# భారత రష్యా సంబంధాలు

భారత రష్యా సంబంధాలు|  |
|  |
|  |  |
|  భారతదేశం | రష్యా |
|  |
| దౌత్య కార్యాలయం |
| మాస్కోలో భారత దౌత్య కార్యాలయం | న్యూఢిల్లీలో రష్యా దౌత్య కార్యాలయం |
| రాయబారి |
| రాయబారి వినయ్ కుమార్ | రాయబారి డెనిస్ అలిపోవ్ |

రష్యాలోని మాస్కోలో భారత ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోదీ, రష్యా అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్, 2024 జూలై 9న
భారత గణతంత్రం, రష్యన్ ఫెడరేషన్‌లు 1991 లో ద్వైపాక్షిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నాయి. సన్నిహిత మిత్రులుగా ఉన్నాయి. గతంలో, శీతల యుద్ధ సమయంలో, భారత-సోవియట్ సంబంధాలను "బలమైన వ్యూహాత్మక సంబంధం"గా పరిగణించేవారు. రెండు దేశాల ఉమ్మడి సైనిక ఆదర్శాలతో పాటు, వారి మొత్తం ఆర్థిక విధానాలతో ఈ దౌత్య ఐక్యత మరింత బలపడింది. సోవియట్ యూనియన్ రద్దు తర్వాత, రష్యా భారతదేశంతో అదే సన్నిహిత సంబంధాలను కొనసాగించింది; అంతర్జాతీయ పరంగా, రష్యా, భారతదేశం రెండు దేశాలు తమ పరస్పర అనుబంధాన్ని "వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం"గా భావిస్తాయి. ఈ ప్రభుత్వాలు తమ రెండు దేశాలూ "ధ్రువాలు"గా ఉండే బహుళ ధ్రువ ప్రపంచ క్రమాన్ని సృష్టించడానికి మద్దతు ఇస్తున్నాయి.

సాంప్రదాయకంగా, భారత-రష్యన్ వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం ఐదు ప్రధాన అంశాలపై నిర్మించబడింది: రాజకీయాలు, రక్షణ, పౌర అణుశక్తి, ఉగ్రవాద వ్యతిరేక సహకారం, అలాగే బాహ్య అంతరిక్ష ప్రయాణ పురోగతి, అన్వేషణ. ఈ ఐదు ప్రధాన అంశాలను రష్యాలో మాజీ భారత విదేశాంగ కార్యదర్శి రంజన్ మథాయ్ చేసిన ప్రసంగంలో హైలైట్ చేశారు. IRIGC (భారతదేశం-రష్యా ఇంటర్‌గవర్నమెంటల్ కమిషన్) రెండు దేశాల మధ్య ప్రభుత్వ స్థాయిలో వ్యవహారాలను నిర్వహించే ప్రధాన సంస్థ. రెండు దేశాలు UN, BRICS, G20, SCO తో సహా అంతర్జాతీయ సంస్థలలో సభ్యులు. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలిలో భారతదేశానికి శాశ్వత స్థానం లభించడానికి మద్దతు ఇస్తున్నట్లు రష్యా పేర్కొంది. అదనంగా, భారతదేశం వ్యవస్థాపక సభ్యుడిగా ఉన్న SAARC లో పరిశీలకుడి హోదాతో చేరడానికి రష్యా ఆసక్తిని వ్యక్తం చేసింది.

రష్యా రక్షణ పరిశ్రమకు భారతదేశం రెండవ అతిపెద్ద మార్కెట్. 2017లో, భారత సైన్యం హార్డ్‌వేర్ దిగుమతిలో దాదాపు 68% రష్యా నుండి వచ్చింది. దీనితో రష్యా రక్షణ పరికరాల ప్రధాన సరఫరాదారుగా నిలిచింది. భారతదేశానికి మాస్కోలో ఒక రాయబార కార్యాలయం, రెండు కాన్సులేట్-జనరళ్లు (సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్, వ్లాడివోస్టాక్‌లలో) ఉన్నాయి. రష్యాకు న్యూఢిల్లీలో ఒక రాయబార కార్యాలయం, ఆరు కాన్సులేట్-జనరళ్లు ( చెన్నై, గోవా, హైదరాబాద్, కోల్‌కతా, ముంబై, త్రివేండ్రంలో) ఉన్నాయి.

2014 BBC వరల్డ్ సర్వీస్ పోల్ ప్రకారం, 85% మంది రష్యన్లు భారతదేశాన్ని సానుకూలంగా చూస్తున్నారు. 9% మంది మాత్రమే ప్రతికూల అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేశారు. అదేవిధంగా, మాస్కోకు చెందిన ప్రభుత్వేతర థింక్ ట్యాంక్ లెవాడా-సెంటర్ 2017 లో నిర్వహించిన అభిప్రాయ సేకరణలో, రష్యన్లు భారతదేశాన్ని తమ మొదటి ఐదు "స్నేహితులలో" ఒకటిగా గుర్తించారనీ, మిగిలినవి బేలారస్, చైనా, కజాఖ్‌స్తాన్, సిరియా అనీ పేర్కొంది. 2022 పోల్ ప్రకారం, 60% మంది భారతీయులు రష్యా-ఉక్రెయిన్ యుద్ధం పట్ల భారత ప్రభుత్వం వ్యవహరిస్తున్న విధానాన్ని సమర్థిస్తున్నారని తేలింది. 2022 వేసవిలో నిర్వహించిన ఒక పోల్ ప్రకారం, భారతీయులు రష్యాను తమ అత్యంత విశ్వసనీయ భాగస్వామిగా పేర్కొన్నారు. ఆ పోల్‌లో 43% మంది రష్యాను విశ్వసనీయ భాగస్వామిగా పేర్కొనగా, 27% మంది అమెరికా అని చెప్పారు.

## చారిత్రక సంబంధాలు

1947లో భారతదేశంతో అధికారిక దౌత్య సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడానికి సోవియట్ రాయబారి కిరిల్ నోవికోవ్ న్యూఢిల్లీకి వచ్చారు.
పజిరిక్ వంటి పురావస్తు ప్రదేశాల నుండి బయటపడిన వస్తువులు, ఈ ప్రాంతంలో నివసించే సంచార జాతులు క్రీస్తుపూర్వం 4వ-3వ శతాబ్దంలో భారతదేశంతో వాణిజ్య కార్యకలాపాలు నిర్వహించాయని సూచిస్తున్నాయి. 1468లో, రష్యన్ యాత్రికుడు అఫానసీ నికితిన్ వాణిజ్యం కోసం భారతదేశానికి తన ప్రయాణాన్ని ప్రారంభించాడు. 1468, 1472 మధ్య, అతను పర్షియా, భారతదేశం, ఒట్టోమన్ సామ్రాజ్యం గుండా ప్రయాణించాడు. కానీ మూడు సంవత్సరాలలోపే భారత ఉపఖండం నుండి వెనక్కి వెళ్ళిపోయాడు.

18వ శతాబ్దంలో మొఘల్ పాలనలో ఉన్నప్పుడు రష్యన్ నగరాలైన ఆస్ట్రాఖాన్, మాస్కో, సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్‌లను భారతీయ వ్యాపారులు తరచుగా సందర్శించేవారు. ముఖ్యంగా 1696లో మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబును వాణిజ్య సంబంధాలను ప్రారంభించమని పీటర్ ది గ్రేట్ అభ్యర్థించిన తర్వాత. రష్యా, ఇరాన్‌లను పశ్చిమ ఐరోపా, భారతదేశం మధ్య రవాణా వాణిజ్యంగా ఉపయోగించారు. దశాబ్దాల తరువాత, రష్యన్ జార్ వ్యక్తిగతంగా అన్బు-రామ్ ములిన్ కు చెందిన భారతీయ వాణిజ్య సంస్థకు ఆస్ట్రాఖాన్‌లో ఆస్తి హక్కుల సమస్యలను పరిష్కరించే హక్కును మంజూరు చేశాడు. తద్వారా భారతీయులు తమ నార బట్టలు, కాటన్లు, పట్టులు, భారతీయ, పెర్షియన్, ఉజ్బెక్ వస్త్రాలతో కారవాన్‌లను తీసుకురావడానికి వీలు కల్పించాడు. ఇతర తూర్పు దేశాలలో తమకు ఎన్నడూ లేని విధంగా వారి మత స్వేచ్ఛ, ప్రత్యేక వాణిజ్య హక్కులను గౌరవించే రష్యాలోని భారతీయ వ్యాపారులకు "దయ, సద్భావన" చూపించాలని ఆస్ట్రాఖాన్ గవర్నర్‌ను ఆదేశించారు; 18వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు, కమ్యూనిటీ సభ్యులు ఇండియన్ ట్రేడింగ్ కాంపౌండ్‌లోని దుకాణానికి సంవత్సరానికి 12 రూబిళ్లు మాత్రమే అద్దెకు చెల్లించేవారు. రష్యన్ అధికారులు వారికి పన్నులు, సుంకాల నుండి మినహాయింపు ఇచ్చారు. 1724లో ఆస్ట్రాఖాన్ నుండి రష్యాలోని అంతర్గత నగరాలకు వారు ఎగుమతి చేసిన వస్తువుల విలువ 1,04,000 రూబిళ్లు దాటింది, ఇది మొత్తం ఆస్ట్రాఖాన్ వాణిజ్యంలో దాదాపు పావు వంతు. బ్రిటిషువారు భారతదేశాన్ని ఆక్రమించుకుని రష్యాతో స్వతంత్ర భారతీయ వాణిజ్యాన్ని పూర్తిగా నిలిపివేసే వరకు ఈ వాణిజ్యం సాగింది.

1801లో, జార్ పాల్ 22,000 మంది కోసాక్కులతో బ్రిటిష్ ఇండియాపై దండయాత్రకు ప్రణాళికలు రూపొందించమని ఆదేశించాడు, అయితే సన్నాహాలను సరిగ్గా నిర్వహించకపోవడం వల్ల ఇది ఎప్పుడూ జరగలేదు. రష్యా ఫ్రాన్స్‌తో పొత్తు పెట్టుకుని, 35,000 మంది సైనికులతో కూడిన ఫ్రెంచ్ దళాలను, 25,000 మంది పదాతిదళం, 10,000 మంది గుర్రపు కోసక్కులతో కూడిన రష్యన్ దళాలనూ ఉపయోగించి బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం పైన, దాని బలహీనమైన స్థానంపైనా దాడి చేయాలనేది దీని ఉద్దేశ్యం. జార్ హత్యకు గురైనప్పుడు కొంతమంది కోసాక్కులు ఓరెన్‌బర్గ్‌ను సంప్రదించారు. అతని వారసుడు అలెగ్జాండర్ I వెంటనే ప్రణాళికలను రద్దు చేశాడు. మాస్కోలోని భారత రాయబార కార్యాలయాన్ని 1821లో నిర్మించారు. 1896లో దాన్ని పునర్నిర్మించారు. 1952లో భారత ప్రభుత్వానికి బదిలీ చేయబడి రాయబార కార్యాలయంగా మారింది. రాయబార కార్యాలయంలో అనేక భవనాలు ఉన్నాయి, వాటిలో ఒక కులీన శైలి "చాన్సరీ భవనం", హేతుబద్ధమైన-ఆధునిక శైలి రాయబారి నివాసం, "నెపోలియన్స్ డాచా " అనే ఫ్రెంచ్ శైలి భవనమూ ఉన్నాయి. చాన్సరీ భవనం గతంలో ఒక కళా పోషకుడు, ఒక వస్త్ర వ్యాపారి ఆ త్రువాత సోవియట్ ప్రభుత్వం ల యాజమాన్యంలో ఉండేది. 1952లో భారత ప్రభుత్వానికి బదిలీ చేయబడి నేటి రాయబార కార్యాలయంగా మారింది.

ఢిల్లీలోని రష్యా రాయబార కార్యాలయం, భారత గణతంత్రంలో రష్యన్ ఫెడరేషన్ వారి అధికారిక దౌత్య కార్యాలయం. భారతదేశంలోని రష్యన్ కాన్సులేట్ 1900లో ముంబైలో ప్రారంభించబడి, 1910లో కోల్‌కతాకు మార్చబడింది. ప్రారంభంలో దీనిని కర్జన్ స్ట్రీట్, ఇప్పుడు కస్తూర్బా గాంధీ మార్గ్‌లో ఉన్న ట్రావెన్‌కోర్ హౌస్‌లో ఉంచారు. చాలా సంవత్సరాల తర్వాత భారతదేశం గతంలో అభివృద్ధి చేయని భూమిని దౌత్య కార్యకలాపాల కోసం చాణక్యపురి జిల్లాను సృష్టించడానికి కేటాయించింది. సోవియట్ యూనియన్‌కు మొత్తం 22 ఎకరాల విస్తీర్ణంలో రెండు స్థలాలను కేటాయించారు. 1956 ఫిబ్రవరిలో రెండు దేశాల మధ్య లీజు ఒప్పందం కుదిరింది. 1985 నాటి CIA రహస్య నివేదికలో (ఆ తరువాత బయట పెట్టారు), సోవియట్ రాయబార కార్యాలయపు ప్రెస్ విభాగం "ఒక KGB ఆపరేషన్, ఇది ప్రధానంగా యునైటెడ్ స్టేట్స్‌కు వ్యతిరేకంగా లక్ష్యంగా చేసుకుని, వేగంగా విచ్ఛిన్నం చేసే తప్పుడు సమాచారాన్ని ప్రచారం చెయ్యడంలో దానికి ప్రత్యేకత ఉంది" అని పేర్కొంది. ముఖ్యంగా, ఈ ఆపరేషన్ ప్రయత్నాలు ఇందిరా గాంధీ హత్యలో యునైటెడ్ స్టేట్స్ ను ఇరికించడం, జీన్ కిర్క్‌పాట్రిక్‌ను భారతదేశాన్ని బాల్కనైజ్ చేసే ప్రణాళికతో లంకె పెట్టడంపై దృష్టి సారించాయి.

