# వాఘేలా రాజవంశం

| వాఘేలా రాజవంశం*వాఘేలా రాజవంశం* |
| --- |
| 1244–1304 |
| మూస:South Asia in 1250సా.శ. 1250 నాటి వాఘేలాలు, పొరుగున ఉన్న దక్షిణాసియా రాజ్యాలు. |
| Status | రాజవంశం |
| రాజధాని | ధవలక్క (ప్రస్తుత ధోల్కా) |
| Common languages | అపభ్రంశం, ప్రాకృతం, పాత గుజరాతీ |
| Religion  | హిందూ మతం (అధికారికం) |
| ప్రభుత్వం | రాచరికం |
|  |
| • 1244–1262  | వీసల-దేవుడు *(మొదటి)* |
| • 1296–1304  | కర్ణ-దేవుడు (రెండవ కర్ణుడు) *(చివరి)* |
|  |
| History |  |
|  |
| • వీసలదేవుడు చౌళుక్య సింహాసనాన్ని ఆక్రమించడం  | 1244 |
| • గుజరాత్‌పై అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ విజయం  | 1304 |
|  |
|

|  |  |
| --- | --- |
| **Preceded by** | **Succeeded by** |
|

|  |  |
| --- | --- |
|  | చౌళుక్య రాజవంశం
 |

 |

|  |  |
| --- | --- |
| ఢిల్లీ సుల్తానేట్ పాలనలో గుజరాత్
 |  |

 |

 |
| Today part of | భారతదేశం |

వాఘేలాల పాలనా కాలంలో జారీ చేసిన శాసనాలు లభించిన ప్రదేశాలు (భారతదేశ పటం)

**వాఘేలా రాజవంశం** సా.శ. 13వ శతాబ్దంలో భారతదేశంలోని గుజరాత్ రాజ్యాన్ని పాలించింది. వీరి రాజధాని ధోల్కా. ముస్లింలు ఈ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించడానికి ముందు గుజరాత్‌ను పాలించిన చివరి హిందూ రాజవంశం వీరే.
వాఘేలా కుటుంబ ప్రారంభ సభ్యులు సా.శ. 12వ శతాబ్దంలో చౌళుక్య రాజవంశానికి సేవలందించారు, ఆ రాజవంశ శాఖగా చెప్పుకున్నారు. 13వ శతాబ్దంలో బలహీనమైన చౌళుక్య రాజు రెండవ భీముని పాలనలో, వాఘేలా సేనాపతి లవణప్రసాదుడు, అతని కుమారుడు వీరధవలుడు రాజ్యంలో పెద్ద మొత్తంలో అధికారాన్ని పొందారు. అయినప్పటికీ వారు నామమాత్రంగా చౌళుక్య సార్వభౌమాధికారాన్ని అంగీకరించారు. 1240ల మధ్య కాలంలో వీరధవలుని కుమారుడు వీసలదేవుడు సింహాసనాన్ని లాక్కున్నాడు. సా.శ. 1304లో ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌కు చెందిన నస్రత్ ఖాన్ చేతిలో కర్ణ వాఘేలా ఓడిపోయి గుజరాత్‌ను కోల్పోయే వరకు అతని వారసులు గుజరాత్‌ను పాలించారు.

## మూలాలు

వాఘేలాలు చౌళుక్య రాజవంశం నుండి అధికారాన్ని లాక్కున్నారు. 14వ శతాబ్దపు చరిత్రకారుడు మేరుతుంగుని ప్రకారం వాఘేలా కుటుంబంలో తెలిసిన మొదటి వ్యక్తి "ధవలుడు" చౌళుక్య చక్రవర్తి కుమారపాలుని పిన్నిని వివాహం చేసుకున్నాడు. వాఘేలా ఆస్థాన కవి సోమేశ్వరుడు వాఘేలా కుటుంబాన్ని చౌళుక్య కుటుంబ శాఖగా వర్ణించాడు.

వాఘేలాలు తమను తాము చౌళుక్యులుగా పిలుచుకున్నారు, చౌళుక్యుల వలె అదే పౌరాణిక వారసత్వాన్ని ప్రకటించుకున్నారు. మొదటి వాఘేలా చక్రవర్తి వీసలదేవుని ఖంభాత్ శాసనం ఈ పురాణం గురించి కింది వివరణ ఇస్తుంది: ఒకసారి బ్రహ్మ దితి కుమారులను (దైత్యులు లేదా రాక్షసులను) ఎవరు నాశనం చేస్తారని ఆలోచిస్తున్నాడు. అకస్మాత్తుగా బ్రహ్మ చులుకం (దోసిలి) నుండి ఒక వీరుడు ఉద్భవించాడు. చౌళుక్యుడు అనే పేరు గల ఈ వీరుడు చౌళుక్య వంశానికి ఆద్యుడయ్యాడు, ఈ వంశంలో అర్ణోరాజ వాఘేలా జన్మించాడు.

