# మణి మాధవ చాక్యార్

| నాట్యాచార్య పద్మశ్రీమణి మాధవ చాక్యార్విదూషకరత్నం |
| --- |
| మణి మాధవ చాక్యార్ |
| జననం | (1899-02-15)1899 ఫిబ్రవరి 15 కరయాడ్, పెరాంబ్ర, కోజికోడ్, బ్రిటిష్ ఇండియా (ప్రస్తుతం కేరళ, భారత్) |
| మరణం | 1990 జనవరి 14(1990-01-14) (వయసు: 90) ఒట్టప్పాలం, కేరళ, భారత్ |
| క్రియాశీలక సంవత్సరాలు | 1910–1990 |
| భాగస్వామి | పి. కే. కుంజిమాలు నంగ్యారమ్మ |
| పురస్కారాలు | 1964: సంగీత నాటక అకాడమీ అవార్డు

```
                      1964: Paderewski ఫౌండేషన్ (న్యూయార్క్) మెరిట్ సర్టిఫికేట్
                      1974: పద్మశ్రీ
                      1975: కేరళ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు
                      1976: కేరళ సంగీత నాటక అకాడమీ ఫెలోషిప్
                      1982: సంగీత నాటక అకాడమీ ఫెలోషిప్
                      1982: భారత ప్రభుత్వం ఎమెరిటస్ ఫెలోషిప్
                      1982: కలిదాస అకాడమీ ఫెలోషిప్
                      1983: కేరళ కలామండలం ఫెలోషిప్
                      1987: తులసి సమ్మాన్

```

 1991: గురువాయూరప్పన్ సమ్మానం |

**మణి మాధవ చాక్యార్** (IAST: Māṇi Mādhava Cākyār) (15 ఫిబ్రవరి 1899 – 14 జనవరి 1990) కేరళకు చెందిన భారతీయ ప్రదర్శన కళాకారుడు, సంస్కృతం పండితుడు.

ఆయనను ఆధునిక కాలంలో అత్యంత గొప్ప చాక్యార్ కూథు, కూడియాట్టం (ప్రాచీన సంస్కృత నాటక రంగ సంప్రదాయం) కళాకారుడిగా భావిస్తారు. ఆయనను అభినయము, నాట్యశాస్త్రంలో ప్రముఖ అధికారి (authority)గా కూడా గుర్తించారు.

"రసాభినయ చక్రవర్తి"గా ప్రసిద్ధి పొందిన ఆయనకు భావాలను అత్యంత సున్నితంగా ప్రదర్శించే అసాధారణ ప్రతిభ ఉండేది. ముఖ్యంగా ఆయన చేసిన \*\*నేత్రాభినయం\*\* ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. కేవలం కళ్ల కదలికల ద్వారానే భావాలను వ్యక్తం చేసే నైపుణ్యం ఆయనకు ఉండేది.

ఆయన అన్ని సంప్రదాయ కూడియాట్టం ప్రదర్శనలను, చాక్యార్ కూథులో ఉపయోగించే ప్రబంధాలను బాగా అవగాహన చేసుకున్నారు. కూదియాట్టం, చాక్యార్ కూథు సంప్రదాయాల సిద్ధాంతాలు, విధానాలు, ఆచరణలను స్పష్టంగా వివరించగలిగారు. ఆయనకు భరత ముని రచించిన నాట్యశాస్త్రంపై లోతైన అధ్యయనం ఉండేది. కేరళలో ప్రాచుర్యంలో ఉన్న నటనా పద్ధతులపై కూడా ఆయనకు విస్తృతమైన పరిజ్ఞానం ఉండేది. కూదియాట్టం సిద్ధాంతం, ఆచరణ రెండింటిలోనూ ఆయనకు అద్భుతమైన పట్టు ఉండేది. ఆయన ఒక ప్రముఖ గురువు, సంస్కృత పండితుడు.

కేరళ దేవాలయాల పరిధి బయటకు కూదియాట్టం, చాక్యార్ కూథును తీసుకువెళ్లిన మొదటి కళాకారుడు కూడా ఆయనే. భారతదేశం అంతటా ఈ కళలను పరిచయం చేశారు. చాక్యార్ వర్గానికి చెందని శిష్యులకు, విదేశీయులకు కూడా కూదియాట్టం శిక్షణ ఇచ్చారు. ఆయన శిష్యుల్లో అనేక మంది కూదియాట్టం, ఇతర శాస్త్రీయ కళలైన కథకళిలో కూడా ప్రసిద్ధి పొందారు.

ఆయన సంస్కృతంలో ఉపన్యాసాలు ఇచ్చే పండితుడు కూడా. కూదియాట్టం గురించి సమగ్రంగా వివరించిన \*\**నాట్యకల్పద్రుమం*\*\* అనే గ్రంథాన్ని రచించారు.

ఆయన సంగీత నాటక అకాడమీ వంటి జాతీయ కళా అకాడమీల ఫెలోగా ఉన్నారు. అలాగే "నాట్యాచార్య", "విదూషకరత్నం" వంటి బిరుదులు పొందారు. ఆయనకు పద్మశ్రీ, సంగీత నాటక అకాడమీ అవార్డు వంటి ప్రతిష్టాత్మక పురస్కారాలు లభించాయి.

## ప్రారంభ జీవితం, విద్య

89 ఏళ్ల వయసులో త్రిపుణితూరలో *రావణుడు* పాత్రలో చాక్యార్. ఇది ఆయన చివరి ప్రజా కూడియాట్టం ప్రదర్శనలలో ఒకటి
మణి మాధవ చాక్యార్ 1899 ఫిబ్రవరి 15న కేరళ రాష్ట్రంలోని కోజికోడ్ జిల్లాలోని పెరాంబ్ర సమీపంలోని కరయాడ్ దగ్గర త్రివంగయూర్‌లోని తన పూర్వీకుల ఇంటిలో జన్మించారు. ఆయన తండ్రి విష్ణు శర్మ, తల్లి సావిత్రి ఇల్లోట్టమ్మ. ఉత్తర కేరళకు చెందిన చాక్యార్ వంశంలోని "మణి" కుటుంబానికి ఆయన చెందారు. ఈ కుటుంబం శతాబ్దాలుగా సంప్రదాయ సంస్కృత నాటకరంగమైన కూడియాట్టం, సంస్కృత చాంపూ కావ్యాల ఆధారంగా ఉన్న మరొక శాస్త్రీయ కళారూపమైన చాక్యార్ కూథు పరిరక్షకులుగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