### భారతదేశం, సోవియట్ యూనియన్

సోవియట్ యూనియన్‌తో భారతదేశం అధికారిక దౌత్య సంబంధాలు 1947 ఏప్రిల్‌లో, బ్రిటన్ నుండి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకోవడానికి కొంతకాలం ముందు ఏర్పడ్డాయి. ఇజ్వెస్టియా 1947 ఏప్రిల్ 15 న నివేదించినట్లుగా, “చైనాలోని భారత రాయబారి శ్రీ కెపిఎస్ మీనన్, చైనాలోని సోవియట్ రాయబారి అపోలోన్ పెట్రోవ్ మధ్య జరిగిన లేఖల మార్పిడి ఫలితంగా, యుఎస్‌ఎస్‌ఆర్ ప్రభుత్వం, భారత ప్రభుత్వాలు మాస్కో, న్యూఢిల్లీలలో ఒకేసారి ఈ క్రింది అధికారిక ప్రకటనను ప్రచురిస్తాయని తీర్మానించారు: “యుఎస్‌ఎస్‌ఆర్, భారతదేశం మధ్య ఉన్న స్నేహపూర్వక సంబంధాలను కాపాడుకోవడానికి, మరింత బలోపేతం చేయడానికి, యుఎస్‌ఎస్‌ఆర్ ప్రభుత్వం, భారత ప్రభుత్వం రాయబార కార్యాలయాల హోదాలో దౌత్య ప్రాతినిధ్యాలను మార్పిడి చేసుకోవాలని నిర్ణయించాయి”.

1951లో, USSR భారతదేశానికి మద్దతుగా కాశ్మీర్ వివాదంపై తన వీటో అధికారాన్ని ఉపయోగించింది. 1953లో, జోసెఫ్ స్టాలిన్, సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌తో మాట్లాడుతూ, "మీరు, మిస్టర్ నెహ్రూ ఇద్దరూ మేము శత్రువులుగా పరిగణించని వ్యక్తులు. ఇది మా విధానంగా కొనసాగుతుంది. మీరు మా సహాయాన్ని విశ్వసించవచ్చు." 1955 నాటికి ఈ సంబంధం బలపడింది. అలీన ఉద్యమానికి చెందిన దేశాలతో సన్నిహిత సంబంధాలను పెంపొందించుకోవడానికి సోవియట్ చేసిన విజయవంతమైన ప్రయత్నాలను ఇది సూచిస్తుంది. 1955లో, ప్రధాన మంత్రి జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ 1955 జూన్‌లో సోవియట్ యూనియన్‌లో మొదటిసారి పర్యతించాడు. కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ మొదటి కార్యదర్శి నికితా క్రుష్చెవ్ 1955 శరదృతువులో భారతదేశానికి వెళ్ళాడు. భారతదేశంలో, సోవియట్ యూనియన్ కాశ్మీర్ ప్రాంతంలోని వివాదాస్పద భూభాగంపై, గోవా వంటి పోర్చుగీస్ తీరప్రాంతాలపై భారత సార్వభౌమత్వాన్ని సమర్థిస్తుందని క్రుష్చెవ్ ప్రకటించారు.

క్రుష్చెవ్ కాలంలో సోవియట్ యూనియన్ కు భారతదేశంతో ఉన్న బలమైన సంబంధాలు పీపుల్స్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ చైనాతో సోవియట్ సంబంధాలపై, పీఆర్సీతో భారత సంబంధాలపై ప్రతికూల ప్రభావాన్ని చూపాయి. 1959 సరిహద్దు వివాదం, 1962 అక్టోబరు నాటి చైనా-భారత యుద్ధం సమయంలో సోవియట్ యూనియన్ తన తటస్థతను ప్రకటించింది. అయితే చైనీయులు తీవ్రంగా అభ్యంతరం వ్యక్తం చేశారు. క్రుష్చెవ్ కాలంలో సోవియట్ యూనియన్ భారతదేశానికి గణనీయమైన ఆర్థిక, సైనిక సహాయం అందించింది. 1960 నాటికి, సోవియట్ యూనియన్ నుండి చైనా పొందిన సహాయం కంటే భారతదేశం ఎక్కువ పొందింది. ఈ అసమానత చైనా-సోవియట్ సంబంధాలలో మరొక వివాదాస్పద అంశంగా మారింది. 1962లో సోవియట్ యూనియన్ భారతదేశంలో మికోయన్-గురేవిచ్ మిగ్-21 జెట్ ఫైటర్‌ను సహ-ఉత్పత్తి చేయడానికి సాంకేతికతను బదిలీ చేయడానికి అంగీకరించింది. సోవియట్ యూనియన్ గతంలో చైనాకు దీన్ని ఇవ్వడానికి తిరస్కరించింది. 1965లో, సోవియట్ యూనియన్ 1965 నాటి ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం తర్వాత భారతదేశం, పాకిస్తాన్‌ల మధ్య శాంతి మధ్యవర్తిగా విజయవంతంగా పనిచేసింది. సోవియట్ మంత్రి మండలి ఛైర్మన్, అక్షరాలా సోవియట్ యూనియన్ ప్రీమియర్ అయిన అలెక్సీ కోసిగిన్, భారతదేశం, పాకిస్తాన్ ప్రతినిధులతో సమావేశమై, కాశ్మీర్‌పై సైనిక వివాదానికి ముగింపు పలికేందుకు తోడ్పడ్డాడు.

సోవియట్-ఇండియన్ తపాలా బిళ్ళ
1971లో, పూర్వ తూర్పు పాకిస్తాన్ ప్రాంతం పశ్చిమ పాకిస్తాన్‌తో ఉన్న రాజకీయ యూనియన్ నుండి విడిపోవడానికి ఒక ప్రయత్నాన్ని ప్రారంభించింది. భారతదేశం ఈ విభజనకు మద్దతు ఇచ్చింది. ఈ ప్రాంతంలో నైతిక నాయకత్వాన్ని చేపట్టడంలో భారతదేశాన్ని మరింత అస్థిరపరిచేందుకు చైనా ప్రవేశించే అవకాశం ఉందని అమెరికా భావించింది. అయితే, చైనా-భారత యుద్ధం తర్వాత, ప్రస్తుత బంగ్లాదేశ్‌లో యాహ్యా ఖాన్ దురాగతాలకు మద్దతు ఇవ్వడంలో అమెరికా చేసిన ప్రయత్నంలో సహకరించేందుకు చైనా ఇష్టపడలేదు. ఇంతలో, సోవియట్ యూనియన్‌తో భారతదేశ సంబంధం వ్యూహాత్మకంగా పెరిగింది. 1971 ఆగస్టులో ఇండో-సోవియట్ స్నేహ, సహకార ఒప్పందం కుదిరింది. డిసెంబరులో, సైనిక శక్తిని ఉపయోగించి అమెరికా సాహసయాత్రను ఆపడానికి, బంగ్లాదేశ్ స్థాపనలో వేర్పాటువాదుల విజయాన్ని నిర్ధారించే సంఘర్షణను ముగించడానికీ ఇది భారతదేశానికి సహాయపడింది.

1970ల చివరలో కుడి-పక్ష జనతా పార్టీ సంకీర్ణ ప్రభుత్వం అధికారంలో ఉన్నప్పుడు, సోవియట్ యూనియన్, భారతదేశాల మధ్య సంబంధాలు పెద్దగా దెబ్బతినలేదు. అయినప్పటికీ భారతదేశం పాశ్చాత్య దేశాలతో మెరుగైన ఆర్థిక, సైనిక సంబంధాలను ఏర్పరచుకోవడానికి ముందుకు వచ్చింది. భారతదేశం తన సంబంధాలను విస్తృతం చేసుకోవడానికి చేసిన ఈ ప్రయత్నాలను ఎదుర్కోవడానికి, సోవియట్ యూనియన్ అదనపు ఆయుధాలు, ఆర్థిక సహాయాన్ని అందించింది. 1980లలో, భారత-సోవియట్ సంబంధాలకు ప్రధానమైన ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీని సిక్కు వేర్పాటువాదులు 1984లో హత్య చేసినప్పటికీ, భారతదేశం సోవియట్ యూనియన్‌తో సన్నిహిత సంబంధాన్ని కొనసాగించింది. భారత విదేశాంగ విధానంలో సోవియట్ యూనియన్‌తో సంబంధాలకు అధిక ప్రాధాన్యతను సూచిస్తూ, కొత్త భారత ప్రధాన మంత్రి రాజీవ్ గాంధీ 1985 మేలో తన మొదటి విదేశీ పర్యటనలో సోవియట్ యూనియన్‌ను సందర్శించాడు, సోవియట్ యూనియన్‌తో రెండు దీర్ఘకాలిక ఆర్థిక ఒప్పందాలపై సంతకం చేశారు. భారత విదేశాంగ విధానంలో పండితుడు రెజాల్ కరీం లస్కర్ ప్రకారం, ఈ పర్యటన సందర్భంగా, రాజీవ్ గాంధీ సోవియట్ జనరల్ సెక్రటరీ మిఖాయిల్ గోర్బచేవ్‌తో వ్యక్తిగత సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకున్నాడు. 1986 చివరలో న్యూఢిల్లీలో గోర్బచేవ్ చేసిన మొదటి పర్యటన ఆయన ఓ మూడవ ప్రపంచ దేశానికి చేసిన తొలి పర్యటన. సోవియట్ యూనియన్ ఆసియా సామూహిక భద్రతా వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేయడంలో సహాయం చేయమని జనరల్ సెక్రటరీ గోర్బచేవ్ రాజీవ్ గాంధీని ఒప్పించేందుకు విఫలయత్నం చేశాడు. లియోనిడ్ బ్రెజ్నెవ్ కూడా చేసిన ఈ ప్రతిపాదనకు గోర్బచేవ్ మద్దతు ఇవ్వడం, చైనాను అదుపులో ఉంచడానికి భారతదేశంతో సన్నిహిత సంబంధాలను ఉపయోగించడంలో సోవియట్ ఆసక్తిని కొనసాగించడానికి సూచనగా ఉంది. 1980ల చివరలో చైనా-సోవియట్ సంబంధాలు మెరుగుపడటంతో, చైనాను అదుపులో ఉంచడమనేదానికి ప్రాధాన్యత తగ్గింది. కానీ గోర్బచేవ్ కొత్త మూడవ ప్రపంచ విధానానికి ఉదాహరణగా భారతదేశంతో సన్నిహిత సంబంధాల ప్రాముఖ్యత మాత్రం అలాగే కొనసాగింది.

### ఆధునిక రాజకీయ సంబంధాలు

2000 అక్టోబరులో రష్యా అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్‌తో మాజీ ప్రధానమంత్రి అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి .
2012 డిసెంబరు 24న న్యూఢిల్లీలో రష్యన్ ఫెడరేషన్ అధ్యక్షుడు శ్రీ వ్లాదిమిర్ పుతిన్‌ను కలిసిన భారత ప్రధాన మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ .
సోవియట్ యూనియన్ పతనం తరువాత, భారతదేశం, రష్యా మధ్య జరిగిన మొదటి ప్రధాన రాజకీయ చొరవ 2000లో రెండు దేశాల మధ్య కుదిరిన వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యంతో ప్రారంభమైంది. అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్ *ది హిందూలో* రాసిన ఒక వ్యాసంలో, "భారతదేశం, రష్యాల మధ్య 2000 అక్టోబరులో సంతకం చేయబడిన వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యంపై ప్రకటన నిజంగా చారిత్రాత్మకమైన అడుగుగా మారింది" అని పేర్కొన్నాడు. మాజీ ప్రధాన మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ కూడా అధ్యక్షుడు పుతిన్ 2012 లో భారత పర్యటన సందర్భంగా చేసిన ప్రసంగంలో, "అధ్యక్షుడు పుతిన్ భారతదేశానికి విలువైన స్నేహితుడు. భారతదేశం-రష్యా వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యానికి అసలు రూపశిల్పి" అని పేర్కొనడం ద్వారా పుతిన్‌తో ఏకీభవించాడు. ఐరాస, BRICS, G20, SCO వంటి భాగస్వామ్య జాతీయ ప్రయోజనాల విషయాలపై రెండు దేశాలు దగ్గరగా సహకరించుకుంటాయి. ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలిలో భారతదేశం శాశ్వత సభ్యత్వాన్ని పొందేందుకు కూడా రష్యా మద్దతు ఇస్తుంది. అదనంగా, NSG, APEC లలో భారతదేశం చేరడానికి రష్యా గట్టిగా మద్దతు ఇచ్చింది. అంతేకాకుండా, భారతదేశం వ్యవస్థాపక సభ్యుడిగా ఉన్న సార్క్‌లో పరిశీలకుడి హోదాతో చేరడానికి కూడా ఆసక్తిని వ్యక్తం చేసింది.

భారతదేశంతో వార్షిక మంత్రిత్వ-స్థాయి రక్షణ సమీక్షలకు యంత్రాంగం ఉన్న ప్రపంచంలోని రెండు దేశాలలో (మరొకటి జపాన్) రష్యా ప్రస్తుతం ఒకటి. భారత-రష్యన్ అంతర్-ప్రభుత్వ కమిషన్ (IRIGC) భారతదేశం అంతర్జాతీయంగా ఏ దేశంతోనూ కలిగి ఉన్న అతిపెద్ద, అత్యంత సమగ్రమైన ప్రభుత్వ యంత్రాంగాలలో ఒకటి. భారత ప్రభుత్వానికి చెందిన దాదాపు ప్రతి విభాగం దీనికి హాజరవుతుంది.

