేతులు కలిగిన పైవస్త్రాలను ధరించడం ప్రారంభించడంతో, ఈ చట్టాలు నిర్లక్ష్యం చేయబడ్డాయి.

మహారాణి వు (ఎంప్రెసు వూ) శకం ముగిసిన తర్వాత, రాజదర్బారులో కొందరు ప్రముఖ మహిళలు వెలుగులోకి వచ్చారు; వారిలో యాంగు గుయిఫేయి (యంగు గుయిఫీ - 719–756) ఒకరు. ఈమె చక్రవర్తి జువాంజాంగు (జుయాంజాంగు) చేత తన బంధువులను, అనుచరులను అనేక కీలకమైన మంత్రి పదవులలోనూ, సైనిక హోదాలలోనూ నియమించేలా ప్రభావితం చేశారు.

### వంటకాలు

టాంగ్ శకం రచయిత లూ యూ రాసిన *ది క్లాసిక్ ఆఫ్ టీ* పేజీ
ప్రారంభ ఉత్తర, దక్షిణ రాజవంశాల (420–589) కాలంలో బహుశా అంతకు ముందే దక్షిణ చైనాలో టీ తాగడం (*కమెలియా సినెంసియసు*) ప్రజాదరణ పొందింది. అప్పట్లో టీని రుచినిచ్చే పానీయంగా, ఔషధ ప్రయోజనం కలిగినదిగా కూడా చూశారు. టాంగు రాజవంశం కాలంలో టీ సమాజంలోని అధునాతనమైన ప్రతిదానికీ పర్యాయపదంగా మారింది. కవి లూ టాంగు (790–835) తన కవిత్వంలో ఎక్కువ భాగం టీ పట్ల తనకున్న ప్రేమకు అంకితం చేశాడు. 8వ శతాబ్దపు రచయిత లు యు, టీ సేజు అని పిలుస్తారు. *ది క్లాసికు ఆఫ్ టీ* అనే టీ తాగే కళ మీద ఒక గ్రంథం రాశారు. క్రీస్తుపూర్వం 2వ శతాబ్దం నుండి చైనాలో చుట్టే కాగితాన్ని ఉపయోగించినప్పటికీ టాంగు కాలంలో దీనిని టీ ఆకుల రుచిని పట్టుకుని సంరక్షించడానికి మడతపెట్టి కుట్టిన చతురస్రాకార సంచులుగా ఉపయోగించారు. దీని తరువాత కాగితం అనేక ఇతర ఉపయోగాలను గమనించారు. ఉదాహరణకు 589లో పండితుడు-అధికారి యాన్ జితుయి (531–591) మొదటిసారిగా టాయిలెటు పేపరు‌ను ఉపయోగించినట్లు నమోదు చేశారు. 851లో ఒక అరబు ప్రయాణికుడు దీనిని ధృవీకరించాడు, టాంగు‌లు నీటితో తమను తాము కడుక్కోవడానికి బదులుగా టాయిలెటు పేపరు‌ మీద ఆధారపడటం వలన వారికి శుభ్రత లేదని ఆయన వ్యాఖ్యానించారు.

పురాతన కాలంలో, చైనీయులు ఐదు ధాన్యాలు అని పిలువబడే ఐదు అత్యంత ప్రాథమిక ఆహార పదార్థాలను వివరించేవారు: సెసముం, లెగ్యూం, గోధుమ, పానికిలు, చిరుధాన్యాలు, జిగురు మిల్లెటు. మింగు రాజవంశానికి చెందిన విజ్ఞాన సర్వస్వకారుడు సాంగు యింగ్క్సింగు, పురాణ పురుషుడూ, దైవంగా ఆరాధించబడే చైనీసు ఋషి షెన్నాంగు కాలం నుండి (ఈయన ఉనికి "అనిశ్చితమైన విషయం" అని యింగు‌క్సింగు పేర్కొన్నారు) క్రీ.పూ. 2వ సహస్రాబ్ది వరకు, 'బియ్యం' ఐదు ప్రధాన ధాన్యాలలో ఒకటిగా పరిగణించబడలేదని గుర్తించారు. దీనికి కారణం బియ్యం సాగుకు అత్యంత అనుకూలమైన, తగినంత తేమతో కూడిన వాతావరణం దక్షిణ చైనాలో ఉన్నప్పటికీ ఆ ప్రాంతంలో అప్పటికి చైనీయులు పూర్తిగా స్థిరపడలేదు లేదా సాగులోకి తీసుకురాబడలేదు. సాంగు యింగు‌క్సింగు ఇంకా ఇలా పేర్కొన్నారు: మింగు రాజవంశ కాలంలో సాధారణ ప్రజల ఆహారంలో ఏడు వంతులు బియ్యమే ఉండేది. టాంగు రాజవంశ కాలంలో బియ్యం దక్షిణ చైనాలో అత్యంత ముఖ్యమైన ప్రధాన ఆహారంగానే కాకుండా కేంద్ర అధికార పీఠం నెలకొని ఉన్న ఉత్తర చైనాలో కూడా విశేష ఆదరణ పొందింది.