ఈ రాజవంశ పేరు "వ్యాఘ్రపతీయ", దాని సంక్షిప్త రూపం "వాఘేలా" వ్యాఘ్రపల్లి (అక్షరాలా "పులి గుహ") అనే గ్రామం పేరు నుండి వచ్చాయి.

## ప్రారంభ సభ్యులు

### అర్ణోరాజు

ధవలుడు, కుమారపాలుని పిన్ని కుమారుడైన అర్ణోరాజు వాఘేలా కుటుంబంలో ప్రాముఖ్యత పొందిన మొదటి వ్యక్తి. ఇతడు కుమారపాలుని సేవలో ఉండగా సౌరాష్ట్రలో జరిగిన సైనిక పోరాటంలో పాల్గొన్నట్లు కనిపిస్తుంది. భిలోడా తాలూకా దేసన్ గ్రామంలో కనుగొనబడిన మురళీధర్ ఆలయ శాసనం సౌరాష్ట్రను జయించిన ఘనత ఇతనిదేనని తెలుపుతోంది. 13వ శతాబ్దపు రచయిత ఉదయప్రభ సూరి ప్రకారం, కుమారపాలుడు ఇతని సేవలకు గుర్తింపుగా భీమపల్లి గ్రామాన్ని అర్ణోరాజుకు బహుమతిగా ఇచ్చాడు. కుమారపాలుని సౌరాష్ట్ర పోరాటంలో ఇతని పాత్రకు గాను అర్ణోరాజు ఈ గ్రామాన్ని పొంది ఉండవచ్చు. ఈ పోరాటంలో ఇతడు బహుశా ఉప-సేనాపతిగా పనిచేసి ఉండవచ్చు, అయితే వాఘేలా రికార్డులు తరువాత ఇతని పాత్రను అతిశయోక్తి చేసి చూపించాయి. చరిత్రకారుడు ఎ.కె. మజుందార్ ప్రకారం, భీమపల్లి గ్రామం బహుశా రాజవంశం పేరు వచ్చిన వ్యాఘ్రపల్లి గ్రామం ఒక్కటే కావచ్చు.

కుమారపాలుని వారసుడు రెండవ భీముని పాలనలో అర్ణోరాజు ప్రాముఖ్యత పొందాడు. భీముని చిన్న వయస్సును ఆసరాగా తీసుకుని ప్రాంతీయ గవర్నర్లు అతనిపై తిరుగుబాటు చేశారు. అర్ణోరాజు రాజుకు విధేయుడిగా ఉన్నాడు, మేవార్, చంద్రావతి సామంతులతో సహా తిరుగుబాటుదారులను ఓడించినట్లు కనిపిస్తుంది. భీమునికి ప్రతాపమల్లుడు, జగద్దేవుడు వంటి ఇతర నమ్మకమైన అధికారులు కూడా ఉన్నారు, కానీ వాఘేలా రికార్డులు తిరుగుబాటును అణచివేసిన పూర్తి ఘనత అర్ణోరాజుకు ఇస్తాయి.

### లవణప్రసాదుడు

లవణప్రసాదుడు (లవణ్యప్రసాదుడు) అర్ణోరాజు, సలఖనాదేవిల కుమారుడు. మేరుతుంగుడు పేర్కొన్న ఒక పురాణం ప్రకారం, అర్ణోరాజు కుమారపాలుని సేవలో సామంత రాజుగా ఉన్నప్పుడు లవణప్రసాదుడు జన్మించాడు. కుమారపాలుడు తన దర్బారులో బిడ్డ పుట్టిన వార్త విన్నప్పుడు, అర్ణోరాజు కుమారునికి ఉజ్వల భవిష్యత్తు ఉంటుందని ప్రకటించాడు. భీముని సామంతుడిగా, లవణప్రసాదుడు మహా-మండలేశ్వర, రాణక హోదాలను కలిగి ఉన్నాడు. ఇతని జాగీరు ధవలక్క (ధోల్కా). తర్వాతి కాలం నాటి దభోయ్ శాసనం ఇతనిని గూర్జర దేశ రాజుగా వర్ణిస్తుంది.

