# సమాచార శాస్త్రం

**సమాచార శాస్త్రం** (Information science)దీనిని సంక్షిప్తంగా **ఇన్ఫోసై** (infosci) అని కూడా పిలుస్తారు. ప్రధానంగా సమాచార విశ్లేషణ , సేకరణ , వర్గీకరణ, మార్పులు చేయడం , నిల్వ , వెలికితీత , రవాణా , వ్యాప్తి , రక్షణ వంటి అంశాలకు సంబంధించిన ఒక విద్యా విభాగం. ఈ రంగంలో పనిచేసే నిపుణులు సంస్థలలో జ్ఞానాన్ని ఎలా అన్వయించాలి, ఎలా ఉపయోగించాలి అనే అంశాలను అధ్యయనం చేస్తారు. దీనితో పాటు, వ్యక్తులు, సంస్థలు, ప్రస్తుతం ఉన్న సమాచార వ్యవస్థల మధ్య జరిగే పరస్పర చర్యలను కూడా వీరు పరిశీలిస్తారు. సమాచార వ్యవస్థలను సృష్టించడం, మార్చడం, మెరుగుపరచడం లేదా వాటిని లోతుగా అర్థం చేసుకోవడమే ఈ అధ్యయనం ప్రధాన లక్ష్యం.

## విభాగాలు సంబంధిత రంగాలు

చారిత్రక పరంగా చూస్తే, సమాచార శాస్త్రం అనేది అనేక శాస్త్రాల మేళవింపుతో కూడిన ఒక బహుళ శాస్త్ర రంగం గా అభివృద్ధి చెందింది. ఇది వివిధ రంగాల నుండి జ్ఞానాన్ని గ్రహించడమే కాకుండా, ఆయా రంగాలకు తన వంతు సహకారాన్ని కూడా అందిస్తుంది.

### ప్రాథమిక పునాదులు

సాంకేతిక కంప్యూటేషనల్ అంశాలు: ఇన్ఫర్మాటిక్స్ , కంప్యూటర్ శాస్త్రం , దత్తాంశ శాస్త్రం, నెట్‌వర్క్ సైన్స్ , సమాచార సిద్ధాంతం , వివిక్త గణితం , గణాంక శాస్త్రం అనలిటిక్స్ .

సమాచార నిర్వహణ: గ్రంథాలయ శాస్త్రం , ఆర్కైవల్ శాస్త్రం , డాక్యుమెంటేషన్ సైన్స్ , నాలెడ్జ్ రిప్రజెంటేషన్ , ఆంటాలజీలు, ఆర్గనైజేషన్ స్టడీస్ .

మానవ పరిమాణాలు: హ్యూమన్-కంప్యూటర్ ఇంటరాక్షన్ , కాగ్నిటివ్ సైకాలజీ , ఇన్ఫర్మేషన్ బిహేవియర్ , సామాజిక ఎపిస్టెమాలజీ , సమాచార తత్వశాస్త్రం , సమాచార నైతికత , సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ స్టడీస్ ].

### అన్వయ సందర్భాలు

సమాచార శాస్త్ర పద్ధతులు అనేక రంగాలలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతున్నాయి. ఈ విభాగం యొక్క బహుముఖ ప్రజ్ఞను, ప్రాముఖ్యతను ప్రతిబింబించే ప్రధాన అన్వయ రంగాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

ఆరోగ్యం జీవశాస్త్రాలు:
హెల్త్ ఇన్ఫర్మాటిక్స్, బయోఇన్ఫర్మాటిక్స్ .

సాంస్కృతిక సామాజిక అంశాలు:
డిజిటల్ హ్యుమానిటీస్ , కంప్యూటేషనల్ సోషల్ సైన్స్ , సోషల్ మీడియా అనలిటిక్స్ , సామాజిక ఇన్ఫర్మాటిక్స్ , కంప్యూటేషనల్ లింగ్విస్టిక్స్ .

భౌగోళిక సమాచారం:
జియోగ్రాఫిక్ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ , ఎన్విరాన్‌మెంటల్ ఇన్ఫర్మాటిక్స్ .

సంస్థాగత వాతావరణం:
నాలెడ్జ్ మేనేజ్‌మెంట్ , బిజినెస్ అనలిటిక్స్ , నిర్ణయ మద్దతు వ్యవస్థలు , సమాచార ఆర్థిక శాస్త్రం .