2022 మేలో, వ్లాదిమిర్ పుతిన్, సెర్గీ లావ్‌రోవ్‌లకు సన్నిహితుడిగా పరిగణించబడే రష్యన్ రాజకీయ శాస్త్రవేత్త సెర్గీ కరాగనోవ్, రష్యా విదేశాంగ విధానపు ఎజెండాలో భారతదేశం చాలా ఉన్నత స్థానంలో ఉందని, బలమైన భారతదేశం-రష్యా సంబంధాలు చైనాతో మాస్కో భాగస్వామ్యంలో సమతుల్యతను తీసుకురావడంతో పాటు బీజింగ్‌తో న్యూఢిల్లీ సంబంధాలను స్థిరీకరించడానికి సహాయపడతాయనీ పేర్కొన్నారు. 2022 నవంబరులో, భారత విదేశాంగ మంత్రి ఎస్. జైశంకర్ రష్యాను "అసాధారణంగా స్థిరమైన", "సమయ పరీక్షకు గురైన" భాగస్వామిగా ప్రశంసించాడు. 2023 జనవరిలో, ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోడీని విమర్శించే డాక్యుమెంటరీపై బ్రిటిష్ జాతీయ ప్రసార సంస్థ బిబిసితో వివాదంలో రష్యా విదేశాంగ మంత్రిత్వ శాఖ ప్రతినిధి మరియా జఖరోవా భారతదేశానికి మద్దతు ఇచ్చింది. ఇది "స్వతంత్ర విధానాన్ని అనుసరిస్తున్న ప్రపంచ అధికార కేంద్రాలకు" వ్యతిరేకంగా "సమాచార యుద్ధం"లో భాగమని ఆమె చెప్పింది.

ఉక్రెయిన్‌పై రష్యా దండయాత్ర ప్రారంభమైన తర్వాత, రష్యాపై అంతర్జాతీయ ఆంక్షల కారణంగా, ఇది భారతదేశానికి రాయితీ రేటుకు చమురు, రసాయన ఎరువులను అందించడం ప్రారంభించింది. దీని వలన భారత-రష్యా ద్వైపాక్షిక వాణిజ్య పరిమాణం $13 బిలియన్ల నుండి [2021-2022] 2022 నాటికి $27 బిలియన్లకు పెరిగింది. ఇది భారతదేశానికి అతిపెద్ద చమురు, ఎరువుల సరఫరాదారుగా మారింది. 2023 నాటికి, వారి వాణిజ్యం $30 బిలియన్లను దాటుతుందని అంచనా వేసారు. పాశ్చాత్య ప్రపంచం విధించిన రష్యన్ ముడి చమురు ధర పరిమితిని భారతదేశం కూడా అంగీకరించడానికి నిరాకరించింది. అయితే, మాజీ CIA డైరెక్టర్ విలియం J. బర్న్స్ మాట్లాడుతూ, రష్యా అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్‌తో భారత ప్రధాని నరేంద్ర మోడీ చెప్పిన మాటలు రష్యా నుండి అణు యుద్ధ ముప్పును నివారించడానికి సహాయపడ్డాయని అన్నాడు.

ఉక్రెయిన్‌పై దండయాత్ర ప్రారంభమైన తర్వాత, రష్యా కొత్త విదేశాంగ విధాన భావన పశ్చిమ దేశాలకు ప్రతిగా భారతదేశం, చైనాతో తన సంబంధాలను మరింతగా పెంచుకోవాలని ప్రతిపాదించింది. కానీ బీజింగ్, న్యూఢిల్లీలకు వారివారి ప్రత్యేక విధానాలు ఉన్నాయి. 21వ శతాబ్దం మొదటి రెండు దశాబ్దాలలో, చైనా-రష్యా కూటమిలో అధికార సమతుల్యత తారుమారైంది. చైనా, భారతదేశాల మధ్య సంబంధాలు క్రమంగా క్షీణించాయి. చైనా ఇప్పుడు సీనియర్ భాగస్వామి, అయితే ఉక్రెయిన్‌తో యుద్ధం బురద కారణంగా రష్యా మరింత తగ్గిపోయింది. మాస్కో ఇండో-పసిఫిక్ అనే పదం చెల్లుబాటును కూడా తిరస్కరిస్తుంది. పుతిన్ చైనాకు దగ్గరగా ఉండటం వలన "[భారత-రష్యాల] సంబంధం చాలా అధిక-విలువైన వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యం నుండి లావాదేవీల భాగస్వామ్యంగా మారుతోంది" అని కొన్ని అభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. చైనా-రష్యా సంబంధాలను మరింత బలోపేతం చేయడం వల్ల కలిగే ప్రతికూల ప్రభావాన్ని తగ్గించడానికి భారతదేశం "బహుళ-అలైన్‌మెంట్ వ్యూహాన్ని" కూడా వేగవంతం చేసింది.

2024 అక్టోబరు 23న రష్యాలోని కజాన్‌లో జరిగిన 16వ బ్రిక్స్ శిఖరాగ్ర సమావేశంలో వ్లాదిమిర్ పుతిన్, నరేంద్ర మోడీ
భారతదేశం, రష్యా మధ్య సాంస్కృతిక మార్పిడిని సులభతరం చేయడానికి 2023 జూన్లో, మాస్కోలోని భారత రాయబార కార్యాలయంలో "నమస్తే మాస్కో" అనే కార్యక్రమం జరిగింది. 2023 ఆగస్టులో, భారత స్వాతంత్ర్యం నుండి 76 సంవత్సరాల జ్ఞాపకార్థం రాయబార కార్యాలయం వేడుకలను నిర్వహించింది.

2023 డిసెంబరులో, భారత విదేశాంగ మంత్రి ఎస్. జైశంకర్ ఐదు రోజుల పర్యటనలో పుతిన్, విదేశాంగ మంత్రి సెర్గీ లావ్‌రోవ్‌లను కలిశారు, రెండు దేశాల "ఎన్నడూ లేనంత ఎక్కువ" స్థాయిలో ఉన్న వాణిజ్య పరిమాణాన్ని ప్రశంసించారు. వాణిజ్యాన్ని "సమతుల్య", "స్థిరమైన", "న్యాయమైన మార్కెట్ యాక్సెస్" అందిస్తున్నట్లు ప్రశంసించాడు.

2024 జూలైలో, ప్రధాని మోడీ పుతిన్‌ను కలవడానికి మాస్కో వెళ్లాడూ. ఇది ఐదు సంవత్సరాల తర్వాత ఆయన మొదటిసారి రష్యా పర్యటన. మోడీ తన కారు దిగుతుండగా ఇద్దరూ ఆలింగనం చేసుకున్నారు; ఈ చర్యను ఉక్రెయిన్ అధ్యక్షుడు వోలోడిమిర్ జెలెన్స్కీ విమర్శించాడు. ఎందుకంటే రష్యా క్షిపణులు కైవ్‌లోని పిల్లల ఆసుపత్రిపై దాడి చేసిన రోజునే ఇది జరిగింది. ఈ పర్యటన సందర్భంగా, 2030 నాటికి ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యాన్ని గణనీయంగా మెరుగుపరచాలనే లక్ష్యంతో అణుశక్తి, వైద్యంతో సహా సన్నిహిత ఆర్థిక సహకారం కోసం రెండు దేశాలు తొమ్మిది వ్యూహాత్మక రంగాలను చర్చించాయి.

2025లో, రష్యా ఇంధనాన్ని ప్రధాన కొనుగోలుదారుగా ఉపయోగించడం ద్వారా ఉక్రెయిన్‌లో రష్యా యుద్ధానికి భారతదేశం సమర్థవంతంగా నిధులు సమకూరుస్తోందని అమెరికాకు చెందిన పలువురు ఉన్నతాధికారులు, రాజకీయ ప్రముఖులు ఆరోపించారు. 2025 చివరిలో, ఉక్రెయిన్‌లో యుద్ధానికి నిధులు సమకూర్చడాన్ని తగ్గించడానికి యునైటెడ్ స్టేట్స్, యూరోపియన్ యూనియన్, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ రష్యాలోని రెండు అతిపెద్ద చమురు ఉత్పత్తిదారులైన రోస్‌నెఫ్ట్, లుకోయిల్‌లపై ఆంక్షలను గణనీయంగా పెంచాయి. ఈ చర్యలు భారతదేశ చమురు వాణిజ్యాన్ని గణనీయంగా దెబ్బతీశాయి, దీని ఫలితంగా ఈ నిర్దిష్ట సంస్థల నుండి దిగుమతులు గణనీయంగా తగ్గాయి. మోడీ నిర్వహించిన 23వ భారత్-రష్యా వార్షిక శిఖరాగ్ర సమావేశానికి పుతిన్ 2025 డిసెంబరు 4–5 తేదీలలో న్యూఢిల్లీ సందర్శించాడు.

### ఐఆర్ఐజిసి

సైనిక, సాంకేతిక సహకారంపై రష్యా-భారత అంతర్ ప్రభుత్వ కమిషన్ సమావేశం
ఇండో-రష్యన్ ఇంటర్-గవర్నమెంటల్ కమిషన్ (IRIGC) రెండు దేశాల మధ్య ప్రభుత్వ స్థాయిలో వ్యవహారాలను నిర్వహించే ప్రధాన సంస్థ. కొందరు దీనిని భారతదేశం-రష్యా సంబంధాల స్టీరింగ్ కమిటీగా అభివర్ణించారు. ఇది రెండు భాగాలుగా విభజించబడింది, మొదటిది వాణిజ్యం, ఆర్థిక, శాస్త్రీయ, సాంకేతిక, సాంస్కృతిక సహకారాన్ని కవర్ చేస్తుంది. దీనికి సాధారణంగా రష్యన్ ఉప ప్రధాన మంత్రి, భారత విదేశాంగ మంత్రి కలిసి అధ్యక్షత వహిస్తారు. కమిషన్ రెండవ భాగం సైనిక సాంకేతిక సహకారానికి సంబంధించినది. దీనికి రెండు దేశాల సంబంధిత రక్షణ మంత్రులు కలిసి అధ్యక్షత వహిస్తారు. IRIGC లోని రెండు భాగాలు ఏటా సమావేశమవుతాయి.

అదనంగా, IRIGC కి రెండు దేశాల మధ్య ఆర్థిక సంబంధాలను నిర్వహించే ఇతర సంస్థలు ఉన్నాయి. వీటిలో, ఇండియా-రష్యా ఫోరం ఆన్ ట్రేడ్ అండ్ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్, ఇండియా-రష్యా బిజినెస్ కౌన్సిల్, ఇండియా-రష్యా ట్రేడ్, ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ అండ్ టెక్నాలజీ ప్రమోషన్ కౌన్సిల్, ఇండియా-రష్యా ఛాంబరు ఆఫ్ కామర్స్ ఉన్నాయి. 1947 ఏప్రిల్ 13న భారతదేశం, రష్యా మధ్య సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. దాని 70 వార్షికోత్సవాన్ని పురస్కరించుకుని, ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోడీ రష్యా పర్యటనకు ఒక రోజు ముందు, వ్లాదిమిర్ పుతిన్ రాసిన వ్యాసం *ది టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియాలో* 2017 మే 30న ప్రచురించబడింది.

## దౌత్య కార్యకలాపాలు

భారతదేశానికి మాస్కోలో రాయబార కార్యాలయం, 4 కాన్సులేట్‌లు (పశ్చిమ నుండి తూర్పుకు జాబితా చేయబడ్డాయి), సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్‌లో, కజాన్ (2025 నవంబరులో ప్రారంభించబడింది), యెకాటెరిన్‌బర్గ్ (2025 నవంబరులో ప్రారంభించబడింది), వ్లాడివోస్టాక్ లలో ఉన్నాయి.

రష్యాకు న్యూఢిల్లీలో రాయబార కార్యాలయం ఉంది; కోల్‌కతా, ముంబై, చెన్నైలలో 3 కాన్సులేట్‌లు; హైదరాబాద్, గోవాలలో 2 గౌరవ కాన్సులేట్‌లు ఉన్నాయి.

## సైనిక సంబంధాలు

ఇంద్ర 2015 ఉగ్రవాద నిరోధక వ్యాయామం సందర్భంగా శిక్షణ పొందుతున్న భారత, రష్యన్ సైనికులు.
సోవియట్ యూనియన్ అనేక దశాబ్దాలుగా రక్షణ పరికరాలకు ముఖ్యమైన సరఫరాదారుగా ఉంది. ఈ పాత్రను రష్యన్ ఫెడరేషన్ వారసత్వంగా పొందింది. 2012, 2016 మధ్య, భారతదేశపు రక్షణ దిగుమతులలో రష్యాకు 68% వాటా ఉంది. భారతదేశం, రష్యా నావికా యుద్ధనౌకలు, KA-226T ట్విన్-ఇంజిన్ యుటిలిటీ హెలికాప్టర్లు (రష్యాలో 60, భారతదేశంలో 140 తయారు చేయడానికి జాయింట్ వెంచర్ (JV), బ్రహ్మోస్ క్రూయిజ్ క్షిపణి (50.5% భారతదేశం, 49.5% రష్యాతో JV) నిర్మాణం కోసం ఒప్పందాలపై సంతకం చేయడం ద్వారా భారతదేశం, రష్యా తమ మేక్ ఇన్ ఇండియా రక్షణ తయారీ సహకారాన్ని మరింతగా పెంచుకున్నాయి. 2013, 2018 మధ్య, భారతదేశానికి ఆయుధ అమ్మకాలలో రష్యా వాటా 62% SIPRI ప్రకారం, 2013–17, 2018–22 రెండింటిలోనూ భారతదేశానికి అతిపెద్ద ఆయుధాల సరఫరాదారు రష్యా. కానీ మొత్తం భారత ఆయుధ దిగుమతుల్లో దాని వాటా 64% నుండి 45%కి తగ్గింది, అయితే 2018, 2022 మధ్య ఫ్రాన్స్ రెండవ అతిపెద్ద సరఫరాదారుగా ఉద్భవించింది.

