# బలూచిస్తాన్

| Balochistan
بلۏچستان |
| --- |
| Region |
| Balochistan region in pink |
| The region of Balochistan (shown in dark green) on the globe |
| Countries | * Afghanistan
* Iran
* Pakistan
 |
| Subdivisions | Iranian Balochistan, Pakistani Balochistan, Afghan Balochistan |
| Population (2013) |
|  • Total | c. 18–19 million |
| Demographics |
| Largest cities | విస్తరించు
List
* Kharan
 Turbat
 Zahedan
 Khuzdar
 Zaranj
 Uthal
 Iranshahr
 Dera Allah Yar
 Sibi
 Mauripur
 Lyari
 Kalat
 D.M. Jamali
 Dera Bugti
 Gwadar
 Chabahar
 Nushki
 |

బలూచిస్తాను (/bəˈloʊtʃɪstɑːn, bəˌloʊtʃɪˈstɑːn, -stæn/ *bə-LOHTCH-ist-a(h)n-,\_-*; Balochi: *Balòcestàn*, బలూచిస్తాను లేదా **బలూచిస్తాను** అని కూడా పిలువబడే [baˈloːt͡ʃest̪ɑːn], పశ్చిమ, దక్షిణ ఆసియాలోని చారిత్రక ప్రాంతం. ఇది ఇరానియను పీఠభూమికి ఆగ్నేయంలో, ఇండియను ప్లేటు అరేబియా సముద్రం తీరప్రాంతాన్ని సరిహద్దుగా కలిగి ఉంది. ఎడారి పర్వతాలతో కూడిన ఈ శుష్క ప్రాంతంలో ప్రధానంగా బలూచు ప్రజలు నివసిస్తున్నారు. బలూచిస్తాను దాని వ్యూహాత్మక స్థానంలోని ఖనిజ సంపద, అరేబియా సముద్రం వెంట పొడవైన తీరప్రాంతం, ఒమను గల్ఫు, చమురు ఆవిష్కరణలకు అవకాశం, వాయవు నిక్షేపాలను కలిగి ఉంది.

బలూచిస్తాను ప్రాంతం మూడు దేశాల మధ్య విభజించబడింది: ఇరాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పాకిస్తాన్. పరిపాలనాపరంగా ఇది పాకిస్తాను ప్రావిన్సు బలూచిస్తానును కలిగి ఉంది; సిస్తాను (బలూచిస్తాను) ఇరానియను ప్రావిన్సు, దక్షిణ కెర్మను ప్రావిన్సుతో పాటు, దక్షిణ ఖొరాసను ప్రావిస్సు, తూర్పు హార్మోజ్గాను ప్రావిన్సు; దక్షిణ ప్రాంతాలలో నిమ్రుజు, హెల్మండు కాందహారు ప్రావిన్సులు వంటి ఆఫ్ఘనిస్తాను ప్రాంతాలు. ఉత్తరాన పష్టునిస్తాను ప్రాంతం, తూర్పున సింధు, పంజాబ్, పశ్చిమాన ఆగ్నేయ ఇరాన్ సరిహద్దులుగా ఉంది. మక్రాను తీరంతో సహా దాని దక్షిణ తీరప్రాంతం అరేబియా సముద్రం, ముఖ్యంగా దాని పశ్చిమ భాగం, ఒమను గల్ఫు ఉంటుంది.

## పేరు వెనుక చరిత్ర

 2017 పాకిస్తాను జనాభా లెక్కల ప్రకారం ప్రతి పాకిస్తానీ జిల్లాలో బలూచి మాతృభాషగా ఉన్న వ్యక్తుల నిష్పత్తి
 2017 పాకిస్తాను జనాభా లెక్కల ప్రకారం ప్రతి పాకిస్తానీ జిల్లాలో బ్రాహుయిను వారి మాతృభాషగా కలిగి ఉన్న ప్రజల నిష్పత్తి
"బలూచిస్తాను" అనే పేరు సాధారణంగా బలూచు ప్రజల పేరు నుండి ఉద్భవించిందని నమ్ముతారు. బలూచు ప్రజలు ఇస్లామికు పూర్వ మూలాలలో ప్రస్తావించబడనందున బలూచు వారి మూలస్థానంలో వేరే పేరుతో పిలువబడే అవకాశం ఉంది. వారు 10వ శతాబ్దంలో కొంతకాలం బలూచిస్తాను‌కు వచ్చిన తర్వాత మాత్రమే "బలూచు" అనే పేరును పొందారని తెలుస్తోంది.