టాంగు రాజవంశం కాలంలో చిరుధాన్యాల స్థానాన్ని గోధుమలు ఆక్రమించి ప్రధాన ఆహార పంటగా అవతరించాయి. తత్ఫలితంగా టాంగు ప్రజల ప్రధాన ఆహారంలో 'గోధుమ పిండి వంటకాలు', గణనీయమైన వాటాను కలిగి ఉండేవి. ఇందులో నాలుగు ప్రధాన రకాల వంటకాలు ఉండేవి: ఆవిరి మీద ఉడికించినవి, నీటిలో ఉడికించినవి, ప్యాన్‌కేకు‌లు, 'హు కేకు‌లు' ఆవిరి మీద ఉడికించిన వంటకాలను సామాన్య ప్రజలు, కులీనులు—ఇద్దరూ సాధారణంగా తినేవారు. ఆధునిక చైనీసు వంటకాలలోని 'రౌగామో' మాదిరిగానే ఈ ఆవిరి వంటకాలలో కూడా సాధారణంగా మాంసం, కూరగాయల మిశ్రమాన్ని కూరగా నింపేవారు. నీటిలో ఉడికించిన వంటకాలు ఉత్తర రాజవంశాల కాలంలో ప్రధాన ఆహారంగా ఉండేవి. టాంగు రాజవంశంలో కూడా అవి తమ ఆదరణను కొనసాగించాయి. ఆధునిక 'వాంటను', నూడుల్సు, గోధుమలను నీటిలో నానబెట్టి తయారుచేసే అనేక ఇతర రకాల ఆహారాలను పోలిన వైవిధ్యభరితమైన వంటకాలు ఈ కోవలోకి వచ్చేవి. కులీనులు 'వాంటన్'లను ఎక్కువగా ఇష్టపడగా సామాన్య ప్రజలు తయారుచేయడానికి సులభమైన నూడుల్సు, నూడులు ముక్కల సూపు‌లను సాధారణంగా తినేవారు. టాంగు రాజవంశం రాకముందు చైనాలో ప్యాన్‌కేకు‌లు చాలా అరుదుగా ఉండేవి; టాంగు కాలంలోనే అవి ప్రజాదరణ పొందడం ప్రారంభించాయి. టాంగు రాజవంశం కాలంలో 'హు కేకు‌లు', అత్యంత ప్రజాదరణ పొందాయి. ఈ 'హు కేకు‌'లను ఓవెను‌లో కాల్చి, వాటి మీద నువ్వులను చల్లి, సత్రాలు, విడిది గృహాలు, దుకాణాలలో విక్రయించేవారు. చైనా పౌరులందరిలోనూ 'హు కేక్' ఎంతో ఆదరణ పొందిందని జపనీసు బౌద్ధ సన్యాసి ఎనిను పేర్కొన్నారు.

టాంగు రాజవంశ కాలంలో ఇంతకుముందు జాబితా చేసిన వాటితో పాటు అనేక సాధారణ ఆహార పదార్థాలు, వంట దినుసులలో బార్లీ, వెల్లుల్లి, ఉప్పు, టర్నిపు‌లు, సోయాబీన్సు, బేరి పండ్లు, ఆప్రికాట్లు, పీచు పండ్లు, ఆపిల్సు, దానిమ్మలు, రేగు పండ్లు, రుబార్బు, హాజెలు‌నట్లు, పైన్ నట్లు, చెస్ట్‌నట్లు, వాల్నట్లు, చిలగడదుంపలు, చేమదుంపలు మొదలైనవి ఉన్నాయి. వినియోగించిన వివిధ రకాల మాంసాలలో పంది మాంసం, కోడి మాంసం, గొర్రె మాంసం (ముఖ్యంగా ఉత్తర ప్రాంతంలో దీనికి ఎక్కువ ప్రాధాన్యత ఉండేది), సముద్ర ఉడుత, ఎలుగుబంటి మాంసం (దీనిని పట్టుకోవడం కష్టమే అయినప్పటికీ, ఆవిరి మీద ఉడికించిన, నీటిలో ఉడికించిన, మసాలాలు పట్టించిన ఎలుగుబంటి మాంసం వంటకాలు ఉండేవి), బాక్ట్రియను ఒంటెల మాంసం కూడా ఉన్నాయి. దక్షిణ తీర ప్రాంతంలో సముద్ర ఆహారం నుండి లభించే మాంసమే అత్యంత సాధారణమైన ఆహారంగా ఉండేది; చైనీయులు దాల్చినచెక్క, సిచువాను మిరియాలు, యాలకులు, అల్లం కలిపి వండిన జెల్లీఫిషు‌ను, అలాగే వైన్‌తో కలిపి ఆల్చిప్పలను, అల్లం, వెనిగరు‌తో వేయించిన స్క్విడు‌ను, గుర్రపునాడా పీతలు, ఎర్రటి ఈత పీతలు, రొయ్యలు, పఫరు‌ఫిషు‌లను (దీనిని చైనీయులు "నది పందిపిల్ల" అని పిలిచేవారు) తినడాన్ని ఎంతో ఇష్టపడేవారు.