1997లో, రష్యా, భారతదేశం మరింత సైనిక-సాంకేతిక సహకారం కోసం పదేళ్ల ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. ఇందులో పూర్తయిన ఆయుధాల కొనుగోలు, ఉమ్మడి అభివృద్ధి, ఉత్పత్తి లతో పాటు, ఆయుధాలు, సైనిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానాల ఉమ్మడి మార్కెటింగ్ వంటి విస్తృత శ్రేణి కార్యకలాపాలు ఉన్నాయి. ఈ సహకారం కొనుగోలుదారు-అమ్మకందారు సంబంధానికి మాత్రమే పరిమితం కాలేదు. ఉమ్మడి పరిశోధన, అభివృద్ధి, శిక్షణ, సేవ నుండి సేవా పరిచయాలు, ఉమ్మడి కసరత్తులు కూడా ఉన్నాయి. చివరి ఉమ్మడి నావికా విన్యాసాలు 2007 ఏప్రిల్లో జపాన్ సముద్రంలో జరిగాయి. ఉమ్మడి వైమానిక విన్యాసాలు 2007 సెప్టెంబరులో రష్యాలో జరిగాయి. సైనిక-సాంకేతిక సహకారంపై అంతర్-ప్రభుత్వ కమిషన్‌కు రెండు దేశాల రక్షణ మంత్రులు సహ-అధ్యక్షత వహిస్తారు. ఈ అంతర్-ప్రభుత్వ కమిషన్ యొక్క ఏడవ సమావేశం 2007 అక్టోబర్‌లో మాస్కోలో జరిగింది. ఈ పర్యటన సందర్భంగా, రెండు దేశాల మధ్య కాబోయే బహుళ-పాత్ర పోరాట యోధుల ఉమ్మడి అభివృద్ధి, ఉత్పత్తిపై ఒప్పందం కుదిరింది. 2009లో, భారతదేశం, రష్యా సోవియట్ యుగంలో ప్రారంభమైన రక్షణ సహకార ఒప్పందాన్ని పునరుద్ధరించాయి. దీని ఫలితంగా భారతదేశానికి అనేక రక్షణ పరికరాల అమ్మకం జరిగింది. ఐదవ తరం యుద్ధ విమానాలు (FGFA), మల్టీరోల్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్ ఎయిర్‌క్రాఫ్ట్ (MTA) అభివృద్ధి, ఉత్పత్తి చేయడానికి జాయింట్ వెంచర్ ప్రాజెక్టులతో సహా పూర్తిగా కొనుగోలుదారు-అమ్మకందారు సంబంధానికి విరుద్ధంగా దేశాలు అభివృద్ధి భాగస్వాములుగా ఆవిర్భవించాయి. 2012లో, రక్షణ PSU హిందూస్తాన్ ఏరోనాటిక్స్ లైసెన్స్ కింద ఉత్పత్తి చేయబోయే 42 కొత్త సుఖోయిల కోసం అధ్యక్షుడు పుతిన్ భారతదేశ పర్యటన సందర్భంగా రెండు దేశాలు $2.9 బిలియన్ల విలువైన రక్షణ ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. గతంలో రష్యా నుండి ఒప్పందం కుదుర్చుకున్న 230 సుఖోయిలకు ఇది అదనం. అయితే, 2018లో రష్యా సుఖోయ్‌తో ఉమ్మడి స్టెల్త్ ఫైటర్ ప్రాజెక్ట్ నుండి భారతదేశం చివరకు వైదొలిగింది.

2018 అక్టోబరులో, భారతదేశం రష్యాతో US$5.43 బిలియన్ల విలువైన చారిత్రాత్మక ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది. అమెరికా దేశపు CAATSA చట్టాన్ని పట్టించుకోకుండా, ఐదు యూనిట్ల S-400 ట్రయంఫ్ సర్ఫేస్-టు-ఎయిర్ క్షిపణి రక్షణ వ్యవస్థలను కొనుగోలు చేసింది. ఇది ప్రపంచంలోని అత్యుత్తమ క్షిపణి రక్షణ వ్యవస్థలలో ఒకటి. భారతదేశం రష్యా నుండి S-400 క్షిపణి రక్షణ వ్యవస్థను కొనుగోలు చేయాలనే నిర్ణయంపై, భారతదేశంపై ఆంక్షలు విధిస్తామని అమెరికా బెదిరించింది.

భారతదేశం, రష్యాలు అనేక ప్రధాన ఉమ్మడి సైనిక కార్యక్రమాలు నిర్వహిస్తున్నాయి. వాటిలో:

* బ్రహ్మోస్ క్రూయిజ్ క్షిపణి కార్యక్రమం
* సుఖోయ్ Su-30MKI కార్యక్రమం ( హిందూస్తాన్ ఏరోనాటిక్స్ ద్వారా 230 విమానాలను నిర్మిస్తున్నారు)
* KA-226T ట్విన్-ఇంజన్ యుటిలిటీ హెలికాప్టర్లు
* అనేక యుద్ధనౌకలు

అదనంగా, భారతదేశం రష్యా నుండి వివిధ సైనిక హార్డ్‌వేర్‌లను కొనుగోలు/లీజుకు తీసుకుంది:

* S-400 ట్రయంఫ్
* కామోవ్ కా-226 200 ను మేక్ ఇన్ ఇండియాలో భాగంగా భారతదేశంలో తయారు చేయనున్నారు.
* 1000 కి పైగా సామర్థ్యం గల T-90S భీష్మ భారతదేశంలో నిర్మించబడుతుంది.
* అకులా-II అణు జలాంతర్గామి (లీజు గడువు ముగిసినప్పుడు కొనుగోలు చేసే అవకాశంతో 2 లీజుకు ఇవ్వబడతాయి)
* INS విక్రమాదిత్య విమాన వాహక నౌక కార్యక్రమం
* Tu-160 బాంబర్లు (ప్రణాళిక చేయబడింది, పంపిణీ చేయబడలేదు)
* మిగ్-29 యొక్క US$900 మిలియన్ల ఆధునీకరణ
* మిల్ మి-17 (80 ఆర్డర్లు) ఇంకా సర్వీసులో ఉన్నాయి.
* ఇల్యుషిన్ ఇల్-76 కాండిడ్ (6 ఇజ్రాయెల్ ఫాల్కాన్ రాడార్‌కు అమర్చడానికి ఆర్డర్ చేయబడింది)
* తజికిస్తాన్‌లోని ఫార్ఖోర్ వైమానిక స్థావరాన్ని ప్రస్తుతం భారత వైమానిక దళం, తజికిస్తాన్ వైమానిక దళం సంయుక్తంగా నిర్వహిస్తున్నాయి.

2023 మార్చి 29న న్యూఢిల్లీలో రష్యా భద్రతా మండలి కార్యదర్శి నికోలాయ్ పాత్రుషేవ్, భారత ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోదీ
### రష్యా-ఉక్రెయిన్ యుద్ధం

ఉక్రెయిన్‌తో కొనసాగుతున్న వివాదం అంతర్జాతీయ ఆంక్షలకు దారితీసినప్పటికీ, తమ ఒప్పంద బాధ్యతలను నెరవేర్చామని, S-400 వాయు రక్షణ వ్యవస్థతో సహా అన్ని ఆయుధ వ్యవస్థలను షెడ్యూల్ ప్రకారం అందజేసామనీ రష్యా తెలిపింది. అలాగే, భారతదేశంలో AK-203 అస్సాల్ట్ రైఫిళ్ళ సీరియల్ ఉత్పత్తి 2022 చివరిలో-2023 ప్రారంభంలో ప్రారంభమవుతుందని ఆశిస్తున్నట్లు మాస్కో తెలిపింది. ఫెడరల్ సర్వీస్ ఫర్ మిలిటరీ టెక్నికల్ కోఆపరేషన్ (FSMTC) అధిపతి డిమిత్రి షుగేవ్ మాట్లాడుతూ, రష్యా వైపు నుండి సహకారానికి సిద్ధంగా ఉందని, ఆధునిక రకాల సైనిక పరికరాల ఉమ్మడి అభివృద్ధి, ఉత్పత్తిపై ఇప్పటికే ప్రతిపాదనలను సమర్పించిందనీ "మేక్ ఇన్ ఇండియా" సూత్రాన్ని చురుకుగా ఉపయోగిస్తుందని అన్నారు. ఆర్మీ-2022 ఫోరమ్‌లో, రష్యన్ వైపు సహకారానికి తన సంసిద్ధతను ప్రకటించింది. ఆధునిక రకాల సైనిక పరికరాల ఉమ్మడి అభివృద్ధి, ఉత్పత్తికి ప్రతిపాదనలను సమర్పించింది. అవి "భవిష్యత్తులో ప్రధాన యుద్ధ ట్యాంక్, పదాతిదళ పోరాట వాహనం, ఐదవ తరం విమానం, డీజిల్-ఎలక్ట్రిక్ జలాంతర్గాములు, ఇతర రకాల ఆధునిక ఆయుధాలు." దూర ప్రాచ్యంలో రష్యా జరిపిన సైనిక వ్యాయామం Vostok-2022 కి రష్యా అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్ హాజరయ్యాడు. రష్యన్ దళాలతో పాటు, ఈ విన్యాసాలలో భారతదేశం నుండి సైనిక దళాలు కూడా పాల్గొన్నాయి. 2023 లో రష్యా, భారతదేశం అనేక ఉమ్మడి సైనిక విన్యాసాలు నిర్వహించాలని ప్రణాళిక వేసాయి. ఇంద్ర మిలిటరీ ప్రాజెక్ట్‌లో భాగంగా దక్షిణ మిలిటరీ జిల్లాలో వ్యాయామాలు జరిగాయి. దీనిని మొదట 2003 లో నిర్వహించారు. రాబోయే సంవత్సరానికి ఈ దేశాలు "ఏవియాఇంద్రా" అనే కార్యక్రమాన్ని కూడా నిర్వహించాలని ప్రణాళిక వేసాయి.

2022 అక్టోబరు 18న, భారత-రష్యన్ సంస్థ బ్రహ్మోస్ డైరెక్టర్ జనరల్ ఉమ్మడి ప్రాజెక్టులో భాగంగా అభివృద్ధి చేస్తున్న బ్రహ్మోస్ NG క్షిపణి పరీక్ష సమయం గురించి రష్యన్ జర్నలిస్టులకు తెలియజేశారు. అతని ప్రకారం, "క్షిపణి పరీక్షలు 2024లో జరగనున్నాయి." ప్రస్తుతానికి, డిజైన్ ఇంజనీర్లు ఆయుధాల పథకంపై పని చేస్తున్నారు. చీఫ్ డైరెక్టర్ ఆశించినట్లుగా, ప్రాజెక్టు రక్షణ మాస్కోలో NPO మాషినోస్ట్రోయెనియా స్థలంలో జరగాలి.

2023లో, రష్యా బాల్టిక్ షిప్‌యార్డ్ "యంటార్"లో రూపొందించబడిన ప్రాజెక్ట్ 11356 యొక్క ఫ్రిగేట్ "తుషిల్", ఫ్రిగేట్ "తమాల"లను భారతదేశానికి సరఫరా చేయాలని ప్రణాళిక వేసింది. ప్రారంభంలో, వీటిని రష్యన్ నేవీ కోసం నిర్మించారు. కానీ ఉక్రెయిన్, ఇంజిన్‌లను అందించడానికి నిరాకరించడంతో, ఓడలను భారత వైపు సిద్ధం చేస్తున్నారు. ఫ్రిగేట్ "తుషిల్" 2021 అక్టోబరులో ప్రారంభించబడింది. "తమాల", ప్రణాళిక ప్రకారం 2022 చివరిలో ప్రారంభించబడుతుంది. 2025 మార్చి 7న సంతకం చేసిన ఒప్పందంలో, భారతదేశం తన సోవియట్ కాలం నాటి T-72 ట్యాంకుల కోసం అధునాతన 1,000 HP ఇంజిన్‌లను కొనుగోలు చేసింది. దీని ద్వారా దాని యుద్ధభూమి సామర్థ్యాలను మెరుగుపరిచింది. ఈ ఒప్పందంలో దేశీయ ఉత్పత్తి కోసం భారతదేశానికి సాంకేతిక బదిలీ కూడా ఉంది. ఉక్రెయిన్ యుద్ధం కొనసాగుతున్నప్పటికీ, రష్యా భారతదేశానికి కీలకమైన రక్షణ సరఫరాదారుగా కొనసాగింది.

## ఆర్థిక సంబంధాలు

2022 సెప్టెంబరు 22న న్యూయార్క్ నగరంలో బ్రిక్స్ (బ్రెజిల్, రష్యా, ఇండియా, చైనా, దక్షిణాఫ్రికా) విదేశాంగ మంత్రుల సమావేశం.
రెండు దేశాల మధ్య ఆర్థిక సంబంధాలను నిర్వహించే ద్వైపాక్షిక సంస్థలలో IRIGC, ఇండో-రష్యన్ ఫోరం ఆన్ ట్రేడ్ అండ్ ఇన్వెస్ట్‌మెంట్, ఇండియా-రష్యా బిజినెస్ కౌన్సిల్, ఇండియా-రష్యా ట్రేడ్, ఇన్వెస్ట్‌మెంట్ అండ్ టెక్నాలజీ ప్రమోషన్ కౌన్సిల్, ఇండియా-రష్యా CEO ల కౌన్సిల్, ఇండియా-రష్యా చాంబరు ఆఫ్ కామర్స్ ఉన్నాయి.

రెండు ప్రభుత్వాలు సంయుక్తంగా ఒక ఆర్థిక వ్యూహాన్ని అభివృద్ధి చేశాయి. ఇందులో భవిష్యత్తులో ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యాన్ని పెంచడానికి అనేక ఆర్థిక భాగాలను ఉపయోగించడం జరుగుతుంది. వీటిలో భారతదేశం, EEU మధ్య FTA అభివృద్ధి, పెట్టుబడుల ప్రచారం, రక్షణపై ద్వైపాక్షిక ఒప్పందం, IRIGCలో అంతర్నిర్మితమైన కొత్త ఆర్థిక ప్రణాళిక విధానం, కస్టమ్స్ విధానాల సరళీకరణ, అణు, చమురు, గ్యాస్‌తో సహా ఇంధన వాణిజ్య విస్తరణలో కొత్త దీర్ఘకాలిక ఒప్పందాలు ఉన్నాయి. చివరగా, చమురు, గ్యాస్, ముడి వజ్రాలు వంటి కీలక రంగాలలో దీర్ఘకాలిక సరఫరాదారు ఒప్పందాలు. రోస్‌నెఫ్ట్, గాజ్‌ప్రోమ్, ఎస్సార్, అల్రోసా వంటి కంపెనీలు వరుసగా దీర్ఘకాలిక సరఫరాదారులుగా వ్యవహరిస్తాయి.

