# నీలం సంజీవరెడ్డి

| నీలం సంజీవ రెడ్డి |
| --- |
| అధికారిక చిత్రం, 1977 |
|  |
| భారత రాష్ట్రపతి |
| **In office** 25 జూలై 1977 – 25 జూలై 1982 |
| అంతకు ముందు వారు | ఫకృద్దీన్ అలీ అహ్మద్ బి. డి. జట్టి (తాత్కాలిక) |
| తరువాత వారు | జైల్ సింగ్ |
| లోక్‌సభ స్పీకర్ |
| **In office** 26 మార్చి 1977 – 13 జూలై 1977 |
| Deputy | గోడే మురహరి |
| అంతకు ముందు వారు | బలి రామ్ భగత్ |
| తరువాత వారు | కె.ఎస్.హెగ్డే |
| **In office** 17 మార్చి 1967 – 19 జూలై 1969 |
| Deputy | ఆర్. కె. ఖదిల్కర్ |
| అంతకు ముందు వారు | హుకమ్ సింగ్ |
| తరువాత వారు | గుర్దియాల్ సింగ్ ధిల్లాన్ |
| లో‍క్‍సభ సభ్యుడు |
| **In office** 1977 మార్చి 23 – 1977 జూలై 13 |
| అంతకు ముందు వారు | పెండేకంటి వెంకటసుబ్బయ్య |
| తరువాత వారు | పెండేకంటి వెంకటసుబ్బయ్య |
| నియోజకవర్గం | నంద్యాల |
| కేంద్ర రవాణా విమానయాన మంత్రి |
| **In office** 1966 జనవరి 24 – 1967 మార్చి 13 |
| అంతకు ముందు వారు | రాజ్ బహాదూర్ |
| తరువాత వారు | వి. కె. ఆర్. వి. రావు |
| కేంద్ర ఉక్కు గనుల మంత్రి |
| **In office** 9 జూన్ 1964 – 11 జనవరి 1966 |
| అంతకు ముందు వారు | చిదంబరం సుబ్రహ్మణ్యం |
| తరువాత వారు | *తానే* |
| **In office** 1966 జనవరి 11 – 1966 జనవరి 24 |
| తరువాత వారు | సి.ఎం. పూనాచా |
| రాజ్యసభ సభ్యుడు |
| **In office** 1964–1970 |
| అంతకు ముందు వారు | ఎస్. చెన్నా రెడ్డి |
| తరువాత వారు | *తానే* |
| నియోజకవర్గం | ఆంధ్రప్రదేశ్ |
| **In office** 1970–1972 |
| అంతకు ముందు వారు | *తానే* |
| తరువాత వారు | ఎన్. జనార్ధన రెడ్డి |
| నియోజకవర్గం | ఆంధ్రప్రదేశ్ |
| **In office** 1974–1977 |
| అంతకు ముందు వారు | జె. సి. నాగి రెడ్డి |
| తరువాత వారు | జి. స్వామి నాయక్ |
| నియోజకవర్గం | ఆంధ్రప్రదేశ్ |
| భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు |
| **In office** 1960–1963 |
| అంతకు ముందు వారు | ఇందిరా గాంధీ |
| తరువాత వారు | కె.కామరాజ్ |
| ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి |
| **In office** 1956 నవంబరు 1 – 1960 జనవరి 11 |
| గవర్నర్ | చందూలాల్ మాధవ్‌లాల్ త్రివేది భీమ్ సేన్ సచార్ |
| Deputy | కె. వి. రంగారెడ్డి (1959–1960) |
| అంతకు ముందు వారు | *పదవి స్థాపన* |
| తరువాత వారు | దామోదరం సంజీవయ్య |
| **In office** 1962 మార్చి 12 – 1964 ఫిబ్రవరి 20 |
| గవర్నర్ | భీమ్ సేన్ సచార్ సత్యవంత్ మల్లన్న శ్రినాగేశ్ |
| Deputy | కె. వి. రంగారెడ్డి (1962) |
| అంతకు ముందు వారు | దామోదరం సంజీవయ్య |
| తరువాత వారు | కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డి |
| ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉప ముఖ్యమంత్రి |
| **In office** 1953 అక్టోబరు 1 – 1954 నవంబరు 15 |
| గవర్నర్ | చందులాల్ మాధవ్‌లాల్ త్రివేది |
| ముఖ్యమంత్రి | టంగుటూరి ప్రకాశం |
| అంతకు ముందు వారు | *పదవి స్థాపన* |
| తరువాత వారు | రాష్ట్రపతి పాలన |
| **In office** 1955 మార్చి 10 – 1956 అక్టోబరు 31 |
| గవర్నర్ | చందులాల్ మాధవ్‌లాల్ త్రివేది |
| ముఖ్యమంత్రి | బెజవాడ గోపాల రెడ్డి |
| అంతకు ముందు వారు | రాష్ట్రపతి పాలన |
| తరువాత వారు | *పదవి రద్దు* |
| ఆంధ్ర రాష్ట్ర కాంగ్రెస్ కమిటీ అధ్యక్షుడు |
| **In office** 1953–1955 |
| అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ అధ్యక్షుడు | జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ యు.ఎన్.ధేబర్ |
| అంతకు ముందు వారు | *పదవి స్థాపన* |
| తరువాత వారు | బెజవాడ గోపాలరెడ్డి |
|  |
| వ్యక్తిగత వివరాలు |
| జననం | (1913-05-19)1913 మే 19 ఇల్లూరు, మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ, బ్రిటిష్ భారతదేశం (ప్రస్తుతం ఆంధ్ర ప్రదేశ్, భారతదేశం) |
| మరణం | 1996 జూన్ 1(1996-06-01) (వయసు: 83) బెంగళూరు, కర్ణాటక, భారతదేశం (ప్రస్తుతం బెంగళూరు) |
| రాజకీయ పార్టీ | జనతా పార్టీ (1977 నుండి) |
| జీవిత భాగస్వామి |
నీలం నాగరత్నమ్మ ​(m. 1935)​ |
| బంధువులు | టి. నాగి రెడ్డి (మరదలు) |
| కళాశాల | మద్రాసు విశ్వవిద్యాలయం |

**నీలం సంజీవ రెడ్డి** ( 1913 మే 19 – 1996 జూన్ 1) భారతీయ రాజకీయ నాయకుడు. ఆయన 1977 నుండి 1982 వరకు భారత రాష్ట్రపతిగా సేవలందించారు. ఆయన రాజకీయ జీవితం భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ పార్టీతో, భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో పాల్గొనడం ద్వారా ప్రారంభమైంది. అనంతరం స్వతంత్ర భారతదేశంలో పలు ముఖ్య పదవులు చేపట్టారు – ఆంధ్రరాష్ట్రం ఉప ముఖ్యమంత్రిగా, ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా, రెండుసార్లు లోక్‌సభ స్పీకర్గా, అలాగే కేంద్ర మంత్రిగా పనిచేశారు.

