# రాజకీయ పార్టీ

|  |
| --- |
| **భారతదేశం** |
|
ఈ వ్యాసం **భారతదేశం రాజకీయాలు, ప్రభుత్వం**లో ఒక భాగం.
 |
|

---

 |
| **కేంద్ర ప్రభుత్వం** |
| **రాజ్యాంగంభారత రాజ్యాంగం**
	+ అవతారిక
	+ ప్రాథమిక హక్కులు
	+ ప్రాథమిక విధులు
	+ ఆదేశిక సూత్రాలు
 |
| * **కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ**
	+ ప్రభుత్వం
	+ రాష్ట్రపతి
	+ ఉప రాష్ట్రపతి
	+ ప్రధానమంత్రి
	+ కేంద్ర మంత్రిమండలి
 |
| * **శాసన వ్యవస్థ**
	+ పార్లమెంట్
	+ లోక్‌సభ
	+ లోక్‌సభ స్పీకర్
	+ రాజ్యసభ
	+ రాజ్యసభ చైర్మన్
 |
| * **భారత న్యాయ వ్యవస్థ**
	+ సుప్రీం కోర్టు
	+ భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి
	+ హైకోర్టు
	+ జిల్లా కోర్టులు
 |
| * **రాష్టాలు**
	+ శాసనసభ
	+ శాసనమండలి
	+ గవర్నరు
	+ ముఖ్యమంత్రి
	+ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం
 |
| * **స్థానిక స్వపరిపాలన**
	+ పట్టణ స్థానిక సంస్థలు
	+ గ్రామీణ స్థానిక సంస్థలు
	+ జిల్లా పరిషత్
 |
| * **ఎన్నికల వ్యవస్థ**
	+ రాజకీయ పార్టీలు
	+ జాతీయ పార్టీలు
	+ లోక్‌సభ ఎన్నికలు
	+ రాజ్యసభ ఎన్నికలు
	+ భారత రాష్ట్రపతి ఎన్నిక
	+ భారత ఉపరాష్ట్రపతి ఎన్నిక
	+ రాష్ట్ర పార్టీలు
	+ రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికలు
	+ రాష్ట్ర శాసన మండలి ఎన్నికలు
	+ స్థానిక సంస్థల ఎన్నికలు
* **జాతీయ కూటమి పార్టీలు**
	+ లెఫ్ట్ డెమోక్రటిక్ ఫ్రంట్
	+ నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ (NDA)
	+ యునైటెడ్ ప్రోగ్రెసివ్ అలయన్స్ (UPA)
	+ ఇండియా కూటమి

---

భారత ప్రభుత్వ పోర్టల్ |
|  |
|

---

* view
* talk
* edit
 |

భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (చిత్రంలో ఉన్న) వంటి రాజకీయ పార్టీల సభ్యులు, సమిష్టిగా రాజకీయ అధికారాన్ని సాధించడానికి ఉపయోగించుకోవడానికి సమన్వయం చేసుకునే చిత్రం
**రాజకీయ పార్టీ** అనేది ఒక దేశంలో ఎన్నికలలో పోటీ చేయడానికి అభ్యర్థులను సమన్వయం చేసే సంస్థ. ఒక పార్టీ సభ్యులు రాజకీయాల గురించి ఒకే విధమైన ఆలోచనలను కలిగి ఉండటం సర్వసాధారణం. ఇంకా పార్టీలు నిర్దిష్ట సిద్ధాంతాలను కలిగి ఉండవచ్చు, లేదా విధాన లక్ష్యాలను ప్రోత్సహించవచ్చు.

గత కొన్ని శతాబ్దాలుగా ఆధునిక పార్టీ సంస్థలు అభివృద్ధి చెంది ప్రపంచవ్యాప్తంగా విస్తరించినందున, దాదాపు ప్రతి దేశ రాజకీయాలలో రాజకీయ పార్టీలు ప్రధాన భాగంగా మారాయి. కొన్ని దేశాల్లో రాజకీయ పార్టీలు లేనప్పటికీ, ఇది చాలా అరుదు. చాలా దేశాలు అనేక పార్టీలను కలిగి ఉండగా, కొన్ని దేశాలలో ఒక పార్టీ ఉంది. నిరంకుశ లేదా ఏకఛత్రాధిపత్య రాజకీయాలు, ప్రజాస్వామ్యాలలో పార్టీలు ముఖ్యమైనవి. అయితే సాధారణంగా ప్రజాస్వామ్యంలో నిరంకుశత్వాల కంటే ఎక్కువ రాజకీయ పార్టీలు ఉంటాయి. నిరంకుశత్వాలు తరచుగా దేశాన్ని పరిపాలించే ఒకే పార్టీని కలిగి ఉంటాయి. కొంతమంది రాజకీయ శాస్త్రవేత్తలు రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ పార్టీల మధ్య పోటీని ప్రజాస్వామ్యంలో ముఖ్యమైన భాగంగా భావిస్తారు.