రష్యా, భారతదేశం బ్యాంకింగ్ రంగంలో విజయవంతంగా సహకరించుకుంటున్నాయి. 2010లో, రష్యన్ ఫెడరేషన్ న్యూఢిల్లీలో స్బెర్‌బ్యాంక్ కార్యాలయాన్ని ప్రారంభించింది. గత సంవత్సరం, ఈ శాఖను మూలధనీకరించారు. ఇప్పటికి ఈ శాఖ యొక్క ఈక్విటీ $100 మిలియన్లకు చేరుకుంది. 2022లో, ముంబైలో రెండవ కార్యాలయాన్ని ప్రారంభించడానికి భారతదేశంలోని బ్యాంకింగ్ నియంత్రణ సంస్థ నుండి రష్యా అనుమతి పొందింది. 2022 ఆగస్టు 2న, భారతదేశంలోని రష్యన్ రాయబారి రష్యన్ మార్కెట్లో, ముఖ్యంగా భారతీయ ఔషధ ఉత్పత్తులు, తోలు వస్తువులు, వస్త్రాలు, వ్యవసాయ వస్తువులలో ఉనికిపై భారతదేశపు ఆసక్తిని ప్రకటించారు. 2023లో ఈ ప్రాజెక్టును అమలు చేయాలని దేశాలు యోచిస్తున్నాయి.

2025 నాటికి రెండు దేశాలు $30 బిలియన్ల పెట్టుబడి లక్ష్యాన్ని నిర్దేశించుకున్నాయి. 2018 నాటికి లక్ష్యాన్ని చేరుకున్నందున, భారతదేశం, రష్యా ఈ సంఖ్యను $50 బిలియన్లకు పెంచాలని భావిస్తున్నాయి. భారతదేశం రష్యన్ కంపెనీల కోసం ఒక ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలిని ఏర్పాటు చేయాలని కూడా ప్రతిపాదించింది.

2023 ఆగస్టు 24న మాస్కోలో వీడియో లింక్ ద్వారా దక్షిణాఫ్రికాలో జరిగిన 15వ బ్రిక్స్ శిఖరాగ్ర సమావేశంలో పాల్గొన్న వారిని ఉద్దేశించి పుతిన్ ప్రసంగించారు.
2022 మార్చిలో, ఉక్రెయిన్‌పై దాడి తర్వాత పాశ్చాత్య దేశాలు రష్యాపై ఆర్థిక ఆంక్షలు విధించినప్పుడు, చాలా రష్యన్ బ్యాంకులు SWIFT, Visa/Mastercard నుండి మినహాయించబడినందున భారతదేశం, రష్యా ప్రత్యామ్నాయ చెల్లింపు వ్యవస్థలను అన్వేషించాయి. రెండు దేశాల అధికారులు RuPay, MIR కార్డులను అంగీకరించడం గురించి చర్చిస్తున్నారు. రిజర్వ్ బ్యాంక్ ఆఫ్ ఇండియా, బ్యాంక్ ఆఫ్ రష్యా స్వతంత్ర రూపాయి-రూబుల్ మార్పిడి వ్యవస్థ ద్వారా ఆర్థిక లావాదేవీలను సులభతరం చేయడానికి ప్రయత్నిస్తున్నాయి. ముఖ్యంగా భారతదేశం ద్వారా సన్‌ఫ్లవర్ ఆయిల్ కొనుగోలు, రష్యన్ ఫెడరేషన్ ద్వారా పెట్రోలియం ఉత్పత్తులు, ఎరువుల ఎగుమతి కోసం దీన్ని వాడాలనే ఆలోచన ఉంది. భారతదేశం తన రక్షణ పరికరాలు, విడిభాగాల కోసం కూడా రష్యాపై చాలా ఆధారపడి ఉంటుంది. అదనంగా, ఇండియన్ ఆయిల్ కార్పొరేషన్ రష్యా లోని రోస్‌నెఫ్ట్ నుండి ప్రపంచ ధరల కంటే 20% తక్కువకు 3 మిలియన్ బ్యారెళ్ల చమురును కొనుగోలు చేయడానికి ఒక ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకున్నట్లు తెలిసింది.

భారతదేశానికి ప్రయాణించే రష్యన్ల కోసం ఇటీవల వీసా నియమ మార్పులను భారతదేశం సరళీకరించినందున, పర్యాటకుల సంఖ్య 22% పైగా పెరిగింది. 2011లో మాస్కో, వ్లాడివోస్టాక్, సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్‌లోని భారత కాన్సులేట్‌లు 1,60,000 వీసాలను జారీ చేశాయి. ఇది 2010తో పోలిస్తే 50% కంటే ఎక్కువ. రెండు దేశాల అధికారులు తమ దేశాల సంబంధిత ఐటీ పరిశ్రమల మధ్య సహకారాన్ని ఎలా పెంచుకోవాలో చర్చించారు. రష్యా కమ్యూనికేషన్ మంత్రి నికోలాయ్ నికిఫోరోవ్ ఒక ఇంటర్వ్యూలో ఇలా అన్నాడు, "ఐటీ ఉత్పత్తులు, సాఫ్ట్‌వేర్ అభివృద్ధి సాంప్రదాయకంగా భారతదేశానికి బలమైన అంశం. ఈ రంగంలో సాధ్యమయ్యే ఉమ్మడి ప్రాజెక్టులను, రష్యన్, భారతీయ కంపెనీల మధ్య సన్నిహిత సంబంధాలను మేము స్వాగతిస్తున్నాము."

2024 లో రష్యాకు మరిన్ని మానవ వనరులు అవసరం కావడంతో, రష్యా మొదటి ఉప ప్రధాన మంత్రి డెనిస్ మంటురోవ్ 25 వ ఇండియా-రష్యా ఇంటర్ గవర్నమెంటల్ కమిషన్ సమావేశంలో, రష్యన్ కంపెనీలలో భవిష్యత్తులో ఉపాధిని సులభతరం చేయడానికి రష్యన్ వృత్తి శిక్షణా కార్యక్రమాల ద్వారా భారతీయ కార్మికులను నైపుణ్యాలతో సిద్ధం చేయడానికి భారతదేశం, రష్యా చర్చలు జరుపుతున్నాయని ప్రకటించారు. "ఇప్పుడు రష్యాకు ఉన్న విదేశీ ఆర్థిక భాగస్వాములలో భారతదేశం రెండవ స్థానంలో ఉంది. ఈ సంవత్సరం కూడా సానుకూల ధోరణి కొనసాగుతోంది" అని ఆయన అన్నాడు.

### రష్యన్ సహకారం, మేక్ ఇన్ ఇండియా చొరవ

2014లో న్యూఢిల్లీలో జరిగిన ప్రపంచ వజ్ర సదస్సులో ప్రధాన మంత్రి మోదీ, అధ్యక్షుడు పుతిన్
భారతదేశం ప్రస్తుతం ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద వజ్రాల కటింగ్ & పాలిషింగ్ కేంద్రంగా ఉంది. నిబంధనలు, సుంకాలను తగ్గించడం ద్వారా వజ్రాలలో తమ ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యాన్ని క్రమబద్ధీకరించడానికి రెండు దేశాలు అంగీకరించాయి. భారత ప్రధాన మంత్రి మోడీ ఒక ఇంటర్వ్యూలో మాట్లాడుతూ, "నేను అధ్యక్షుడు పుతిన్‌కు మూడు ప్రతిపాదనలు చేశాను. మొదట, అల్రోసా మరిన్ని భారతీయ కంపెనీలతో ప్రత్యక్ష దీర్ఘకాలిక ఒప్పందాలు చేసిఉకోవాలని నేను కోరుకుంటున్నాను. వారు ఈ దిశగా పయనిస్తున్నారని తెలిసి నేను సంతోషంగా ఉన్నాను. రెండవది, అల్రోసా, ఇతరులు మా వజ్రాల మార్కెట్‌లో నేరుగా వ్యాపారం చేయాలని నేను కోరుకుంటున్నాను. మైనింగ్ కంపెనీలు కన్సైన్‌మెంట్ ప్రాతిపదికన వజ్రాలను వర్తకం చేయగల, అమ్ముడుపోని వాటిని తిరిగి ఎగుమతి చేయగల ప్రత్యేక నోటిఫైడ్ జోన్‌ను సృష్టించాలని మేము నిర్ణయించుకున్నాము. మూడవది, రష్యా భారతదేశానికి ముడి వజ్రాలను పంపడానికీ, అదనపు సుంకాలు లేకుండా పాలిష్ చేసిన వజ్రాలను తిరిగి దిగుమతి చేసుకోవడానికీ వీలుగా నియంత్రణను సంస్కరించాలని నేను కోరాను". క్రమబద్ధీకరించబడిన విధానాలు, చొరవల ద్వారా విశ్లేషకులు ఈ ప్రాంతంలో ద్వైపాక్షిక వాణిజ్యం గణనీయంగా పెరుగుతుందని అంచనా వేస్తున్నారు.

" స్మార్ట్ సైట్స్ ", DMIC, ఏరోస్పేస్ రంగం, వాణిజ్య అణు రంగం, సహ-అభివృద్ధి, సహ-ఉత్పత్తి ద్వారా రష్యన్ సైనిక ఉత్పత్తుల తయారీలో మెరుగుదలలో పాల్గొనడం ద్వారా భారతదేశం తన " మేక్ ఇన్ ఇండియా " చొరవపై సహకరిస్తామని రష్యా ప్రకటించింది. ఢిల్లీ, ముంబైలను రైల్వేలు, హైవేలు వగైరాలతో పరస్పరం అనుసంధానించే $100 బిలియన్లకు పైబడిన DMIC మౌలిక సదుపాయాల ప్రాజెక్టులో పాల్గొనడానికి రష్యా అంగీకరించింది. రష్యా అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్ ఒక ఇంటర్వ్యూలో మాట్లాడుతూ, భారతదేశంలో స్మార్ట్ సిటీని నిర్మించడం, "రష్యన్ టెక్నాలజీల ఆధారంగా స్మార్ట్ సిటీ" అని తన ప్రభుత్వ ప్రాధాన్యతలలో ఒకటి. ఉఫా, కజాన్, రోస్టోవ్‌లలో స్మార్ట్ సిటీ ప్రాజెక్టులలో దాని మునుపటి అనుభవం కారణంగా AFK సిస్టెమా ఈ ప్రాజెక్టులో పాల్గొన్న ప్రాథమిక రష్యన్ కంపెనీ కావచ్చు.

సుఖోయ్ సూపర్‌జెట్ 100, MS-21, FGFA, MTA, కామోవ్ కా-226 వంటి విమానాలను సహ-అభివృద్ధి చేయడానికి, సహ-ఉత్పత్తి చేయడానికి ఏరోస్పేస్ రంగంలో కలిసి పనిచేయడానికీ రెండు దేశాలు అంగీకరించాయి. సహ-అభివృద్ధి చేసిన కొన్ని విమానాలను మూడవ దేశాలకు, విదేశీ మార్కెట్లకు సంయుక్తంగా ఎగుమతి చేస్తారు. రష్యా UAC అధ్యక్షుడు మిఖాయిల్ పోగోస్యాన్ ఒక ఇంటర్వ్యూలో మాట్లాడుతూ, "2030 నాటికి భారతదేశంలో దాదాపు 100 ప్రయాణీకుల విమానాలను విక్రయించాలని మేము యోచిస్తున్నాము. భారతదేశంలో ఈ రకం విమానాల మార్కెట్‌లో 10 శాతం వాటా మేం చేజిక్కించుకుంటాం" అని, "సైనిక విమానయానంలో రష్యన్-భారతీయ సహకారం యొక్క అపూర్వమైన పరిధి వలన, పౌర విమానయానంలో ఉమ్మడి ప్రాజెక్టులను చేపట్టడానికి అవసరమైన శాస్త్రీయ, ఇంజనీరింగ్ ప్రాతిపదిక ఏర్పడింది." అనీ అన్నాడు.

### ఇంధన రంగంలో సహకారం

2023 లో, రష్యా 40% వాటాతో భారతదేశానికి అతిపెద్ద చమురు సరఫరాదారుగా ఉంది.
భారత-రష్యన్ ద్వైపాక్షిక సంబంధాలలో ఇంధన రంగం ఒక ముఖ్యమైన రంగం. 2001లో, ONGC-విదేశ్ రష్యన్ ఫెడరేషన్‌లోని సఖాలిన్-I చమురు, గ్యాస్ ప్రాజెక్టులో 20% వాటాను కొనుగోలు చేసింది. ఈ ప్రాజెక్టులో దాదాపు US$1.7 బిలియన్లను పెట్టుబడి పెట్టింది. రష్యన్ కంపెనీ అయిన గాజ్‌ప్రోమ్, గ్యాస్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా బంగాళాఖాతంలో ఒక బ్లాక్‌ను సంయుక్తంగా అభివృద్ధి చేయడంలో సహకరించుకున్నాయి. 1000 MW సామర్థ్యం గల రెండు యూనిట్లతో కూడిన కూడంకుళం అణు విద్యుత్ ప్రాజెక్టు భారత-రష్యన్ అణుశక్తి సహకారానికి మంచి ఉదాహరణ. ఇంధన రంగంలో సహకారాన్ని విస్తరించడానికి ఇరుపక్షాలు ఆసక్తిని వ్యక్తం చేశాయి. 2008 డిసెంబరులో, రష్యా అధ్యక్షుడు న్యూఢిల్లీ పర్యటన సందర్భంగా భారతదేశంలో పౌర అణు రియాక్టర్లను నిర్మించడానికి రష్యా, భారతదేశం ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి.

