# భారతదేశంలోని బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలు

బోధ్ గయా లోని అతి పెద్ద బుద్ధ విగ్రహం
మతం, ఆధ్యాత్మికతలో, తీర్థయాత్ర అనేది గొప్ప నైతిక ప్రాముఖ్యత కలిగిన సుదీర్ఘ ప్రయాణం లేదా అన్వేషణ. కొన్నిసార్లు, ఇది పవిత్ర స్థలానికి లేదా ఒక వ్యక్తి నమ్మకాలకు, విశ్వాసానికి సంబంధించిన పుణ్యక్షేత్రానికి చేసే ప్రయాణం. ప్రతి ప్రధాన మతానికి చెందిన సభ్యులు తీర్థయాత్రలలో పాల్గొంటారు. అలాంటి యాత్ర చేసే వ్యక్తిని యాత్రికుడు అంటారు.

భారతదేశంలో అనేక చారిత్రక **బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలు** ఉన్నాయి.

## బుద్ధుని జీవితంతో ముడిపడి ఉన్న ప్రదేశాలు

### ప్రాథమిక ప్రదేశాలు

బౌద్ధమతం యాత్రికులకు నాలుగు ప్రధాన ప్రదేశాలను అందిస్తుంది: లుంబిని (బుద్ధుని జన్మస్థలం), బోధ్ గయ (బుద్ధుడు జ్ఞానోదయం పొందిన ప్రదేశం), సారనాథ్ (బుద్ధుడు తన మొదటి ప్రవచనం ఇచ్చిన ప్రదేశం), కుషీనగర్ (బుద్ధుడు పరినిర్వాణం పొందిన ప్రదేశం). ఈ ప్రదేశాలన్నీ భారతదేశంలోనే ఉన్నాయి, అయితే దక్షిణ నేపాల్ లో ఉన్న లుంబినీ మాత్రం మినహాయింపు. బౌద్ధమతంలో అత్యంత పవిత్రమైన ప్రదేశం బోధ్ గయ.

* బోధ్ గయలో మహాబోధి ఆలయం
* సారనాథ్ లోని ధామేక్ స్థూపం
* సారనాథ్‌లో పురాతన బౌద్ధ మఠం
* కుషీనగర్ లోని పరినిర్వాణ స్థూపం
* కుషీనగర్‌లో పురాతన స్థూపాల శిథిలాలు

### బుద్ధుడు ప్రవచనాల కోసం సందర్శించిన ప్రదేశాలు

* ఆంధ్రప్రదేశ్:
	+ గుంటూరు జిల్లాలోని నాగార్జునకొండ: మహాయాన కేంద్రం
	+ విశాఖపట్నం లోని తొట్లకొండ, బొజ్జన్నకొండ
* బీహార్: బీహార్ అనే పేరు మఠం అని అర్థం వచ్చే విహార అనే పదం నుండి ఉద్భవించింది. ఈ ప్రాంతంతో బౌద్ధమతానికి ఉన్న సంబంధం అలాంటిది. బుద్ధుడు సందర్శించిన ఈ ప్రదేశాలతో పాటు, భారతదేశంలోని ఇతర ప్రదేశాలు కూడా ప్రసిద్ధి చెందాయి:
	+ పాట్నా - గతంలో పాటలీపుత్ర అని పిలువబడేది. ఇది మౌర్య సామ్రాజ్యానికి కేంద్రంగా, బౌద్ధమతానికి ముఖ్యమైన కేంద్రంగా ఉండేది.
	+ రాజ్‌గిర్, బీహార్ - గతంలో రాజగృహ అని పిలువబడేది. ఇది బుద్ధుని జీవితకాలంలో ప్రముఖ రాజు, మద్దతుదారుడైన బింబిసారుడు పాలించిన మగధ రాజధాని.
	+ నలంద, బీహార్ - ఇస్లామిక్ దాడుల సమయంలో బఖ్తియార్ ఖల్జీ ధ్వంసం చేసిన పురాతన బౌద్ధ విశ్వవిద్యాలయ ప్రదేశం.
	+ శ్రావస్తి, ఉత్తర ప్రదేశ్ - గతంలో సావత్తి అని పిలువబడేది. ఇది బుద్ధుని జీవితకాలంలో ప్రముఖ రాజు, మద్దతుదారుడైన పసేనది (Pasenadi) పాలించిన కోసల రాజధాని.
	+ వైశాలి, బీహార్ - బుద్ధునికి ప్రముఖ మద్దతుదారులైన లిచ్ఛవిల (Lichchavis) గణతంత్ర రాజ్య కేంద్రం. ఇది రెండవ బౌద్ధ సమావేశం జరిగిన ప్రదేశం.
* హర్యానా: పాలి గ్రంథాలలో నమోదు చేయబడిన ముఖ్యమైన ఉపన్యాసాలు ఇచ్చిన బుద్ధుని ప్రయాణ క్రమంలోని పవిత్ర స్థలాలు. మధురను సందర్శించిన తరువాత, ఆయన హర్యానా గుండా గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్డు వెంబడి ప్రయాణించారు (హర్యానాలో బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలు చూడండి).
	+ ఉత్తర ప్రదేశ్‌లోని మథుర నుండి, బుద్ధుడు హర్యానాలో గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్డు వెంట ప్రయాణించాడు (హర్యానాలోని బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలను కూడా చూడండి).
	+ సోనిపట్ నగరంలోని కమాష్‌పుర ఆస్థా పుగ్దల్ పగోడా (కుమాష్‌పూర్) - బుద్ధుడు మహాసతిపత్థాన సుత్త (Mahasatipatthana sutta) ను బోధించిన ప్రదేశం.
	+ కురుక్షేత్ర నగరంలోని పవిత్ర బ్రహ్మ సరోవర్ ఒడ్డున ఉన్న కురుక్షేత్ర స్థూపం
	+ కురుక్షేత్ర, యమునానగర్ మధ్య ఉన్న టోప్రా కలాన్ అశోక శాసనాల (Topra Kalan Ashokan Edicts) పార్కు. ఇది ఇప్పుడు బహిరంగ మ్యూజియం పార్కుగా ఉంది. ఇందులో ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద అశోక చక్రంతో సహా అశోకుడి శాసనాల ప్రతిరూపాలు ఉన్నాయి.
	+ యమునానగర్ నగరం శివార్లలో ఇప్పుడు సుగ్ పురాతన మట్టిదిబ్బ (Sugh Ancient Mound) అని పిలువబడే సృఘ్నా.
	+ యమునానగర్ నగరం శివార్లలోని చనేటి స్థూపం.