దిగువ, ఉన్నత వర్గాల మధ్య విభజనల వంటి సమాజంలో ఉన్న విభజనల నుండి పార్టీలు అభివృద్ధి చెందుతాయి. వారు తమ సభ్యులకు సహకరించమని ప్రోత్సహించడం ద్వారా రాజకీయ నిర్ణయాలు తీసుకునే ప్రక్రియను క్రమబద్ధీకరిస్తారు. రాజకీయ పార్టీలు సాధారణంగా పార్టీ నాయకుడిని కలిగి ఉంటాయి. అతను పార్టీ కార్యకలాపాలకు ప్రాథమిక బాధ్యత వహిస్తాడు; పార్టీ కార్యనిర్వాహకులు, ఎవరు నాయకుడిని ఎన్నుకోవచ్చు, ఇంకా ఎవరు పరిపాలనా, సంస్థాగత పనులను చేస్తారని నిర్ణయిస్తాడు. పార్టీ సభ్యులు, పార్టీకి సహాయం చేయడానికి స్వచ్ఛందంగా ముందుకు రావచ్చు, దానికి డబ్బు విరాళంగా ఇవ్వవచ్చు, దాని అభ్యర్థులకు ఓటు వేయవచ్చు. రాజకీయ పార్టీలను నిర్మించడానికి, ఓటర్లతో మమేకం కావడానికి అనేక మార్గాలు ఉన్నాయి. రాజకీయ పార్టీలకు పౌరులు ఇచ్చే విరాళాలు తరచుగా చట్టం ద్వారా నియంత్రించబడతాయి. పార్టీలు కొన్నిసార్లు వారికి సమయం, డబ్బును విరాళంగా ఇచ్చే వ్యక్తులకు అనుకూలంగా పరిపాలిస్తాయి.

అనేక రాజకీయ పార్టీలు సైద్ధాంతిక లక్ష్యాల ద్వారా ప్రేరేపించబడుతున్నాయి. ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికలలో ఉదారవాద, సంప్రదాయవాద, సామ్యవాద పార్టీల మధ్య పోటీలు ఉండటం సర్వసాధారణం; చాలా పెద్ద రాజకీయ పార్టీల ఇతర సాధారణ సిద్ధాంతాలలో కమ్యూనిజం, పాపులిజం, జాతీయవాదం, ఇస్లామిజం ఉన్నాయి. వివిధ దేశాలలోని రాజకీయ పార్టీలు తమను తాము ఒక నిర్దిష్ట భావజాలంతో గుర్తించుకోవడానికి తరచూ ఒకే విధమైన రంగులు, చిహ్నాలను అవలంబిస్తాయి. అయినప్పటికీ, అనేక రాజకీయ పార్టీలకు సైద్ధాంతిక అనుబంధం లేదు. దానికి బదులు తమ పార్టీకి పెద్ద మొత్తంలో విరాళాలను సమకూర్చిన వారికి అనుకూలంగానో, లేక పార్టీని స్థాపించిన వారిని, లేదా వారసులను ప్రోత్సహించడమో, లేక వివిధ రకాల సమస్యలతో సతమతమవుతున్న వోటర్లను తమ పార్టీలో ఒకే గొడుకు కిందకు తీసుకురావడమో చేస్తుంటాయి.

## నిర్వచనం

రాజకీయ పార్టీలు అనేవి రాజకీయ పదవుల కోసం జరిగే పోటీలను నిర్వహించే సమూహాలు, కార్యకలాపాలు. ఒక రాజకీయ పార్టీకి చెందిన సభ్యులు ఒకే గుర్తు, పేరు కింద ఎన్నికల్లో పోటీ చేస్తారు. సంకుచిత నిర్వచనంలో, రాజకీయ పార్టీ అనేది పార్టీ గుర్తు కింద ఎన్నికల్లో పోటీ చేసే అభ్యర్థుల సమూహంగా భావించవచ్చు.