జాన్ హాన్సు‌మాను "బలూచు" అనే పదాన్ని *మెలుహ్నా*తో అనుసంధానించాడు. ఈ పేరు సింధు లోయ నాగరికత సుమేరియన్లు (క్రీపూ 2900–2350 ), అక్కాడియన్లు (క్రీపూ 2334–2154 ) మెసొపొటేమియాలో తెలిసినట్లు నమ్ముతారు. *మెలుచా* క్రీస్తుపూర్వం రెండవ సహస్రాబ్ది ప్రారంభంలో మెసొపొటేమియను రికార్డుల నుండి అదృశ్యమవుతుంది. అయితే, నియో-అస్సిరియను సామ్రాజ్యం (క్రీపూ 911–605) దిగుమతి చేసుకున్న ఉత్పత్తుల పేర్లలో *బలుచా* అనే మార్పు చెందిన రూపంలో దాని జాడ నిలుపుకున్నట్లు హాన్స్మాను పేర్కొన్నాడు. అల్-ముకద్దాసి, మక్రాను రాజధాని బన్నజు‌బరను సందర్శించాడు. c. సాశ 985 లో ఇది *బలూషి* (బలూచి) అని పిలువబడే ప్రజల జనాభా కలిగి ఉందని రాశాడు. దీని వలన హాన్స్మాను "బలూచు"ను మార్పుగా ప్రతిపాదించాడు. *మెలుహ*, *బలుహ*.

అస్కో పర్పోలా *మెలుహ* అనే పేరును ఇండో-ఆర్యను పదాలు *మ్లేచ్చ* (సంస్కృతం) *మిలక్ఖ/మిలక్కు* (పాలీ) మొదలైన వాటికి సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. అయితే అవి ఆర్యులు కాని ప్రజలను సూచించడానికి ఉపయోగించబడినప్పటికీ ఇండో-యూరోపియన్ శబ్దవ్యుత్పత్తి శాస్త్రాన్ని కలిగి లేవు. వాటిని మూల-ద్రవిడ మూలాలుగా తీసుకుని ఆయన ఈ పదానికి *మిలు-అకం* అనే సరైన పేరు (సింధు ప్రజలు దక్షిణానికి వలస వచ్చినప్పుడు *తమిళకం* ఉద్భవించింది) లేదా *మెలు-అకం* అనే అర్థం వస్తుంది. దీని అర్థం "ఎత్తైన దేశం". ఇది బలూచిస్తానీ ఎత్తైన ప్రాంతాలకు సూచన కావచ్చు. చరిత్రకారిణి రోమిలా థాపరు *మెలుహ*ను ఒక ప్రోటో-ద్రవిడ పదంగా బహుశా *మెలుక్కు*గా కూడా అర్థం చేసుకుంటాడు. "పశ్చిమ అంత్య భాగం" (భారత ఉపఖండంలోని ద్రావిడ మాట్లాడే ప్రాంతాలు) అనే అర్థాన్ని సూచిస్తాడు. సంస్కృతం లోనికి సాహిత్య అనువాదం తరువాత ఇండో-ఆర్యన్లు ఈ ప్రాంతాన్ని వర్ణించడానికి ఉపయోగించారు.

అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ (క్రీ.పూ. 356–323) కాలంలో గ్రీకులు ఈ భూమిని *గెడ్రోసియా* అని, దాని ప్రజలను *గెడ్రోసోయి* అని పిలిచారు. దీనికి మూలం తెలియదు. శబ్దవ్యుత్పత్తి తార్కికతను ఉపయోగించి హెచ్.డబల్యూ బెయిలీ ఒక ఇరానియన్ పేరును పునర్నిర్మించాడు. దీని అర్థం "భూగర్భ మార్గాల భూమి", ఇది 9వ శతాబ్దంలో *బాడ్‌లాట్*గా, తరువాతి కాలంలో *బాలోచుగా* రూపాంతరం చెంది ఉండవచ్చు. ఈ తార్కికం ఊహాజనితంగానే ఉంది.

## చరిత్ర

### చరిత్రపూర్వ

 పెద్ద బలూచు కార్పెటు, 19వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి. ప్రత్యామ్నాయ వరుసలు సైప్రసు చెట్లు, తుర్క్మెను గుల్ మోటిఫు‌లను ఆఫ్సెటు రంగులో వర్ణిస్తాయి. దిగులుగా ఉన్న నేపథ్య రంగులు బలూచు నేత లక్షణం. ఇది బహుశా గిరిజన ఖాన్ లేదా ఉత్సవ ఉపయోగం కోసం అధిపతికి అప్పగించబడింది.
బలూచిస్తాను ప్రపంచంలోని తొలి మానవ స్థావరాలలో ఒకటి. దానిలో మానవ ఆక్రమణకు సంబంధించిన పురాతన సాక్ష్యం పాలియోలిథికు యుగానికి చెందినది. సాక్ష్యాలలో వేట శిబిరాలు, లిథికు స్కాటరు చిరిగిన, పొరలుగా ఉన్న రాతి పనిముట్లు ఉన్నాయి. ఈ ప్రాంతంలోని తొలి స్థిరనివాస గ్రామాలు సిరామికు నియోలిథికు (సుమారుగా క్రీపూ 7000-6000) నాటివి. కాచి మైదానంలోని మెహరు‌ఘరు ప్రదేశాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. ఇది బలూచిస్తాను‌ను ప్రపంచంలోని పురాతన నాగరికతగా మార్చవచ్చు.