### వీరధవలుడు

వీరధవలుడు లవణప్రసాదుడు, మదనరాజ్ఞీల కుమారుడు. మేరుతుంగుని వృత్తాంతం ప్రకారం, మదనరాజ్ఞి లవణప్రసాదుని విడిచిపెట్టి తన మరణించిన సోదరి భర్త దేవరాజుతో కలిసి జీవించడం ప్రారంభించింది. మదనరాజ్ఞి తన వెంట వీరధవలుని కూడా తీసుకువెళ్ళింది, కానీ బాలుడు పెద్దవాడై ఆ పరిస్థితికి సిగ్గుపడి తన తండ్రి లవణప్రసాదుని వద్దకు తిరిగి వచ్చాడు.

రెండవ భీముని పాలనలో, లవణప్రసాదుడు, వీరధవలుడు శత్రు దండయాత్రలను తిప్పికొట్టి చౌళుక్య రాజ్యాన్ని రక్షించారు. వీరధవలుడు బహుశా భీముని పాలనలోనే మరణించి ఉండవచ్చు, ఎందుకంటే ఇతని కుమారుడు వీసలదేవుడు సా.శ. 1239 నాటికి మహామండలేశ్వర రాణక అయ్యాడు.

### వీరముడు

దభోయ్ కోటలోని వడోదర గేటు వివరణాత్మక దృశ్యం
వీసలదేవుని వారసత్వాన్ని వీరముడు అనే వ్యక్తి సవాలు చేశాడు. సా.శ. 1239 (విక్రమ సంకత్సరం 1296) నాటి ఒక రాతప్రతి ముగింపు వాక్యం ప్రకారం, రెండవ భీముని సామంతుడిగా వీరముడు మహామండలేశ్వర రాణక బిరుదును కలిగి ఉన్నాడు. ఇతని సంస్థాన రాజధాని విద్యుత్‌పురలో ఉంది.

మధ్యయుగ చరిత్రకారుడు రాజశేఖర సూరి ప్రకారం వీరముడు వీసలదేవుని తమ్ముడు. వీరముని గురించి రాజశేఖరుని వృత్తాంతం ఇలా సాగుతుంది: ఒకసారి ఒక వ్యాపారి వీరముని కంటే ఎక్కువ విలువైన కానుకను వైష్ణవ మందిరానికి సమర్పించాడు. దీంతో కోపగించిన వీరముడు ఆ వ్యాపారిని హింసించాడు. శిక్షగా వీరధవలుడు వీరముని వీరమగ్రామం అనే ప్రదేశానికి బహిష్కరించాడు. వీరధవలుని మరణానంతరం మంత్రి వాస్తుపాలుని సహాయంతో వీసలదేవుడు తన తండ్రి స్థానంలో అధికారంలోకి వచ్చాడు. వీరముడు ఈ వారసత్వాన్ని సవాలు చేయడానికి ప్రయత్నించి విఫలమయ్యాడు. ఇతడు జావలీపుర (ప్రస్తుత జాలోర్) చేరుకుని తన మామ ఉదయసింహుని ఆశ్రయం పొందాడు. అయితే వీరముని చంపించేలా వాస్తుపాలుడు ఉదయసింహునిపై ఒత్తిడి తెచ్చాడు.

రాజశేఖరుని రాజవంశ వృత్తాంతంలో సాధారణంగా అనేక తప్పులు ఉన్నాయి. చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం వీరముడు వాస్తవానికి వీరధవలుని సోదరుడు (లేదా సవతి సోదరుడు), తద్వారా వీసలదేవుని పినతండ్రి. వాఘేలా రికార్డుల ప్రకారం వీసలదేవుని సోదరుడు ప్రతాపమల్లుడు. చరిత్రకారుడు ఎ.కె. మజుందార్ వీరముని మరణం గురించి రాజశేఖరుని వృత్తాంతాన్ని తోసిపుచ్చాడు. మజుందార్ సిద్ధాంతం ప్రకారం ఉదయసింహుడు చౌళుక్య సార్వభౌమాధికారాన్ని సవాలు చేశాడు, రెండవ భీముని విధేయుడైన సామంతుడిగా వీరముడు అతనితో పోరాడాడు. రాజశేఖరుడు పేర్కొన్నట్లుగా వాస్తుపాలుని ఆదేశాల మేరకు కాకుండా వీరముడు ఉదయసింహునితో జరిగిన యుద్ధంలో బహుశా మరణించి ఉండవచ్చు.