ప్రస్తుత ఆంధ్రప్రదేశ్లోని అనంతపురం జిల్లాలోని ఇల్లూరు గ్రామంలో జన్మించిన రెడ్డి, అడయార్లో పాఠశాల విద్య పూర్తి చేశారు. అనంతరం అనంతపురంలోని ప్రభుత్వ కళాశాలలో చేరారు. కానీ చదువును మధ్యలోనే వదిలి భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో చేరి, క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు జైలుకు వెళ్లారు.

1946లో అతను మద్రాస్ శాసనసభకు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అభ్యర్థిగా ఎన్నికయ్యారు. 1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఉప ముఖ్యమంత్రిగా, 1956లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. 1964 నుండి 1967 వరకు లాల్ బహాదూర్ శాస్త్రి, ఇందిరా గాంధీ ప్రధానమంత్రులుగా ఉన్న సమయంలో కేంద్ర మంత్రిగా పనిచేశారు. 1967 నుండి 1969 వరకు లోక్‌సభ స్పీకర్‌గా సేవలందించారు. తరువాత ఆయన క్రియాశీల రాజకీయాల నుండి విరమించుకున్నప్పటికీ, 1975లో జయప్రకాశ్ నారాయణ్ పిలుపుతో "సంపూర్ణ విప్లవం"లో భాగస్వామ్యమయ్యారు. 1977లో జనతా పార్టీ అభ్యర్థిగా పార్లమెంటుకు ఎన్నికైన అతను, 6వ లోక్‌సభకు ఏకగ్రీవంగా స్పీకర్‌గా ఎన్నికయ్యారు. మూడు నెలల తరువాత, అతను ప్రతిపక్షం లేకుండా భారత రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయ్యారు. రాష్ట్రపతిగా ఉన్న సమయంలో మొరార్జీ దేశాయ్, చరణ్ సింగ్, ఇందిరా గాంధీ ప్రధానమంత్రులతో కలిసి పనిచేశారు.

1982లో అతను స్థానంలో జైల్ సింగ్ రాష్ట్రపతిగా బాధ్యతలు స్వీకరించారు. అనంతరం రెడ్డి అనంతపురంలోని తన వ్యవసాయ క్షేత్రానికి వెళ్లి విశ్రాంతి జీవితం గడిపారు. 1996లో ఆయన మరణించారు. ఆయన సమాధి బెంగళూరులోని కల్పల్లి సమాధి స్థలంలో ఉంది. 2013లో ఆంధ్ర ప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఆయన జన్మ శతాబ్ది ఉత్సవాలను నిర్వహించింది.

## విద్య కుటుంబం

రెడ్డి 1913 మే 19న తెలుగు హిందూ కుటుంబంలో, అప్పటి మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలోని ఇల్లూరు గ్రామంలో (ప్రస్తుత అనంతపురం జిల్లా, ఆంధ్ర ప్రదేశ్) జన్మించారు.

అతను మద్రాస్లోని అడయార్లో ఉన్న థియోసాఫికల్ హై స్కూల్లో చదివారు. తరువాత అనంతపురంలోని ప్రభుత్వ ఆర్ట్స్ కాలేజీలో (ఇది మద్రాస్ విశ్వవిద్యాలయానికి అనుబంధ సంస్థ) పట్టభద్ర విద్యార్థిగా చేరారు.

1958లో, ఆయన చేసిన సేవలకు గాను తిరుపతిలోని శ్రీ వెంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం గౌరవ న్యాయ శాస్త్ర డాక్టర్ (Honorary Doctor of Laws) బిరుదును ప్రదానం చేసింది.

రెడ్డి, రాజకీయ నాయకుడు టి. నాగి రెడ్డి సోదరి నీలం నాగరత్నమ్మను వివాహం చేసుకున్నారు. ఈ దంపతులకు ఒక కుమారుడు, ముగ్గురు కుమార్తెలు ఉన్నారు.

సంజీవ రెడ్డి విగ్రహము. తిరుపతి శ్రీ వేంకటేశ్వర విశ్వ విద్యాలయంలో
## భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో పాత్ర

రెడ్డి, 1929 జూలైలో మహాత్మా గాంధీ అనంతపురం పర్యటన తరువాత బ్రిటిష్ రాజ్ నుండి భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో చేరారు. 1931లో కాలేజీ చదువును వదిలేశారు. యువజన సంఘంతో సన్నిహితంగా ఉండి, విద్యార్థి సత్యాగ్రహంలో పాల్గొన్నారు.

1938లో, రెడ్డి ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రావిన్షియల్ కాంగ్రెస్ కమిటీ కార్యదర్శిగా ఎన్నికయ్యారు. ఈ పదవిలో అతను పది సంవత్సరాల పాటు కొనసాగారు.

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం సమయంలో అతను జైలుకు పంపబడ్డారు, 1940 నుండి 1945 వరకు ఎక్కువ కాలం జైలులోనే గడిపారు. 1942 మార్చిలో విడుదలైన అతనును అదే సంవత్సరం ఆగస్టులో మళ్లీ అరెస్టు చేసి అమ్రావతి జైలుకు తరలించారు. అక్కడ అతను టి. ప్రకాశం, ఎస్. సత్యమూర్తి, కె. కామరాజ్ వి.వి. గిరి వంటి ఉద్యమకారులతో కలిసి 1945 వరకు శిక్ష అనుభవించారు.

# రాజకీయ జీవితం

1946లో మద్రాస్ శాసనసభ ఎన్నికలులో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అభ్యర్థిగా ఎన్నికై మద్రాస్ శాసనసభ సభ్యుడిగా ఎంపికైన రెడ్డి, కాంగ్రెస్ శాసనసభ పార్టీ కార్యదర్శిగా అయ్యారు.