ఈ గ్రామాలు తదుపరి చాల్కోలిథికు సమయంలో పరస్పర చర్య విస్తరించినప్పుడు పరిమాణంలో విస్తరించాయి. ఇందులో చాంకు షెలు, లాపిసు లాజులి, టర్కోయిసు, సిరామిక్సు‌తో సహా పూర్తయిన వస్తువులు, ముడి పదార్థాల కదలిక ఉంది. క్రీపూ 2500 (కాంస్య యుగం) నాటికి, ఇప్పుడు పాకిస్తానీ బలూచిస్తాను అని పిలువబడే ప్రాంతం సింధు లోయ నాగరికత సాంస్కృతిక కక్ష్యలో భాగమైంది. తూర్పున ఉన్న సింధు నదీ పరీవాహక ప్రాంతంలోని విస్తారమైన స్థావరాలకు కీలక వనరులను అందిస్తున్నాయి.

### పురాతన కాలం

సాశ 1వ శతాబ్దం నుండి 3వ శతాబ్దం వరకు ఈ ప్రాంతాన్ని ఇండో-సిథియను రాజుల హిందూ రాజవంశం అయిన పరతరాజులు (పరత రాజులు) పాలించారు. పరాతుల రాజవంశం మహాభారతం, పురాణాలు, ఇతర వేద, ఇరానియను మూలాల పరదలుతో సమానంగా ఉంటుందని భావిస్తున్నారు. పరాట రాజులను ప్రధానంగా వారి నాణేల ద్వారా గుర్తిస్తున్నారు. ఇవి సాధారణంగా ముందువైపు పాలకుడి ప్రతిమను (తలపట్టీలో పొడవాటి జుట్టుతో) వెనుకవైపున వృత్తాకార పురాణంలో స్వస్తికను ప్రదర్శిస్తాయి. బ్రాహ్మి (సాధారణంగా వెండి నాణేలు) లేదా ఖరోష్టి (రాగి నాణేలు)లో వ్రాయబడ్డాయి. ఈ నాణేలు ప్రధానంగా నేటి పశ్చిమ పాకిస్తాను‌లోని లోరాలైలో కనిపిస్తాయి.

అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ (క్రీపూ 356–323), చక్రవర్తి 3వ డారియసు (క్రీపూ 380–330 క్రీపూ, 336–330 పాలించారు) మధ్య జరిగిన యుద్ధాల సమయంలో బలూచు‌లు చివరి అచెమెనిడ్ చక్రవర్తితో పొత్తు పెట్టుకున్నారు. షుస్తేరి (1925) ప్రకారం 3వ డారియసు చాలా సంకోచం తర్వాత గ్రీకులను ఆక్రమించే సైన్యాన్ని ఎదుర్కోవడానికి అర్బెలా వద్ద సైన్యాన్ని సమీకరించాడు. ఆయన బంధువు బెసియసు కమాండరు‌గా ఉన్నాడు. బాల్ఖు నుండి గుర్రపు సైనికులను నడిపించాడు. బెర్జాంటిసు బలూచు దళాలకు కమాండరు. ఒకేష్త్ర ఖుజిస్తాను నుండి దళాలకు కమాండరు, మాసియసు సిరియను ఈజిప్షియను దళానికి కమాండరు, ఓజ్బెదు మేదీసకు కమాండరు, ఫిర్తాఫిర్నా తబరిస్తాను, గుర్గాను, ఖురాసను నుండి సకాసు, దళాలకు నాయకత్వం వహించాడు. స్పష్టంగా ఓడిపోయిన పక్షంలో భాగంగా, బలూచు ఖచ్చితంగా విజయం సాధించిన మాసిడోనియను దళాల నుండి శిక్షలో తమ వాటాను పొందారు.

హెరోడోటసు క్రీ.పూ. 450లో *పరైటకెనోయి*ని వాయవ్య పర్షియాలో పర్షియను రాజు డియోక్సు పాలించిన తెగగా వర్ణించాడు (చరిత్ర I.101). అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ బాక్ట్రియా, సోగ్డియానాలలో *పరైటకై*ని ఎలా ఎదుర్కొన్నాడో, వారిని క్రాటెరసు (4వ అనాబాసిసు అలెగ్జాండ్రౌ) ఎలా జయించాడో అర్రియను వివరిస్తాడు. పెరిప్లసు ఆఫ్ ది ఎరిథ్రేయను సీ (సా.శ 1వ శతాబ్దం) ఆధునిక బలూచిస్తాను తీరంలో ఒమ్మానిటికు ప్రాంతానికి ఆవల ఉన్న *పారడాను* భూభాగాన్ని వివరిస్తుంది.