భద్రత - పాలన:
సైబర్ సెక్యూరిటీ , ఇంటెలిజెన్స్ అనాలిసిస్ , సమాచార విధానం , ఐటి చట్టం, లీగల్ ఇన్ఫర్మాటిక్స్ .

విద్య అభ్యాసం:
ఎడ్యుకేషనల్ టెక్నాలజీ , లెర్నింగ్ అనలిటిక్స్ .

సాంకేతిక పరిణామాలు, సామాజిక మార్పులు పెరిగే కొద్దీ, సమాచార శాస్త్రం యొక్క స్వభావం నిరంతరం విస్తరిస్తూనే ఉంది. ఇది సాంప్రదాయక విద్యా సరిహద్దులను చెరిపివేసి, సరికొత్త పరిశోధనా రంగాలను సృష్టిస్తోంది.

## పునాదులు

### పరిధి

సమాచార శాస్త్రం ప్రధానంగా సమస్యల పరిష్కారంపై దృష్టి పెడుతుంది. ఇందులో పాల్గొన్న వ్యక్తుల (స్టేక్ హోల్డర్స్) దృక్కోణం నుండి సమస్యలను అర్థం చేసుకోవడం, ఆపై అవసరమైన మేరకు సమాచారాన్ని, ఇతర సాంకేతికతలను అన్వయించడం దీని ప్రధాన విధానం. అంటే, ఒక వ్యవస్థలోని విడివిడి సాంకేతిక భాగాల కంటే, మొత్తం వ్యవస్థ ఎదుర్కొనే సమస్యలను ఇది ముందుగా పరిష్కరిస్తుంది. ఈ కోణంలో చూస్తే, సమాచార శాస్త్రం అనేది 'సాంకేతిక నియతివాదం' కు ఒక ప్రతిస్పందనగా కనిపిస్తుంది. సాంకేతికత తన సొంత నియమాలతో అభివృద్ధి చెందుతుందని, అది సమాజంలోని ఇతర వ్యవస్థలను నియంత్రించే ఒక స్వయంప్రతిపత్త వ్యవస్థ అని సాంకేతిక నియతివాదం నమ్ముతుంది.

అనేక విశ్వవిద్యాలయాలలో సమాచార శాస్త్ర అధ్యయనం కోసం ప్రత్యేక కళాశాలలు లేదా పాఠశాలలు ఉన్నాయి. అదే సమయంలో, సమాచార శాస్త్ర పండితులు కమ్యూనికేషన్, ఆరోగ్య రక్షణ [healthcare], కంప్యూటర్ శాస్త్రం, చట్టం, సమాజ శాస్త్రం [sociology] వంటి విభిన్న రంగాలలో కూడా పనిచేస్తున్నారు.

సమాచార శాస్త్రంలో ప్రస్తుతం ప్రధానంగా చర్చకు వచ్చే అంశాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి:

సైన్స్ కోసం హ్యూమన్–కంప్యూటర్ ఇంటరాక్షన్ [Human–computer interaction]

గ్రూప్‌వేర్ [Groupware]

సెమాంటిక్ వెబ్ [Semantic Web]

వాల్యూ సెన్సిటివ్ డిజైన్ [Value sensitive design]

ఇటరేటివ్ డిజైన్ [Iterative design] ప్రక్రియలు

ప్రజలు సమాచారాన్ని ఎలా సృష్టిస్తారు, ఉపయోగిస్తారు, ఎలా కనుగొంటారు అనే పద్ధతులు.

### నిర్వచనాలు

"సమాచార శాస్త్రం" (information science) అనే పదాన్ని మొట్టమొదట 1955లో ఉపయోగించినట్లు ఆధారాలు ఉన్నాయి. 1968 నాటి ఒక ప్రారంభ నిర్వచనం ప్రకారం (ఈ సంవత్సరంలోనే 'అమెరికన్ డాక్యుమెంటేషన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్' తన పేరును 'అమెరికన్ సొసైటీ ఫర్ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ'గా మార్చుకుంది):