విస్తృత నిర్వచనంలో, ఒక రాజకీయ పార్టీ అనేది కేవలం అభ్యర్థుల సమూహం మాత్రమే కాదు, ఆ అభ్యర్థుల ఎన్నికలకు మద్దతు ఇచ్చే మొత్తం వ్యవస్థను కూడా సూచిస్తుంది. ఇందులో ఆ పార్టీని అనుసరించే ఓటర్లు, స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు, అధికారిక పార్టీ సంస్థలు, అలాగే ఆ పార్టీకి చెందిన శాసనసభ్యులు కూడా ఉంటారు. అనేక దేశాల్లో రాజకీయ పార్టీ అనే భావన చట్టపరంగా నిర్వచించబడుతుంది, ఒక సంస్థ రాజకీయ పార్టీగా చట్టబద్ధ గుర్తింపు పొందడానికి ప్రభుత్వాలు కొన్ని నిబంధనలు విధించవచ్చు.

రాజకీయ పార్టీలు ఇతర రాజకీయ సమూహాలు లేదా క్లబ్‌లతో భిన్నంగా ఉంటాయి. ఉదాహరణకు పార్లమెంటరీ సమూహాలు, రాజకీయ వర్గాలు, విధాన పరిరక్షణ సమూహాలు వంటివాటితో పోలిస్తే, రాజకీయ పార్టీ ప్రధానంగా అభ్యర్థులను ఎన్నికల్లో గెలిపించడంపై దృష్టి పెడుతుంది. పార్లమెంటరీ సమూహం అనేది పలు రాజకీయ పార్టీల సమూహం కావచ్చు, రాజకీయ వర్గం అనేది ఒక రాజకీయ పార్టీలోని ఉపసమూహం, విధాన పరిరక్షణ సమూహం మాత్రం ఒక నిర్దిష్ట విధానాన్ని ప్రోత్సహించడంపై దృష్టి పెడుతుంది.

ఇతర రాజకీయ సంస్థలతో పోలిస్తే రాజకీయ పార్టీలకు సాధారణంగా పెద్ద సభ్యత్వం, కాలక్రమంలో ఎక్కువ స్థిరత్వం, ఓటర్లతో మరింత బలమైన సంబంధం వంటి లక్షణాలు కూడా ఉంటాయి.

## చరిత్ర

ప్రజలు తమ ఉమ్మడి ప్రయోజనాల కోసం పెద్ద సమూహాలు లేదా వర్గాలుగా ఏర్పడే ఆలోచన ప్రాచీన కాలం నుంచే ఉంది. ప్లేటో తన *రిపబ్లిక్* గ్రంథంలో ప్రాచీన ఏథెన్స్‌లోని రాజకీయ వర్గాలను ప్రస్తావించాడు. అలాగే అరిస్టాటిల్ తన *పాలిటిక్స్* గ్రంథంలో వివిధ రకాల ప్రభుత్వాలు రాజకీయ వర్గాలను ఎలా సృష్టిస్తాయో వివరించాడు.

ప్రాచీన కాలంలోని కొన్ని ఘర్షణలు కూడా వర్గపోరాటాల రూపంలోనే జరిగాయి. ఉదాహరణకు, నికా అల్లర్లు కాన్స్టాంటినోపుల్ హిప్పోడ్రోమ్‌లోని రెండు రథపందేల వర్గాల మధ్య జరిగిన ఘర్షణలతో ముడిపడి ఉన్నాయి.

చరిత్రలో నమోదైన కొన్ని రాజకీయ వర్గాలలో చివరి రోమన్ గణతంత్రంలోని *పొపులారెస్*, *ఆప్టిమేట్స్* వర్గాలు, అలాగే డచ్ గణతంత్రంలోని *ఒరాంజిస్టులు*, *స్టాట్స్‌గెజిండే* వర్గాలు ఉన్నాయి.

అయితే ఆధునిక రాజకీయ పార్టీలు ప్రధానంగా 18వ శతాబ్దం చివరలో రూపుదిద్దుకున్నాయని భావిస్తారు. ఇవి మొదటగా యూరప్, అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలో ఏర్పడ్డాయని సాధారణంగా గుర్తిస్తారు.

కన్జర్వేటివ్ పార్టీ, డెమోక్రటిక్ పార్టీ ప్రపంచంలోని అత్యంత పాత నిరంతర రాజకీయ పార్టీలుగా తరచుగా పేర్కొనబడుతున్నాయి.