### మధ్యయుగ కాలం

అరబు రాజవంశాల పాలనలో మధ్యయుగ ఇరాన్ ఘజ్నావిడు‌లు, మంగోలులు, తైమూరిద్లు, గజ్ టర్కులు దాడులను ఎదుర్కొంది. బలూచు, దాదాపు ఈ శక్తులన్నింటి మధ్య సంబంధం, శత్రుత్వంతో కూడుకున్నది. ఈ సుదీర్ఘ కాలంలో బలూచు తీవ్రంగా నష్టపోయింది. ఈ శక్తులతో బలూచు ఎదుర్కొన్న సంఘటనలు, తదనంతర బలూచు కష్టాలు బలూచు తెగలను సంఘర్షణ ప్రాంతాల నుండి తరలించి, సుదూర ప్రవేశించలేని ప్రాంతాలలో స్థిరపడవలసి వచ్చింది. బుయిద్సు సెల్జుక్లుతో జరిగిన రక్తపాత ఘర్షణలు కెర్మను నుండి మరింత తూర్పుకు బలూచు తెగల వలసలకు కీలక పాత్ర పోషించాయి.

హిందూ సేవా రాజవంశం బలూచిస్తాను ప్రాంతాలను పాలించింది. ప్రధానంగా కలాతు. క్వెట్టా డివిజను, కలాటు డివిజను నుండి వేరు చేయబడిన సిబి డివిజను 1974 సేవా రాజవంశం రాణి రాణి సేవి నుండి దాని పేరును స్వీకరించింది.

 1730లో బ్రాహుయి కలాతు ఖానేటు కింద స్వతంత్ర బలూచిస్తాను మ్యాపు.
ఈ ప్రాంతం 9వ శతాబ్దం నాటికి పూర్తిగా ఇస్లామీకరణ చేయబడింది. జరంజు సఫారిదు‌ల భూభాగంలో భాగమైంది. తరువాత ఘజ్నావిడు‌లు, తరువాత ఘోరిదు‌లు వచ్చారు. ఘజ్నావిడు‌లు, బలూచు‌ల మధ్య సంబంధం ఎప్పుడూ శాంతియుతంగా లేదు. తురాను, మకురాను క్రీపూ 976–977 నాటికే గజ్నావిడ్సు వ్యవస్థాపకుడు సెబుక్టెగిను ఆధిపత్యంలోకి వచ్చాయి (బోస్వర్తు, 1963). 994లో సెబుక్టెగిను ఖుజ్దారు మీద దాడి చేసినప్పుడు బలూచు తెగలు ఆయనతో పోరాడారు. బలూచు తెగలు సఫారిడ్సు అమీరు ఖలాఫు సైన్యంలో ఉన్నారు. 1013లో గజ్నావిడ్సు దళాలు సిస్తాను మీద దాడి చేసినప్పుడు మహమ్మదుతో పోరాడారు (ముయిరు 1924). ఘజ్నావిడ్ల కాలం నాటి చరిత్రకారులు బలూచు ఘజ్నావిడు దళాలతో ఘర్షణకు దిగిన అనేక ఇతర సందర్భాలను ప్రస్తావించారు (నిజాం అల్-ముల్కు, 1960).

మంగోలులు సమూహాలతో బలూచు ఎన్‌కౌంటర్ల గురించి కేవలం తాత్కాలిక సూచనలు మాత్రమే ఉన్నాయి. క్లాసికలు బలూచి బల్లాడు‌లలో ఒకదానిలో బలూచు అధిపతి షా బలూచు, హెరాతు కహ్దేస్తాను బలూచు సమాజం గురించి ప్రస్తావించబడింది. సైఫు హెరావి అభిప్రాయం ప్రకారం ఆయన కహ్దేస్తాను గవర్నరు లేదా పాలకుడు మంగోలులు తన బలూచు సైన్యంతో హెరాతు సిస్తాను వైపుకు ముందుకు రావడాన్ని వీరోచితంగా ప్రతిఘటించాడు.

సుదీర్ఘమైన సామూహిక వలసల కాలంలో బలూచు‌లు స్థిరపడిన ప్రాంతాల గుండా ప్రయాణించేవారు. సంచార జాతులుగా జీవించడం సాధ్యం కాదు. శాశ్వత వలసలు, ఇతర తెగలు, పాలకుల శత్రు వైఖరులు, ప్రతికూల వాతావరణ పరిస్థితులు వారి పశువుల పెంపకాన్ని చాలావరకు నాశనం చేశాయి. మందల మనుగడకు, పెరిగిన జనాభాకు స్థిరపడిన వ్యవసాయం ఒక అవసరంగా మారింది. వారు స్థిరపడిన వ్యవసాయాన్ని పశుపోషణతో కలపడం ప్రారంభించారు. బలూచు తెగలు ఇప్పుడు నిశ్చల, సంచార జనాభాను కలిగి ఉన్నాయి. ఈ కూర్పు ఇటీవలి వరకు బలూచు తెగల స్థిరపడిన లక్షణంగా ఉంది.

### ప్రారంభ ఆధునిక యుగం

బలూచిస్తాను చరిత్రలో ఉద్భవించిన మొదటి ఏకీకృత రాజకీయ వ్యవస్థ కలాటు ఖానేటు. ఇది 1666లో మధ్య బలూచిస్తాను‌కు చెందిన సంచార బ్రాహుయి తెగలు సమాఖ్య నుండి ఉద్భవించింది. ఇది *1వ మీర్ అహ్మదు ఖాన్* కింద మొఘలు సుజరైగ్నిటీ నుండి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించింది. ఆ ప్రాంతంలోని బలూచు సంస్థానాలను నెమ్మదిగా విలీనం చేసుకున్నారు. దీనిని 1948 వరకు బ్రాహుయి అహ్మద్జాయి రాజవంశం పాలించింది.