## చరిత్ర

### సార్వభౌమాధికారులుగా

దభోయ్ కోట హీరా గేటు బాల్కనీ
రెండవ భీముని పాలనలో వాఘేలాలు చౌళుక్య రాజ్యానికి వాస్తవ పాలకులుగా మారారు. గిర్నార్ శాసనాలు సా.శ. 1231 (విక్రమ సంవత్సరం 1288) నాటికి లవణప్రసాదుడు 'మహారాజాధిరాజ' బిరుదును, అతని కుమారుడు వీరధవలుడు 'మహారాజు' బిరుదును పొందినట్లు సూచిస్తున్నాయి. అయినప్పటికీ వాఘేలాలు భీముని, అతని వారసుడు త్రిభువనపాలుని నామమాత్రపు అధిపతులుగా అంగీకరించడం కొనసాగించారు.
వీరధవలుని కుమారుడు వీసలదేవుడు సా.శ. 1244 ప్రాంతంలో గుజరాత్ సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఇతడు అధికారాన్ని ఎలా లాక్కున్నాడో ఖచ్చితంగా తెలియదు: బహుశా చివరి చౌళుక్య రాజు త్రిభువనపాలుడు వారసులు లేకుండా మరణించి ఉండవచ్చు లేదా వీసలదేవుని చేతిలో ఓడిపోయి ఉండవచ్చు. ఢిల్లీ సుల్తానేట్ దండయాత్రల కారణంగా బలహీనపడిన మాళ్వాపై వీసలదేవుడు దాడి చేశాడు. మాళ్వాలో కొద్దిపాటి ప్రతిఘటన మాత్రమే ఎదుర్కొని, పరమార రాజు జైతుగిదేవుని ఓడించాడు. వీసలదేవుడు బహుశా గుహిల రాజు తేజసింహుడు కావచ్చు, ఒక మేవార్ పాలకుడిని కూడా ఓడించాడు. ఇతడు దక్షిణ ప్రాంతం నుండి యాదవుల దండయాత్రలను తిప్పికొట్టాడు. అయితే తరువాత వరుసగా యాదవ రాజుల చేతిలో ఎదురుదెబ్బలు చవిచూశాడు. బహుశా యాదవులకు వ్యతిరేకంగా ఒక ఎత్తుగడలో భాగంగా, యాదవులకు దక్షిణ పొరుగున ఉన్న హొయసలులతో వైవాహిక సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకున్నాడు.
వీసలదేవుని వారసుడు అర్జునదేవుడు సుమారు సా.శ. 1262లో సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. యాదవుల చేతిలో ఇతడు ఓటమి చవిచూశాడనే విషయం మినహా ఇతని పాలనా కాలం నాటి సంఘటనల గురించి పెద్దగా సమాచారం లేదు. ఇతని పెద్ద కుమారుడు రాముడు ఇతని తర్వాత సింహాసనం అధిష్టించి కొన్ని నెలలు పాలించాడు. ఆ తర్వాత ఇతని చిన్న కుమారుడు సారంగదేవుడు సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.
సారంగదేవుడు పరమారులు, యాదవులను ఓడించాడు. వాఘేలా రికార్డుల ప్రకారం, సా.శ. 1285లో లేదా అంతకు ముందు ఇతడు తురుష్కుల (తుర్కిక్ ప్రజలు) దండయాత్రను తిప్పికొట్టాడు. ఆధునిక చరిత్రకారులు ఈ తురుష్కులను మంగోల్ ఆక్రమణదారులుగా లేదా బాల్బన్ దళాలుగా విభిన్నంగా గుర్తిస్తారు. సారంగదేవుడు జెత్వా నాయకుడు భానుపై సైనిక దాడి కూడా చేశాడు.