సముద్ర మార్గం, భూమార్గం ద్వారా జరిగిన వాణిజ్యం ఫలితంగా, చైనీయులు సమర్కండు, నుండి పీచు పండ్లను, పర్షియా నుండి ఖర్జూరాలను, పిస్తాలను, అంజూరపు పండ్లను, కొరియా నుండి పైన్ నట్లు, జిన్సెంగు వేళ్ళను, అలాగే ఆగ్నేయాసియా నుండి మామిడి పండ్లను దిగుమతి చేసుకున్నారు. చైనాలో చక్కెర కోసం విపరీతమైన గిరాకీ ఉండేది; ఉత్తర భారతదేశం మీద హర్షవర్థనుడు పాలనలో (పా. 606 – 647), టాంగు రాజవంశ ఆస్థానానికి వెళ్ళిన భారతీయ రాయబారులు ఇద్దరు చక్కెర తయారీ నిపుణులను తమతో తీసుకువెళ్లారు; వీరు చైనీయులకు చెరకు సాగు విధానాన్ని విజయవంతంగా నేర్పించారు. అలాగే బెంగాల్ నుండి పత్తి ఒక పూర్తిస్థాయి వస్త్రోత్పత్తి రూపంలో భారతదేశం నుండి చైనాకు చేరింది; అయితే, చైనీయులు స్వయంగా పత్తిని పండించడం, దానిని వస్త్రాలుగా ప్రాసెసు చేయడం టాంగు రాజవంశ కాలంలోనే ప్రారంభమైంది. ఆ తరువాత యువాను రాజవంశం నాటికి ఇది చైనాలో అత్యంత ప్రధానమైన వస్త్ర పదార్థంగా అవతరించింది.

కొన్ని ఆహార పదార్థాలు నిషిద్ధంగా ఉండేవి ఎందుకంటే టాంగు ఆస్థానం ప్రజలను గొడ్డు మాంసం తినవద్దని ప్రోత్సహించేది. ఎద్దు ఒక విలువైన పని జంతువుగా పోషించే పాత్రే దీనికి కారణం. క్రీ.శ. 831 నుండి 833 వరకు, చక్రవర్తి వెన్జాంగు తన బౌద్ధ మత విశ్వాసాల కారణంగా పశువుల వధను కూడా నిషేధించాడు.

ఆహార నిల్వ పద్ధతులు ఎంతో ముఖ్యమైనవిగా పరిగణించబడేవి ఇవి చైనా అంతటా ఆచరణలో ఉండేవి. సామాన్య ప్రజలు లోతైన గుంటలు, కందకాలు తవ్వడం, ఉప్పు నీటిలో నానబెట్టడం, ఆహారానికి ఉప్పు పట్టించడం వంటి సరళమైన నిల్వ పద్ధతులను ఉపయోగించేవారు. ఆహారాన్ని నిల్వ చేయడానికి చాంగాను నగరంలో, దాని చుట్టుపక్కల ఉన్న ఉద్యానవనాలలో చక్రవర్తికి చెందిన పెద్ద మంచు గుంటలు ఉండేవి; అదే సమయంలో సంపన్నులు, ఉన్నత వర్గాల వారికి వారి స్వంత చిన్న మంచు గుంటలు ఉండేవి. ప్రతి సంవత్సరం, పర్వత లోయలలోని గడ్డకట్టిన వాగుల నుండి 1000 మంచు దిమ్మెలను చెక్కి తీయడానికి చక్రవర్తి కూలీలను నియమించేవాడు; ఒక్కో దిమ్మె కొలతలు 0.9 మీ × 0.9 మీ × 1.1 మీ (2 అ 11 అం× 2 అ 11 అం× 3 అ 6 అం)ఉండేవి. వేసవి కాలంలో చల్లటి పుచ్చకాయ వంటి గడ్డకట్టిన రుచికరమైన పదార్థాలను ప్రజలు ఆస్వాదించేవారు.

* తామర, జంతువుల ఆకృతులతో కూడిన, టాంగ్ కాలం నాటి బంగారు పూత కలిగిన బంగారు గిన్నె
* చెక్కబడిన అలంకరణలతో కూడిన, టాంగ్ కాలం నాటి సాన్‌కాయ్-మెరుగు (glaze) పూసిన, రేకుల ఆకృతి గల పళ్ళెం (8వ శతాబ్దం)
* 7వ–8వ శతాబ్దాలకు చెందిన, టాంగ్ కాలం నాటి ఒక పరిచారికను సూచించే సమాధి ప్రతిమ ఆతిథ్యం ఇచ్చిన మహిళలు విందులు, తేనీటి విందులు ఏర్పాటు చేసి, తమ అతిథులతో కలిసి పానీయాల ఆటలు ఆడారు.
* "మూడు రంగుల" (సాంకై) మెరుగుతో కూడిన అలంకరణ కలిగిన, గుండ్రటి "నైవేద్య పళ్ళెం" — 8వ శతాబ్దం.