1749లో అహ్మదు షా దుర్రానీ దీనిని ఆఫ్ఘన్ దుర్రానీ సామ్రాజ్యం సామంతుడిగా చేసింది. 1758లో కలాతు ఖాన్, 1వ నాసిరు ఖాన్ అహ్మద్జాయి, అహ్మదు షా దుర్రానీ మీద తిరుగుబాటు చేసి ఆయనను ఓడించి తన ఖానటేగా చేసుకున్నాడు. తరువాత దుర్రానీ సామ్రాజ్యం నుండి స్వతంత్రం లభించింది.

### గిరిజనవాదం - సంచారవాదం

మధ్యయుగ కాలంలో బలూచు గిరిజనవాదం పాస్టోరలు సంచారవాదానికి పర్యాయపదంగా ఉండేది. హీప్ (1931) గమనించినట్లుగా, సంచార ప్రజలు తమను తాము నిశ్చల లేదా వ్యవసాయదారుల కంటే ఉన్నతంగా భావిస్తారు. బహుశా సంచార జాతుల ఆక్రమణ వారిని బలంగా, చురుగ్గా, కష్టాలకు, సంచార జీవితాన్ని చుట్టుముట్టే ప్రమాదాలకు గురిచేసినందున కావచ్చు.

బలూచిస్థాను‌‌లో నివసించే వారు నివసించే పొరుగువారితో వ్యవహరించాల్సి వచ్చింది. బలహీన స్థితిలో ఉండటం వలన బలూచిస్థాను‌లో కొత్త భూములలో వారి మనుగడ కోసం నిరంతరం జాగరూకత అవసరం. ఈ సమస్యను పరిష్కరించడానికి వారు పొత్తులు ఏర్పరచుకోవడం ప్రారంభించారు. తమను తాము మరింత నిర్మాణాత్మక మార్గంలో వ్యవస్థీకరించుకున్నారు. ఈ సమస్యకు నిర్మాణాత్మక పరిష్కారం గిరిజన సమాఖ్యలు లేదా యూనియన్లను సృష్టించడం. అందువలన అభద్రత, అశాంతి పరిస్థితులలో లేదా దోపిడీ, ప్రాంతీయ అధికారం లేదా శత్రు కేంద్ర ప్రభుత్వం బెదిరించినప్పుడు అనేక గిరిజన సంఘాలు రక్షణ, భద్రతను అందించే సామర్థ్యాన్ని ప్రదర్శించిన ఒక నాయకుడి చుట్టూ ఒక సమూహాన్ని ఏర్పరుస్తాయి.

### బ్రిటిషు ఆక్రమణ

1839లో బ్రిటిషు వారు బలూచిస్తాను‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

1870లలో బలూచిస్తాను వలసవాద భారతదేశంలో బ్రిటిషు భారత సామ్రాజ్యం నియంత్రణలోకి వచ్చింది. 1870లలో బ్రిటిషు వారు కలాటు ఖానేటు‌తో ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడం ప్రాథమిక లక్ష్యం షికారు‌పూరు, జాకోబాబాదు (ఖాంగధు), ధదరు, బోలాను పాస్, క్వెట్టా, ఖోజాకు పాస్ ద్వారా కాందహారు‌కు వెళ్లే మార్గంలో "సింధు సైన్యం"కి మార్గం, సామాగ్రిని అందించడం జరిగాయి. బలూచిస్తాను‌లో బ్రిటిషు సామ్రాజ్యవాద ప్రయోజనాలు భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాల మాదిరిగానే ప్రధానంగా ఆర్థికంగా లేవని గమనించడం ఆసక్తికరంగా ఉంది. బదులుగా ఇది సైనిక, భౌగోళిక రాజకీయ స్వభావం కలిగి ఉంది. బలూచిస్తాను‌లో వారి రాకలో వారి ప్రాథమిక లక్ష్యం ఇరాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాను నుండి వచ్చే ఏదైనా ముప్పు నుండి బ్రిటిషు ఇండియా సరిహద్దులను రక్షించడానికి సైనిక దళాలను ఏర్పాటు చేయడం.