"సమాచార శాస్త్రం అనేది సమాచార లక్షణాలు, దాని ప్రవర్తన, సమాచార ప్రవాహాన్ని నియంత్రించే శక్తులు, సమాచారం యొక్క ప్రాప్తిని, వినియోగాన్ని గరిష్ఠ స్థాయికి పెంచే పద్ధతులను పరిశోధించే ఒక విభాగం. సమాచార పుట్టుక, సేకరణ, నిర్వహణ, నిల్వ, వెలికితీత, వివరణ, ప్రసారం, పరివర్తన వినియోగానికి సంబంధించిన జ్ఞాన సంపదతో ఇది ముడిపడి ఉంది. ఇందులో సహజ కృత్రిమ వ్యవస్థలలో సమాచార ప్రాతినిధ్యాల ప్రామాణికత, సమర్థవంతమైన సందేశ ప్రసారం కోసం కోడ్‌ల ఉపయోగం, కంప్యూటర్లు, వాటి ప్రోగ్రామింగ్ వ్యవస్థల వంటి సమాచార ప్రాసెసింగ్ పరికరాల అధ్యయనం ఉంటాయి. ఇది గణితం, తర్కం, భాషాశాస్త్రం, మనస్తత్వశాస్త్రం, కంప్యూటర్ సాంకేతికత, ఆపరేషన్స్ రీసెర్చ్, గ్రాఫిక్ ఆర్ట్స్, కమ్యూనికేషన్స్, మేనేజ్‌మెంట్ ఇతర సంబంధిత రంగాల నుండి ఉద్భవించిన ఒక బహుముఖ శాస్త్రం. దీనికి ఒక 'శుద్ధ శాస్త్ర' (pure science) విభాగం ఉంది, ఇది అన్వయంతో సంబంధం లేకుండా విషయాన్ని పరిశోధిస్తుంది; అలాగే ఒక 'అన్వయ శాస్త్ర' (applied science) విభాగం ఉంది, ఇది సేవలను ఉత్పత్తులను అభివృద్ధి చేస్తుంది."
#### సంబంధిత పదాలు

కొంతమంది రచయితలు సమాచార శాస్త్రానికి పర్యాయపదంగా 'ఇన్ఫర్మాటిక్స్' [informatics] అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు. ముఖ్యంగా 1960వ దశకం మధ్యలో ఎ. ఐ. మిఖైలోవ్ ఇతర సోవియట్ రచయితలు అభివృద్ధి చేసిన భావనకు ఇది వర్తిస్తుంది. మిఖైలోవ్ స్కూల్ ఇన్ఫర్మాటిక్స్‌ను శాస్త్రీయ సమాచార అధ్యయనానికి సంబంధించిన విభాగంగా పరిగణించింది.

అమెరికాలో కంప్యూటర్ శాస్త్రవేత్తలు తమ పనిని లైబ్రరీ సైన్స్ నుండి వేరు చేయడానికి ఈ పదాన్ని వాడితే, బ్రిటన్‌లో సహజ కృత్రిమ సమాచార వ్యవస్థలను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రంగా దీనిని పిలుస్తారు. మరికొందరు 'సమాచార అధ్యయనాల'కు పర్యాయపదంగా 'సమాచార వ్యవస్థలు' అనే పదాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

### సమాచార తత్వశాస్త్రం

సమాచార తత్వశాస్త్రం అనేది మనస్తత్వశాస్త్రం, కంప్యూటర్ శాస్త్రం, సమాచార సాంకేతికత తత్వశాస్త్రం కలిసే చోట తలెత్తే లోతైన ప్రశ్నలను అధ్యయనం చేస్తుంది. సమాచారం ప్రాథమిక స్వభావం, దాని ఉపయోగాలు, తత్వశాస్త్ర సమస్యలకు సమాచార ఆధారిత పరిష్కారాలను ఇది అన్వేషిస్తుంది.. సమాచారం దత్తాంశం [data] మధ్య స్పష్టమైన విభజన లేదని కొందరు శాస్త్రవేత్తలు వాదిస్తారు.

### ఆంటాలజీ

విజ్ఞాన శాస్త్రంలో సమాచార శాస్త్రంలో, ఆంటాలజీ అనేది ఒక నిర్దిష్ట రంగంలోని భావనలను, వాటి మధ్య ఉన్న సంబంధాలను అధికారికంగా ప్రతిబింబిస్తుంది. ఒక రంగంలోని అంశాల గురించి తర్కించడానికి [reason] ఆ రంగాన్ని వివరించడానికి దీనిని ఉపయోగిస్తారు.