## సైన్సు - టెక్నాలజీ

#### ఇంజనీరింగు

ఫీనిక్సు మోటిఫ్‌తో బంగారం, వెండితో పొదిగిన లక్క, 8వ శతాబ్దం చదరపు కాంస్య అద్దం
టాంగు కాలంలో సాంకేతికత కూడా గత కాలపు పూర్వాపరాల మీద నిర్మించబడింది. గడియారపు పనులు, సమయపాలనలో మునుపటి పురోగతులు జాంగు హెంగు (78–139) మా జున్ (ఫ్లోరుయిటు(3వ శతాబ్దం)) యాంత్రిక గేర్ వ్యవస్థలను కలిగి ఉన్నాయి. ఇవి టాంగు గణిత శాస్త్రజ్ఞుడు, యాంత్రిక ఇంజనీరు, ఖగోళ శాస్త్రవేత్త, సన్యాసి యి జింగు (683–727) 725లో ప్రపంచంలోని మొట్టమొదటి గడియారపు తప్పించుకునే యంత్రాంగాన్ని కనుగొన్నప్పుడు ప్రేరణనిచ్చాయి. ఇది ఖగోళ పరిశీలనకు ప్రాతినిధ్యం వహించే తిరిగే ఆర్మిలరీ గోళానికి శక్తినిచ్చేందుకు నీటి గడియారం, నీటి చక్రంతో పాటు ఉపయోగించబడింది. యి జింగు పరికరంలో ప్రతి గంటకు స్వయంచాలకంగా కొట్టబడే యాంత్రికంగా సమయపాలన చేయబడిన గంట ప్రతి పావుగంటకు స్వయంచాలకంగా కొట్టబడే డ్రం కూడా ఉన్నాయి; ముఖ్యంగా కొట్టే గడియారం. 730 నాటికి ఇంపీరియలు పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణత సాధించడానికి ప్రయత్నించే విద్యార్థులు పరీక్ష అవసరంగా ఆ పరికరం మీద ఒక వ్యాసం రాయవలసి వచ్చినందున, యి జింగు ఖగోళ గడియారం, నీటి శక్తితో నడిచే ఆర్మిలరీ గోళం దేశవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. అయితే అత్యంత సాధారణ రకం ప్రజా, రాజభవన సమయపాలన పరికరం ఇన్‌ఫ్లో క్లెప్సిడ్రా. దీని రూపకల్పనను సుయి రాజవంశ ఇంజనీర్లు జెంగు జున్, యువెను కై c. 610 మెరుగుపరిచారు. వారు పరిహార ట్యాంకు పీడన తలలో కాలానుగుణ సర్దుబాటును అనుమతించే స్టీలు‌యార్డు బ్యాలెన్సును అందించారు. తరువాత పగలు, రాత్రి వివిధ నిడివిలకు ప్రవాహ రేటును నియంత్రించగలరు.

టాంగు యుగంలో అనేక ఇతర యాంత్రిక ఆవిష్కరణలు ఉన్నాయి. వీటిలో 8వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఇనుముతో చెక్కబడిన కృత్రిమ పర్వతం ఆకారంలో సృష్టించబడిన 0.9 మీ(2.11అ) పొడవైన యాంత్రిక వైన్ సర్వరు ఉంది. లక్కతో చెక్కబడిన తాబేలు చట్రం మీద ఉంచబడింది. ఈ సంక్లిష్టమైన పరికరం ఒక హైడ్రాలికు పంపును ఉపయోగించింది. ఇది లోహ డ్రాగను-తల గల కుళాయిల నుండి వైన్‌ను సిఫను చేస్తుంది. అలాగే వైన్ నింపినప్పుడు గురుత్వాకర్షణ శక్తి ద్వారా వైన్‌ను ముంచడానికి సమయం కేటాయించబడిన టిల్టింగు బౌల్సు‌ను ఒక కృత్రిమ సరస్సులోకి పంపుతుంది. ఈ సరస్సులో పార్టీ విందులను ఉంచడానికి ట్రేలుగా కనిపించే క్లిష్టమైన ఇనుప ఆకులు ఉంటాయి. ఇంకా చరిత్రకారుడు చార్లెసు బెన్ దీనిని వివరించినట్లుగా:

> పర్వతం దక్షిణ భాగం మధ్యలో ఒక డ్రాగను ఉండేది... ఆ మృగం తన నోరు తెరిచి, దాని కింద ఉన్న ఒక పెద్ద ఇనుప తామరాకు మీద ఉంచిన పాత్రలోకి (గాబ్లెటు) పానీయాన్ని ఉమ్మింది. ఆ పాత్ర 80% నిండగానే డ్రాగను పానీయాన్ని స్రవించడం ఆపివేసింది. వెంటనే ఒక అతిథి ఆ పాత్రను చేజిక్కించుకున్నాడు. ఒకవేళ ఆ అతిథి పాత్రలోని పానీయాన్ని తాగి ఖాళీ చేసి దానిని తిరిగి ఆకు మీద ఉంచడంలో ఆలస్యం చేస్తే, పర్వతం పైభాగంలో ఉన్న ఒక మండపం తలుపులు తెరుచుకునేవి; అప్పుడు టోపీ, గౌను ధరించిన ఒక యాంత్రిక వైన్ వడ్డన సేవకుడు, చేతిలో ఒక చెక్క దండంతో బయటకు వచ్చేవాడు. అతిథి ఆ పాత్రను తిరిగి ఉంచగానే డ్రాగను దానిని మళ్ళీ నింపేది. ఆ వైన్ సేవకుడు లోపలికి వెళ్ళిపోయేవాడు, మండపం తలుపులు మూసుకుపోయేవి... ఒక పంపు, ఒక రహస్య రంధ్రం ద్వారా పానీయపు కొలనులోకి ప్రవహించిన పానీయాన్ని వెనక్కి పీల్చి, పర్వతం లోపల ఉన్న 16 క్వార్టులు/15 లీటర్ల కంటే ఎక్కువ వైన్ పట్టే నిల్వ తొట్టిలోకి తిరిగి పంపేది.
>
>

అయితే ఈ వైన్ వడ్డన పరికరంలో ఒక ఆటపట్టించే యాంత్రిక బొమ్మను ఉపయోగించడం అనేది టాంగు రాజవంశం వారి సరికొత్త ఆవిష్కరణ ఏమీ కాదు; ఎందుకంటే చైనాలో యాంత్రిక బొమ్మల వినియోగం క్విన్ రాజవంశం (క్రీ.పూ. 221–206) కాలం నుండే వాడుకలో ఉంది. 3వ శతాబ్దంలో మా జున్ అనే ఇంజనీరు నీటి చక్రం, భ్రమణం ద్వారా పనిచేసే ఒక పూర్తి స్థాయి యాంత్రిక బొమ్మల నాటకశాలను రూపొందించాడు. టాంగు కాలంలో ఉపయోగించిన అనేక యాంత్రిక బొమ్మల గురించి ఎన్నో కథలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి; వాటిలో ఒకటి సేకరణలు (విరాళాలు) స్వీకరించడానికి తన చేతులను చాచే ఒక బౌద్ధ సన్యాసి చెక్క విగ్రహం—దీనిని జనరలు యంగు వులియను రూపొందించాడు. నాణేల సంఖ్య ఒక నిర్దిష్ట బరువుకు చేరుకోగానే ఆ యాంత్రిక బొమ్మ తన చేతులను కదిలించి ఆ నాణేలను ఒక సంచిలో భద్రపరిచేది. ఈ బరువు-ఉత్థాలక యంత్రాంగం, హెరాను రూపొందించిన నాణేల స్లాట్ యంత్రం వలెనే ఉండేది. ఇతర పరికరాలలో వాంగు జూ రూపొందించిన ఒక పరికరం కూడా ఉంది; ఆయన "చెక్క నీటి కుక్క" చేపలను పట్టుకోగలదని ప్రతీతి. ఇక్కడ ఏదో ఒక రకమైన స్ప్రింగు ఉచ్చును ఉపయోగించి ఉంటారని నీధం అనుమానిస్తున్నారు.

నిర్మాణ ఇంజనీరింగు సాంకేతిక చైనీసు వాస్తుశిల్పం రంగాలలో ప్రభుత్వ ప్రామాణిక నిర్మాణ నియమావళిలు కూడా ఉండేవి; ఇవి తొలినాటి టాంగు నిర్మాణ నియమావళి అయిన *యింగు‌షాను లింగు*లో పొందుపరచబడ్డాయి. ఈ గ్రంథానికి సంబంధించిన కొన్ని భాగాలే *టాంగు లూ* లో మిగిలి ఉన్నాయి; అయితే 1103లో లీ జీ (1065–1101) రచించిన సాంగు రాజవంశపు వాస్తుశిల్ప గ్రంథం *ఇంగుజాయొ ఫషి* మాత్రం, చైనీసు వాస్తుశిల్పం మీద పూర్తి రూపంలో లభ్యమవుతున్న అత్యంత పురాతన సాంకేతిక గ్రంథంగా నిలిచింది. చక్రవర్తి జువాను‌జాంగు (712–756) పాలనలో ప్రభుత్వ సేవలో 34,850 మంది నమోదిత హస్తకళాకారులు ఉండేవారు; వీరి నిర్వహణ బాధ్యతలను రాజప్రాసాదాల నిర్మాణాలకు సంబంధించిన ఒక ప్రత్యేక విభాగం పర్యవేక్షించేది.