అదే సమయంలో అతను భారత రాజ్యాంగ సభలో మద్రాస్ నుంచి సభ్యుడిగా కూడా ఉన్నారు.

1949 ఏప్రిల్ నుండి 1951 ఏప్రిల్ వరకు అతను మద్రాస్ రాష్ట్రంలో నిషేధం (Prohibition), గృహనిర్మాణం, అటవీ శాఖల మంత్రిగా పనిచేశారు.

1951లో జరిగిన మద్రాస్ శాసనసభ ఎన్నికల్లో, అతను తన మరిది అయిన కమ్యూనిస్టు నాయకుడు తరిమెల నాగి రెడ్డి చేతిలో ఓటమి చెందారు.

### ఆంధ్ర రాష్ట్ర ఉప ముఖ్యమంత్రి

1951లో జరిగిన పోటీతో కూడిన ఎన్నికల్లో, అతను ఆంధ్రప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ అధ్యక్షుడిగా ఎన్. జి. రంగాను ఓడించి ఎన్నికయ్యారు.

1953లో ఆంధ్ర రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పుడు, టి. ప్రకాశం ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు స్వీకరించగా, రెడ్డి ఉప ముఖ్యమంత్రిగా నియమితులయ్యారు.

### ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి (1956–60, 1962–64)

ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రం తెలంగాణను ఆంధ్ర రాష్ట్రంతో విలీనం చేయడం ద్వారా ఏర్పడిన తరువాత, రెడ్డి 1956 నవంబరు 1 నుండి 1960 జనవరి 11 వరకు తొలి ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశారు.

అతను రెండవసారి 1962 మార్చి 12 నుండి 1964 ఫిబ్రవరి 20 వరకు ముఖ్యమంత్రిగా కొనసాగి, మొత్తం ఐదు సంవత్సరాలకు పైగా ఈ పదవిలో ఉన్నారు.

రెడ్డి ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న సమయంలో అతను శ్రీకాళహస్తి, ధోన్ నుండి శాసనసభ సభ్యుడుగా ఎన్నికయ్యారు.

అతను పదవీకాలంలో నాగార్జున సాగర్ ప్రాజెక్ట్ శ్రీశైలం ప్రాజెక్ట్ వంటి బహుళ ప్రయోజన నదీ ప్రాజెక్టులు ప్రారంభించబడ్డాయి.

తరువాత ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం శ్రీశైలం ప్రాజెక్ట్‌కు అతను గౌరవార్థం "నీలం సంజీవ రెడ్డి సాగర్" అని పేరు మార్చింది.

రెడ్డి నాయకత్వంలోని కాంగ్రెస్ ప్రభుత్వాలు గ్రామీణ అభివృద్ధి, వ్యవసాయం, అనుబంధ రంగాలపై ప్రత్యేక దృష్టి పెట్టాయి.

పారిశ్రామీకరణ వైపు మార్పు పరిమితంగానే ఉండి, ప్రధానంగా భారత కేంద్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రంలో పెద్ద పబ్లిక్ సెక్టార్ సంస్థలులో చేసిన పెట్టుబడుల ద్వారా నడిపించబడింది.

1960లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడుగా ఎన్నికైన తరువాత అతను ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు. 1964లో, భారత సుప్రీం కోర్టు బస్ మార్గాల జాతీయీకరణ కేసులో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వంపై ప్రతికూల వ్యాఖ్యలు చేయడంతో, అతను స్వచ్ఛందంగా రాజీనామా చేశారు.

### కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడు (1960–62) కేంద్ర మంత్రి (1964–67)

1960 నుండి 1962 మధ్య కాలంలో, రెడ్డి భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా మూడు సార్లు బెంగళూరు, భావ్‌నగర్, పాట్నా సమావేశాలలో సేవలందించారు.

1962లో గోవాలో జరిగిన కాంగ్రెస్ సమావేశంలో, భారత భూభాగంపై చైనా ఆక్రమణను ముగించాలన్న భారతదేశ సంకల్పం, గోవా విమోచనం తిరుగులేని విషయం అని పేర్కొన్న రెడ్డి ప్రసంగం హాజరైన వారిలో ఉత్సాహాన్ని రేకెత్తించింది.

అతను మూడు సార్లు రాజ్యసభ సభ్యుడిగా కూడా పనిచేశారు.

1964 జూన్ నుండి, లాల్ బహాదూర్ శాస్త్రి ప్రభుత్వంలో అతను ఉక్కు, గనుల మంత్రిత్వ శాఖకు కేంద్ర మంత్రిగా పనిచేశారు. అనంతరం 1966 జనవరి నుండి 1967 మార్చి వరకు ఇందిరా గాంధీ మంత్రివర్గంలో రవాణా మంత్రిత్వ శాఖ, పౌర విమానయాన మంత్రిత్వ శాఖ, నౌకాశ్రయ మంత్రిత్వ శాఖ, పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖలకు కేంద్ర మంత్రిగా సేవలందించారు.

### లోక్‌సభ స్పీకర్ (1967–69)

1967 సాధారణ ఎన్నికల్లో, రెడ్డి ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని హిందూపూర్ నుండి లోక్‌సభకు ఎన్నికయ్యారు.

1967 మార్చి 17న, రెడ్డి నాల్గవ లోక్‌సభకు స్పీకర్‌గా ఎన్నికయ్యారు. తమ తొలి పదవీకాలంలోనే స్పీకర్‌గా ఎన్నికైన మూడవ వ్యక్తిగా నిలిచారు.

స్పీకర్ పదవికి స్వతంత్రతను ప్రాముఖ్యం ఇవ్వడానికి, రెడ్డి కాంగ్రెస్ పార్టీకి రాజీనామా చేశారు.

అతను స్పీకర్‌గా ఉన్న కాలంలో అనేక ప్రత్యేక ఘటనలు చోటుచేసుకున్నాయి. వాటిలో ఒకటి, పార్లమెంట్ సంయుక్త సమావేశంలో రాష్ట్రపతి ప్రసంగం జరిగిన రోజునే అవిశ్వాస తీర్మానంను అనుమతించడం.