### క్షీణత

సా.శ. 1296 ప్రాంతంలో సారంగదేవుని తర్వాత రాముని కుమారుడు కర్ణుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు. సా.శ. 1299లో ఢిల్లీ సుల్తాన్ అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ గుజరాత్‌ను దోచుకోవడానికి ఒక సైన్యాన్ని పంపాడు. పలు మధ్యయుగ చారిత్రక గ్రంథాల ప్రకారం కర్ణుడు తన మంత్రి మాధవుని భార్యను అపహరించి, మాధవుని సోదరుడిని చంపాడు. దీనికి ప్రతీకారంగా మాధవుడు గుజరాత్‌పై దండయాత్ర చేయాలని అల్లావుద్దీన్‌ను ప్రేరేపించాడు.
సా.శ. 1304లో ఢిల్లీ నుండి జరిగిన రెండవ దండయాత్ర తర్వాత కర్ణుడు తన సింహాసనాన్ని శాశ్వతంగా కోల్పోయాడు. అమీర్ ఖుస్రో రచించిన 'ఆషికా' పద్యం ప్రకారం, మొదటి దండయాత్రలో అల్లావుద్దీన్ దళాలకు పట్టుబడిన కర్ణుని మాజీ భార్య కమలా దేవి అభ్యర్థన మేరకు ఈ రెండవ దండయాత్ర జరిగింది. అల్లావుద్దీన్ అంతఃపురంలోకి చేరిన ఎనిమిదేళ్ల తర్వాత గుజరాత్‌లో ఉన్న తన కుమార్తె దేవల దేవిని తన వద్దకు తీసుకురావాలని కమలా దేవి అల్లావుద్దీన్‌ను కోరింది. ఈ డిమాండ్‌కు కర్ణుడు అంగీకరించినప్పటికీ అల్లావుద్దీన్ తన సైన్యాన్ని గుజరాత్‌పై రెండవసారి దండెత్తాలని ఆదేశించాడు. 'ఆషికా' చారిత్రకపరంగా నమ్మదగినది కాదు, కానీ తరువాతి కాలపు మధ్యయుగ రచయితలు కొందరు దీనిని చరిత్రగా प्रस्तुत చేశారు. ఇతర మధ్యయుగ చరిత్రకారులు ఈ సంఘటన గురించి భిన్నమైన వృత్తాంతాలను ఇస్తారు, వారిలో కొందరు కమలా దేవి చేసిన అలాంటి అభ్యర్థన గురించి ప్రస్తావించలేదు.

### వారసులు

రెండవ కర్ణుని వారసుల గురించి ఎలాంటి కచ్చితమైన సమాచారం అందుబాటులో లేదు. సా.శ. 1498 నాటి ఒక శాసనం వాఘేలా వంశానికి చెందిన ఒక కుటుంబం ముస్లిం పాలకుడు మహమూద్ బెగడ సామంతులుగా దండహి అనే ప్రాంతాన్ని పాలిస్తున్నట్లు చూపిస్తుంది. రేవా రాష్ట్ర పాలకులు కూడా భీమదేవుడు అనే వ్యక్తి ద్వారా వాఘేలాల నుండి తమ వంశం పుట్టిందని చెప్పుకున్నారు.

## వంశావళి

వాఘేలా కుటుంబ సభ్యుల జాబితా కింద ఇవ్వబడింది: వేరే విధంగా పేర్కొనకపోతే వ్యక్తులందరూ వారి పూర్వీకుల కుమారులే. సార్వభౌమాధికారం పొందక ముందు ఉన్న కుటుంబ సభ్యులు:

* ధవలుడు, కుమారపాలుని తల్లి సోదరిని వివాహం చేసుకున్నాడు
* అర్ణోరాజు, సలఖనాదేవిని వివాహం చేసుకున్నాడు
* లవణప్రసాదుడు, మదనరాజ్ఞిని వివాహం చేసుకున్నాడు
	+ వీరధవలుడు
		- ప్రతాపమల్లుడు
		- వీసలదేవుడు
	+ వీరముడు

### పాలకుల జాబితా

సార్వభౌమాధికారం గల వాఘేలా పాలకులు:

* వీసల-దేవుడు (r. c. 1244 – c. 1262)
* అర్జున-దేవుడు (r. c. 1262 – c. 1275), ప్రతాపమల్లుని కుమారుడు
* రాముడు (r.), అర్జునదేవుని కుమారుడు
* సారంగ-దేవుడు (r. c. 1275 – c. 1296), అర్జునదేవుని కుమారుడు
* కర్ణ-దేవుడు (r. c. 1296 – c. 1304), రాముని కుమారుడు; చౌళుక్య కర్ణుని నుండి ఇతనిని వేరు చేయడానికి రెండవ కర్ణుడు అని కూడా పిలుస్తారు.