2012లో గాజ్‌ప్రోమ్ గ్రూప్, భారతదేశానికి చెందిన గెయిల్ 20 సంవత్సరాల కాలానికి సంవత్సరానికి 2.5 మిలియన్ టన్నుల ఎల్‌ఎన్‌జి రవాణాకు అంగీకరించాయి. ఈ ఒప్పందం కింద ఎల్‌ఎన్‌జి రవాణా, 2017 - 2021 మధ్య ఎప్పుడైనా ప్రారంభమయ్యే అవకాశం ఉంది. భారత చమురు కంపెనీలు రష్యా చమురు రంగంలో పెట్టుబడులు పెట్టాయి. దీనికి ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ ONGC-విదేశ్, ఇది సఖాలిన్-1 వంటి చమురు క్షేత్రాలలో ప్రధాన వాటాలతో $8 బిలియన్లకు పైగా పెట్టుబడి పెట్టింది. రెండు ప్రభుత్వాలు విడుదల చేసిన సంయుక్త ప్రకటనలో, "రష్యన్ ఫెడరేషన్ భూభాగంలో కొత్త చమురు, గ్యాస్ క్షేత్రాలకు సంబంధించిన ప్రాజెక్టులలో భారతీయ కంపెనీలు బలంగా పాల్గొంటాయని భావిస్తున్నారు. రష్యన్ ఫెడరేషన్‌ను భారతదేశంతో అనుసంధానిస్తూ హైడ్రోకార్బన్ పైప్‌లైన్ వ్యవస్థను నిర్మించే అవకాశాలను పక్షాలు అధ్యయనం చేస్తాయి."

ఉక్రెయిన్‌పై రష్యా దండయాత్ర సమయంలో, భారతదేశం చాలా రాయితీతో కూడిన రష్యన్ చమురును దిగుమతి చేసుకుంది. మే నెలలో రష్యా భారతదేశానికి రెండవ అతిపెద్ద చమురు సరఫరాదారుగా ఎదిగి, సౌదీ అరేబియాను మూడవ స్థానానికి నెట్టివేసింది. అయితే ఇప్పటికీ నంబరు 1 స్థానంలో ఉన్న ఇరాక్ కంటే రష్యా వెనుకబడే ఉందని వాణిజ్య వనరుల డేటా చూపిస్తోంది. భారతదేశపు ముడి చమురు దిగుమతుల్లో రష్యా వాటా 18%. రష్యాపై భారత ఇంధన ఆధారపడటం పెరిగింది, రష్యన్ ద్రవ వాయువు, ముడి చమురు, బొగ్గు దిగుమతులు 2022 మొదటి అర్ధభాగంలో దాదాపు US$5 బిలియన్లకు చేరుకున్నాయి. 2023 జనవరి తర్వాత రష్యా, ఇరాక్‌ స్థానంలో భారతదేశానికి అగ్రశ్రేణి చమురు సరఫరాదారుగా మారింది. నవంబరులో రష్యా నుండి భారతదేశపు చమురు దిగుమతులు వరుసగా 5వ నెల పెరిగాయి. భారతదేశపు మొత్తం 4 మిలియన్ bpd చమురు దిగుమతిలో 23% వాటా రష్యాదే. ఇది అక్టోబరులో రష్యా నుండి చేసుకున్న దిగుమతుల కంటే 4% ఎక్కువ.

రష్యా రాబోయే 20 సంవత్సరాలలో 20 కి పైగా అణు రియాక్టర్లను నిర్మించడానికి అంగీకరించింది. రష్యా అధ్యక్షుడు ఒక ఇంటర్వ్యూలో ఇలా అన్నారు, "భారతదేశంలో 20 కి పైగా అణు విద్యుత్ యూనిట్లను నిర్మించే ప్రణాళికలు ఇందులో ఉన్నాయి. అలాగే రష్యా రూపొందించిన అణు విద్యుత్ కేంద్రాలను మూడోదేశంలో నిర్మించడంలో సహకారం, సహజ యురేనియం ఉమ్మడి వెలికితీత, అణు ఇంధన ఉత్పత్తి, వ్యర్థాల తొలగింపులో సహకారం ఉన్నాయి." 2025 జూన్ లో, US సెనెటర్లలో ఎక్కువ మంది రష్యాపై ద్వితీయ ఆంక్షలకు మద్దతు ఇచ్చారు. ఇది రష్యన్ చమురు, సహజ వాయువు, యురేనియం, ఇతర ఎగుమతులను కొనుగోలు చేసే దేశాలపై 500% సుంకాలను విధిస్తుంది. భారతదేశం రష్యానుండి ఇంధనం కొనే ప్రధాన వినియోగదారులలో ఒకటి.

మాస్కోలో జరిగిన 2015 భారత-రష్యన్ శిఖరాగ్ర సమావేశంలో భారత-రష్యన్ పత్రాలపై సంతకం చేయడం.
### చెన్నై–వ్లాడివోస్టాక్ మారిటైమ్ కారిడార్

భారతదేశం ఆర్కిటిక్ వైపు చూస్తోంది. రెండు దేశాల మధ్య ఉత్తర, తూర్పు భాగాలలో విస్తృత సహకారం గురించి చర్చించింది. "వ్లాడివోస్టాక్, చెన్నైల మధ్య తూర్పు సముద్ర కారిడార్ ఇప్పుడు పనిచేస్తోంది. ముడి చమురు, లోహం, వస్త్రాలను రవాణా చేసే కంటైనర్ నౌకలు భారత ఓడరేవులకు రావడం ప్రారంభించాయి" అని సోనోవాల్ 2024లో విలేకరులతో అన్నారు. వస్తువులను రవాణా చేయడానికి పట్టే 40 రోజుల కంటే ఎక్కువ సమయంతో పోలిస్తే ఇది 16–24 రోజులకు తగ్గుతుంది.

### ఉత్తర–దక్షిణ రవాణా కారిడార్

నార్త్-సౌత్ ట్రాన్స్‌పోర్ట్ కారిడార్ అనేది భారతదేశం, రష్యా, ఇరాన్, యూరప్, మధ్య ఆసియాల మధ్య సరుకు రవాణా కోసం నిర్మించే ఓడ, రైలు, రోడ్డు మార్గం. ఈ మార్గంలో ప్రధానంగా భారతదేశం, ఇరాన్, అజర్‌బైజాన్, రష్యా నుండి ఓడ, రైలు, రోడ్డు ద్వారా సరుకు రవాణా ఉంటుంది. ఈ కారిడార్ లక్ష్యం ముంబై, మాస్కో, టెహ్రాన్, బాకు, బందర్ అబ్బాస్, ఆస్ట్రాఖాన్, బందర్ అన్జాలి మొదలైన ప్రధాన నగరాల మధ్య వాణిజ్య కనెక్టివిటీని పెంచడం. 2014 లో రెండు మార్గాలలో డ్రై రన్‌లు నిర్వహించారు. మొదటిది ముంబై నుండి బాకు ద్వారా బందర్ అబ్బాస్. రెండవది ముంబై నుండి ఆస్ట్రాఖాన్ ద్వారా బందర్ అబ్బాస్, టెహ్రాన్, బందర్ అన్జాలి. కీలకమైన అడ్డంకులను గుర్తించడం, పరిష్కరించడం ఈ అధ్యయనం లక్ష్యం. రవాణా ఖర్చులు "15 టన్నుల సరుకుకు తగ్గుదల $2,500 దాకా" ఉందని ఫలితాలు చూపించాయి. పరిశీలనలో ఉన్న ఇతర మార్గాలలో అర్మేనియా, కజకిస్తాన్, తుర్క్మెనిస్తాన్ ఉన్నాయి. 2019 సెప్టెంబరు 5న, రష్యా లోని దూర తూర్పు ప్రాంత అభివృద్ధి కోసం భారతదేశం 1 బిలియన్ USD లైన్ ఆఫ్ క్రెడిట్ (రాయితీ రుణాలు )ను వాగ్దానం చేసింది.

భారతదేశం నుండి రష్యన్ దిగుమతులు $3.1 బిలియన్లు. ఇది, దాని మొత్తం దిగుమతుల్లో 1%, 2014లో భారతదేశపు మొత్తం ఎగుమతుల్లో 0.7%. భారతదేశం నుండి రష్యాకు ఎగుమతి చేయబడిన 10 ప్రధాన వస్తువులు ఇవి:

| రష్యాకు భారత వస్తువుల ఎగుమతులు (2014) [ నవీకరణ అవసరం ] |
| --- |
| ఉత్పత్తి వర్గం | పరిమాణం ($ మిలియన్) |
| ఫార్మాస్యూటికల్స్ | $819.1 |
| ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు | $382.3 |
| యంత్రాలు, ఇంజిన్లు, పంపులు | $159.4 |
| ఇనుము, ఉక్కు | $149.1 |
| దుస్తులు (అల్లినవి లేదా కుట్టుపని కాదు) | $135.7 (అంటే) |
| కాఫీ, టీ, సుగంధ ద్రవ్యాలు | $131.7 (అంటే) |
| పొగాకు | $113.9 |
| వాహనాలు | $111.1 |
| నిట్ లేదా క్రోషె దుస్తులు | $97.9 (అమ్మకం ధర) |
| ఇతర ఆహార సన్నాహాలు | $77.7 (అంటే) |

2014లో భారతదేశానికి రష్యా ఎగుమతులు $6.2 బిలియన్లు. ఇది, దాని మొత్తం ఎగుమతుల్లో 1.3%, భారతదేశపు మొత్తం దిగుమతుల్లో 0.9%. రష్యా నుండి భారతదేశానికి ఎగుమతి చేయబడిన 10 ప్రధాన వస్తువులు ఇవి:

| భారతదేశానికి రష్యన్ వస్తువుల ఎగుమతులు (2014) [ నవీకరణ అవసరం ] |
| --- |
| ఉత్పత్తి వర్గం | పరిమాణం ($ మిలియన్) |
| రత్నాలు, విలువైన లోహాలు, నాణేలు | $1100.0 |
| యంత్రాలు, ఇంజిన్లు, పంపులు | $707.4 |
| ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు | $472.7 ($472.7) |
| ఎరువులు | $366.8 |
| వైద్య, సాంకేతిక పరికరాలు | $302.7 (అంటే) |
| నూనె | $223.8 ($223.8) |
| ఇనుము, ఉక్కు | $167.4 |
| కాగితం | $136.8 |
| అకర్బన రసాయనాలు | $127.4 |
| ఉప్పు, సల్ఫర్, రాయి, సిమెంట్ | $105.1 |

### స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందం

భారతదేశం, యురేషియన్ ఎకనామిక్ యూనియన్ మధ్య స్వేచ్ఛా వాణిజ్య ఒప్పందం కోసం అధికారిక ప్రక్రియ 2014లో న్యూఢిల్లీలో జరిగిన భారత-రష్యన్ శిఖరాగ్ర సమావేశంలో ప్రారంభమైంది.
దిగువ పట్టిక ఇటీవలి భారత-రష్యన్ ద్వైపాక్షిక వాణిజ్య పనితీరును చూపుతుంది:

| భారత–రష్యన్ వాణిజ్యం (2009–12) |
| --- |
| సంవత్సరం | వాణిజ్య పరిమాణం (బిలియన్ డాలర్లు) | వార్షిక మార్పు |
| 2009 | $7.46  |  |
| 2010 | $8.53  | +14.34% |
| 2011 | $8.87  | +3.98% |
| 2012 | $11.04  | +24.50% |

## శాస్త్రీయ సంబంధాలు

గ్లోనాస్ సహకారం, ఉపయోగం కోసం భారతదేశం, రష్యా రెండూ ఒప్పందాలపై సంతకం చేశాయి.
ఇంటిగ్రేటెడ్ లాంగ్-టర్మ్ ప్రోగ్రామ్ ఆఫ్ కో-ఆపరేషన్ (ILTP) కింద సైన్స్ & టెక్నాలజీ రంగంలో కొనసాగుతున్న సహకారం భారతదేశం, రష్యా రెండింటికీ ఈ రంగంలో అతిపెద్ద సహకార కార్యక్రమం. ILTPని భారతదేశం వైపు నుండి సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ విభాగం, రష్యా వైపు నుండి సైన్స్ అండ్ ఎడ్యుకేషన్ మంత్రిత్వ శాఖ అకాడమీ ఆఫ్ సైన్సెస్, పరిశ్రమ వాణిజ్య మంత్రిత్వ శాఖలు సమన్వయం చేస్తాయి. SARAS డ్యూయెట్ ఎయిర్‌క్రాఫ్ట్, సెమీకండక్టర్ ఉత్పత్తులు, సూపర్ కంప్యూటర్లు, పాలీ-వ్యాక్సిన్‌లు, లేజర్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ, భూకంప శాస్త్రం, అధిక-స్వచ్ఛత పదార్థాలు, సాఫ్ట్‌వేర్ & IT, ఆయుర్వేద అభివృద్ధి ILTP కింద సహకారానికి ప్రాధాన్యతనిచ్చే కొన్ని రంగాలు. ఈ కార్యక్రమం కింద, ఉమ్మడి పరిశోధన, అభివృద్ధి పనులపై దృష్టి పెట్టడానికి ఎనిమిది ఉమ్మడి భారతీయ-రష్యన్ కేంద్రాలను స్థాపించారు. భారతదేశంలో నాన్-ఫెర్రస్ లోహాలు, యాక్సిలరేటర్లు, లేజర్‌లపై మరో రెండు ఉమ్మడి కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేయబడుతున్నాయి. అత్యాధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఞానాలను మార్కెట్‌కు తీసుకురావడానికి మాస్కోలో ఉన్న ఒక ఉమ్మడి సాంకేతిక కేంద్రం కూడా ప్రాసెసింగ్ దశలో ఉంది. సహకారాన్ని సమీక్షించి, దానికి మరింత దిశానిర్దేశం చేయడానికి ILTP జాయింట్ కౌన్సిల్ 2007 అక్టోబరు 11-12 తేదీలలో మాస్కోలో సమావేశమైంది. 2007 ఆగస్టులో, శాస్త్రీయ సహకారాన్ని కొనసాగించడానికి సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ విభాగం, రష్యన్ ఫౌండేషన్ ఆఫ్ బేసిక్ రీసెర్చ్, మాస్కో మధ్య ఒక అవగాహన ఒప్పందం కుదిరింది.