## రాష్ట్రాల వారీగా ఇతర ప్రముఖ చారిత్రక బౌద్ధ ప్రదేశాలు

అన్నీ చారిత్రాత్మక పురాతన విద్యా కేంద్రాలు. అలాగే ఈ జాబితాలో నిర్దిష్టంగా హైలైట్ చేయబడిన కొన్ని కొత్త ప్రదేశాలు కూడా ఉన్నాయి. ఈ ప్రదేశాలలో చాలా వరకు అశోకుడు, ఇతర బౌద్ధ రాజులతో అనుబంధాన్ని కలిగి ఉన్నాయి.

### ఆంధ్రప్రదేశ్

* అమరావతి
* బావికొండ
* బొజ్జన్నకొండ
* భట్టిప్రోలు
* చందవరం
* ధరణికోట
* ఘంటసాల
* గుడివాడ
* గుంటుపల్లి
* జగ్గయ్యపేట
* నాగార్జునకొండ
* పావురాలకొండ మ్యూజియం
* రామతీర్థం
* శాలిహుండం
* తొట్లకొండ
* ఉండవల్లి గుహలు
* విశాఖపట్నం

### అస్సాం

* డిబ్రూగర్ లో నామ్ఫకే
* గోల్‌పారా లో సూర్య పహార్
* హాజో లో హయగ్రీవ మాధవ

### బీహార్

* కేశరియా స్థూపం
* క్రీమిలా
* నలంద
* ఓదంతపురి
* సప్తపర్ణి గుహ
* సుజాత స్థూపం
* వైశాలి
* విక్రమశిల
* గద్దల కొండ (Vulture Peak)

### గోవా

* లంగావ్ గుహలు
* రివోనా గుహలు

### గుజరాత్

* మెహెసానా జిల్లా లోని వాద్‌నగర్

### హర్యానా

2021లో, కేంద్ర ప్రభుత్వం బౌద్ధ యాత్ర (తీర్థయాత్ర) కోసం హర్యానా సర్క్యూట్‌ను అభివృద్ధి చేయనున్నట్లు ప్రకటించింది.

హర్యానాలో అదనపు ప్రదేశాలను కలిగి ఉన్న పైన "బుద్ధుడు ప్రవచనాల కోసం సందర్శించిన ప్రదేశాలు" కూడా చూడండి.

* ఆది బద్రి, హర్యానా
* మట్టిదిబ్బలు: అగ్రోహా మట్టిదిబ్బ (Agroha Mound), సుగ్ పురాతన మట్టిదిబ్బ
* అశోక స్తంభాలు: (హిసార్, ఫతేహాబాద్ అశోకన్ స్తంభం, టోప్రా కలాన్ ఎడిక్ట్స్ మ్యూజియం)

### జమ్మూ, కాశ్మీర్

* శ్రీనగర్ సమీపంలోని హర్వాన్, ఐదవ శతాబ్దం నాటిది.
* పరిహాస్పోర్, శ్రీనగర్ కు ఈశాన్యంగా 20 కి.మీ దూరంలో ఉంది.
* పండేరథన్, శ్రీనగర్ సమీపంలో ఉంది.