అలాగే, సభ అవమానం కేసులో శిక్షగా జైలుశిక్ష విధించడం కూడా చోటుచేసుకుంది.

అదనంగా, అనుసూచిత జాతులు, అనుసూచిత తెగల సంక్షేమ కమిటీను స్థాపించారు.

అతను స్పీకర్‌గా ఉన్న సమయంలో, ఒక ఎంపీ అతను పై దాఖలు చేసిన పరువు నష్టం కేసు నేపథ్యంలో, సుప్రీంకోర్టు ఒక ముఖ్యమైన తీర్పును ఇచ్చింది. పార్లమెంట్‌లో సభ్యులు మాట్లాడే విషయాల్లో వారికి సంపూర్ణ స్వేచ్ఛ ఉంటుందని, అలాంటి విషయాల్లో న్యాయస్థానాలకు జోక్యం చేసుకునే అధికారం లేదని పేర్కొంది.

రెడ్డి తన పాత్రను ‘పార్లమెంట్‌కు కాపలాదారుడు’గా వివరించారు.

అయితే, అతను కు ప్రధాని ఇందిరా గాంధీతో సభలో అనేక విభేదాలు చోటుచేసుకున్నాయి. అవి తరువాత రెండు సంవత్సరాలకే, జకీర్ హుస్సేన్ తరువాత రాష్ట్రపతి పదవికి కాంగ్రెస్ పార్టీ అభ్యర్థిగా నిలిచినప్పుడు అతను కు ప్రతికూలంగా మారాయి.

### రాష్ట్రపతి ఎన్నిక 1969

1969లో, రాష్ట్రపతి జకీర్ హుస్సేన్ మరణం తరువాత, కాంగ్రెస్ పార్టీ సిండికేట్ వర్గానికి చెందిన సభ్యుడైన రెడ్డిని రాష్ట్రపతి అభ్యర్థిగా నామినేట్ చేసింది, అయితే ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ దీనికి వ్యతిరేకంగా ఉన్నారు.

ఆమె కాంగ్రెస్ పార్టీ అధికారిక అభ్యర్థిగా రెడ్డిని అంగీకరించాల్సి వచ్చింది , అతను గెలిస్తే సిండికేట్ తనను పదవి నుండి తొలగించవచ్చని భయపడ్డారు.

ఆమె కాంగ్రెస్ శాసనసభ్యులను పార్టీ నిర్ణయాన్ని అంధంగా అనుసరించకుండా, "తమ మనసాక్షి ప్రకారం ఓటు వేయండి" అని కోరారు. దీని ద్వారా స్వతంత్ర అభ్యర్థి వి.వి. గిరికు మద్దతు ఇవ్వాలని సూచించారు.

1969 ఆగస్టు 16న జరిగిన తీవ్ర పోటీ ఎన్నికలో, వి.వి. గిరి విజయం సాధించారు. అతను మొదటి ప్రాధాన్యత ఓట్లలో 48.01 శాతం సాధించి, రెండవ ప్రాధాన్యత ఓట్ల లెక్కింపులో మెజారిటీ పొందారు. తుది లెక్కల్లో, గిరికి 4,20,077 ఓట్లు లభించగా, ఎన్నిక కావడానికి అవసరమైన కోటా 4,18,169 కాగా, రెడ్డికి 4,05,427 ఓట్లు లభించాయి.

ఈ ఎన్నిక కాంగ్రెస్ పార్టీలో తీవ్ర విభేదాలకు దారితీసింది, 1969లో జరిగిన చారిత్రాత్మక విభజనకు కారణమైంది. తరువాత భారత రాజకీయాలలో ఇందిరా గాంధీ ఎదుగుదలకు ఇది దోహదపడింది.

తదుపరి, రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో పోటీ చేయడానికి లోక్‌సభ స్పీకర్ పదవికి రాజీనామా చేసిన రెడ్డి, సక్రియ రాజకీయాల నుండి విరమణ చేసి అనంతపురానికి తిరిగి వెళ్లి వ్యవసాయంలో నిమగ్నమయ్యారు.

### రాజకీయాలలోకి తిరిగి ప్రవేశం (1975–82)

జయప్రకాశ్ నారాయణ్ ఇచ్చిన సంపూర్ణ విప్లవం పిలుపుకు ప్రతిస్పందనగా, రెడ్డి 1975లో తన రాజకీయ విరామం నుండి బయటకు వచ్చారు.

1977 జనవరిలో అతను జనతా పార్టీ కమిటీ సభ్యుడిగా నియమితులయ్యారు. అదే సంవత్సరం మార్చిలో, అతను జనతా పార్టీ అభ్యర్థిగా ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని నంద్యాల లోక్‌సభ నియోజకవర్గం నుండి సాధారణ ఎన్నికల్లో పోటీ చేశారు. ఆంధ్రప్రదేశ్ నుండి ఎన్నికైన ఏకైక కాంగ్రెస్ేతర అభ్యర్థిగా నిలిచారు.

ప్రధాని ఇందిరా గాంధీ నేతృత్వంలోని కాంగ్రెస్ పార్టీ పరాజయం పాలై, భారతదేశంలో 30 సంవత్సరాల కాంగ్రెస్ పాలనకు ముగింపు పలికింది. మొరార్జీ దేశాయి నాయకత్వంలో ఐదు పార్టీల కూటమి అధికారంలోకి వచ్చింది.

1977 మార్చి 26న, రెడ్డి ఏకగ్రీవంగా ఆరవ లోక్‌సభ స్పీకర్‌గా ఎన్నికయ్యారు. అయితే 1977 జూలైలో జరిగిన రాష్ట్రపతి ఎన్నికల్లో పోటీ చేయడానికి కొద్ది నెలలకే అతను ఆ పదవికి రాజీనామా చేశారు.

రెడ్డి రెండవసారి స్పీకర్‌గా పనిచేసిన కాలం కేవలం మూడు నెలలు 17 రోజులు మాత్రమే ఉండి, ఆ పదవిని నిర్వహించిన వారిలో ఇప్పటివరకు అత్యల్ప కాలంగా నిలిచింది.

### రాష్ట్రపతి ఎన్నిక 1977

1977 రాష్ట్రపతి ఎన్నిక, అప్పటి రాష్ట్రపతి ఫఖ్రుద్దీన్ అలీ అహ్మద్ పదవిలో ఉండగానే మరణించడంతో నిర్వహించాల్సి వచ్చింది.