## కుటుంబ వృక్షం

| వాఘేలా రాజవంశం
 |
| --- |
|

|  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- |
|  |  |   **లవణప్రసాదుడు**   |  |  |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
| **వీసలదేవుడు** (1) పా. 1244–1262 |  | **ప్రతాపమల్లుడు** పా. 1262–1275 |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  |  |  | **అర్జునదేవుడు** (2) పా. 1275 |
|
|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
|  |  |  |  |  |  |
|  |  | **రాముడు** (3) పా. 1275 |  |  | **సారంగదేవుడు** (4) పా. 1275-1296 |
|
|  |  |  |  |  |  |  |
|
|  |  | **రెండవ కర్ణుడు** (5) పా. 1296–1304 |
|

 |

## నాణేలు

చౌళుక్యుల పాలనలో రెండు శతాబ్దాల పాటు మారకుండా ఉన్న గధైయా నాణేలు వాఘేలాల పాలనలో తమ వాస్తవ విలువను క్రమంగా కోల్పోయాయి. చౌళుక్యుల 4.4 గ్రాముల బిల్లన్ (మిశ్రమ లోహపు) నాణెం స్థిరంగా 2.02 గ్రాముల వెండిని కలిగి ఉండేది, ఇది వీసలదేవుని నాణేల నాటికి 1.83 గ్రాములకు తగ్గింది. తదుపరి నాణేల్లో ఇది 0.73 గ్రాములకు పడిపోయింది. స్థిరమైన వెండి కంటెంట్ ఉన్నప్పుడు, గధైయా నాణేలు ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నుండి దక్కన్ వరకు అంతర్జాతీయ వాణిజ్యంలో ఉపయోగించబడ్డాయి. దాని విలువ తగ్గుముఖం పట్టడంతో, నాణేల చెలామణి ఆధునిక ఖేడా జిల్లా, దాని పరిసర ప్రాంతాలకు మాత్రమే పరిమితమైంది. ఈ నాణేలు ఢిల్లీ టంకా నాణేల విధానాన్ని అనుసరించాయి. వీసలదేవుని నాణేలు వివిధ సాహిత్య మూలాలు, శాసనాలలో విశలమల్ల ప్రియ ద్ర (ద్ర అంటే ద్రమ్మ) లేదా విశల ప్రియ ద్ర లేదా విశలప్రి ద్ర అని పేర్కొనబడ్డాయి. సారంగదేవుడు, కర్ణదేవుని నాణేల ముఖ భాగంలో ఎడమ వైపు చూస్తున్న ఏనుగు, వెనుక భాగంలో అక్షరాలు ఉన్నాయి. ఈ అక్షరాలు శ్రీ సారంగ-దే.. శ్రీ కర్ణ/దేవస్య లేదా శ్రీ కర్ణ/దేవస అని చదవబడతాయి. కర్ణదేవుని మరో రకం నాణేల ముఖ భాగంలో చుక్కలు, గీతలతో కూడిన సరిహద్దు మధ్యలో కుంభం (కుండ) ఉంది, వెనుక భాగంలో అవే అక్షరాలు ఉన్నాయి. అతని రాగి నాణేల మరొక రకం ముఖ భాగంలో ఎడమ వైపు చూస్తున్న సింహాన్ని, వెనుక భాగంలో అవే అక్షరాలను కలిగి ఉంది.

## సాంస్కృతిక సేవలు

దిల్వారా జైన దేవాలయాలలో ఒకదాని పైకప్పు
వీరి పాలనా కాలంలో సంపన్న వ్యాపారులు, మంత్రులుగా, సేనాపతులుగా పనిచేసిన వాస్తుపాలుడు, తేజపాలుడు అనేక దేవాలయాలను నిర్మించారు. వీటిలో మౌంట్ అబూలోని దిల్వారా దేవాలయాలలో ఒకటి, గిర్నార్ జైన దేవాలయాలు ఉన్నాయి. రాజ పురోహితుడు సోమేశ్వరుడు రచించిన వాస్తుపాలుని జీవితచరిత్ర అయిన 'కీర్తికౌముది' రాజవంశ చరిత్రకు ఒక ముఖ్యమైన మూలం. వీసలదేవుడు దర్భావతి (దభోయ్) కోటను నిర్మించాడు లేదా పునరుద్ధరించాడు. ఇది విస్తృతమైన శిల్పాలు, ద్వారాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. దర్భావతిలో (దభోయ్) సా.శ. 1255 నాటికి పూర్తయిన ప్రతోలీలు, దేవాలయాలు, బావులను ఇతడు నిర్మించాడు. జైన ప్రబంధాలు సూచించినట్లుగా దీని నాలుగు ద్వారాలలో హీరా భాగోల్‌ను (దాని పక్కనే ఉన్న దేవాలయాలతో సహా) వీసలదేవుని పాలనలో నిర్మించి ఉండగా, మిగిలిన మూడు ద్వారాలను తేజపాలుడు నిర్మించి ఉండవచ్చు. దభోయ్ లోని సత్ముఖి బావి అనేది ఇతడు నిర్మించిన ఏడు బావులతో ఉన్న చెరువుపై నిర్మించిన ఆలయం.
వంథలి, జునాగఢ్ మధ్య ఉన్న రా ఖెంగార్ బావి తేజపాలుడు నిర్మించినట్లు చెబుతారు. వధ్వాన్‌లోని మాధవావ్‌ను ఆఖరి వాఘేలా పాలకుడు కర్ణుని దర్బారులో మంత్రులుగా ఉన్న నాగర బ్రాహ్మణులు మాధవ్, కేశవ సా.శ. 1294లో (విక్రమ సంవత్సరం 1350) నిర్మించారు. కపద్వంజ్‌లోని కుండం ఈ కాలంలోనే నిర్మించబడింది. మాధా, వికియా బావులతో దానికున్న పోలికల కారణంగా కపద్వంజ్‌లోని బట్రిస్ కోత మెట్లబావి 13వ శతాబ్దానికి చెందినది కావచ్చు.