1840 నుండి బలూచిస్తాను అంతటా బ్రిటిషు పాలనకు వ్యతిరేకంగా సాధారణ తిరుగుబాటు ప్రారంభమైంది. బలూచు‌లు తమ దేశాన్ని ఆక్రమిత ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లో భాగంగా అంగీకరించడానికి, ఒక తోలుబొమ్మ ఖాన్ ఆధ్వర్యంలో పాలించబడటానికి సిద్ధంగా లేరు. మారి తెగ తిరుగుబాటుకు దిగింది. బ్రిటిషు వారు బలవంతంగా ప్రతీకారం తీర్చుకున్నారు. 1840 మే 11న మేజరు బ్రౌన్ నేతృత్వంలోని బ్రిటిషు దళం కహాను మారి ప్రధాన కార్యాలయం మీద దాడి చేసి కహాను కోట, పరిసర ప్రాంతాలను ఆక్రమించింది (మాసన్, 1974). మారి దళాలు ఆ ప్రాంతం నుండి వెనక్కి వెళ్లి, తిరిగి సమావేశమై, మెరుపుదాడిలో ఫిలిజి సమీపంలో బ్రిటిషు దళాల మొత్తం కాన్వాయి‌ను తుడిచిపెట్టాయి. వంద మందికి పైగా మరణించారు.

భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం సమయంలో "మూడు కాంగ్రెసు అనుకూల పార్టీలు ఇప్పటికీ బలూచిస్తాను రాజకీయాలలో చురుకుగా ఉన్నాయి", ఉదాహరణకు అంజుమను-ఇ-వతను బలూచిస్తాను, ఇవి ఐక్య భారతదేశాన్ని సమర్థించాయి. దాని విభజనను వ్యతిరేకించాయి. .

### వలసరాజ్యాల అనంతర చరిత్ర

 ఇరాన్లోని అష్కుటులో బలూచ్ పిల్లలు చిత్రీకరించబడ్డారు మార్చి 2017
2021లో డజన్ల కొద్దీ మందిని బలిగొన్న భూకంపం సంభవించింది. దీనిని 2021 బలూచిస్తాను భూకంపం అని పిలుస్తారు. 2013లో ఇతర పెద్ద భూకంపాలు సంభవించాయి (2013 బలూచిస్తాను భూకంపం, 2013 సరవాను భూకంపం).

## సంస్కృతి

బలూచి వ్యక్తి, జాతీయ గుర్తింపుకు మూలస్థంభాలుగా ఉన్న సాంస్కృతిక విలువలు పన్నెండవ, పదహారవ శతాబ్దాలలో దృఢంగా స్థిరపడ్డాయి. ఈ కాలం బలూచికి బాధలను తెచ్చిపెట్టి, వారిని సామూహిక వలసలకు బలవంతం చేయడమే కాకుండా బలూచి సమాజం ప్రాథమిక సామాజిక సాంస్కృతిక పరివర్తనను కూడా తీసుకువచ్చింది. పాస్టోరలు జీవావరణ పరిస్థితులు, గిరిజన నిర్మాణం అతివ్యాప్తి సమకాలీన బలూచి సామాజిక విలువలను రూపొందించింది. పాస్టోరలిస్టు సంచార జీవన విధానం, వివిధ శక్తివంతమైన జాతి గుర్తింపుల సమీకరణ ప్రయత్నాలను నిరోధించే ధోరణి విచిత్రమైన బలూచి జాతి గుర్తింపును రూపొందించాయి. గత రెండు వేల సంవత్సరాలుగా బలమైన, వ్యవస్థీకృత మతాల హింస సామాజిక లేదా సమాజ వ్యవహారాలలో మతం గురించి వారి లౌకిక వైఖరిని రూపొందించింది. బలూచు గుర్తింపు విలక్షణమైన లక్షణంగా వారి స్వతంత్ర, మొండి ప్రవర్తన వారి సంచార లేదా వ్యవసాయ-పాస్టోరలు గతానికి అనుగుణంగా ఉంటుంది.

మెడ్ బలూచు మధ్య వివాదాల పరిష్కారం కోసం ఓ మారకా, చాలా గౌరవనీయమైన సంప్రదాయం. విస్తృత సందర్భంలో ఇది ఒక విధంగా నిందితుడు లేదా అపరాధి చేసిన నేరాన్ని అంగీకరించడం బాధిత పక్షం నుండి క్షమాపణ కోరడం. సాధారణంగా నేరస్థుడు స్వయంగా బాధిత వ్యక్తి ఇంటికి వెళ్లి క్షమాపణ కోరడం ద్వారా ఇలా చేస్తాడు.

బలూచి దుస్తుల కోడ్, వ్యక్తిగత సంరక్షణ సాంస్కృతిక విలువలలో ఉన్నాయి. ఇవి బలూచు‌ను ఇతరుల నుండి వేరు చేస్తాయి. బలూచు దుస్తులు, వ్యక్తిగత నిర్వహణ మీడియను, పార్థియన్ పద్ధతులను పోలి ఉంటాయి. ఆశ్చర్యకరంగా పురాతన కాలం నుండి బలూచి దుస్తులలో ఎటువంటి ముఖ్యమైన మార్పులు గమనించబడలేదు. ఒక సాధారణ బలూచి దుస్తులలో గార్టర్లు పట్టుకున్న వదులుగా ఉండే, అనేక మడతలున్న ప్యాంటు, బాబ్డు హెయిరు, చొక్కా (*ఖామిసు*), తలపాగా ఉంటాయి. సాధారణంగా జుట్టు, గడ్డం రెండూ వంకరగా ఉండేవి. కానీ కొన్నిసార్లు అవి పొడవైన, నేరుగా ఉండే తాళాల మీద ఆధారపడి ఉంటాయి. బలూచు స్త్రీల సాధారణ దుస్తులలో పొడవాటి ఫ్రాకు, ట్రౌజరు (*షల్వారు*) తలకు స్కార్ఫు ఉంటుంది.