చాక్యార్ కూథు, కూడియాట్టం కళలను ఆయన సంప్రదాయ పద్ధతిలో తన మామల ప్రత్యక్ష మార్గదర్శకత్వంలో అభ్యసించారు. వీరు ఈ కళారూపాలలో ప్రముఖ పండితులు, గురువులు. వారు గురు మణి పరమేశ్వర చాక్యార్, గురు మణి నీలకంఠ చాక్యార్, గురు మణి నారాయణ చాక్యార్. ఆయన కూడియాట్టం, చాక్యార్ కూథులో "మణి" సంప్రదాయానికి చెందినవారు. ఈ సంప్రదాయం *రసాభినయం*, *వాచికాభినయం* రెండింటికీ సమాన ప్రాముఖ్యత ఇస్తుంది.

చాక్యార్ ఒక సంస్కృతం పండితుడు కూడా. ఆయన సంస్కృతంలో ఉపన్యాసాలు ఇచ్చేవారు. సంప్రదాయ పద్ధతిలో *అలంకారశాస్త్రం*, *నాట్యశాస్త్రం*, *వ్యాకరణం*, *న్యాయశాస్త్రం*, *జ్యోతిష్యం* వంటి శాస్త్రాలను అభ్యసించారు. ఈ విద్యను ఆయన పండితరత్నం పళేఝెడത്തു శంకరన్ నంబూతిరిపാട് వంటి పండితుల వద్ద నేర్చుకున్నారు. ఆయన కొచ్చిన్ మహారాజు అయిన దర్శనకళానిధి రామవర్మ పరీక్షిత్ తంపురాన్ వద్ద కూడా విద్యనభ్యసించారు. ఆయన వద్దనే *న్యాయశాస్త్రం*, *నాట్యశాస్త్రం*లో ఉన్నత విద్యను అభ్యసించారు. చాక్యార్ కిల్లికురుస్సిమంగలంలోని బాలకోల్లాసిని సంస్కృత పాఠశాలలో సంస్కృతం బోధించారు.

ఆయన తొలి కూడియాట్టం ప్రదర్శన (*అరంగేట్రం*) 14 ఏళ్ల వయసులో మలబార్ జిల్లాలోని ఉత్తర కొట్టాయంలోని త్రిక్కైక్కున్ను దేవాలయంలో జరిగింది. అనంతరం మలబార్ నుంచి త్రిశూర్ వరకు అనేక దేవాలయాలలో మణి కుటుంబానికి సంప్రదాయంగా కేటాయించిన అనేక *అతియంతర కూథు*లను ప్రదర్శించారు. ఇవి పూజా కార్యక్రమాలతో అనుసంధానమైన సంప్రదాయ కూథులు,కూడియాట్టం ప్రదర్శనలు. వాటిలో *అంగులీయాంకం*, *మట్టవిలాస ప్రహసనం*, *మంత్రాంకం*, *ఏఝమాంకం* (*ఆశ్చర్యచూడామణి* నాటకంలోని ఏడవ అంకం) వంటి ప్రదర్శనలు ఉన్నాయి. ఆయన సుమారు ఎనిమిది దశాబ్దాల పాటు కేరళలోని దేవాలయాలలో నిరంతరం ఈ కళలను ప్రదర్శించారు.

ఈ ప్రదర్శనలు జరిగిన దేవాలయాలలో కన్నూర్లోని మటయిక్కావు భగవతి ఆలయం, తలిపరంబలోని రాజరాజేశ్వర దేవాలయం, కొట్టియూర్ పెరుమాళ్ ఆలయం, వడకరలోని లోకనార్కావు ఆలయం, కోజికోడ్లోని తాలి శివ ఆలయం, తిరునావాయలోని నవముకుంద ఆలయం, తిరువేగప్పుర శ్రీ మహాదేవ ఆలయం, కొట్టక్కల్లోని పాండమంగళం కృష్ణ ఆలయం, కొట్టక్కల్ విశ్వంభర (శివ) ఆలయం, కల్లెక్కులగర ఎమ్మూర్ శివ ఆలయం, త్రిప్రయార్లోని శ్రీ రామ ఆలయం, చెర్పులోని పెరువనం శివ ఆలయం, అవిట్టత్తూర్ శివ ఆలయం మొదలైనవి ఉన్నాయి. ఈ దేవాలయాలలో చేసిన ప్రదర్శనల ద్వారా చాక్యార్ గొప్ప ఖ్యాతిని సంపాదించారు.

ఆయన తన మామ అయిన మణి పరమేశ్వర చాక్యార్ కుమార్తె పి. కే. కుంజిమాలు నంగ్యారమ్మను వివాహం చేసుకున్నారు. ఆమె కూడియాట్టంలో మహిళా పాత్రలలో నైపుణ్యం కలిగిన కళాకారిణి. అలాగే నంగ్యార్ కూథు, ఈ కళలో ఉపయోగించే వివిధ రాగాలు, శ్లోకాలులో కూడా ఆమె ప్రావీణ్యం కలిగినవారు. ఆమె తరచుగా ఆయన ప్రదర్శనలలో ఆయనకు సహకరించేవారు.

## రసాభినయ మహాగురు

గురు మణి మాధవ చాక్యార్ చేసిన *శృంగార* రసాభినయం.
మణి మాధవ చాక్యార్‌ను *రసాభినయం* (భావాలను సంపూర్ణంగా వ్యక్తీకరించే నటన)లో అత్యున్నత స్థాయి గురువుగా భావిస్తారు. ముఖ్యంగా *నేత్రాభినయం* (కేవలం కళ్ల కదలికల ద్వారా భావాలను వ్యక్తీకరించడం)లో ఆయన అసాధారణ ప్రతిభ కనబరిచారు. అలాగే *సాత్వికాభినయం* రంగంలో కూడా ఆయన అత్యంత ప్రతిభావంతుడిగా గుర్తింపు పొందారు. గత శతాబ్దంలో అత్యంత అద్భుతమైన రంగస్థల నటులలో ఒకరుగా ఆయనను పరిగణిస్తారు.