అంతరిక్షంలో సోవియట్ యూనియన్, భారతదేశాల మధ్య సహకారానికి సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది. ఉదాహరణలలో భారతదేశపు మొట్టమొదటి ఉపగ్రహం ఆర్యభట్ట. దీనిని సోవియట్ యూనియన్ 1975 ఏప్రిల్ 19న కాస్మోస్-3M లాంచ్ వెహికల్ ఉపయోగించి కపుస్టిన్ యార్ నుండి ప్రయోగించింది. అంతరిక్షాన్ని సందర్శించిన ఏకైక భారతీయుడు రాకేష్ శర్మను కూడా ఇంటర్‌కోస్మోస్ అంతరిక్ష కార్యక్రమం కింద సోవియట్ యూనియన్ నుండి ప్రయోగించింది. 2004 డిసెంబరులో అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్ భారతదేశ పర్యటన సందర్భంగా, అంతరిక్ష సంబంధిత రెండు ద్వైపాక్షిక ఒప్పందాలపై సంతకాలు చేసారు. అవి - శాంతియుత ప్రయోజనాల కోసం బాహ్య అంతరిక్షంలో సహకారంపై అంతర్-ప్రభుత్వ గొడుగు ఒప్పందం, రష్యన్ ఉపగ్రహ నావిగేషన్ వ్యవస్థ గ్లోనాస్‌లో సహకారంపై అంతర్-అంతరిక్ష సంస్థ ఒప్పందం. ఆ తరువాత, గ్లోనాస్‌పై అనేక తదుపరి ఒప్పందాలు కుదిరాయి. 2007 నవంబరులో, రెండు దేశాలు ఉమ్మడి చంద్ర అన్వేషణపై ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. ఈ అంతరిక్ష సహకార కార్యక్రమాలు అమలులో ఉన్నాయి. చంద్రయాన్-2 అనేది భారత అంతరిక్ష పరిశోధన సంస్థ (ISRO), రష్యన్ ఫెడరల్ స్పేస్ ఏజెన్సీ (RKA) ప్రతిపాదించిన ఉమ్మడి చంద్ర అన్వేషణ యాత్ర. దీని అంచనా వ్యయం 425 కోట్ల రూపాయలు. 2017లో జియోసింక్రోనస్ శాటిలైట్ లాంచ్ వెహికల్ (GSLV) ద్వారా ప్రారంభించాలని ప్రతిపాదించబడిన ఈ మిషన్‌లో, భారతదేశంలో తయారు చేసిన చంద్ర ఆర్బిటర్, రోవర్ అలాగే రష్యా నిర్మించిన ఒక ల్యాండర్ ఉన్నాయి. కానీ జాయింట్ వెంచర్‌లో పదేపదే జాప్యం కారణంగా, భారతదేశం చివరికి తన సొంత ల్యాండర్‌ను అభివృద్ధి చేయాలని నిర్ణయించుకుంది. యాత్రకయ్యే ఖర్చుంతటినీ స్వయంగా భరించింది. తరువాత ఇస్రో తన సొంత ల్యాండర్ విక్రమ్‌ను అభివృద్ధి చేసింది. 2019 జూలై 22న ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని శ్రీహరికోటలోని SDSC SHAR నుండి చంద్రయాన్-2 మిషన్‌ను విజయవంతంగా ప్రారంభించింది.

2021 డిసెంబరులో, రష్యా, భారతదేశం అంతరిక్ష రంగంలో సాంకేతికతలను రక్షించే చర్యలపై ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి. రష్యన్ రోస్‌కాస్మోస్, భారత అంతరిక్ష పరిశోధన సంస్థ మధ్య భాగస్వామ్య సంబంధాలను విస్తరించడానికీ, బలోపేతం చేయడానికీ, అలాగే మానవ సహిత అంతరిక్ష కార్యక్రమాలు, ఉపగ్రహ నావిగేషన్ రంగంలో సహకారాన్ని విస్తరించడానికీ బలోపేతం చేయడానికీ రెండు దేశాలు అంగీకరించాయి. అదనంగా, ప్రయోగ వాహనాల అభివృద్ధి, ప్లానెటరీ ఎక్స్‌ప్లోరేషన్ రంగంలో సహకారాన్ని అభివృద్ధి చేసుకునే అవకాశాలను అన్వేషించడానికి రష్యా, భారతదేశం ప్రణాళిక వేసాయి.

2020 ఫిబ్రవరి 10న, గ్లావ్‌కోస్మోస్ JSC, ఇస్రో వారి మ్యాన్డ్ స్పేస్ ఫ్లైట్ సెంటర్, వ్యోమగాములను అంతరిక్షంలోకి పంపే ప్రయోగానికి సిద్ధం కావడానికి భారతదేశానికి సహాయం అందించే ఒప్పందం కింద, భారత వైమానిక దళ పైలట్‌లకు శిక్షణ ఇవ్వడం ప్రారంభించాయి. భారత వ్యోమగామి అభ్యర్థులు శారీరక, వైద్య శిక్షణ పొందారు. సోయుజ్ సిబ్బందితో కూడిన రవాణా అంతరిక్ష నౌక యొక్క రష్యన్ భాష, డిజైన్లు, లేఅవుట్‌లు, వ్యవస్థలను అధ్యయనం చేశారు. 2021 మార్చి 22న, రోస్కోస్మోస్ అధిపతి డిమిత్రి రోగోజిన్, భారత వ్యోమగామి శిక్షణా కార్యక్రమాన్ని పూర్తి చేసినట్లు ప్రకటించాడు.

2022 అక్టోబరులో, గ్లావ్‌కోస్మోస్ JSC, గగన్‌యాన్ సిబ్బందితో కూడిన రవాణా అంతరిక్ష నౌక కోసం వ్యవస్థలు, పరికరాలను, అలాగే భారతీయ వ్యోమగాముల కోసం రష్యన్ JSC జ్వెజ్డా సైంటిఫిక్ అండ్ ప్రొడక్షన్ ఎంటర్‌ప్రైజ్ తయారు చేసిన వ్యక్తిగత పరికరాలను (స్పేస్‌సూట్‌లు, చేతులకుర్చీలు, లాడ్జ్‌మెంట్‌లు) భారతదేశానికి సరఫరా చేసింది.

### అణు ఒప్పందాలు

2009లో కూడంకుళం అణు విద్యుత్ ప్లాంట్ నిర్మాణం
2009 నవంబరు 7 న భారతదేశం, గతంలో ఇరు దేశాలు కుదుర్చుకున్న ఒప్పందాలతో పాటు, రష్యాతో కొత్త అణు ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది, . కూడంకుళంలో మరో రెండు అణు విద్యుత్ యూనిట్ల నిర్మాణం కోసం భారతదేశం, రష్యా చర్చలు జరుపుతున్నాయి. కూడంకుళం అణు విద్యుత్ కేంద్రంలో రెండు యూనిట్లు ఇప్పటికే పనిచేస్తున్నాయి. 13వ వార్షిక శిఖరాగ్ర సమావేశానికి రష్యా అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్ భారతదేశ పర్యటన సందర్భంగా, సహకార పౌర అణుశక్తి రోడ్ మ్యాప్‌కు అంగీకరించారు. 2030 వరకు, పదహారు నుండి పద్దెనిమిది కొత్త రియాక్టర్లు నిర్మించబడతాయి, ఒక్కొక్కటి 1,000 MW స్థాపిత సామర్థ్యంతో ఉంటాయి. 1,000 MW రియాక్టర్ ధర దాదాపు $2.5 బిలియన్లు కాబట్టి ఈ ఒప్పందం విలువ $45 బిలియన్లకు చేరుకోవచ్చు.

2011 నవంబరులో, రష్యా, బంగ్లాదేశ్ మొదటి బంగ్లాదేశ్ అణు విద్యుత్ ప్లాంట్ "రుప్పూర్" నిర్మాణంలో సహకారంపై అంతర్-ప్రభుత్వ ఒప్పందంపై సంతకం చేశాయి, వీటిలో 1200 MW విద్యుత్ సామర్థ్యం కలిగిన రష్యన్ VVER రకం రియాక్టర్లతో రెండు విద్యుత్ యూనిట్లు ఉన్నాయి. దీని జీవిత చక్రం 60 సంవత్సరాలు. దీన్ని మరో 20 సంవత్సరాలు పొడిగించే అవకాశం ఉంది. 2015 డిసెంబరు 23న, రోసాటమ్ CEO సెర్గీ కిరియెంకో బంగ్లాదేశ్ పర్యటన సందర్భంగా, మొదటి బంగ్లాదేశ్ అణు విద్యుత్ ప్లాంట్ నిర్మాణం కోసం ఒక సాధారణ ఒప్పందంపై సంతకం చేయబడింది. 2017 ప్రారంభంలో, NPP నిర్మాణం యొక్క ప్రధాన దశకు ఆర్థిక సహాయం చేయడానికి రష్యా భారతదేశానికి $11.38 బిలియన్ల రుణాన్ని అందించింది. అణు విద్యుత్ ప్లాంట్ నిర్మాణం 2021లో ప్రారంభమైంది. ప్రస్తుతం, మొదటి, రెండవ విద్యుత్ యూనిట్లపై పనులు జరుగుతున్నాయి. తాజా షెడ్యూల్ ఆధారంగా, విద్యుత్ యూనిట్లు 2024 ఫిబ్రవరిలో ఒకటి, అదే సంవత్సరం చివరిలో రెండోదీ ఆపరేషను లోకి వస్తాయి.

ఇవాన్ మినాయేవ్, సెర్గీ ఓల్డెన్‌బర్గ్, ఫ్యోడర్ షెర్‌బాట్స్కోయ్, యూరి క్నోరోజోవ్, అలెగ్జాండర్ కొండ్రాటోవ్, నికితా గురోవ్, యూజీన్ చెలిషెవ్ వంటి ప్రముఖ రష్యన్ ఇండియాలజిస్టులు సింధు లిపి, సంస్కృతం, భారతీయ సాహిత్యాన్ని అర్థం చేసుకోవడంపై తమ పరిశోధనను కేంద్రీకరించారు.

సోవియట్ యూనియన్ నుండి రచయితల బృందంతో పాటు రాజ్ కపూర్, 1950లు, భారతదేశం
సాంప్రదాయకంగా, భారతదేశం, USSR మధ్య సినిమా రంగంలో బలమైన సహకారం ఉంది. అనేక తరాల రష్యన్లు ఉపశీర్షికలతో కూడిన భారతీయ చిత్రాలను (ప్రధానంగా బాలీవుడ్ ) చూస్తూ పెరిగారు. రష్యన్ సినిమాలు చూసే భారతీయులు దీనికి విరుద్ధంగా ఉన్నారు. USSRలో ప్రసిద్ధ భారతీయ చిత్రాలలో *ఆవారా*, *బాబీ*, *బరూద్*, *మమతా* *డిస్కో డాన్సర్* ఉన్నాయి. పూర్తిగా రష్యాలో చిత్రీకరించబడిన ఇటీవలి సమకాలీన చిత్రాలలో *లక్కీ: నో టైమ్ ఫర్ లవ్* ఉన్నాయి. అయితే, USSR పతనం తర్వాత రష్యాలో బాలీవుడ్ మార్కెట్ వాటా తగ్గింది. అయితే, ఇటీవల, కేబుల్, ఉపగ్రహ ఛానెల్‌ల ద్వారా ప్రేక్షకులకు అందుబాటులో ఉండటం వల్ల పెరుగుదల కనిపించింది. రష్యన్ సాంస్కృతిక ఉప మంత్రి ఎలెనా మిలోవ్‌జోరోవా ఒక ఇంటర్వ్యూలో మాట్లాడుతూ, రెండు దేశాల చలనచిత్ర పరిశ్రమలు కలిసి చలనచిత్ర నిర్మాణంలో సహకరించుకోవడానికి అనుమతించే విధానాలను భారతీయ-రష్యన్ ఉమ్మడి వర్కింగ్ గ్రూప్ (JWG) చర్చిస్తుందని అన్నారు. క్రాస్నోడార్ ప్రాంతం భవిష్యత్ బాలీవుడ్ చిత్రాల చిత్రీకరణకు సాధ్యమైన ప్రాంతంగా అధికారుల చర్చల్లో వచ్చింది. 2010 లో, బాలీవుడ్ సినిమాల అభిమానిగా పేరుగాంచిన రష్యా మాజీ అధ్యక్షుడు దిమిత్రి మెద్వెదేవ్, భారతదేశ పర్యటన సందర్భంగా యష్ రాజ్ స్టూడియోస్ ఫిల్మ్ సెట్‌ను సందర్శించి, యష్ చోప్రా, షారుఖ్ ఖాన్, కరీనా కపూర్ వంటి ప్రముఖ భారతీయ సినీ ప్రముఖులను కలిశారు. ఒక ఇంటర్వ్యూలో ఆయన మాట్లాడుతూ, "భారతీయ సంస్కృతిని ఎక్కువగా ఆరాధించే ప్రదేశాలలో మన దేశం ఒకటి" అన్నాడు. "రష్యా, భారతదేశం మాత్రమే ఉపగ్రహ ఛానెల్‌లు 24/7 భారతీయ సినిమాలను ప్రసారం చేసే ఏకైక దేశాలు" అని కూడా అన్నాడు.

రష్యాలో యోగా 1980ల నుండి పెరుగుతోంది, ప్రజాదరణ పొందుతోంది - ముఖ్యంగా ప్రధాన నగరాలు, పట్టణ కేంద్రాలలో, ప్రధానంగా ఆరోగ్య ప్రయోజనాల పట్ల దానికున్న ఖ్యాతి కారణంగా. అయితే, యోగా, భారతీయ తత్వశాస్త్రం ద్వారా గణనీయంగా ప్రభావితమైన ప్రముఖ రష్యన్ నటుడు, శిక్షకుడు కాన్స్టాంటిన్ స్టానిస్లావ్స్కీ కాలంలోనే దీనికి మూలాలున్నాయి.