### దేవాలయాలు

వాస్తుపాలుడు, తేజపాలుని నిర్మాణ కార్యకలాపాలు శాసనాలతో పాటు సమకాలీన రచయితల రచనలలో ప్రస్తావించబడ్డాయి. ఈ రచనలలో సోమేశ్వరుని 'కీర్తికౌముది', జయసింహసూరి 'శకునికా-విహార-ప్రశస్తి', ఉదయప్రభసూరి 'ధర్మాభ్యుదయ-మహాకావ్యం', 'సుకృత-కీర్తికల్లోలిని', అరిసింహ 'సుకృతసంకీర్తనం', నరేంద్రప్రభసూరి ప్రశస్తి, విజయసేనసూరి 'రేవంటగిరి-రాసు', పల్హణపుత్ర 'అబు-రాస' ఉన్నాయి. తర్వాతి కాలపు రచనలలో మేరుతుంగుని ప్రబంధ-చింతామణి (సా.శ. 1309), జినప్రభ 'వివిధ-తీర్థ-కల్ప' (14వ శతాబ్దం ప్రారంభం), రాజశేఖరసూరి ప్రబంధ-కోశ (సా.శ. 1349), జినహర్షసూరి 'వాస్తుపాల-చరితం' (సా.శ. 1441) ఉన్నాయి.

#### వాఘేలాల తొలి దశ

పెద్ద సంఖ్యలో పునరుద్ధరణలు, విగ్రహ ప్రతిష్ఠాపనలతో పాటు వాస్తుపాలుడు, తేజపాలుడు యాభైకి పైగా దేవాలయాలను నిర్మించారు. వాస్తుపాలుడు శత్రుంజయ కొండపై ఇంద్రమండపం, ఆరు ఇతర దేవాలయాలను నిర్మించాడు. గిర్నార్ మీద వాస్తుపాల-విహారం, పార్శ్వనాథ ఆలయాన్ని కూడా నిర్మించాడు. ఇతడు ధోల్కాలో ఆదినాథ ఆలయాన్ని, ప్రభాస్‌లో అష్టపాద-ప్రసాదాన్ని నిర్మించాడు. తేజపాలుడు తన తండ్రి పుణ్యం కోసం అనహిలపటక, జునాగఢ్‌లో ఆశ్రాజ-విహారం నిర్మించాడు. ధోల్కాలో నేమినాథ ఆలయాన్ని, ప్రభాస్‌లో ఆదినాథ ఆలయాన్ని కూడా నిర్మించాడు. తన తల్లి కుమారదేవి జ్ఞాపకార్థం ఖంభాత్, దభోయ్‌లలో దేవాలయాలు నిర్మించాడు. థరాద్, కర్ణావతి (అహ్మదాబాద్), గోద్రా, శత్రుంజయ, గిర్నార్, పావగఢ్, నవసారి, అనేక ఇతర ప్రదేశాలలో కూడా దేవాలయాలు నిర్మించాడు. మౌంట్ అబూలోని నేమినాథ ఆలయం ఇతని గొప్ప ఆలయం.
సోదరులు నిర్మించిన ఈ దేవాలయాలన్నింటిలో గిర్నార్‌లోని వాస్తుపాల-విహారం (సా.శ. 1231), అబూలోని నేమినాథ ఆలయం, ప్రభాస్‌లోని ఆలయం వంటి కొన్ని మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. ఈ కాలం నాటి ఇతర దేవాలయాలలో కుంభారియాలోని కుంభారియా జైన దేవాలయాలు (సంభవనాథ ఆలయం), సరోత్రాలోని జైన మార్బుల్ ఆలయం, శత్రుంజయ మీద ఉన్న పంచ-పాండవ ఆలయం ఉన్నాయి.