ప్రధాని మొరార్జీ దేశాయి ఈ పదవికి నర్తకి రుక్మిణి దేవి అరుండేల్ను నామినేట్ చేయాలని భావించినప్పటికీ, ఆమె ఆ ఆఫర్‌ను తిరస్కరించారు.

రెడ్డి ఏకగ్రీవ మద్దతుతో ప్రత్యర్థి లేకుండా ఎన్నికయ్యారు. ప్రతిపక్ష కాంగ్రెస్ పార్టీ సహా అన్ని రాజకీయ పార్టీలు అతనుకు మద్దతు ఇచ్చాయి. ఈ విధంగా ప్రత్యర్థి లేకుండా ఎన్నికైన ఏకైక రాష్ట్రపతిగా అతను నిలిచారు.

64 సంవత్సరాల వయస్సులో రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికైన అతను, ద్రౌపది ముర్ము 2022లో రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయ్యే వరకు భారతదేశంలో అతి పిన్న వయసులో రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికైన వ్యక్తిగా ఉన్నారు.

అలాగే, రాష్ట్రపతి ఎన్నికలో రెండుసార్లు పోటీ చేసిన ఏకైక ప్రధాన అభ్యర్థిగా కూడా అతను నిలిచారు — 1969లో వి.వి. గిరికి వ్యతిరేకంగా, 1977లో.

మొత్తం 37 మంది అభ్యర్థులు రాష్ట్రపతి పదవికి నామినేషన్లు దాఖలు చేసినప్పటికీ, అందులో 36 మందిని రిటర్నింగ్ అధికారి తిరస్కరించారు. ఈ తిరస్కరణల తరువాత, రెడ్డి మాత్రమే చెల్లుబాటు అయ్యే ఏకైక అభ్యర్థిగా మిగిలారు. దీంతో ఎన్నికలు నిర్వహించాల్సిన అవసరం లేకుండా పోయింది.

ఈ విధంగా, పోటీ లేకుండా భారత రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికైన తొలి వ్యక్తిగా రెడ్డి నిలిచారు, ఇప్పటికీ ఆ విధంగా ఎన్నికైన ఏకైక రాష్ట్రపతిగా కొనసాగుతున్నారు.

## రాష్ట్రపతిగా పదవీకాలం (1977–1982)

రాష్ట్రపతి రెడ్డి 1977లో విమాన సర్వే ద్వారా తమిళనాడులో వరద ప్రభావిత ప్రాంతాలను పరిశీలిస్తున్న దృశ్యం.
నీలం సంజీవ రెడ్డి 1977 జూలై 21న ఎన్నికై, 1977 జూలై 25న భారతదేశ ఆరవ రాష్ట్రపతిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.

రెడ్డి తన పదవీకాలంలో మూడు ప్రభుత్వాలతో కలిసి పనిచేశారు. అవి ప్రధాన మంత్రులు అయిన మొరార్జీ దేశాయి, చరణ్ సింగ్, ఇందిరా గాంధీ నాయకత్వంలోని ప్రభుత్వాలు.

భారత స్వాతంత్ర్యం 30వ వార్షికోత్సవానికి ముందు రోజు, రెడ్డి ఒక ముఖ్యమైన నిర్ణయం ప్రకటించారు. అతను రాష్ట్రపతి భవన్ను విడిచి చిన్న నివాసానికి మారాలని, అలాగే భారతదేశంలోని పేద ప్రజలతో ఐక్యతగా తన జీతాన్ని 70 శాతం తగ్గించుకుంటానని తెలిపారు.

### మోరార్జీ దేశాయి ప్రభుత్వం (1977–79)

అమెరికా అధ్యక్షుడు జిమ్మీ కార్టర్ 1978 జనవరి 1–3 మధ్య భారత్‌ను సందర్శించారు. ఢిల్లీలోని ఇందిరా గాంధీ అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం వద్ద అతనుకు స్వాగతం పలుకుతున్న దృశ్యంలో (ఎడమ నుండి కుడి వరకు) రాష్ట్రపతి నీలం సంజీవ రెడ్డి, అతను భార్య, జిమ్మీ కార్టర్, ప్రధాన మంత్రి మోరార్జీ దేశాయి, అమెరికాలో భారత రాయబారి నానాభోయ్ పాల్కివాలా, అమెరికా ప్రథమ మహిళ రోసలిన్ కార్టర్, విదేశాంగ మంత్రి అటల్ బిహారీ వాజపేయి కనిపిస్తున్నారు.
రెడ్డి, దేశాయి మధ్య సంబంధాలు త్వరలోనే ఉద్రిక్తతకు దారి తీసాయి. దీనికి ప్రధాన కారణాలు దేశాయి తన కుమారుడు కాంతి దేశాయిని రాజకీయాల్లో ప్రోత్సహించడం, అలాగే ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో భూసీమల సమస్యపై ముఖ్యమంత్రులు వెంకలరావు, చెన్నా రెడ్డితో దేశాయి నేరుగా సంప్రదింపులు జరపడం.

జనతా పార్టీ, కేబినెట్ నుండి భారీ స్థాయిలో పార్టీ మార్పులు జరగడంతో, మోరార్జీ దేశాయి ప్రభుత్వం 30 నెలల పాలన తర్వాత 1979 జూలైలో కూలిపోయింది. పార్లమెంటులో అవిశ్వాస తీర్మానం ప్రవేశపెట్టే ముందే దేశాయి తన రాజీనామాను రెడ్డికి సమర్పించారు.

దేశాయి రాజీనామా తర్వాత రెడ్డి తీసుకున్న చర్యలపై విస్తృత చర్చ జరిగింది. ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వం ఏర్పాటుకు ముందు రాజీనామాను ఆమోదించడం వల్ల కార్యనిర్వాహక విభాగంలో మంత్రివర్గ ఖాళీ ఏర్పడిందని హెచ్. ఎం. సీర్వాయి అభిప్రాయపడ్డారు.