2008లో "భారతదేశంలో రష్యా సంవత్సరం" ముగింపు కార్యక్రమంలో ప్రసంగిస్తున్న రష్యా అధ్యక్షుడు డిమిత్రి మెద్వెదేవ్ .
1965లో స్థాపించబడిన రష్యాలోని రోసోట్రుడ్నిచెస్ట్వో ప్రతినిధి కార్యాలయం (RRO) భారతదేశంలో ఐదు రష్యన్ సైన్స్ అండ్ కల్చర్ సెంటర్‌లు (RCSC) ఉన్నాయి. వాటిలో న్యూఢిల్లీ, ముంబై, కోల్‌కతా, చెన్నై, త్రివేండ్రం ఉన్నాయి. RRO అధిపతి, RCSC డైరెక్టర్ ఫ్యోడర్ రోజోవ్‌స్కీ, రెండు దేశాల మధ్య సాంస్కృతిక సంబంధాలు పెరుగుతాయని ఆశిస్తున్నారు. ఉన్నత విద్య డిప్లొమాలకు ఉమ్మడి గుర్తింపుపై రెండు దేశాలు ఒప్పందంపై సంతకం చేసిన తర్వాత రష్యాలో చదువుతున్న భారతీయ విద్యార్థుల సంఖ్య పెరుగుతుందని ఆయన, ఇతర అధికారులు కూడా ఆశిస్తున్నారు. మాస్కో విశ్వవిద్యాలయంలో ఒక హిందీ విభాగం, మాస్కో, సెయింట్ పీటర్స్‌బర్గ్, కజాన్, వ్లాడివోస్టాక్‌లలో ఇండాలజీకి సంబంధించిన ఐదు పీఠాలు ఉన్నాయి.

భారతదేశంలో 2003 నవంబరులో ఢిల్లీ, కోల్‌కతా, ముంబైలలో రష్యన్ సంస్కృతి దినోత్సవాలు జరిగాయి. రష్యాలో "భారతీయ సంస్కృతి దినోత్సవాలు" 2005 సెప్టెంబరు నుండి అక్టోబరు వరకు రష్యాలో నిర్వహించారు. 2006 మే 28 నుండి జూన్ 1 వరకు "మాస్కోలో ఢిల్లీ దినోత్సవాలు" కార్యక్రమంలో పాల్గొనడానికి జాతీయ రాజధాని ప్రాంతం ఢిల్లీ ముఖ్యమంత్రి ఒక ప్రతినిధి బృందానికి నాయకత్వం వహించారు. 2008లో "భారతదేశంలో రష్యా సంవత్సరం" జరిగింది. దాని తర్వాత 2009లో "రష్యాలో భారత సంవత్సరం" జరిగింది. 2018 నుండి 2019 వరకు, ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఫర్ కల్చరల్ రిలేషన్స్ (ICCR) రష్యన్ సంస్థ ROSSCONCERTతో ఒక అవగాహన ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది. ఈ ఒప్పందం వలన రెండు దేశాల నుండి కళాకారుల బృందాలు భారతదేశం, రష్యాను సందర్శించే అవకాశాలు తెరుచుకున్నాయి. 2019లో భారతదేశం నుండి "కథక్", "హిందుస్తానీ కలరి", "బాలీవుడ్", "షెహనాయ్" అనే నాలుగు బృందాలు రష్యన్ ఫెడరేషన్‌లోని అనేక ప్రాంతాలను సందర్శించాయి. అదనంగా, భారత-రష్యన్ వర్కింగ్ గ్రూపులను, సాంస్కృతిక మార్పిడి కార్యక్రమాన్ని స్థాపించారు. ఇవి, ఇరుదేశాల సాంస్కృతిక, పర్యాటక అవసరాలను కూడా తీరుస్తాయి.

## రెండు దేశాల పోలిక

| సాధారణ పేరు | భారతదేశం | రష్యా |
| --- | --- | --- |
| అధికారిక పేరు | భారత గణతంత్ర రాజ్యం | రష్యన్ ఫెడరేషన్ |
| కోట్ ఆఫ్ ఆర్మ్స్ |  |  |
| జెండా |  |  |
| రాజధాని | న్యూఢిల్లీ | మాస్కో |
| అతిపెద్ద నగరం | ఢిల్లీ | మాస్కో |
| ప్రభుత్వం | సమాఖ్య పార్లమెంటరీ గణతంత్రం | సమాఖ్య సెమీ-ప్రెసిడెన్షియల్ రిపబ్లిక్ |
| జనాభా | 1,428,627,663 | 146,150,789 |
| అధికారిక భాష | హిందీ, ఇంగ్లీష్, తెలుగు, కన్నడ, తమిళం ఇతర 14 భాషలు | రష్యన్ |
| ప్రస్తుత నాయకుడు | ప్రధాన మంత్రి నరేంద్ర మోడీ | అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్ |
| మతం | రాష్ట్ర లౌకికవాదం | రాష్ట్ర లౌకికవాదం |

## ఇవి కూడా చూడండి

* రష్యాకు భారత రాయబారులు
* భారత అమెరికా సంబంధాలు
* భారత జపాన్ సంబంధాలు
* భారతదేశంలో రష్యా రాయబారులు
* భారతదేశం-సోవియట్ యూనియన్ సంబంధాలు
* ది గ్రేట్ గేమ్
* రష్యాలో భారతీయులు

## మూలాలు

## మరింత చదవడానికి

* అజీజియన్, రౌబెన్. *రష్యా-భారత్ సంబంధాలు: వ్యూహాత్మక అనిశ్చితి మధ్య స్థిరత్వం* (ఆసియా-పసిఫిక్ సెంటర్ ఫర్ సెక్యూరిటీ స్టడీస్, 2004) ఆన్‌లైన్ .
* బక్షి, జ్యోత్స్న. "దక్షిణ ఆసియా వైపు రష్యన్ విధానం." *వ్యూహాత్మక విశ్లేషణ* 23.8 (1999): 1367–1398.
* బుధ్వర్, ప్రేమ్ కె. "భారతదేశం-రష్యా సంబంధాలు: గతం, వర్తమానం, భవిష్యత్తు." *ఇండియా క్వార్టర్లీ* 63.3 (2007): 51–83.
* చావ్డా, VK *ఇండియా, బ్రిటన్, రష్యా; బ్రిటిష్ అభిప్రాయంలో ఒక అధ్యయనం, 1838-1878* (1967) ఆన్‌లైన్
* చౌదరి, GW *ఇండియా, పాకిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్, ప్రధాన శక్తులు: విభజించబడిన ఉపఖండంలోని రాజకీయాలు* (1975), US, USSR, చైనాతో సంబంధాలు.
* చుఫ్రిన్, గెన్నాడీ, సం. *రష్యా, ఆసియా: ది ఎమర్జింగ్ సెక్యూరిటీ అజెండా* (స్వీడన్: SIPRI, 1999),
* క్లార్క్, ఇయాన్. "భారతదేశం, పాకిస్తాన్ పట్ల సోవియట్ విధానం, 1965-71." (PhD డిసర్టేషన్. ఆస్ట్రేలియన్ నేషనల్ U. 2013), దీర్ఘ గ్రంథ పట్టిక పేజీ 290–303తో; ఆన్‌లైన్ .
* క్లార్క్సన్, స్టీఫెన్. “భారతీయ ఆలోచన, విధానంపై సోవియట్ రచనల ప్రభావం లేకపోవడం.” *ఎకనామిక్ అండ్ పొలిటికల్ వీక్లీ* 8#15 1973, పేజీలు. 715–724. ఆన్‌లైన్ ; భారతీయ మేధావులు రష్యన్ ప్రచారాన్ని విస్మరించారని చెప్పారు
* డాష్, పిఎల్, ఆండ్రీ నజార్కిన్, సం. *ఇండో-రష్యన్ దౌత్య సంబంధాలు: అరవై సంవత్సరాల శాశ్వత వారసత్వం* (న్యూఢిల్లీ: అకడమిక్ ఎక్సలెన్స్ పబ్లిషర్స్, 2008), నిపుణుల వ్యాసాలు.
* డోనాల్డ్‌సన్, రాబర్ట్ హెచ్. "దక్షిణాసియాలో సోవియట్ యూనియన్: ఆధారపడటానికి ఒక స్నేహితుడు?" *జర్నల్ ఆఫ్ ఇంటర్నేషనల్ అఫైర్స్* (1981) 34#2 పేజీలు 235–58.
* డోనాల్డ్‌సన్, రాబర్ట్ హెచ్. *సోవియట్ పాలసీ టువార్డ్ ఇండియా: ఐడియాలజీ అండ్ స్ట్రాటజీ* (హార్వర్డ్ యుపి, 1974) ఆన్‌లైన్
* హిల్గర్, ఆండ్రియాస్. "సోవియట్ యూనియన్, భారతదేశం: క్రుష్చెవ్ శకం, దాని పరిణామాలు 1966 వరకు." (2009) ఆన్‌లైన్ .
* హిలాలి, AZ "దక్షిణాసియాలో అగ్రరాజ్యాల శీతల యుద్ధ రాజకీయాలు." *ది డైలాగ్* 1.2 (2006): 68–108. ఆన్‌లైన్
* హిర్ష్, మిచల్ బెన్-జోసెఫ్, మంజరి ఛటర్జీ మిల్లర్. "ద్వైపాక్షిక సంబంధాలలో భిన్నత్వం, స్థితిస్థాపకత: ఇజ్రాయెల్-జర్మనీ, భారతదేశం-రష్యా, భారతదేశం-ఇజ్రాయెల్ కేసులు." *జర్నల్ ఆఫ్ ఇంటర్నేషనల్ రిలేషన్స్ అండ్ డెవలప్‌మెంట్* (2020) ఆన్‌లైన్ .
* జోషి, నిర్మల, రాజ్ కుమార్ శర్మ. "మారుతున్న యురేషియన్ దృక్పథంలో భారతదేశం–రష్యా సంబంధాలు." *ఇండియా క్వార్టర్లీ* 73.1 (2017): 36–52.
* ఖాన్, ముహమ్మద్ నవాజ్. "పాకిస్తాన్-రష్యా సంబంధాల తగ్గింపు: విచ్ఛేదనం నుండి వ్యావహారికసత్తావాదం వరకు." *IPRI జర్నల్* 19.1 (2019).
* మాస్ట్నీ, వోజ్‌టెక్. "భారతదేశంతో సోవియట్ యూనియన్ భాగస్వామ్యం." *జర్నల్ ఆఫ్ కోల్డ్ వార్ స్టడీస్* (2010) 12#3 పేజీలు 50–90.
* మీనన్, రాజన్. "ఇండియా అండ్ రష్యా." డేవిడ్ ఎం. మలోన్ తదితరులు. సంపాదకులు. *ది ఆక్స్‌ఫర్డ్ హ్యాండ్‌బుక్ ఆఫ్ ఇండియన్ ఫారిన్ పాలసీ* (2015) సారాంశం పేజీలు 509–523.
* మోలిక్, ఎనాముల్ హక్. "చల్లని యుద్ధం తర్వాత భారతదేశం-రష్యా సంబంధాలు." *భారతదేశపు అంతర్జాతీయ సంబంధాలపై మహమ్మారి ప్రభావం* (2021): 93+ లో.
* నాద్కర్ణి, విద్యా. "భారతదేశం, రష్యా: ఒక ప్రత్యేక సంబంధం ముగింపు?." *నావల్ వార్ కాలేజ్ రివ్యూ* 48.4 (1995): 19–33. ఆన్‌లైన్
* నాయక్, JA *భారతదేశం పట్ల రష్యా విధానం: స్టాలిన్ నుండి యెల్ట్సిన్ వరకు* (1995).
* పంత్, హర్ష్ వి. "భారతదేశం-రష్యా సంబంధాలు, భారతదేశపు వ్యూహాత్మక సంస్కృతి: వాస్తవిక ప్రపంచ దృష్టికోణం యొక్క ఆధిపత్యం." *ఇండియా రివ్యూ* 12.1 (2013): 1–19.
* రేఖ, చంద్ర. *ఇండియా-రష్యా పోస్ట్ కోల్డ్ వార్ రిలేషన్స్: ఎ న్యూ ఎపోచ్ ఆఫ్ కోఆపరేషన్* (లండన్: టేలర్ & ఫ్రాన్సిస్, 2017).
* రోథర్‌మండ్, డైట్‌మార్. "ఇండియా అండ్ ది సోవియట్ యూనియన్." *ది అన్నల్స్ ఆఫ్ ది అమెరికన్ అకాడమీ ఆఫ్ పొలిటికల్ అండ్ సోషల్ సైన్స్* 386.1 (1969): 78–88.
* సమ్రా, చత్తర్ సింగ్. *ఇండియా అండ్ ఆంగ్లో-సోవియట్ రిలేషన్స్ (1917-1947)* (ఆసియా పబ్లిషింగ్ హౌస్, 1959).
* సింగ్, అనితా ఇందర్. "రష్యా, మధ్య ఆసియాతో భారతదేశం సంబంధాలు." *అంతర్జాతీయ వ్యవహారాలు* 71.1 (1995): 69–81.
* సోహెర్వోర్డి, హుస్సేన్ షహీద్, ఉజ్మా మున్షి. "చైనా-రష్యా-పాకిస్తాన్ వ్యూహాత్మక త్రిభుజం: అత్యవసర అంశాలు." *దక్షిణాసియా అధ్యయనాలు* (1026-678X) 35.1 (2020) ఆన్‌లైన్ .
* స్టెయిన్, ఆర్థర్. *ఇండియా అండ్ ది సోవియట్ యూనియన్: ది నెహ్రూ ఎరా* (యు ఆఫ్ చికాగో ప్రెస్, 1969). ఆన్‌లైన్
* స్టెయిన్, ఆర్థర్. "భారతదేశం, USSR: నెహ్రూ అనంతర కాలం." *ఆసియన్ సర్వే* (1967): 165–175. ఆన్‌లైన్
* త్సన్, కేథరీన్ ఫోష్కో. "భారత-రష్యన్ సంబంధాన్ని తిరిగి శక్తివంతం చేయడం: 21వ శతాబ్దానికి అవకాశాలు, సవాళ్లు." *జిందాల్ జర్నల్ ఆఫ్ ఇంటర్నేషనల్ అఫైర్స్* 2.1 (2012): 141–184. ఆన్‌లైన్ Archived 24 ఆగస్టు 2021 at the Wayback Machine .
* ఉన్నికృష్ణన్, నందన్. "భారతదేశం-రష్యా సంబంధాల శాశ్వత ఔచిత్యం." *అబ్జర్వర్ రీసెర్చ్ ఫౌండేషన్* 25 (2017). ఆన్‌లైన్