### సంగీతం

జహిరోకు అనేది అత్యంత ముఖ్యమైన, ప్రసిద్ధ బలూచి పాటల శైలులలో ఒకటి. దీనిని తరచుగా బలూచిలు "బలూచి శాస్త్రీయ సంగీతం"గా అభివర్ణిస్తారు.

సాంప్రదాయ బలూచి సంగీతం లోని వాయిద్యాలు; సురోజు, డొనాలి, ఘేచెక్, డోహోలు, సోర్నా, రుబాబు, కెమెంచే, తంబురాగు, బెంజు.

## మతం

చారిత్రాత్మకంగా పురాతన కాలంలో బలూచు మతపరమైన ఆచారాలకు సంబంధించిన ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు. బలూచు రచయితలలో చాలామంది సస్సానిడ్ చక్రవర్తులు 2వ షాపూరు, 2వ ఖోస్రో బలూచు‌ను హింసించడంలో బలమైన మతపరమైన లేదా సెక్టారియను అంశం ఉందని గమనించారు. సస్సానిడు దళాలతో ప్రాణాంతకమైన ఘర్షణల సమయంలో బలూచు‌లు జోరాస్ట్రియను మతంలోని మజ్దాకియను, మానిచీను విభాగాల అనుచరులని బలమైన సూచనలు ఉన్నాయని వారు విశ్వసించారు. మధ్య యుగాలలో బలూచు సమాజంలో మత సంస్థల విస్తృతమైన నిర్మాణం గుర్తించబడలేదు. ఏడవ శతాబ్దంలో బలూచిస్తాను‌ను అరబు విజయం తర్వాత బలూచు‌లు ఇస్లాం మతంలోకి మారారు (దాదాపు అందరు బలూచు‌లు ఇస్లాం మతంలోని సున్నీ శాఖకు చెందినవారు).

## పాలన - రాజకీయ వివాదాలు

 ఇరాన్లోని అష్కుటులో బలూచ్ పిల్లలు చిత్రీకరించబడ్డారు మార్చి 2017
బలూచిస్తాను ప్రాంతం పరిపాలనాపరంగా మూడు దేశాల మధ్య విభజించబడింది. అవి పాకిస్తాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, ఇరాన్. విస్తీర్ణం, జనాభా పరంగా అతిపెద్ద భాగం పాకిస్తాను‌లో ఉంది. దీని అతిపెద్ద ప్రావిన్సు (భూభాగంలో) బలూచిస్తాను. పాకిస్తాను జనాభాలో 6.9 మిలియన్లు బలూచు అని అంచనా. ఇరాన్‌లో దాదాపు రెండు మిలియన్ల జాతి బలూచు తెగకు చెందినవారు ఉన్నారు. సిస్తాను ప్రావిన్సులో (బలూచెస్తాను ప్రావిన్సు) జనాభాలో ఎక్కువ మంది ఉన్నారు. దక్షిణ కెర్మను ప్రావిన్సు, దక్షిణ ఖొరాసను ప్రావిన్సు, తూర్పు హోర్మోజ్గాను ప్రావిన్సు బలూచు జాతికి చెందిన ప్రజలు ఉన్నారు. బలూచిస్తాను ‌లోని ఆఫ్ఘను భాగంలో; నిమ్రుజు ప్రావిన్సు, చాహరు బుర్జాకు జిల్లా, దక్షిణ హెల్మండు, కాందహారు ప్రావిన్సు‌లలోని రిజిస్తాను ఎడారి ఉన్నాయి. ఆఫ్ఘనిస్తాను‌లోని నిమ్రుజు ప్రావిన్సుకు బలూచు జాతి సమూహానికి చెందిన గవర్నర్లు ఉన్నారు. 2006లో పాకిస్తాను ప్రావిన్సు బలూచిస్తాను నుండి ఒక గిరిజన నాయకుడిని చంపిన సైనిక చర్యకు అధ్యక్షుడు పర్వేజు ముషారఫు ఆదేశించిన సైనిక చర్య తిరుగుబాటు పెరుగుదలకు దారితీసింది.