### వుడ్‌బ్లాకు ప్రింటింగు

డైమండు సూత్రం (868) అనేది నిర్దిష్ట ముద్రణ తేదీని చేర్చిన ప్రపంచంలోనే విస్తృతంగా ముద్రించబడిన మొట్టమొదటి పుస్తకం
వుడ్‌బ్లాకు ప్రింటింగు వ్రాతపూర్వక పదాన్ని చాలా మంది ప్రేక్షకులకు అందుబాటులోకి తెచ్చింది. ప్రపంచంలోనే అత్యంత పురాతనమైన ముద్రిత పత్రాలలో ఒకటి 1974లో జియాను‌లో వెలికితీసిన ఒక చిన్న బౌద్ధ *ధరణి* సూత్రం. ఇది సుమారు 650 నుండి 670 వరకు ఉంటుంది. *వజ్ర సూత్రం* అనేది సాధారణ పరిమాణంలో ముద్రించబడిన మొదటి పూర్తి-నిడివి పుస్తకం, ఇది టెక్స్టుతో పొందుపరచబడిన చిత్రాలతో పూర్తి చేయబడింది. ఇది ఖచ్చితంగా 868 నాటిది. ముద్రించబడిన తొలి పత్రాలలో బౌద్ధ గ్రంథాలు అలాగే క్యాలెండరు‌లు ఉన్నాయి. రెండోది ఏ రోజులు శుభప్రదమైనవి. ఏ రోజులు కావు అని లెక్కించడానికి, గుర్తించడానికి అవసరమైనది. సాధారణ ప్రజలకు చాలా పుస్తకాలు చెలామణిలోకి రావడంతో అక్షరాస్యత రేట్లు మెరుగుపడవచ్చు. దిగువ తరగతులు చౌకైన అధ్యయన వనరులను పొందగలుగుతున్నాయి. అందువలన సాంగు రాజవంశం చివరి కాలానికి వచ్చేసరికి దిగువ తరగతికి చెందిన ప్రజలు సామ్రాజ్య పరీక్షలకు హాజరై వాటిలో ఉత్తీర్ణులవడం గణనీయంగా పెరిగింది. 11వ శతాబ్దంలో బి షెంగు ప్రవేశపెట్టిన 'కదిలే అక్షరాల ముద్రణ' ఆ కాలానికి ఒక వినూత్న ఆవిష్కరణ అయినప్పటికీ, టాంగు రాజవంశం కాలంలో విస్తృతంగా వ్యాపించిన 'చెక్క దిమ్మల ముద్రణ' పద్ధతే—ఐరోపా నుండి వచ్చిన మరింత అధునాతనమైన 'ముద్రణ యంత్రం' తూర్పు ఆసియాలో విస్తృతంగా ఆమోదం పొంది వాడుకలోకి వచ్చేంత వరకు—చైనాలో ముద్రణకు సంబంధించిన ప్రధాన పద్ధతిగా కొనసాగింది. టాంగు రాజవంశం కాలంలో 'పేకాట ముక్కల' వినియోగం మొట్టమొదటిసారిగా ప్రారంభం కావడం అనేది ఆనాటి కొత్త ముద్రణ యుగం ఒక అనుబంధ ఆవిష్కరణగా పరిగణించబడుతుంది.

### మ్యాపు రచన

డున్‌హువాంగ్ పటం; ఇది సుమారు c. 700 నాటి ఒక నక్షత్ర పటం, ఇది ఉత్తర ధృవ ప్రాంతాన్ని చిత్రిస్తుంది; మొత్తం 1,300కి పైగా నక్షత్రాలను వర్గీకరించే ఒక పటాల సమూహానికి ఈ పటం చెందింది
పట రచన రంగంలో టాంగు వంశీయులు హాన్ వంశీయుల ప్రమాణాలను అధిగమించి మరింత పురోగతి సాధించారు. తాంగు రాజవంశపు ఛాన్సలరు పిజూ (547–627), 605లో సుయి రాజవంశం తరపున వాణిజ్య కమిషనరు‌గా పనిచేస్తున్నప్పుడు, పీ జియు (224–271) సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి గ్రాడ్యుయేటెడ్ స్కేల్ కలిగిన ఒక ప్రసిద్ధ గ్రిడు మ్యాపు‌ను రూపొందించారు. తాంగు ఛాన్సలరు జూ జింగుజాంగు (592–672) కూడా 658లో తాను రూపొందించిన చైనా మ్యాపు ద్వారా ప్రసిద్ధి చెందారు. 785లో చక్రవర్తి డిజాంగు, భౌగోళిక శాస్త్రవేత్త, పటనిర్మాణ నిపుణుడు అయిన జియా డాన్ (730–805) చేత, చైనా, మధ్య ఆసియాలోని దాని పూర్వ వలస ప్రాంతాల మ్యాపు‌ను పూర్తి చేయించారు. 801లో ఆ మ్యాపు నిర్మాణం పూర్తయినప్పుడు. అది 9.1 మీ (30 అ) పొడవు 10 మీ (33 అ) ఎత్తు కలిగి ఉండి ఒక అంగుళం వంద *li*లకు సమానమయ్యే గ్రిడ్ స్కేలు ‌మీద రూపొందించబడింది. 1137 నాటి ఒక చైనా మ్యాపు, సంక్లిష్టతలో జియా డాన్ రూపొందించిన మ్యాపు‌ను పోలి ఉంటుంది; ఇది 100 లీ గ్రిడు స్కేలు‌తో ఒక రాతి స్తంభం మీద చెక్కబడింది. పూర్వపు కిన్ రాజ్యం కాలం నాటి అత్యంత పురాతనమైన, నేటికీ లభ్యమవుతున్న చైనా భూభాగ పటాలు ఉన్నప్పటికీ తాంగు యుగానికి చెందిన మ్యాపు‌లలో నేటికీ మిగిలి ఉన్నవి కేవలం నక్షత్ర పటాలు మాత్రమే.