కూడియాట్టం ప్రదర్శనలలో సాత్వికాభినయానికి ప్రాధాన్యం ఉన్న పాత్రలలో ఆయన చేసిన నటనకు ప్రత్యేక ఖ్యాతి ఉంది. వాటిలో రావణుడు (*కట్టి వేషం*), అర్జునుడు (*పచ్చ వేషం*), ఉదయనుడు (*పచ్చ వేషం*), జీమూతవాహనుడు (*పళుక్క వేషం*) వంటి పాత్రలు ముఖ్యమైనవి.

కైలాసంను ఎత్తడం (*కైలాసోద్ధారణం*), పార్వతి విరహం (*పార్వతి విరహం*) వంటి అభినయ ప్రదర్శనలు కూడా విశేషంగా ప్రశంసలు పొందాయి. ఈ ప్రదర్శనల్లో ఆయన నేత్రాభినయం, *పకర్ణాట్టం* అనే ప్రత్యేక నటన పద్ధతిని వినియోగించారు. *పకర్ణాట్టం* అంటే ఒక నటుడు వేషం మార్చకుండా ఒకేసారి ఒకటి కంటే ఎక్కువ పాత్రలను వరుసగా పోషించడం.

*సుభద్రధనంజయం* నాటకంలోని *"శిఖినిశలభం..."* అనే శ్లోకాన్ని కేవలం కళ్ల కదలికలతో మాత్రమే అభినయించడం ద్వారా ఆయన ప్రత్యేక ఖ్యాతి పొందారు. దీపపు జ్వాలలోకి వెళ్లి బయటకు వచ్చే చిమ్మటల కదలికలను కూడా ఆయన నేత్రాభినయంతో అద్భుతంగా చూపించగలిగారు. ఆ ప్రదర్శనలో ఆడ చిమ్మట, మగ చిమ్మట, అగ్నికి వేర్వేరు రసాలను వ్యక్తీకరించారు.

అలాగే భాస రచించిన స్వప్నవాసవదత్తం నాటకంలోని *స్మరామ్యవంత్యాధిపతేః సుతాయాః* (स्मराम्यवन्त्याधिपतेः सुतायाः) అనే శ్లోకానికి ఆయన చేసిన అభినయం కూడా విస్తృతంగా ప్రశంసించబడింది.

## కళారూపానికి సంస్కరణలు

చాక్యార్, ఆయన బృందం *థోరణాయుధం* ప్రదర్శనలో కూడియాట్టం (1962 – చెన్నై). ఇది కేరళ బయట జరిగిన మొదటి కూడియాట్టం ప్రదర్శన. మణి మాధవ చాక్యార్ *రావణుడు* పాత్రలో, మణి నీలకంఠ చాక్యార్ *హనుమంతుడు*గా, మణి దామోదర చాక్యార్ *విభీషణుడు*గా, పి.కె.జి. నంబియార్ *శంకుకర్ణుడు*గా నటించారు.
1949లో ఆయన ఆల్ ఇండియా రేడియో కోసం చాక్యార్ కూథు ప్రదర్శించారు. ఇది మొదటిసారిగా ఈ కళను కూతంబలం వెలుపల ప్రదర్శించిన సందర్భం. 1955లో ఆయన నాయకత్వంలో కూడియాట్టం మొదటిసారిగా దేవాలయానికి బయట ప్రదర్శించబడింది. ఇది ఆయన గ్రామమైన కిల్లికురుస్సిమంగలంలో జరిగింది. దేవాలయాల వెలుపల ఈ కళలను ప్రదర్శించినందుకు చాక్యార్ సమాజం నుంచి ఆయనకు తీవ్ర వ్యతిరేకత ఎదురైంది.

ఒక ఇంటర్వ్యూలో ఆయన ఇలా గుర్తు చేసుకున్నారు:

> దేవాలయాల పరిధి బయట కూథు, కూడియాట్టం ప్రదర్శించినందుకు నా సొంత సమాజం నన్ను విమర్శించింది. ఒకసారి వైക്കംలో ప్రదర్శన ఇచ్చిన తరువాత నన్ను సమాజం నుండి బహిష్కరించాలనే ఆలోచన కూడా చేశారు. కానీ ఈ కళ కాలపరీక్షను ఎదుర్కొని నిలవాలని నేను కోరుకున్నాను. అందుకే దేవాలయం బయటకు వెళ్లి ప్రదర్శించడానికి ధైర్యం చేశాను.
>
>

1962లో కళా, సంస్కృత పండితుడు వి. రాఘవన్ నాయకత్వంలో మద్రాస్లోని *సంస్కృత రంగ* సంస్థ చాక్యార్‌ను అక్కడ కూడియాట్టం ప్రదర్శించమని ఆహ్వానించింది. ఇది ఆయన బృందం కేరళ వెలుపల మొదటిసారిగా కూడియాట్టం ప్రదర్శించిన సందర్భం.

వారు మద్రాస్‌లో మూడు రాత్రుల పాటు ప్రదర్శనలు ఇచ్చారు. అందులో *అభిషేకం*, *సుభద్రధనంజయం*, *నాగానందం* నాటకాల నుండి కూడియాట్టం భాగాలను ప్రదర్శించారు.

ఈ ప్రదర్శనలు ప్రజలపై, కళా విమర్శకులపై గొప్ప ప్రభావం చూపాయి. దాంతో కూడియాట్టం కళారూపం, మణి మాధవ చాక్యార్ కేరళ వెలుపల కూడా ప్రసిద్ధి చెందారు. తరువాత 1964లో ఆయనను ఉత్తర భారతదేశంలోని అనేక ప్రదేశాలకు కూడియాట్టం ప్రదర్శించడానికి ఆహ్వానించారు. వాటిలో న్యూ ఢిల్లీ, వారణాసి ముఖ్యమైనవి.

న్యూ ఢిల్లీ పర్యటన తరువాత చాక్యార్‌కు 1964లో చాక్యార్ కూథు, కూడియాట్టం కళలకు చేసిన సేవలకు గాను సంగీత నాటక అకాడమీ అవార్డు ప్రదానం చేశారు. ఇది ఆయనకు వచ్చిన మొదటి జాతీయ స్థాయి గుర్తింపు.