సిద్ధాంత పరంగా, ఆంటాలజీ అనేది "భాగస్వామ్య భావనల యొక్క అధికారిక, స్పష్టమైన వివరణ". ఇది కృత్రిమ మేధ [artificial intelligence], సెమాంటిక్ వెబ్, సిస్టమ్స్ ఇంజనీరింగ్, సాఫ్ట్‌వేర్ ఇంజనీరింగ్ ఇన్ఫర్మేషన్ ఆర్కిటెక్చర్‌లో సమాచారాన్ని క్రమబద్ధీకరించడానికి ఉపయోగించే ఒక నిర్మాణ చట్రం.

## వృత్తులు

### సమాచార శాస్త్రవేత్త

ఒక సమాచార శాస్త్రవేత్త సాధారణంగా ఒక నిర్దిష్ట రంగంలో లోతైన జ్ఞానం కలిగి ఉంటారు. వీరు పరిశ్రమలలోని పరిశోధనా సిబ్బందికి లేదా విద్యా రంగంలోని విద్యార్థులకు అవసరమైన సమాచారాన్ని అందిస్తారు. పరిశ్రమలలో ఉండే సమాచార నిపుణులు విద్యా రంగంలోని లైబ్రరీ నిపుణుల శిక్షణ ఒకేలా ఉన్నప్పటికీ, విద్యా రంగంలో ఉండేవారు లైబ్రరీ స్టడీస్ (MLS) లేదా ఎం.ఏ. వంటి ఉన్నత డిగ్రీలను కలిగి ఉండవలసి ఉంటుంది. సమాచార శాస్త్రంలో పరిశోధనలు చేసే వ్యక్తులకు కూడా ఈ పేరు వర్తిస్తుంది.

### సిస్టమ్స్ అనలిస్ట్

ఒక సిస్టమ్స్ అనలిస్ట్ నిర్దిష్ట అవసరాల కోసం సమాచార వ్యవస్థలను సృష్టించడం, డిజైన్ చేయడం మెరుగుపరచడం వంటి పనులు చేస్తారు. సంస్థల పనితీరులో సమర్థతను, ఉత్పాదకతను పెంచడానికి వీరు సమాచార ప్రక్రియలను విశ్లేషిస్తారు.

### సమాచార నిపుణుడు

సమాచార నిపుణుడు సమాచారాన్ని భద్రపరచడం, నిర్వహించడం వ్యాప్తి చేయడం చేస్తారు. వీరు రికార్డ్ చేయబడిన జ్ఞానాన్ని వెలికితీయడంలో నైపుణ్యం కలిగి ఉంటారు. పూర్వం వీరు కేవలం ముద్రిత పుస్తకాలతోనే పని చేసేవారు, కానీ నేడు ఎలక్ట్రానిక్, విజువల్, ఆడియో డిజిటల్ సామాగ్రితో కూడా పనిచేస్తున్నారు. వీరు ప్రభుత్వ, ప్రైవేట్ విద్యా సంస్థలలో వివిధ హోదాలలో కనిపిస్తారు.

## చరిత్ర

గాట్‌ఫ్రైడ్ విల్హెల్మ్ లీబ్నిజ్, ఒక జర్మన్ మేధావి. ఈయన మెటాఫిజిక్స్, గణితం, థియోడిసీ రంగాలలో రచనలు చేశారు.
సమాచార శాస్త్ర మూలాలు మానవ విజ్ఞాన భాండాగారంలో ఉన్నాయి. పురాతన అస్సీరియన్ సామ్రాజ్యం కాలం నుండి గ్రంథాలయాలు, ఆర్కైవ్‌ల రూపంలో సమాచార విశ్లేషణ జరుగుతూనే ఉంది. 1901 విద్యాపరంగా సమాచార శాస్త్రం 19వ శతాబ్దంలో ఇతర సామాజిక శాస్త్రాలతో పాటు ఉద్భవించింది. అయితే, ఒక శాస్త్రంగా దీని మూలాలు 1665లో రాయల్ సొసైటీ ప్రచురించిన 'ఫిలాసఫికల్ ట్రాన్సాక్షన్స్' వంటి తొలి శాస్త్రీయ పత్రికలలో కనిపిస్తాయి.