### మధ్యప్రదేశ్

* భాగ్ గుహలు
* సాంచి: ఇక్కడ అశోకుడు నిర్మించిన పెద్ద స్థూపం ఉంది. ఇందులో బుద్ధుని ప్రధాన శిష్యులైన శారిపుత్రుడు, మహామొగ్గల్లానుల అవశేషాలు కూడా ఉన్నాయి. శ్రీలంకలో బౌద్ధమతాన్ని ప్రచారం చేయడానికి మహేంద్రుడు (అశోకుని కుమారుడు) ఇక్కడి నుండే బయలుదేరాడని చెబుతారు.

### మహారాష్ట్ర

* అజంతా: బౌద్ధమతాన్ని వర్ణించే సంక్లిష్టమైన బౌద్ధ గుహ చిత్రాలున్న ప్రదేశం.
* కార్లా గుహలు: సంక్లిష్టమైన బౌద్ధ గుహ చిత్రాలున్న ప్రదేశం.
* ఎల్లోరా: సంక్లిష్టమైన బౌద్ధ గుహ చిత్రాలున్న ప్రదేశం.
* దీక్షాభూమి: 20వ శతాబ్దానికి చెందిన కొత్త ప్రదేశం, డాక్టర్ బి. ఆర్. అంబేద్కర్‌తో ముడిపడి ఉంది.

### ఒడిషా

* లలిత్‌గిరి
* రత్నగిరి, ఒడిషా
* ఉదయగిరి, ఒడిషా

### తెలంగాణ

* నేలకొండపల్లి,
* ఫణిగిరి

### త్రిపుర

* పిలాక్, దక్షిణ త్రిపుర జిల్లా శాంతిర్‌బజార్ ఉపవిభాగంలోని పురావస్తు ప్రదేశం.

### ఉత్తర ప్రదేశ్

* కౌశాంబి
* మథుర, ఉత్తర ప్రదేశ్
* పావా (ఫాజిల్‌నగర్)
* పిప్రహ్వా

## టిబెటన్ బౌద్ధ ప్రదేశాలు

### రాష్ట్రాల వారీగా

* అరుణాచల్ ప్రదేశ్: తవాంగ్
* సిక్కిం: దుబ్ది ఆశ్రమం, ఎంచే ఆశ్రమం, పీమయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం, రాలాంగ్ ఆశ్రమం, రుమ్టెక్, తాషిడింగ్ ఆశ్రమం, తవాంగ్ ఆశ్రమం, జాంగ్ ధోక్ పాల్రి ఫోడాంగ్
* హిమాచల్ ప్రదేశ్:
	+ ధర్మశాల, హిమాచల్ ప్రదేశ్,
	+ ధర్మశాలలోని మెక్లీయోడ్‌గంజ్, ప్రస్తుత దలైలామా ప్రాథమిక స్థానం
	+ బైజ్‌నాథ్‌లోని పాల్‌పుంగ్ షెరాబ్లింగ్ ఆశ్రమం
	+ హిమాచల్ ప్రదేశ్, స్పితి లోయలోని టాబో ఆశ్రమం
	+ రేవాస్లార్ సరస్సు
* కర్ణాటక: మైసూరు సమీపంలోని బైలకుప్పెలో నమ్‌డ్రోలింగ్ ఆశ్రమం
* లడఖ్: లేహ్