### వైద్యశాస్త్రం

తాంగు యుగానికి చెందిన చైనీయులు, ఔషధశాస్త్రంలో ఉపయోగించే మందులను అధికారికంగా వర్గీకరించడం వలన కలిగే ప్రయోజనాల మీద ఆసక్తి చూపారు. క్రీ.శ. 657లో తాంగు చక్రవర్తి గావోజాంగు (పాలన: 649–683), 833 వివిధ రకాల ఔషధ పదార్థాలకు సంబంధించిన వివరణాత్మక పాఠ్యం, చిత్రాలతో కూడిన ఒక అధికారిక 'మెటీరియా మెడికా' (ఔషధ గ్రంథం)ను రూపొందించాలని ఆదేశించారు. ఔషధ గ్రంథాలను సంకలనం చేయడంతో పాటు, తాంగు పాలకులు రాజ వైద్య కళాశాలలను పోషించడం, వైద్యుల కోసం ప్రభుత్వ పరీక్షలను నిర్వహించడం, వైద్యుల ప్రయోజనార్థం న్యాయవైద్య మాన్యువల్సు‌ను ప్రచురించడం ద్వారా వైద్యశాస్త్ర అభ్యాసాన్ని ప్రోత్సహించారు. తాంగు కాలం నాటి ప్రముఖ వైద్య గ్రంథకర్తలలో జెన్ చువాను (మరణం: 643), సన్ సిమియావో (581–682) ఉన్నారు; మధుమేహం ఉన్న రోగుల మూత్రంలో చక్కెర శాతం అధికంగా ఉంటుందని లిఖితపూర్వకంగా గుర్తించిన మొదటి వ్యక్తి జెన్ చువాను కాగా, మధుమేహ రోగులు మద్యం పిండి పదార్థాలను సేవించకూడదని గుర్తించిన మొదటి వ్యక్తి సన్ సిమియావో. జెన్ చువాను, ఇతర తాంగు రచయితలు పేర్కొన్నట్లుగా, గొర్రెలుం పందుల థైరాయిడు గ్రంథులను ఉపయోగించి 'గాయిటరు' వ్యాధికి విజయవంతంగా చికిత్స అందించేవారు; పాశ్చాత్య దేశాలలో గాయిటరు రోగులకు చికిత్స చేయడానికి థైరాయిడు సారాంశాలను 1890 వరకు ఉపయోగించలేదు. తగరం, వెండితో తయారు చేసే 'డెంటలు అమాల్గం' (పళ్ళకు వేసే పూత) వినియోగం గురించి క్రీ.శ. 659లో సు గాంగు రచించిన వైద్య గ్రంథం 'జిన్‌క్సియు బెన్‌కావో' లో మొట్టమొదటిసారిగా ప్రస్తావించబడింది.

### రసవాదం, గ్యాస్ సిలిండర్లు - వాతావరణ నియంత్రణ

టాంగు కాలానికి చెందిన చైనీసు శాస్త్రవేత్తలు, అనేక విభిన్న ప్రయోజనాల కోసం సంక్లిష్టమైన రసాయన సూత్రాలను వినియోగించేవారు; ఈ సూత్రాలు తరచుగా రసవాద ప్రయోగాల ద్వారా కనుగొనబడేవి. వీటిలో దుస్తులు, ఆయుధాల కోసం నీటిని, దుమ్మును నిరోధించే క్రీం లేదా వార్నిషు; గాజు, పింగాణీ వస్తువుల కోసం అగ్నిని తట్టుకునే సిమెంటు; నీటి అడుగున ఈత కొట్టేవారి పట్టు దుస్తులకు పూసే జలనిరోధక క్రీం; కాంస్య అద్దాలకు మెరుగుపెట్టడానికి ప్రత్యేకించిన క్రీం; మరెన్నో ఇతర ఉపయోగకరమైన మిశ్రమాలు ఉన్నాయి. పింగాణీ చైనాలో టాంగు రాజవంశ కాలంలో కనుగొనబడింది. అయితే దీనికి ముందే అనేక రకాల మెరుగుపూత కలిగిన సిరామికు వస్తువులు వాడుకలో ఉండేవి.