18వ శతాబ్దంలో విజ్ఞాన శాస్త్రం సంస్థాగతీకరించబడింది. 1731లో బెంజమిన్ ఫ్రాంక్లిన్ అమెరికాలో మొదటి పౌర లైబ్రరీని స్థాపించారు, ఇది కేవలం పుస్తకాలకే పరిమితం కాకుండా శాస్త్రీయ ప్రయోగాలకు కేంద్రంగా మారింది.

### 19వ శతాబ్దం

జోసెఫ్ మేరీ జాక్వర్డ్
19వ శతాబ్దం నాటికి సమాచార శాస్త్రం ఇతర శాస్త్రాల నుండి విడివడి, కమ్యూనికేషన్ గణన ప్రక్రియలతో (computation) జతకట్టింది. 1801లో జోసెఫ్ మేరీ జాక్వర్డ్ ఫ్రాన్స్‌లో మగ్గాలను నియంత్రించడానికి ఒక 'పంచ్డ్ కార్డ్' వ్యవస్థను కనిపెట్టారు. ఇది "నమూనాల మెమరీ నిల్వ" వ్యవస్థ యొక్క మొదటి ఉపయోగం.చార్లెస్ బాబేజ్ ఆధునిక కంప్యూటర్‌కు తొలి మెట్టుగా 'డిఫరెన్స్ ఇంజిన్'ను అభివృద్ధి చేశారు. 1844లో శామ్యూల్ మోర్స్ మొదటి బహిరంగ టెలిగ్రాఫ్ సందేశాన్ని పంపారు.

1854లో జార్జ్ బూల్ ప్రచురించిన 'ఆన్ ఇన్వెస్టిగేషన్ ఇన్ టు లాస్ ఆఫ్ థాట్' అనే గ్రంథం బూలియన్ ఆల్జీబ్రాకు పునాది వేసింది, దీనిని నేడు సమాచార వెలికితీతలో [information retrieval] ఉపయోగిస్తున్నారు. 1876లో అలెగ్జాండర్ గ్రాహం బెల్ టెలిఫోన్‌ను, 1877లో థామస్ ఎడిసన్ ఫోనోగ్రాఫ్‌ను కనిపెట్టారు.

### యూరోపియన్ డాక్యుమెంటేషన్

ఆధునిక సమాచార శాస్త్ర పునాదులుగా పిలిచే 'డాక్యుమెంటేషన్ సైన్స్' 19వ శతాబ్దం చివరలో ఐరోపాలో ఉద్భవించింది. సమాచార శాస్త్ర చరిత్రకారులు పాల్ ఓట్లెట్ హెన్రీ లా ఫోంటైన్‌లను ఈ రంగ పితామహులుగా పేర్కొంటారు. వీరు 1895లో అంతర్జాతీయ బిబ్లియోగ్రఫీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ (IIB) ను స్థాపించారు.

ఓట్లెట్ లా ఫోంటైన్ (1913లో నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత) ప్రపంచంలోని జ్ఞానాన్ని అంతటినీ ఒకదానితో ఒకటి అనుసంధానించాలని కలలు గన్నారు. వారు చర్చించిన అంశాలు నేటి వరల్డ్ వైడ్ వెబ్ (WWW) కు నాంది పలికాయి. హైపర్‌లింక్‌లు, సెర్చ్ ఇంజిన్లు, సోషల్ నెట్‌వర్క్‌ల వంటి భావనలను వారు అప్పుడే ఊహించారు. ఓట్లెట్ 'యూనివర్సల్ డెసిమల్ క్లాసిఫికేషన్'ను రూపొందించారు.

### ఆధునిక సమాచార శాస్త్రానికి మార్పు

వన్నెవర్ బుష్, ఒక ప్రసిద్ధ సమాచార శాస్త్రవేత్త, సుమారు 1940–1944
1950ల నాటికి, సమాచార నిల్వ వెలికితీత కోసం స్వయంచాలక పరికరాల అవశ్యకత పెరిగింది. 1960లు, 70ల నాటికి మెయిన్‌ఫ్రేమ్ కంప్యూటర్ల నుండి మినీ మైక్రో కంప్యూటర్ల వైపు మార్పు జరిగింది. సమాచార శాస్త్ర పండితులు తమ రంగంలో విజ్ఞాన శాస్త్రం, మానవీయ శాస్త్రాలు, వైద్యం, చట్టం వంటి వృత్తిపరమైన రంగాలను కూడా చేర్చుకుని దీనిని ఒక బహుముఖ విభాగంగా తీర్చిదిద్దారు.