దేశాయిని మద్దతు ఇచ్చిన జనతా పార్టీ వర్గానికి 205 మంది ఎంపీల మద్దతు ఉండగా, చరణ్ సింగ్‌కు కేవలం 80 మంది ఎంపీల మద్దతు మాత్రమే ఉంది. అయినప్పటికీ, రెడ్డి తన రాష్ట్రపతి వివేచనాధికారాన్ని ఉపయోగించి జనతా పార్టీ నాయకుడు జగ్జీవన్ రామ్ కంటే చరణ్ సింగ్‌ను తదుపరి ప్రధాన మంత్రిగా ఎంపిక చేశారు.

### చరణ్ సింగ్ ప్రభుత్వం (1979)

దేశాయి రాజీనామా అనంతరం, అతను నేతృత్వంలోని జనతా ప్రభుత్వం పతనమయ్యాక, రెడ్డి చరణ్ సింగ్‌ను ప్రధాన మంత్రిగా నియమించారు. అయితే, ఆగస్టు నెలాఖరు లోపు లోక్‌సభలో తన మెజారిటీని నిరూపించుకోవాలని షరతు విధించారు.

చరణ్ సింగ్ 1979 జూలై 28న ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. కానీ, ఆగస్టు 20న పార్లమెంట్‌ను సమావేశపరిచినప్పటికీ, అతను తన మెజారిటీని నిరూపించేందుకు సభను ఎదుర్కోలేకపోయారు. ప్రతిపక్ష కాంగ్రెస్ పార్టీ నాయకురాలు మాజీ ప్రధాన మంత్రి ఇందిరా గాంధీ మద్దతుతో తనకు మెజారిటీ ఉందని తెలిపిన లేఖను చూపడంతోనే రెడ్డి అతనును ప్రధాన మంత్రిగా నియమించారు.

ఆమె మద్దతుకు ప్రతిఫలంగా, తనపై, తన కుమారుడు సంజయ్ గాంధీపై విచారణకు ఏర్పాటు చేసిన ప్రత్యేక కోర్టుల చట్టాన్ని రద్దు చేయాలని గాంధీ కోరారు. ఈ ప్రతిపాదనను చరణ్ సింగ్ అంగీకరించలేదు. అందువల్ల, గాంధీ తన మద్దతును ఉపసంహరించుకున్నారు, ఫలితంగా చరణ్ సింగ్ రాజీనామా చేయాల్సి వచ్చింది.

అతను ప్రభుత్వం కేవలం 24 రోజులు మాత్రమే కొనసాగింది, అతను ఎప్పుడూ పార్లమెంట్‌ను ఎదుర్కోలేదు.

మెజారిటీ లేని పరిస్థితిలో షరతులతో ప్రధాన మంత్రిని నియమించే సంప్రదాయాన్ని తర్వాత రాష్ట్రపతి ఆర్. వెంకటరామన్ అనుసరించారు.

చరణ్ సింగ్ రాజీనామా అనంతరం, రెడ్డి చంద్రశేఖర్, జగ్జీవన్ రామ్లను రాష్ట్రపతి భవన్‌కు పిలిపించి ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వం ఏర్పాటుకు అవకాశాలను పరిశీలించారు. వారు ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేయలేరని నమ్మిన తర్వాత, చరణ్ సింగ్ సలహాను అంగీకరించి లోక్‌సభను రద్దు చేసి మధ్యంతర ఎన్నికలకు పిలుపునిచ్చారు.

చరణ్ సింగ్‌ను ఎన్నికల అనంతరం కొత్త ప్రభుత్వం ఏర్పడే వరకు తాత్కాలిక ప్రధాన మంత్రిగా కొనసాగమని కోరారు. రెడ్డి తీసుకున్న ఈ నిర్ణయంపై జనతా పార్టీ సభ్యులు తీవ్ర విమర్శలు చేశారు, అతనును ఇంపీచ్ చేయాలని కూడా హెచ్చరించారు.

తాత్కాలిక ప్రభుత్వం నడిపిస్తూనే, చరణ్ సింగ్ కంపెనీ చట్టాల్లో మార్పులు, ఎన్నికలకు ప్రభుత్వ నిధులు,, వెనుకబడిన వర్గాలుకు ఉద్యోగ రిజర్వేషన్లు వంటి పలు అంశాలపై ఏడు ఆర్డినెన్సులు జారీ చేయాలని ప్రతిపాదించారు.

అయితే, ఇంత ముఖ్యమైన మార్పులను తాత్కాలిక ప్రభుత్వం తీసుకురావడం సమంజసం కాదని భావించి, రెడ్డి ఆ ఆర్డినెన్సులను ప్రకటించడానికి నిరాకరించారు.

### ఇందిరా గాంధీ తిరిగి అధికారంలోకి రావడం (1980–82)

ఈ చిత్రంలో (ఎడమ నుండి కుడి వరకు) లోక్‌సభ స్పీకర్ బల్రామ్ జాఖర్, భారత ఉపరాష్ట్రపతి మొహమ్మద్ హిదాయతుల్లా, మణి రామ్ బాగ్రీ, ప్రధాన మంత్రి ఇందిరా గాంధీ, రాష్ట్రపతి నీలం సంజీవ రెడ్డి కనిపిస్తున్నారు.
1980 భారత సాధారణ ఎన్నికలులో ఇందిరా గాంధీ నేతృత్వంలోని భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ (ఐ) పార్టీ లోక్‌సభలో 351 స్థానాలు గెలుచుకుని మళ్లీ అధికారంలోకి వచ్చింది. జనతా పార్టీ గానీ, చరణ్ సింగ్ నేతృత్వంలోని జనతా పార్టీ (సెక్యులర్) (తర్వాత లోక్ దళ్‌గా మారింది) గానీ, పార్లమెంటులో అధికారిక ప్రతిపక్ష హోదా పొందేందుకు అవసరమైన 54 స్థానాలను సాధించలేకపోయాయి.

1980 జనవరిలో ఇందిరా గాంధీ తన చివరి పదవీకాలానికి ప్రధాన మంత్రిగా రెడ్డి చేత ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.

1980 నుండి 1982 మధ్యకాలంలో రాష్ట్రపతి రెడ్డి ఏడు రాష్ట్ర పర్యటనలు నిర్వహించారు. ఈ పర్యటనలలో సోవియట్ యూనియన్, బల్గేరియా, కెన్యా, జాంబియా, యునైటెడ్ కింగ్డమ్, ఐర్లాండ్, ఇండోనేషియా, నేపాల్, శ్రీలంక, యుగోస్లావియా వంటి దేశాలను సందర్శించారు.