హాన్ రాజవంశ కాలం నుండే, చైనీయులు సహజ వాయవును రవాణా చేయడానికి లోతైన బోరు బావులను తవ్వేవారు; ఈ వాయవును వెదురు గొట్టాల ద్వారా పొయ్యిలకు తరలించి అక్కడ ఉప్పు నీటిని మరిగించి ఉప్పును సేకరించడానికి ఉపయోగించే ఇనుప పాత్రలను వేడి చేసేవారు. టాంగు రాజవంశ కాలానికి చెందిన సిచువాను ప్రావిన్సు గెజిటీరు (ప్రాంతీయ చరిత్ర గ్రంథం) ఒకటి ఇలా పేర్కొంది: ఈ 'అగ్ని బావుల'లో ఒకటైన 182 మీటర్ల లోతు గల బావి వద్ద, ప్రజలు సహజ వాయవును వెదురు గొట్టాలలో నిల్వ చేసేవారు; ఈ గొట్టాలను పదుల కిలోమీటర్ల దూరం వరకు మోసుకెళ్లినా సరే, వాటి నుండి మంట వెలువడుతూనే ఉండేది. ఇవి వాస్తవానికి మొట్టమొదటి గ్యాసు సిలిండర్లుగా పరిగణించబడతాయి. ఈ పరికరం కోసం ఏదో ఒక రకమైన కుళాయిని ఉపయోగించి ఉంటారని రాబర్టు టెంపులు భావిస్తున్నారు.

హాన్ రాజవంశానికి చెందిన ఆవిష్కర్త డింగు హుయాను (ఫ్లొరుయిటు(180), గాలిని చల్లబరచడానికి (ఎయిరు కండిషనింగు) ఒక భ్రమణ పంఖాను రూపొందించారు. క్రీ.శ. 747లో చక్రవర్తి హుయానుజాంగు తన రాజప్రాసాదంలో ఒక "శీతల మందిరాన్ని" నిర్మింపజేశారు; ఈ మందిరంలో గాలిని చల్లబరచడానికి నీటి శక్తితో తిరిగే పంఖా చక్రాలు ఉన్నాయని అలాగే నీటి ఊటల నుండి పైకి చిమ్మే నీటి ధారలు కూడా ఉన్నాయని టాంగు యులిను వర్ణించారు. తర్వాతి కాలపు సాంగు రాజవంశం నాటికి, ఈ భ్రమణ పంఖా వినియోగం మరింత విస్తృతంగా వ్యాపించిందని లిఖితపూర్వక ఆధారాలు పేర్కొన్నాయి.

## చరిత్రకథనం

టాంగు గురించిన మొదటి క్లాసికు రచన తరువాత జిన్ లియు జు, ఇతరులు రాసిన *టాంగు పాత పుస్తకం*. దీనిని సాంగు చరిత్రకారులు ఔయాంగు జియు, సాంగు క్వి, ఇతరులు మరొక చరిత్రలోకి సవరించారు (*టాంగు కొత్త పుస్తకం* అని లేబులు చేయబడింది). రెండూ మునుపటి వార్షికోత్సవాల ఆధారంగా రూపొందించబడ్డాయి. అవి ఇప్పుడు పోయాయి. ఈ రెండూ కూడా చైనా *ఇరవై నాలుగు చరిత్రలు*లో స్థానం పొందాయి. *ఓల్డ్ బుక్ ఆఫ్ టాంగు* మనుగడలో ఉన్న మూలాలలో ఒకటి ప్రధానంగా 756 వరకు ఉన్న గ్రంథం, *టోంగ్డియను*, దీనిని డు యు 801లో చక్రవర్తికి సమర్పించాడు. టాంగు కాలాన్ని *జిజి టోంగ్జియాను* 294-సంపుటాల
సార్వత్రిక చరిత్ర గ్రంథంలో చేర్చారు. దీనిని సాంగు రాజవంశం ఛాన్సలరు సిమా గువాంగు ఆధ్వర్యంలోని మేధావుల బృందం 1084లో సవరించి, సంకలనం చేసి, పూర్తి చేసింది. ఈ చారిత్రక గ్రంథం క్రీస్తుపూర్వం 403లో యుద్ధ రాజ్యాలు ప్రారంభం నుండి 960లో సాంగు రాజవంశం ప్రారంభం వరకు చైనా చరిత్రను కవరు చేసింది.

## మూలాలు