1980ల నాటికి, ప్రజలు తమ సొంత కంప్యూటర్ల నుండి పెద్ద డేటాబేస్ లను ఉపయోగించుకునే అవకాశం కలిగింది. నేడు, సమాచార శాస్త్రం ప్రధానంగా ఆన్‌లైన్ డేటాబేస్ లు, ఇంటర్నెట్ అభివృద్ధి, సమాజంపై వాటి ప్రభావాలను అధ్యయనం చేస్తోంది.

## 21వ శతాబ్దంలో సమాచార వ్యాప్తి

### మారుతున్న నిర్వచనం

గతంలో సమాచార వ్యాప్తి అంటే ఒక వైపు నుండి మాత్రమే జరిగే కమ్యూనికేషన్ గా ఉండేది. ఇంటర్నెట్ ఆన్‌లైన్ కమ్యూనిటీల రాకతో సోషల్ మీడియా ఈ పరిస్థితిని మార్చివేసింది. ఇది సరికొత్త కమ్యూనికేషన్ పద్ధతులను, కొత్త రకమైన సమాచారాన్ని సృష్టించింది. సోషల్ నెట్‌వర్క్‌ల స్వభావం వల్ల సమాచారం సంస్థాగత వనరుల కంటే వేగంగా వ్యాప్తి చెందుతోంది.

### ప్రజలు , పరిశ్రమపై సోషల్ మీడియా ప్రభావం

సాంప్రదాయ సమాచార మార్గాలను ఉపయోగించుకోలేని ప్రజలకు సోషల్ మీడియా ఒక వేదికగా మారింది. ప్రధాన వార్తా సంస్థలు కూడా ఫేస్‌బుక్, ట్విట్టర్ వంటి నెట్‌వర్క్‌ల ద్వారా ప్రజలకు చేరువవుతున్నాయి. ప్రజలు సమాచారంతో మమేకమవ్వడానికి, తమకు తెలిసిన వారితో పంచుకోవడానికి ఇష్టపడుతున్నారు. ఈ మార్పు ఎంత శక్తివంతంగా ఉందంటే, వార్తా ప్రచురణకర్తలు కూడా సోషల్ మీడియా నియమాలకు అనుగుణంగా నడుచుకోవలసి వస్తోంది. ప్రజలు ఈ కొత్త సమాచార పద్ధతుల పట్ల ఎంత ఆసక్తిగా ఉన్నారో స్మార్ట్‌ఫోన్ యాప్‌ల పెరుగుదల నిరూపిస్తోంది.

## పరిశోధనా రంగాలు అన్వయాలు

ఈ గ్రాఫ్ వికీపీడియా వ్యాసాల మధ్య ఉన్న లింక్‌లను చూపుతుంది. సమాచార శాస్త్రంలో వివిధ అంశాలు ఒకదానితో ఒకటి ఎలా సంబంధం కలిగి ఉంటాయో అధ్యయనం చేయడం కూడా ఒక భాగం.
సమాచార శాస్త్రం పరిశోధించి, అభివృద్ధి చేసే కొన్ని ప్రధాన రంగాలు ఇక్కడ ఉన్నాయి.

### సమాచార ప్రాప్తి

ఇది ఇన్ఫర్మాటిక్స్, ఇన్ఫర్మేషన్ సెక్యూరిటీ, కంప్యూటర్ శాస్త్రం కలిసే చోట ఉంటుంది. భారీ మొత్తంలో ఉన్న సమాచారాన్ని ప్రాసెస్ చేయడం, వినియోగదారులకు దానిని సులభంగా అందుబాటులోకి తీసుకురావడం దీని లక్ష్యం. దీనితో పాటు అనధికార వ్యక్తులు సమాచారాన్ని చూడకుండా నియంత్రించడం కూడా ఇందులో భాగం. సమాచార వెలికితీత [information retrieval], టెక్స్ట్ మైనింగ్ [text mining], యంత్ర అనువాదం [machine translation] వంటి సాంకేతికతలు ఇక్కడ ఉపయోగపడతాయి. ఇది కాపీరైట్ పేటెంట్ చట్టాల చర్చల్లో కూడా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది.