విస్తృత స్థాయి రాజకీయ పార్టీలు ఏర్పడకముందు, ఎన్నికల్లో సాధారణంగా తక్కువ స్థాయి పోటీ మాత్రమే ఉండేది. అప్పటి రాజకీయ వ్యవస్థలు చిన్న పరిమాణంలో ఉండటంతో ప్రత్యక్ష నిర్ణయాలు తీసుకోవడం సాధ్యమయ్యేది. ఎన్నికల్లో వ్యక్తిగత సంబంధాలు, చిన్న వర్గాలు లేదా ప్రభావవంతమైన గుంపుల ఆధిపత్యం ఉండేది, వీరు స్వతంత్రంగా ఒక అభ్యర్థిని విజయవంతం చేయగలిగేవారు.i

## 18వ శతాబ్దం

18వ శతాబ్దంలో ఆధునిక రాజకీయ పార్టీల అభివృద్ధికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. కొంతమంది పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం, మొదటి ఆధునిక రాజకీయ పార్టీలు 17వ శతాబ్దంలో ప్రారంభ ఆధునిక బ్రిటన్‌లో, ముఖ్యంగా ఎక్స్‌క్లూజన్ సంక్షోభం, గ్లోరియస్ రివల్యూషన్ తరువాత ఏర్పడ్డాయి.

గ్లోరియస్ రెవల్యూషన్ తరువాత ఏర్పడిన రాజకీయ విభజనల్లో, *విగ్* వర్గం ప్రొటెస్టంట్ రాజ్యాంగ రాజ్యాన్ని సమర్థించింది. వీరు సంపూర్ణ రాజ్యాధికారానికి వ్యతిరేకంగా నిలిచారు. మరోవైపు, పరిరక్షణవాద *టోరీ* వర్గం బలమైన రాజరికాన్ని సమర్థించింది. ఈ టోరీ వర్గం మూలంగా ఇంగ్లీషు పౌర యుద్ధ కాలంలోని రాజాభిమాన *కవలియర్* వర్గానికి సంబంధించినది.

ఈ రెండు వర్గాలు 18వ శతాబ్దం మొత్తం యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ రాజకీయ వ్యవస్థలో ప్రధాన రాజకీయ పోటీలను నిర్మించాయి. *రాకింగ్హామ్ విగ్స్* అనే వర్గాన్ని కొంతమంది చరిత్రకారులు మొదటి ఆధునిక రాజకీయ పార్టీగా పరిగణిస్తారు. కారణం, అధికారంలో లేకపోయినా వారు ఒక స్థిరమైన పార్టీ గుర్తింపు, సిద్ధాంతాలను కొనసాగించడం.

శతాబ్దం చివరలో యునైటెడ్ స్టేట్స్ లో కూడా *ఫస్ట్ పార్టీ సిస్టమ్* అనే రాజకీయ పార్టీ వ్యవస్థ అభివృద్ధి చెందింది. 1787 అమెరికా రాజ్యాంగ నిర్మాతలు రాజకీయ వివాదాలు పూర్తిగా పార్టీల ఆధారంగా ఏర్పడతాయని ముందుగా ఊహించకపోయినా, 1790ల ప్రారంభంలో సమాఖ్య ప్రభుత్వ అధికారాల పరిమితిపై జరిగిన రాజకీయ వివాదాలు రెండు ప్రారంభ రాజకీయ పార్టీల ఆవిర్భావానికి దారితీశాయి.

అవి:

* ఫెడరలిస్ట్ పార్టీ
* డెమోక్రటిక్-రిపబ్లికన్ పార్టీ

ఇవి అమెరికా రాజకీయాల్లో తొలి ప్రధాన రాజకీయ పార్టీలుగా గుర్తించబడుతున్నాయి.

## 19వ శతాబ్దం

19వ శతాబ్దం ప్రారంభానికి వచ్చేసరికి అనేక దేశాల్లో స్థిరమైన ఆధునిక పార్టీ వ్యవస్థలు ఏర్పడ్డాయి. స్వీడన్ లో అభివృద్ధి చెందిన పార్టీ వ్యవస్థను ప్రపంచంలోని తొలి స్థిర రాజకీయ పార్టీ వ్యవస్థగా కొంతమంది పండితులు పేర్కొన్నారు. కారణం, అంతకుముందు ఉన్న పార్టీ వ్యవస్థలు పూర్తిగా స్థిరంగా లేదా సంస్థాగతంగా అభివృద్ధి చెందలేదని భావించడం.