దేశంలో, రాష్ట్రపతిగా అతను ఒక ఆర్డినెన్స్పై సంతకం చేసి, విచారణ లేకుండా ఒక సంవత్సరం వరకు వ్యక్తులను నిర్బంధించేందుకు ప్రభుత్వానికి విస్తృత అధికారాలు కల్పించారు. ఇది ప్రివెంటివ్ డిటెన్షన్ చట్టం కింద అమలులోకి వచ్చింది.

అలాగే, ప్రభుత్వ సలహా మేరకు ప్రతిపక్ష పార్టీలు పాలిస్తున్న తొమ్మిది రాష్ట్రాల్లో రాష్ట్రపతి పాలనను అమలు చేయాలని ఆదేశించారు.

1980 నుండి 1982 మధ్య రాష్ట్రపతి నీలం సంజీవ రెడ్డి నిర్వహించిన రాష్ట్ర పర్యటనలు. అతను సోవియట్ యూనియన్, బల్గేరియా, కెన్యా, జాంబియా, యునైటెడ్ కింగ్డమ్, ఐర్లాండ్, ఇండోనేషియా, నేపాల్, శ్రీలంక, యుగోస్లావియా దేశాలను సందర్శించారు.
## తరువాతి జీవితం మరణం

రాష్ట్రపతి ఆర్. వెంకటరామన్తో నీలం సంజీవ రెడ్డి రాష్ట్రపతి భవన్‌లో ఉన్న దృశ్యం.
రెడ్డి తరువాత రాష్ట్రపతిగా జియాని జైల్ సింగ్ బాధ్యతలు స్వీకరించారు. అతను 1982 జూలై 25న ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.

దేశానికి వీడ్కోలు ప్రసంగంలో, రెడ్డి వరుస ప్రభుత్వాలు భారత ప్రజల జీవన ప్రమాణాలను మెరుగుపరచడంలో విఫలమయ్యాయని విమర్శించారు. ప్రభుత్వ దుర్వినియోగాన్ని అడ్డుకునేందుకు బలమైన ప్రతిపక్షం అవసరమని అతను పేర్కొన్నారు.

రాష్ట్రపతి పదవీ కాలం ముగిసిన తర్వాత, అప్పటి కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రి రామకృష్ణ హెగ్డే రెడ్డిని బెంగళూరులో స్థిరపడమని ఆహ్వానించారు. అయితే, అతను అనంతపురంలోని తన వ్యవసాయ క్షేత్రంలో విశ్రాంతి జీవితం గడపాలని నిర్ణయించుకున్నారు.

రెడ్డి 1996లో బెంగళూరులో 83 ఏళ్ల వయసులో న్యూమోనియా కారణంగా మరణించారు. అతను యొక్క సమాధి బెంగళూరులోని కల్పల్లి సమాధి ప్రాంగణంలో ఉంది.

1996 జూన్ 11న పార్లమెంట్ రెడ్డి మరణంపై సంతాపం ప్రకటించింది. అన్ని పార్టీల సభ్యులు అతనుకు నివాళులు అర్పించి, దేశానికి, పార్లమెంట్‌కు చేసిన సేవలను స్మరించారు.

రెడ్డి 1989లో *Without Fear or Favour: Reminiscences and Reflections of a President* అనే పుస్తకాన్ని రచించారు.

## స్మారకాలు

సంజీవ రెడ్డి జన్మ శతాబ్ది వేడుకలను 2013లో ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం నిర్వహించింది. ముగింపు కార్యక్రమం అనంతపురంలో జరిగింది. ఈ కార్యక్రమంలో అప్పటి రాష్ట్రపతి ప్రణబ్ ముఖర్జీ పాల్గొన్నారు. అలాగే ఆంధ్రప్రదేశ్, కర్ణాటక ముఖ్యమంత్రులు కూడా హాజరయ్యారు.

ఈ సందర్భంగా భారత తపాలా శాఖ సంజీవ రెడ్డి గౌరవార్థం ఒక స్మారక తపాలా స్టాంపు, ప్రత్యేక కవర్ విడుదల చేసింది.

హైదరాబాద్లో నీలం సంజీవ రెడ్డి కాలేజ్ ఆఫ్ ఎడ్యుకేషన్ ఉంది. అతను జన్మ శతాబ్ది సందర్భంగా ఆంధ్రప్రదేశ్ ప్రభుత్వం ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర రెవెన్యూ అకాడమీ, అతను చదివిన గవర్నమెంట్ ఆర్ట్స్ కాలేజ్, గవర్నమెంట్ మెడికల్ కాలేజ్, అనంతపురంలకు అతను పేరు పెట్టనున్నట్లు ప్రకటించింది.

1960లలో అతను కేంద్ర గనుల మంత్రిగా ఉన్నప్పుడు, విజయవాడలో అతను విగ్రహాన్ని అప్పటి కాంగ్రెస్ పార్టీ అధ్యక్షుడు కె. కామరాజ్ ఆవిష్కరించారు. అయితే పదవిలో ఉన్న వ్యక్తుల విగ్రహాలను ఏర్పాటు చేయడం సరైంది కాదని భావించిన సంజీవ రెడ్డి, దానిని తొలగించాలని కోరారు.

2005లో ఆవిష్కరించబడిన సంజీవ రెడ్డి విగ్రహం ప్రస్తుతం ఆంధ్రప్రదేశ్ సచివాలయం (ప్రస్తుతం తెలంగాణ సచివాలయం)లో ఉంది.

## ప్రజాదరణలో

*నీలం సంజీవ రెడ్డి – భారత రాష్ట్రపతి* అనే 1982 నాటి ఒక లఘు డాక్యుమెంటరీ చిత్రాన్ని ప్రేమ్ వైద్య, సి. ఎల్. కౌల్ దర్శకత్వం వహించారు. ఈ చిత్రాన్ని భారత చిత్ర విభాగం నిర్మించింది. ఇందులో అతను రాష్ట్రపతి పదవీకాలాన్ని చూపించారు.

మాజీ ప్రధాన మంత్రి పి. వి. నరసింహరావు రచించిన నవల *ది ఇన్‌సైడర్*లోని ఆఫ్రోజాబాద్ అనే కల్పిత రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రి మహేంద్రనాథ్ అనే పాత్ర, సంజీవ రెడ్డిపై ఆధారపడింది. ఇందులో అతను ఆంధ్ర ప్రదేశ్‌లోని రాజకీయ జీవితం, కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డితో ఉన్న రాజకీయ పోటీని ప్రతిబింబించారు.