#### వాఘేలాల మలి దశ

వాఘేలా యువరాజులు దేవాలయాలు, పౌర నిర్మాణాలను పోషించారు. లవణప్రసాదుడు తన తల్లిదండ్రుల పుణ్యం కోసం అనలేశ్వర, సలక్షణేశ్వర దేవాలయాలను నిర్మించాడు. ఇతని కుమారుడు వీరమదేవుడు వీరమేశ్వర ఆలయాన్ని నిర్మించాడు. సా.శ. 1261 నాటి కడి మంజూరు పత్రంలో రూపనారాయణ, బాలనారాయణ దేవాలయాలు ప్రస్తావించబడ్డాయి.
సర్వానందసూరి రచించిన 'జగదుచరిత' అనే జీవిత చరిత్రలో పేర్కొన్నట్లుగా, జైన వ్యాపారి జగదుషా అనేక జైన, బ్రాహ్మణ దేవాలయాలు, పౌర నిర్మాణాలను నిర్మించాడు, పునరుద్ధరించాడు. సా.శ. 1250, 1270 మధ్య కాలంలో దంక వద్ద నిర్మించిన వృషభ దేవాలయం, వధ్వాన్‌లో 24 దేవకుళికలతో ఉన్న ఒక దేవాలయం, శత్రుంజయ కొండపై ఒక దేవాలయం, సెవాడిలో 52 దేవకుళికలతో ఉన్న ఒక దేవాలయం ఇతని కొన్ని ముఖ్యమైన నిర్మాణాలు. పేథడ-రాసు (సా.శ. 1304), మునిసుందరసూరి రచించిన గుర్వావళి (సా.శ. 1459 ప్రాంతం), రత్నమందిర గని రచించిన ఉపదేశతరంగిణి (సా.శ. 15వ శతాబ్దం), రత్నమండన రచించిన సుకృతసాగరం (సా.శ. 15వ శతాబ్దం) మండవగఢ్ మంత్రి పేథడ జీవితం, రచనలకు ముఖ్యమైన మూలాలు. ఇతడు 84 జైన దేవాలయాలను నిర్మించాడు. శత్రుంజయ, ప్రభాస, ధోల్కా, సలక్షణపురలలో ఇతని ముఖ్యమైన దేవాలయాలు సా.శ. 1264 ప్రాంతంలో నిర్మించబడ్డాయి. ఈ కాలంలో శ్రావక జల్లి పార్శ్వనాథ దేవాలయం, జలసార సరస్సును నిర్మించాడు.
ఈ దశలో ఇప్పటికీ ఉన్న దేవాలయాలలో దభోయ్ లోని కాళికా దేవి ఆలయం, వైద్యనాథ ఆలయం, మోటబ్ వద్ద ఉన్న పాత మందిరం, మియాని వద్ద ఉన్న జైన ఆలయం, నీలకంఠ ఆలయం, కచ్‌లోని కాంత్‌కోట్ జైన ఆలయం ఉన్నాయి.

## మూలాలు

## గ్రంథ పట్టిక

* Aditya Behl (2012). *Love's Subtle Magic: An Indian Islamic Literary Tradition, 1379–1545*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-514670-7.
* Amol N. Bankar (2012). "History and Coinage of the Vaghelas: The Last Hindu Rulers of Gujarat". *Journal of the Oriental Numismatic Society* (212). London: 23–29. ISSN 1818-1252.
* Asoke Kumar Majumdar (1956). *Chaulukyas of Gujarat*. Bharatiya Vidya Bhavan. OCLC 4413150.
* H. G. Shastri (1989). *A historical and cultural study of the inscriptions of Gujarat: from earliest times to the end of the Caulukya period (circa 1300 A.D.)*. B.J. Institute of Learning & Research. OCLC 916953474.
* Jutta Jain-Neubauer (1981). *The Stepwells of Gujarat: In Art-historical Perspective*. Abhinav. ISBN 9780391022843.
* Romila Thapar (2013). *The Past Before Us*. Harvard University Press. ISBN 978-0-674-72651-2.
* Someśvaradeva (1883). *Kirtikaumudi: A Life of Vastupâla, a Minister, of Lavanaprasâda & Vîradhavala Vaghelâs*. Government Central Book Department.