ఆయన భారతదేశం అంతటా కూడియాట్టం ప్రదర్శనలు ఇచ్చి ఈ కళను ప్రజాదరణ పొందేలా చేశారు. ఆయన బృందంతో కలిసి చెన్నై (1962, 1973, 1977), మధురై (1962), న్యూ ఢిల్లీ (1964, 1966, 1974, 1979, 1983), వారణాసి (1964, 1979), ముంబై (1973, 1977), ఉజ్జయిని (1982), భోపాల్ (1987) వంటి ప్రదేశాలలో కూడియాట్టం ప్రదర్శనలు ఇచ్చారు.

భారత రాష్ట్రపతి సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ ఆయనను 1964లో రాష్ట్రపతి భవన్లో కూడియాట్టం ప్రదర్శించమని ఆహ్వానించారు. ఆయన అసాధారణ నటనను చూసి రాష్ట్రపతి ఎంతో మెచ్చుకున్నారు. మద్రాస్ మ్యూజిక్ అకాడమీ, న్యూ ఢిల్లీలోని ఇంటర్నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ కథకళి, ఎక్స్‌పెరిమెంటల్ థియేటర్ (న్యూ ఢిల్లీ, ముంబై), నేషనల్ సెంటర్ ఫర్ ది పెర్ఫార్మింగ్ ఆర్ట్స్ వంటి ప్రసిద్ధ సంస్థలలో ఆయన ఇచ్చిన ప్రదర్శనలు, ఉపన్యాసాలు, ప్రదర్శనాత్మక వివరణలు ఆయనకు విశాలమైన ఖ్యాతిని తెచ్చిపెట్టాయి.

ఆయన కాలిదాసు రచించిన *అభిజ్ఞాన శాకుంతలం*, *విక్రమోర్వశీయం*, *మాళవికాగ్నిమిత్రం* నాటకాల భాగాలను, అలాగే భాస రచించిన *స్వప్నవాసవదత్తం*, *పంచరాత్రం* నాటకాలను, హర్ష రచించిన *నాగానందం* నాటకాన్ని కూడియాట్టం చరిత్రలో మొదటిసారిగా కొరియోగ్రఫీ చేసి దర్శకత్వం వహించారు. ఆయన తన బృందంతో కలిసి ఈ కూడియాట్టం ప్రదర్శనలను భారతదేశం అంతటా ప్రదర్శించారు.

ఆయన గురువు రామవర్మ పరీక్షిత్ తంపురాన్ *ప్రహ్లాదచరితం* అనే కొత్త సంస్కృత చాంపూ ప్రబంధాన్ని రచించినప్పుడు, సీనియర్ కళాకారులను దానిని చాక్యార్ కూథు వేదికపై ప్రదర్శించమని కోరారు. అయితే వారు అది సాధ్యం కాదని చెప్పారు. అప్పుడు తంపురాన్ యువ కళాకారుడైన చాక్యార్‌ను ప్రయత్నించమని అడిగారు. చాక్యార్ అంగీకరించి ఒక రాత్రిలోనే ప్రబంధంలోని ఒక భాగాన్ని అధ్యయనం చేసి మరుసటి రోజు త్రిపుణితూరలో ప్రదర్శించారు. ఆ సంఘటన తరువాత ఆయన సంస్కృతంపై, శాస్త్రీయ కళలపై ఉన్న పట్టు పండితులందరికీ స్పష్టమైంది. కొద్ది నెలల తరువాత ఆయన అదే వేదికపై మొత్తం *ప్రహ్లాదచరితం* ప్రదర్శించారు.

చాక్యార్ మొదటిసారిగా ఆల్ ఇండియా రేడియో, దూరదర్శన్లో చాక్యార్ కూథు, కూడియాట్టం ప్రదర్శించారు. దీని వల్ల ఈ సంప్రదాయ కళలకు వేలాది మంది శ్రోతలు ఆకర్షితులయ్యారు. కూడియాట్టం ప్రజాదరణ పొందేందుకు ఆయన మొదటిసారిగా ప్రదర్శనాత్మక వివరణలు (Demonstrations) కూడా ప్రారంభించారు.

## బోధన

గురు మణి మాధవ చాక్యార్ చాక్యార్ కూథు ప్రదర్శిస్తున్న దృశ్యం
ఆధునిక కాలంలో కూడియాట్టంకు అత్యంత గొప్ప గురువుగా మణి మాధవ చాక్యార్ పరిగణించబడుతారు. ఆయన అనేక ప్రతిభావంతులైన శిష్యులను తీర్చిదిద్దారు. మొదటిసారిగా ఆయన కూడియాట్టం కళను ఒక చాక్యార్ేతర వ్యక్తికి — నంబియార్ వంశానికి చెందిన వ్యక్తికి — బోధించారు. ఆయన పోలాండ్‌కు చెందిన విద్యార్థి మారియా క్రిస్టోఫర్ బిర్‌స్కీ. ఆయన అప్పట్లో బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయంలో పరిశోధన విద్యార్థిగా ఉండి 1960ల ప్రారంభంలో గురువుని సంప్రదించి ప్రాచీన సంస్కృత నాటకరూపమైన కూడియాట్టాన్ని అధ్యయనం చేశారు. ఆయన గురువు మణి మాధవ చాక్యార్ ఇంటిలోనే నివసిస్తూ సంప్రదాయ *గురుకులం* విధానంలో కూడియాట్టం నేర్చుకున్నారు.

కూడియాట్టం, అభినయానికి ప్రముఖ నిపుణుడైన మణి మాధవ చాక్యార్ వద్ద సంస్కృత నాటకాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి అనేక పరిశోధకులు వచ్చారు. అమెరికాలోని జార్జియా విశ్వవిద్యాలయంకు చెందిన సంస్కృత నాటక పండితుడు డా. ఫార్లీ రిచ్మండ్ కూడా కిల్లికురుస్సిమంగలంలోని గురువు ఇంట్లో నివసిస్తూ ఈ ప్రాచీన సంస్కృత కళారూపాన్ని అధ్యయనం చేశారు. ఆయన గురువు చేసిన రసాభినయం, కూడియాట్టం ప్రదర్శనలను చిత్రీకరించారు.