### సిక్కిం

* దుబ్ది ఆశ్రమం: దీనిని అప్పుడప్పుడు 'యుక్సోమ్ ఆశ్రమం' అని పిలుస్తారు. ఇది పశ్చిమ సిక్కిం జిల్లాలోని గీజింగ్ సబ్‌డివిజన్‌లో ఉన్న యుక్సోమ్ సమీపంలో టిబెటన్ బౌద్ధమతానికి చెందిన న్యింగ్మా (Nyingma) శాఖకు చెందిన బౌద్ధ ఆశ్రమం.
* ఎంచే ఆశ్రమం: ఇది ఈశాన్య భారత రాష్ట్రమైన సిక్కిం రాజధాని గాంగ్‌టక్‌లో ఉంది. ఇది వజ్రయాన బౌద్ధమతంలోని న్యింగ్మా క్రమానికి చెందినది.
* పీమయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం: ఇది ఈశాన్య భారత రాష్ట్రమైన సిక్కింలోని పెల్లింగ్ సమీపంలోని పీమయాంగ్ట్సేలో ఉన్న ఒక బౌద్ధ ఆశ్రమం. ఇది గాంగ్‌టక్‌కు పశ్చిమాన 140 కి.మీ (87 మైళ్ళు) దూరంలో ఉంది.
* రాలాంగ్ ఆశ్రమం: ఇది ఈశాన్య భారతదేశం దక్షిణ సిక్కింలో టిబెటన్ బౌద్ధమతానికి చెందిన కగ్యు (Kagyu) శాఖ బౌద్ధ ఆశ్రమం. ఇది రవంగ్ల నుండి ఆరు కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉంది.
* రుమ్టెక్ ఆశ్రమం: దీనిని "ధర్మచక్ర కేంద్రం" అని కూడా పిలుస్తారు. ఇది భారతదేశంలోని సిక్కిం రాష్ట్రంలో రాజధాని గాంగ్‌టక్ సమీపంలో ఉన్న ఒక బౌద్ధ ఆశ్రమం (గోంపా). కర్మపా వివాదాన్ని వర్ణించే టిబెటన్ బౌద్ధమతం కర్మ కగ్యు (Karma Kagyu) పాఠశాలలో మతపరమైన ఉద్రిక్తతలకు ఇది కేంద్ర బిందువు.
* తాషిడింగ్ ఆశ్రమం: ఇది ఈశాన్య భారతదేశంలోని పశ్చిమ సిక్కింలో టిబెటన్ బౌద్ధమతానికి చెందిన న్యింగ్మా శాఖ బౌద్ధ ఆశ్రమం. ఇది రథోంగ్ చు, రంగీత్ నది మధ్య ఎత్తైన కొండపై ఉంది.
* తవాంగ్ ఆశ్రమం: ఇది భారతీయ రాష్ట్రమైన అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లో ఉంది. భారతదేశంలో అతిపెద్ద ఆశ్రమం. టిబెట్‌లోని లాసాలో ఉన్న పొటాలా ప్యాలెస్ తర్వాత ప్రపంచంలో రెండవ అతిపెద్దది.
* జాంగ్ ధోక్ పాల్రి ఫోడాంగ్: ఇది భారతదేశంలోని పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని కాలింపాంగ్‌లో ఉన్న బౌద్ధ ఆశ్రమం. ఈ ఆశ్రమం పట్టణంలోని రెండు కొండలలో ఒకటైన దర్పిన్ కొండపై ఉంది. దీనిని 1976లో సందర్శించిన దలైలామా పవిత్రం చేశారు.

* తవాంగ్ ఆశ్రమానికి ప్రవేశ ద్వారం "కాకలింగ్" వద్ద ఉన్న మండలం
* పీమయాంగ్ట్సే ఆశ్రమం
* దర్పిన్ కొండపై ఉన్న జాంగ్ ధోక్ పాల్రి ఫోడాంగ్ ఆశ్రమం
* రుమ్టెక్ ఆశ్రమంలోని ప్రార్థనా చక్రాలు
* ఎంచే ఆశ్రమంలో అలంకరించబడిన రంగుల కిటికీ
* దుబ్ది ఆశ్రమం
* తాషిడింగ్ ఆశ్రమం సమీపంలోని గోల్డెన్ చోర్టెన్
* రాలాంగ్ ఆశ్రమం

 భారతదేశంలోని సిక్కింలో ఉన్న రుమ్టెక్ ఆశ్రమం
## ఇవి కూడా చూడండి

**లువా తప్పిదం: bad argument #2 to 'title.new' (unrecognized namespace name 'Portal') బౌద్ధ తీర్థయాత్ర
* నేపాల్‌లోని బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలు
* షికోకు తీర్థయాత్ర: జపాన్‌లోని షికోకు దీవిలో 88 దేవాలయాల తీర్థయాత్ర
* జపాన్ 100 కన్నోన్ తీర్థయాత్ర: జపాన్‌లోని మూడు స్వతంత్ర తీర్థయాత్రలతో (సైగోకు, బాండో, చిచిబు) కూడిన తీర్థయాత్ర సర్క్యూట్

## మూలాలు

## అదనపు పఠనం

* Goldberg, Kory; Decary, Michelle (2013). *The Meditator's Companion to Pilgrimage in the Buddha's India and Nepal*. Pariyatti Publishing. p. 455. ISBN 9781938754555. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 18 January 2025. (First Edition 2009)

## బయటి లింకులు

* భారతదేశంలోని బౌద్ధ పుణ్యక్షేత్రాలు
* బౌద్ధ భారతదేశానికి యాత్రికుల గైడ్: బౌద్ధ ప్రదేశాలు Archived 2008-07-04 at the Wayback Machine