* అగ్రశ్రీ సంస్థ వెబ్‌సైట్
* "నీలం సంజీవ రెడ్డి జయంతి కార్యక్రమం". *The Hans India* (తిరుపతి సంచిక ed.). 20 మే 2023.
* "నీలం సంజీవ రెడ్డి జయంతి వేడుకలు". *The Hans India* (తిరుపతి సంచిక ed.). 20 మే 2024.

## విశిష్టతలు

* సంజీవరెడ్డి నిజాయితీని తెలియజేసే ఒక సంఘటన: సంయుక్త మద్రాసు రాష్ట్రంలో మంత్రిగా ఉన్నపుడు, ఒక కాంట్రాక్టరు ఒక ఉత్తరంతో అతను వద్దకు వచ్చాడు. సంజీవరెడ్డి ఆప్తమిత్రుడి వద్దనుండి తెచ్చిన ఉత్తరం అది. దాన్ని అతను అందుకున్నాడుగాని, చించి చూడలేదు. కాంట్రాక్టరుతో ఇలా అన్నాడు. "నువ్వో కాంట్రాక్టరువని నాకు తెలుసు.. దీనిలో ఏమి రాసుందో కూడా తెలుసు. నీ క్షేమం కోరుకునేవాడివయితే, ఈ ఉత్తరం వెనక్కి తీసేసుకో. లేదూ, దీన్ని తెరిచి చూడమంటావా.., ఆపై నేను తీసుకోబోయే చర్యకు సిద్ధంగా ఉండు" అని అన్నాడు. మరో మాట లేకుండా ఉత్తరాన్ని తీసేసుకున్నాడా కాంట్రాక్టరు.
* ఎమర్జెన్సీ తరువాత 1977 లో జరిగిన సార్వత్రిక ఎన్నికలలో దేశమంతటా జనతాపార్టీ ప్రభంజనం వీచి, కాంగ్రెసు చిత్తుగా ఓడిపోగా, ఆంధ్రప్రదేశ్ లో మాత్రం మొత్తం 42 స్థానాలకుగాను, జనతాపార్టీ 41 స్థానాల్లో ఓడిపోయి, ఒకే ఒక్క స్థానం గెలుచుకుంది. గెలిచిన ఆ ఒక్క జనతాపార్టీ వ్యక్తీ, సంజీవరెడ్డియే!
* లోక్‌సభ సభాపతిగా రెండు సార్లు ఎన్నికై, రెండుసార్లూ రాష్ట్రపతిగా పోటీ చేసేందుకై రాజీనామా చేసాడు. మొదటిసారి రాష్ట్రపతిగా ఓడిపోగా, రెండోసారి గెలిచాడు.
* ఇప్పటివరకు రాష్ట్రపతిగా చేసినవారిలో సంజీవరెడ్డి నిర్విరోధంగా ఎన్నికయిన ఏకైక రాష్ట్రపతి.
* 1969లో కాంగ్రెసు పార్టీ ఆధికారిక అభ్యర్థిగా పోటీ చేసిన సంజీవరెడ్డికి వ్యతిరేకంగా *ఆత్మ ప్రబోధానుసారం* ఓటు వెయ్యమని ఇందిరా గాంధీ తన పార్టీ వారిని ఆదేశించింది. పార్టీలో తన వ్యతిరేకుల ఆటకట్టించేందుకు ఇందిరా గాంధీ వేసిన ఎత్తు ఇది. ఫలితంగా ప్రతిపక్ష మద్దతు కూడా గల వి.వి.గిరి, సంజీవ రెడ్డిని ఓడించి రాష్ట్రపతి అయ్యాడు. అనంతరం కాంగ్రెసు పార్టీ చీలిపోయింది.
* పుట్టపర్తి సాయిబాబాను దర్శించని అతికొద్ది మంది రాజకీయ నాయకుల్లో సంజీవరెడ్డి ఒకడు.
* సంజీవరెడ్డి పేరిట శ్రీశైలం ప్రాజెక్టుకు **నీలం సంజీవరెడ్డి సాగర్ ప్రాజెక్టు** అని పేరుపెట్టారు.
* 1958లో శ్రీవేంకటేశ్వర విశ్వవిద్యాలయం అతనుకు గౌరవ డాక్టరేటు బహూకరించింది.

## అతని పలుకులు

* తన స్వంత జిల్లా అనంతపురం దుర్భిక్ష పరిస్థితుల గురించి ఆవేదనతో అతను ఇలా అనేవాడు: "*ఇక్కడ పెన్నానదిలో ప్రవహించేది నీళ్ళు కాదు, ఇసుక..*"

## వనరులు

* లోక్‌సభ స్పీకరు వెబ్‌సైటు
* సంజీవరెడ్డి మృతికి లోక్‌సభ నివాళి
* రాష్ట్రపతి భవనం

## బయటి లింకులు

* సంజీవరెడ్డి సమాధి (ఈ లింకు పనిచేయదు)
* శిధిలావస్థలొ ఉన్న స్మారకచిహ్నం

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ఇంతకు ముందు ఉన్నవారు: **ఫక్రుద్దీన్ ఆలీ అహ్మద్** | **భారత రాష్ట్రపతి** 1977 జూలై 25—1982 జూలై 25 | తరువాత వచ్చినవారు: **జ్ఞానీ జైల్ సింగ్** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ఇంతకు ముందు ఉన్నవారు: **బూర్గుల రామకృష్ణారావు (హైదరాబాదు రాష్ట్రం) బెజవాడ గోపాలరెడ్డి (ఆంధ్ర రాష్ట్రం)** | **ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి** 01/11/1956—11/01/1960 | తరువాత వచ్చినవారు: **దామోదరం సంజీవయ్య** |

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ఇంతకు ముందు ఉన్నవారు: **దామోదరం సంజీవయ్య** | **ఆంధ్రప్రదేశ్ ముఖ్యమంత్రి** 12/03/1962— 29/02/1964 | తరువాత వచ్చినవారు: **కాసు బ్రహ్మానంద రెడ్డి** |

## మూలాలు

## వివరణలు