ఆల్ ఇండియా హ్యాండీక్రాఫ్ట్స్ బోర్డ్కు చెందిన కమలాదేవి చట్టోపాధ్యాయ కూడా 1967లో కూడియాట్టంలో ఉపయోగించే వేషధారణ (ఆహార్యాభినయం)పై పరిశోధన చేయడానికి గురువు ఇంటికి వచ్చారు. భారతీయ నాటక పండితుడు గోవర్ధన్ పంజల్ (నేషనల్ స్కూల్ ఆఫ్ డ్రామా) 1975లో గురువు వద్ద కూతంబలం, కూడియాట్టం గురించి అధ్యయనం చేశారు.

కేరళ కళామండలం అనే ప్రదర్శన కళల పాఠశాలను వల్లത്തోళ్ నారాయణ మేనన్ స్థాపించినప్పుడు, *రసాభినయం*లో నిపుణుడైన మణి మాధవ చాక్యార్‌ను కథకళి విద్యార్థులకు రసాభినయం బోధించడానికి ప్రధాన గురువుగా ఆహ్వానించారు. తరువాత కథకళి యోగం – కతతండూ, కేరళ కళామండలం, పి.ఎస్.వి. నాట్యసంఘం – కొట్టక్కల్, గాంధీ సేవా సదనం కథకళి అకాడమీ – పెరూర్ వంటి సంస్థలు కూడా ఆయనను రసాభినయానికి సందర్శక ప్రొఫెసర్‌గా ఆహ్వానించి కథకళి, కూడియాట్టం ఉన్నత విద్యార్థులకు బోధింపజేశాయి.

ఆయనను *"కథకళికి కళ్ళు ఇచ్చిన గురువు"* అని కూడా అంటారు. కేరళకు చెందిన శాస్త్రీయ ప్రదర్శన కళలపై ఆయన ప్రభావం ఎంతో విశిష్టమైనది. అనేక కూడియాట్టం, కథకళి, భరతనాట్యం, మోహినీయాట్టం కళాకారులు ఈ మహాగురువు వద్ద శిక్షణ పొందారు.

ప్రసిద్ధ కథకళి కళాకారులు కళామండలం కృష్ణన్ నాయర్, గురు కేలు నాయర్, గురు ఆనంద్ శివరాం, గురు కళామండలం మాధవన్, గురు గోపీనాథ్, సదనం కృష్ణంకుట్టి ఆయన శిష్యులుగా ప్రసిద్ధి చెందారు.

1982లో గురువు కిల్లికురుస్సిమంగలం (లక్కిడి)లో కూడియాట్టం, చాక్యార్ కూథు, నంగ్యార్ కూథు, సంబంధిత కళలను బోధించడానికి ఒక *గురుకులం* (శిక్షణ కేంద్రం) స్థాపించారు.

గురువు మరణానంతరం ఆయన స్మారకార్థం ఈ సంస్థకు *పద్మశ్రీ మణి మాధవ చాక్యార్ స్మారక గురుకులం* అని పేరు పెట్టారు. ఈ సంస్థ ఇప్పటికీ కూడియాట్టం బోధన, పునరుజ్జీవనం, ప్రదర్శనలో ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తోంది.

కూడియాట్టం కళకు తన జీవితాన్ని అంకితం చేసిన గురువుకు ఈ శాస్త్రీయ కళారూపం భవిష్యత్తు గురించి ఎప్పుడూ ఆందోళన ఉండేది. ఆయన మరణానికి ఒక సంవత్సరం ముందు ప్రసిద్ధ భరతనాట్యం నర్తకి రుక్మిణి దేవి అరుండేల్ ఆయనను సందర్శించినప్పుడు జరిగిన సంభాషణ ఆయన ఆందోళనను ప్రతిబింబిస్తుంది.

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | ఇప్పుడైతే భరతనాట్యం ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. వేలాది మంది కొత్త అభిమానులు ఉన్నారు. కానీ కూడియాట్టం పరిస్థితి ఏమిటి?... నేను చేయగలిగినంత చేశాను. ఇది సులభం కాదు. కూడియాట్టం నేర్చుకోవడానికి చాలా త్యాగం చేయాలి. ఈ రోజుల్లో ఎంతమంది దానికి సిద్ధంగా ఉంటారు? దాన్ని అర్థం చేసుకునే ప్రేక్షకులు ఉంటారా?
 | ”
 |

## పురస్కారాలు గౌరవాలు

మణి మాధవ చాక్యార్ అనేక బిరుదులు, పురస్కారాలు, గౌరవ డిగ్రీలను అందుకున్నారు. ఆయన కేరళ నుండి అత్యధికంగా సత్కరించబడిన కళాకారులలో ఒకరు. ఆయనకు వచ్చిన మొదటి ముఖ్యమైన గుర్తింపు కొడుంగల్లూర్ కోవిలకంకు చెందిన హెచ్.హెచ్. భట్టన్ థంపురాన్ (భట్ట రాజా) నుండి వచ్చింది. 22 సంవత్సరాల వయస్సులో ఆయనకు *ముద్రమోతిరం* (సంతకం చేసిన ఉంగరం) (1921) అందజేశారు. మణి మాధవ చాక్యార్ ఈ ముద్రమోతిరాన్ని తనకు లభించిన అత్యంత ప్రతిష్టాత్మక పురస్కారంగా భావించేవారు.

ఆయనకు అత్యంత ప్రతిష్టాత్మకమైన పవిత్ర బిరుదైన *వీరశృంఖల* (*Veerashringhala*)ను తలిపరంబలోని రాజరాజేశ్వర ఆలయం నుండి (1923) అందజేశారు. ఇది బంగారు కంకణం లాంటిదిగా ఉండి ఆ కాలంలోని అత్యున్నత కళాకారుడు లేదా పండితునికి మాత్రమే ఇవ్వబడుతుంది. ఈ పురస్కారాన్ని అందుకున్న వారిలో ఆయన అత్యంత పిన్నవయస్కుడు. ఆలయంలోని ప్రముఖ పండితులతో కూడిన ప్రత్యేక మండలి ఏకగ్రీవంగా అంగీకరించినప్పుడే ఈ గౌరవం ఇవ్వబడుతుంది. మణి మాధవ చాక్యార్ తరువాత ఇప్పటివరకు మరెవరికీ అక్కడి నుండి వీరశృంఖల ఇవ్వలేదు.