చాలా మంది బలూచిస్తాన్ జాతీయవాదులు వేర్పాటువాదులు ఉపయోగించే జెండా
బలూచిస్తాను ప్రాంతం కూడా అనేక తిరుగుబాట్లను ఎదుర్కొంది. తద్వారా మూడు దేశాలలో బలూచు ప్రాంతాలకు స్వాతంత్ర్యం కోరుతూ "గ్రేటరు" ఏర్పాటు చేయబడింది. బలూచిస్తాను". పాకిస్తాను‌లో, బలూచిస్తాను ప్రావిన్సు‌లో వేర్పాటువాద ఉగ్రవాదుల తిరుగుబాట్లు 1948, 1958–59, 1962–63, 1973–1977లో జరిగాయి. కొత్తగా కొనసాగుతున్న తక్కువ-తీవ్రత తిరుగుబాటు. 2003లో ప్రారంభమైంది. చారిత్రాత్మకంగా సంఘర్షణకు కారణమైన వాటిలో "గిరిజన విభాగాలు", బలూచు-పష్టును జాతి విభాగాలు, "పంజాబీ ప్రయోజనాల ద్వారా మార్జినలైజేషను" ఉన్నాయి. అయితే సంవత్సరాలుగా పాకిస్తాను భద్రతా దళాల అణిచివేత, వేర్పాటువాద తీవ్రవాదుల మధ్య అంతర్గత పోరాటాలు, వేర్పాటువాద తీవ్రవాదులు పాకిస్తాను ప్రజాస్వామ్య ప్రక్రియలో పాల్గొనడానికి సిద్ధంగా ఉన్న బలూచు రాజకీయ నాయకుల హత్యల ఫలితంగా వేర్పాటువాద తీవ్రవాదులు చేపట్టిన తిరుగుబాటు తగ్గింది.పాకిస్తాను ‌లోని వేర్పాటువాద తీవ్రవాదులు మరింత స్వయంప్రతిపత్తిని, ఈ ప్రాంత సహజ వనరులలో ఎక్కువ వాటాను కోరుతున్నారు. పాకిస్తాను‌లోని బలూచు జనాభా చట్టవిరుద్ధ హత్యలు, బలవంతపు అదృశ్యాలు, హింస వంటి తీవ్రమైన మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనలను భరించింది. ఈ చర్యలను రాష్ట్ర భద్రతా దళాలు, వారి సహచరులు చేసినట్లు ఆరోపణలు ఉన్నాయి. 2019లో పాకిస్తాను ప్రభుత్వంతో పోరాడుతున్న వేర్పాటువాద తీవ్రవాదులలో ఒకటైన బలూచు లిబరేషను ఆర్మీను యునైటెడు స్టేట్సు ప్రపంచ ఉగ్రవాద సంస్థగా ప్రకటించింది.

ఇరాన్‌లో వేర్పాటువాద పోరాటం పాకిస్తాను‌లో జరిగిన సంఘర్షణ వలె అంతగా ప్రాబల్యం పొందలేదని నివేదించబడింది. కానీ 2012 నుండి ఇది మరింతగా పెరిగి మరింత మతతత్వవాదంగా మారింది. మెజారిటీ-సున్నీ బలూచు, షియా-ఇస్లామిస్టు ఇరానియను ప్రభుత్వంకు వ్యతిరేకంగా చేసిన పోరాటంలో సలాఫీస్టు, షియా వ్యతిరేకత భావజాలాన్ని ఎక్కువగా ప్రదర్శిస్తున్నారు. ఇరాన్‌లోని అత్యంత పేద ప్రాంతాలలో ఒకటైన సిస్తాను-బలూచిస్తాను చాలా కాలంగా మాదకద్రవ్యాల అక్రమ రవాణా ముఠాలు, బలూచి మైనారిటీకి చెందిన తిరుగుబాటుదారులు, సున్నీ తీవ్రవాదుల కారణంగా అశాంతితో బాధపడుతోంది.

2025 మార్చి 11న పాకిస్తాను‌లోని క్వెట్టా నుండి పెషావరు‌కు ప్రయాణిస్తున్న జాఫరు ఎక్స్‌ప్రెసు అనే ప్యాసింజరు రైలును బలూచిస్తాను ప్రావిన్సు ‌లోని బోలాను జిల్లాలో ఉగ్రవాదులు హైజాకు చేశారు. ఈ దాడి ఫలితంగా రైలు ఒక మారుమూల ప్రాంతంలో ఆగిపోయింది. దాడి సమయంలో డ్రైవరు గాయపడినట్లు నివేదికలు సూచిస్తున్నాయి. భద్రతా సిబ్బందితో సహా 400 మందికి పైగా బందీలను తాము పట్టుకున్నామని, పాకిస్తాను దళాలు రెస్క్యూ ఆపరేషను ప్రారంభిస్తే వారిని ఉరితీస్తామని బెదిరించామని వారు పేర్కొన్నారు.

మాసోం జాన్ మాసోమీ అభిప్రాయం ప్రకారం "బలూచిస్తాను వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత చైనాకు కూడా చాలా ముఖ్యమైనది. ఇది బలూచిస్తాను ప్రావిన్సు‌ను వన్ బెల్టు వన్ రోడ్ ఇనిషియేటివు భౌగోళిక వ్యూహాత్మక, లాజిస్టికు ప్రణాళికలకు అవసరమైన కారిడారు‌గా చూస్తుంది.

## ఇవి కూడా చూడండి

* బలూచ్ జాతీయవాదం
* బోలాన్ పాస్
* మెహర్‌గఢ్
* సీస్తాను ఫోర్సు
* క్వెట్టా జిల్లా

## మూలాలు