బెల్జియం, స్విట్జర్లాండ్, జర్మనీ, ఫ్రాన్స్ వంటి అనేక యూరోపియన్ దేశాల్లో రాజకీయ పార్టీలు ప్రధానంగా ఉదారవాదులు–పరిరక్షణవాదుల మధ్య విభజన ఆధారంగా, లేదా మతపరమైన వివాదాల చుట్టూ ఏర్పడ్డాయి.

1848లో యూరప్ అంతటా జరిగిన విప్లవాలు రాజకీయ పార్టీల నమూనా వేగంగా వ్యాపించడానికి దోహదపడ్డాయి. Revolutions of 1848 యూరప్‌లో రాజకీయ వ్యవస్థల మార్పుకు ముఖ్యమైన మలుపుగా పరిగణించబడుతుంది.

యునైటెడ్ స్టేట్స్ లో *ఎరా ఆఫ్ గుడ్ ఫీలింగ్స్* కాలంలో రాజకీయ పార్టీల ప్రభావం కొంత తగ్గింది. అయితే 19వ శతాబ్దం రెండో భాగానికి వచ్చేసరికి మళ్లీ రాజకీయ పార్టీల బలం పెరిగింది.

ఇది కేవలం అమెరికాలో మాత్రమే జరిగిన పరిణామం కాదు. శతాబ్దం చివరికి మరెన్నో దేశాల్లో రాజకీయ పార్టీలు మరింత బలపడ్డాయి. ఉదాహరణకు, ఐర్లాండ్‌కు చెందిన రాజకీయ నాయకుడు చార్లెస్ స్టీవర్ట్ పార్నెల్ పార్టీ క్రమశిక్షణ వంటి పద్ధతులను అమలు చేశాడు. ఇవి తరువాత బలమైన ప్రజా ఆధారిత రాజకీయ పార్టీల ముఖ్య లక్షణాలుగా మారాయి.

## 20వ శతాబ్దం

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో యూరప్‌లో ఎక్కువ రాజకీయ పార్టీ వ్యవస్థలను ప్రభావితం చేసిన ఉదారవాద–పరిరక్షణవాద విభజనలో మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. ముఖ్యంగా సామ్యవాద రాజకీయ పార్టీల ఆవిర్భావం ఈ రాజకీయ సమీకరణాన్ని ప్రభావితం చేసింది. ఈ సామ్యవాద పార్టీలు సంఘటిత కార్మిక సంఘాల మద్దతును పొందాయి.

20వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో జరిగిన వలస విమోచన తరంగం సమయంలో, యూరప్, ఉత్తర అమెరికా వెలుపల స్వాతంత్ర్యం పొందిన అనేక దేశాలు తమ స్వాతంత్ర్య ఉద్యమాల నుంచే రాజకీయ పార్టీ వ్యవస్థలను అభివృద్ధి చేసుకున్నాయి.

ఉదాహరణకు, భారతదేశం లోని రాజకీయ పార్టీ వ్యవస్థ భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలోని వర్గాల నుంచి అభివృద్ధి చెందింది. తరువాత Indira Gandhi 1970లలో అమలు చేసిన విధానాల వల్ల అది మరింత బలపడింది, స్థిరపడింది.

భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ 19వ శతాబ్దం చివరలో బ్రిటిష్ భారతదేశంలో స్వాతంత్ర్య అనుకూల వర్గంగా ఏర్పడింది. భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత అది వెంటనే ఒక ప్రధాన రాజకీయ పార్టీగా మారింది.

ఈ పరిణామం అనేక కొత్త స్వతంత్ర దేశాల్లో కనిపించిన రాజకీయ ధోరణికి ముందస్తు సూచనగా నిలిచింది. ఉదాహరణకు, Uganda National Congress ఉగాండాలో తొలి రాజకీయ పార్టీగా ఏర్పడింది. అది కూడా స్వాతంత్ర్య అనుకూల పార్టీగా పనిచేసింది. ఆ పార్టీ పేరు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్‌కు గౌరవార్థంగా పెట్టబడింది.

ప్రజాస్వామ్య దేశాల్లో ఓటు హక్కులు విస్తరించడం, చివరకు సార్వత్రిక ఓటుహక్కు అమలులోకి రావడం వల్ల రాజకీయ పార్టీల విస్తరణ గణనీయంగా పెరిగింది. ఈ దశలోనే రాజకీయ పార్టీలు ప్రజలకు, ప్రభుత్వానికి మధ్య మధ్యవర్తులుగా పనిచేస్తాయనే భావన బలపడింది.

## మూలాలు