ఇంకా ఆయన పొందిన ఇతర ముఖ్యమైన వీరశృంఖలలు: కొట్టక్కల్ కోవిలకంకు చెందిన వలియ థంపురాన్ నుండి (1952), తలశ്ശേരിలోని ఊర్పస్సిక్కావు నుండి, కాంచీ కామకోటి పీఠంకు చెందిన జగద్గురు శంకరాచార్యులు నుండి (1961), కోజికోడ్కు చెందిన సామూతిరి రాజు నుండి గురువాయూర్ శ్రీకృష్ణ ఆలయంలో కూడియాట్టం ప్రదర్శన సందర్భంగా (1964), అలాగే త్రిపుణితూర కోవిలకం నుండి (1989) పొందారు.

త్రావణ్కోర్ మహారాణి నుండి కూడా ఆయనకు *పొన్నాడ* (గౌరవ సూచకంగా ఇచ్చే పట్టు వస్త్రం)ను అందజేశారు. ఈ గౌరవాన్ని వైకోం మహాదేవ ఆలయంలో *మహాకవి* ఉള്ളూర్ ఎస్. పరమేశ్వర అయ్యర్ ద్వారా సమర్పించారు. అలాగే పాలక్కాడ్ రాజా ఆయనను కళ్లెక్కులంగరలోని హేమాంబికా ఆలయంలో *కేశభారం కిరీటం*తో సత్కరించారు (1962). ఆయనకు కటത്തనాడు వలియ రాజా నుండి, కన్నూర్లోని పల్లిక్కున్ను భగవతి ఆలయం నుండి, అవిట్టత్తూర్ (1962), ఢిల్లీ ఎక్స్‌పెరిమెంటల్ థియేటర్ (1964) మొదలైన చోట్ల నుండి బంగారు పతకాలు కూడా లభించాయి.

1930లో కడത്തనాడు వలియ థంపురాన్ (కడത്തనాడు రాజు) ఆయనకు *నాట్యాచార్య* (*నాట్య గురువు*) అనే బిరుదు ప్రదానం చేశారు. 1954లో తలిపరంబ రాజరాజేశ్వర ఆలయం ఆయనకు కూడియాట్టంలో "విదూషక" పాత్రను అద్భుతంగా పోషించినందుకు *విదూషకరత్న* అనే బిరుదును ఇచ్చింది. అలాగే కొచ్చిలోని ఫైన్ ఆర్ట్స్ సొసైటీ ఆయనను *అనుష్ఠానకళాప్రవీణ* అనే బిరుదుతో సత్కరించింది.

భారత ప్రభుత్వం ఆయనకు పద్మశ్రీ (1974) పురస్కారం, ఎమెరిటస్ ఫెలోషిప్ (1982)ను ప్రదానం చేసింది. అలాగే 1964లో బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయం ఆయనకు గౌరవ డిగ్రీను ఇచ్చింది.

ఆయనకు లభించిన ప్రధాన జాతీయ, అంతర్జాతీయ పురస్కారాలు, ఫెలోషిప్‌లు ఇవి:

* 1964 – సంగీత నాటక అకాడమీ అవార్డు (న్యూఢిల్లీ) – *కూడియాట్టం / చాక్యార్ కూథు కళాకారుడికి లభించిన మొదటి జాతీయ గుర్తింపు*.
* 1964 – పడెరెవ్‌స్కి ఫౌండేషన్ (న్యూయార్క్) మెరిట్ సర్టిఫికేట్ – *కూడియాట్టానికి వచ్చిన మొదటి అంతర్జాతీయ గుర్తింపు*.
* 1974 – పద్మశ్రీ
* 1975 – కేరళ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు – *నాట్యకల్పద్రుమం పుస్తకానికి*
* 1975 – కేరళ సంగీత నాటక అకాడమీ ఫెలోషిప్
* 1982 – సంగీత నాటక అకాడమీ ఫెలోషిప్ (న్యూఢిల్లీ)
* 1982 – భారత ప్రభుత్వం ఎమెరిటస్ ఫెలోషిప్
* 1982 – కాళిదాస అకాడమీ ఫెలోషిప్ (*రత్న సభ్యత్వం*)
* 1983 – కేరళ కళామండలం ఫెలోషిప్
* 1987 – మధ్యప్రదేశ్ ప్రభుత్వ తులసి సమ్మాన్
* 1991 – గురువాయూర్ దేవస్వం అవార్డు.

ఈ పురస్కారాలను అందుకున్న మొదటి చాక్యార్ కూథు, కూడియాట్టం కళాకారుడు ఆయనే.

అతనికి అనేక ప్రముఖ సంస్థలు, వ్యక్తుల నుండి గౌరవాలు, సర్టిఫికేట్లు కూడా లభించాయి. వాటిలో *అఖిల భారత సంస్కృత సమ్మేళనం* (వరల్డ్ సంస్కృత కాన్ఫరెన్స్) – న్యూఢిల్లీ, సంస్కృత రంగ – చెన్నై, ఐదవ ప్రపంచ సంస్కృత మహాసభ – బనారస్, ఎస్. రాధాకృష్ణన్, విభూతి నారాయణ్ సింగ్ (కాశీ మహారాజు), సత్యనారాయణ సిన్హా, బిష్ణు రామ్ మెధి (అస్సాం ముఖ్యమంత్రి), సి. పి. రామస్వామి అయ్యర్, కొల్లెంగోడు మహారాజు, వల్లత్తోళ్ నారాయణ మేనన్, డా. వి. రాఘవన్, రుక్మిణి దేవి అరుండేల్, డా. వి.కె. నారాయణ మేనన్, కపిలా వత్స్యాయన్ తదితరులు ఉన్నాయి.

గురు మణి మాధవ చాక్యార్ అనేక జాతీయ గుర్తింపులు పొందినప్పటికీ, కళా విమర్శకుల అభిప్రాయం ప్రకారం ఆయనకు మరింత ఉన్నత గౌరవాలు రావాల్సింది, అవి చాలా ఆలస్యంగా వచ్చాయి.

ఆర్.కే.జి (*ది ఇల్లస్ట్రేటెడ్ వీక్లీ* సంపాదకుడు, *టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా* కాలమిస్టు) ఇలా వ్యాఖ్యానించారు:

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| “
 | మణి మాధవ చాక్యార్ వంటి మహా కళాకారుడికి కేవలం పద్మశ్రీ మాత్రమే ఇవ్వబడిందని తెలిసినప్పుడు నాకు కోపం వచ్చింది. అతని కళాత్మక ప్రతిభ, పాండిత్యం దృష్ట్యా అతను అత్యున్నత జాతీయ గౌరవమైన భారత రత్న పొందాల్సినవాడు.
 | ”
 |

## ప్రచురణలు

ఆయన మലയാളంలో కూడియాట్టం గురించి *నాట్యకల్పద్రుమం* (1975) అనే ప్రామాణికమైన, పురస్కార గ్రహీత గ్రంథాన్ని రచించారు. ఈ గ్రంథాన్ని పండితులు, విద్యార్థులు సూచిక గ్రంథంగా ఉపయోగిస్తున్నారు. *నాట్యకల్పద్రుమం*లో కూడియాట్టం యొక్క అన్ని అంశాలను శాస్త్రీయంగా, విమర్శాత్మకంగా వివరించారు. ఈ గ్రంథాన్ని కూడియాట్టం యొక్క విజ్ఞానసర్వస్వంగా పరిగణిస్తారు. ఈ గ్రంథానికి ప్రతిష్టాత్మకమైన *కేరళ సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు* (1976) లభించింది. ఈ గ్రంథాన్ని న్యూఢిల్లీ లోని సంగీత నాటక అకాడమీ హిందీలోకి అనువదించింది.

ఆయన రచించిన మరో గ్రంథం *మత్తవిలాసం* (Mattavilasam 1968). ఇది *మత్తవిలాసప్రహసనం* కూడియాట్టంలో ఉపయోగించే నృత్యరూపక నిర్మాణం, నాటక భాగం (నటుడి మార్గదర్శక గ్రంథం – *అట్టప్రకారం*)ను వివరిస్తుంది. ఆయన అభిజ్ఞాన శాకుంతలం, స్వప్నవాసవదత్తం, విక్రమోర్వశీయం, మాళవికాగ్నిమిత్రం, పంచరాత్రం, నాగానందం వంటి నాటకాల కోసం కూడా *అట్టప్రకారాలు* రచించారు (ఇవి ప్రచురించబడలేదు).

ఆయన జీవిత చరిత్ర (మലയാളంలో) *మణి మాధవీయం* (1999) అనే పేరుతో కేరళ ప్రభుత్వంకు చెందిన సాంస్కృతిక వ్యవహారాల శాఖ ప్రచురణల ద్వారా ప్రచురించబడింది. ఈ గ్రంథం గురువు యొక్క విశేష విజయాలతో నిండిన జీవితాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆయన ఎదుర్కొన్న కష్టాలు, కళారూపం పట్ల ఆయన చూపిన జీవితకాల అంకితభావాన్ని ఇది అద్భుతంగా వివరిస్తుంది. సుమారు 80 సంవత్సరాల ఆయన వేదిక జీవితానికి సంబంధించిన గురువు జ్ఞాపకాలను ఈ గ్రంథం అందిస్తుంది. అలాగే ఈ పుస్తకంలో అరుదైన చిత్రాలు కూడా ఉండి గురువు యొక్క వ్యక్తిగత, రంగస్థల జీవితంపై లోతైన అవగాహనను కలిగిస్తాయి.

గురు వివిధ పత్రికల్లో కూడా వ్యాసాలు రచించారు. అలాగే కూడియాట్టం, అభినయం, రాగంలు, నాట్యశాస్త్రం, చాక్యార్ కూథు, కథకళిలో రసాభినయం వంటి వివిధ అంశాలపై అనేక సదస్సుల్లో పత్రాలను సమర్పించారు.

## చిత్రాలు డాక్యుమెంటరీలు

చాక్యార్ యొక్క రసాభినయం, కూడియాట్టం ప్రదర్శనలు, జీవితాన్ని ప్రదర్శించే అనేక చిత్రాలు, డాక్యుమెంటరీలు ఉన్నాయి.

* *మణి మాధవ చాక్యార్: ది మాస్టర్ అట్ వర్క్* (1994, ఆంగ్లం, కావలం నారాయణ పణిక్కర్, సెంట్రల్ సంగీత నాటక అకాడమీ, న్యూఢిల్లీ) చాక్యార్ జీవితం, కళాప్రయాణంపై రూపొందించిన జీవనచరిత్రాత్మక చిత్రం. ఈ చిత్రంలో చాక్యార్ ఇచ్చిన ఒక ఇంటర్వ్యూ కూడా ఉంటుంది. ఇందులో ఆయన 1949లో సంప్రదాయ కళారూపాలను మొదటిసారి దేవాలయాల బయట ప్రదర్శించినప్పుడు సంప్రదాయవాదుల నుండి ఎదుర్కొన్న కష్టాలను వివరించారు. ఈ చిత్రంలో రసాభినయంపై ప్రత్యేక భాగం ఉండి, అందులో చాక్యార్ వివిధ రసాలును నటిస్తూ చూపిస్తారు.

* *Parvati Viraham: Mani Madhava Chakyar as Ravana* (1993, ఆంగ్లం, సెంట్రల్ సంగీత నాటక అకాడమీ, న్యూఢిల్లీ) లో చాక్యార్ కూడియాట్టం రూపంలో *పార్వతి విరహం*లో రావణుడి పాత్రను పోషించిన దృశ్యాలు చూపిస్తాయి. ఇందులో *అశ్చర్యచూడామణి* కూడియాట్టం నాటకంలోని *పార్వతి విరహం* భాగం, *పకర్ణ్ణాట్టం* అభినయం కూడా ఉన్నాయి.

* *Manifestations of Shiva* (1980, ఆంగ్లం, Malcolm Leigh & Stella Kramrisch, ఫిలడెల్ఫియా మ్యూజియం ఆఫ్ ఆర్ట్, ఆసియా సొసైటీ, అమెరికా) విమర్శకుల ప్రశంసలు పొందిన డాక్యుమెంటరీ చిత్రం. ఇందులో చాక్యార్ భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యరూపంలో శివుని పాత్రను పోషించారు.

* *Kutiyattam - Sanskrit Theater of India* (2002, ఆంగ్లం, మల్టీమీడియా CD, Farley Richmond – జార్జియా విశ్వవిద్యాలయం, మిచిగాన్ విశ్వవిద్యాలయం ప్రచురణలు, అమెరికా) లో చాక్యార్ యొక్క రసాభినయం, ముఖ్యంగా ఆయన నేత్రాభినయానికి సంబంధించిన అరుదైన వీడియోలు ఉన్నాయి. ఈ CDలో ఆయన శ్లోకాల పఠనం, నాటక భాగాల ఆడియోలు కూడా ఉన్నాయి.

* *కూడియాట్టం* (1986, హిందీ, ప్రకాశ్ ఝా, భారతదేశం) లో చాక్యార్ అభినయం చూపించబడింది. ఇందులో ఆయన కూడియాట్టం, దాని అభినయ పద్ధతుల గురించి వివరిస్తూ, బోధిస్తూ కనిపిస్తారు. ఈ చిత్రం భారత ప్రభుత్వ జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారం – ఉత్తమ కళా/సాంస్కృతిక చిత్రం (1987) గెలుచుకుంది.

* *Mani Madhava Chakkiar* (1977, ఆంగ్లం, Classic Films) చాక్యార్‌పై రూపొందించిన డాక్యుమెంటరీ చిత్రం. ఇందులో ఆయన వివిధ కూడియాట్టం ప్రదర్శనల్లో చేసిన అభినయం, చాక్యార్ కూథు ప్రదర్శనలు మొదలైనవి చూపించబడ్డాయి. అలాగే ఆయన వ్యక్తిగత జీవితానికి సంబంధించిన వివరాలు కూడా అందులో ఉన్నాయి.

* *Guru Mani Madhava Chakyar* (2009, మലയാളం, Krishnan Unni, కేరళ ప్రభుత్వం) గురువుపై రూపొందించిన డాక్యుమెంటరీ. కేరళ రాష్ట్రంలోని ప్రముఖ వ్యక్తుల కృషిని నమోదు చేసి ప్రజలకు పరిచయం చేయడం కోసం రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సమాచార, ప్రజాసంబంధాల శాఖ చేపట్టిన ప్రాజెక్టులో భాగంగా ఇది రూపొందించబడింది.

* *Prahladacharitham Chakyar Koothu* (1986, ఆడియో, Harisree Audios, Kerala) లో *ప్రహ్లాదచరితం* ప్రబంధంపై చాక్యార్ కూథు ప్రదర్శన ఉంది. ఇందులో చాక్యార్ కథనశైలి, పఠన సామర్థ్యం స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. ఇది ప్రత్యేకమైనది, ఎందుకంటే 1964లో ఆయన గురువు థంపురాన్ మరణించిన తరువాత ఈ ప్రహ్లాదచరితం ఆయన మళ్లీ ప్రదర్శించలేదు; ఈ రికార్డింగ్ మాత్రమే అందుబాటులో ఉంది.

చాక్యార్ యొక్క అనేక కూడియాట్టం, చాక్యార్ కూథు ప్రదర్శనలు, ప్రదర్శనల వివరణలు, ఇంటర్వ్యూలు మొదలైనవి దూరదర్శన్ కేంద్రాలు — న్యూఢిల్లీ, ముంబై, భోపాల్, మద్రాస్, తిరువనంతపురం మొదలైన వాటి ద్వారా చిత్రీకరించబడ్డాయి. అలాగే ఆల్ ఇండియా రేడియో ద్వారా కూడా అవి ప్రసారం చేయబడ్డాయి, ఇప్పటికీ దేశవ్యాప్తంగా ప్రసారమవుతున్నాయి. బొంబాయిలోని దూరదర్శన్ కేంద్రం చిత్రీకరించిన ఆయన కూడియాట్టం ప్రదర్శన, కళా విమర్శకుడు, పండితుడు వి. కె. నారాయణ మేనన్ ఇచ్చిన ఆంగ్ల వ్యాఖ్యానంతో ప్రసిద్ధి పొందింది.

## మరణం, వారసత్వం

దస్త్రం:M.M.Cakyar Samadhi.jpgగురువు నివాసంలో ఉన్న ఆయన సమాధి స్మారకం — ఆయన దహన సంస్కారం జరిగిన స్థలాన్ని సూచిస్తుంది.
చాక్యార్ 90 సంవత్సరాల వయస్సులో 1990 జనవరి 14న ఒట్టప్పలం లోని ఒక ప్రైవేట్ ఆసుపత్రిలో సహజ కారణాల వల్ల మరణించారు. ఆయన మృతదేహాన్ని ఆయన నివాసమైన కిళ్ళిక్కురుస్సిమംഗలం లో పూర్తి గౌరవాలతో దహన సంస్కారం చేశారు. ఆయన దహన సంస్కారం జరిగిన స్థలంలో ఒక స్మారక చిహ్నం నిర్మించబడింది.

ఆయన జన్మదినం, మరణదినం సందర్భంగా వివిధ సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలు, స్మారక సభలు, కూటియట్టం ఉత్సవాలు వివిధ సాంస్కృతిక సంస్థలు, సంస్థల ద్వారా నిర్వహించబడుతున్నాయి.

చాక్యార్ కేరళకు చెందిన అత్యంత సత్కారాలు పొందిన కళాకారుల్లో ఒకరు. చాక్యార్ కూతు, కూటియట్టం కళలలో అన్ని ప్రధాన పురస్కారాలను మొదటిసారిగా అందుకున్న వ్యక్తి ఆయనే. కేరళ సంగీత నాటక అకాడమీ వార్షిక కూటియట్టం పురస్కారాన్ని ఆయనకు గౌరవార్థంగా *మాణి మాధవ పురస్కారం* అని పిలుస్తారు.

చాక్యార్‌పై రూపొందించిన అనేక చిత్రాలు భారతదేశంలో, విదేశాలలోని కళా థియేటర్లలో ఇప్పటికీ తరచుగా ప్రదర్శించబడుతున్నాయి.

ఆయన కూటియట్టం, చాక్యార్ కూతు ప్రదర్శనలు, ఇతర డాక్యుమెంటరీలు ప్రధాన దూరదర్శన్, ఆల్ ఇండియా రేడియో కేంద్రాల ద్వారా తరచుగా ప్రసారం అవుతున్నాయి (ఈ మాధ్యమాల కోసం ఈ కళారూపాలను ప్రదర్శించడం మొదటిసారి గురువే ప్రారంభించారు).

చాక్యార్‌కు అంకితంగా వివిధ సంఘాలు తరచుగా కళా, సాంస్కృతిక ఉత్సవాలను నిర్వహిస్తున్నాయి.

## మూలాలు