### సమాచార వాస్తుశిల్పం

ఇన్ఫర్మేషన్ ఆర్కిటెక్చర్ (IA) అనేది వెబ్‌సైట్లు, ఇంట్రానెట్లు, ఆన్‌లైన్ కమ్యూనిటీలను వినియోగదారులకు సులభంగా ఉండేలా రూపొందించే కళ విజ్ఞానం. ఇది డిజిటల్ ప్రపంచంలో డిజైన్ ఆర్కిటెక్చర్ సూత్రాలను ఏకీకృతం చేస్తుంది.

### సమాచార నిర్వహణ

ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వనరుల నుండి సమాచారాన్ని సేకరించి, దానిని అవసరమైన వారికి పంపిణీ చేయడాన్ని సమాచార నిర్వహణ (IM) అంటారు. సమాచార నిర్మాణం, ప్రాసెసింగ్ డెలివరీని నియంత్రించడం దీని బాధ్యత. 1970వ దశకం నుండి సమాచార సాంకేతికత పెరగడంతో, ఈ రంగం దత్తాంశ నిర్వహణ వైపు కూడా విస్తరించింది.

### సమాచార వెలికితీత

పత్రాల కోసం, పత్రాల లోపల సమాచారం కోసం, లేదా వెబ్ సెర్చ్ ఇంజిన్లలో సమాచారాన్ని వెతకడం దీని పరిధిలోకి వస్తుంది. 'సమాచార భారం' ను తగ్గించడానికి స్వయంచాలక వెలికితీత వ్యవస్థలను ఉపయోగిస్తారు. వినియోగదారుడు ఏదైనా వెతకడానికి ఒక క్వెరీని (query) పంపినప్పుడు, డేటాబేస్ నుండి దానికి సంబంధించిన ఫలితాలను ఇది చూపిస్తుంది.

### సమాచార అన్వేషణ

సమాచారాన్ని పొందడానికి మనుషులు చేసే ప్రయత్నాలు లేదా సాంకేతిక పద్ధతులను ఇది సూచిస్తుంది. లైబ్రరీ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ (LIS) పరిశోధనలో వివిధ వృత్తుల వారు (వైద్యులు, ఇంజనీర్లు, లాయర్లు) తమకు కావాల్సిన సమాచారాన్ని ఎలా వెతుకుతారో అధ్యయనం చేస్తారు.

### సమాచార సమాజం

సమాచార సృష్టి, పంపిణీ, వినియోగం ప్రధాన ఆర్థిక, రాజకీయ, సాంస్కృతిక కార్యకలాపాలుగా ఉండే సమాజాన్ని సమాచార సమాజం అంటారు. సమాచార సాంకేతికతను సృజనాత్మకంగా ఉపయోగించి అంతర్జాతీయంగా పోటీతత్వాన్ని సాధించడం దీని లక్ష్యం. దీనికి సమానమైన ఆర్థిక రూపం 'నాలెడ్జ్ ఎకానమీ' [knowledge economy]. ఈ సమాజంలో భాగమయ్యే వ్యక్తులను 'డిజిటల్ పౌరులు' [digital citizens] అని పిలుస్తారు.

### జ్ఞాన ప్రాతినిధ్యం తర్కం

ఇది కృత్రిమ మేధ పరిశోధనలో ఒక భాగం. జ్ఞానాన్ని గుర్తుల రూపంలో ప్రతిబింబించడం ద్వారా, వాటి నుండి కొత్త జ్ఞానాన్ని ఎలా సృష్టించాలో ఇది వివరిస్తుంది. గణిత తర్కం ద్వారా సమాచారాన్ని ఎలా విశ్లేషించాలో ఇది నేర్పిస్తుంది.

## మూలాలు

## వనరులు

Borko, H. (1968). "Information science: What is it?". *American Documentation*. **19** (1). Wiley: 3–5. doi:10.1002/asi.5090190103. ISSN 0096-946X.

Leckie, Gloria J.; Pettigrew, Karen E.; Sylvain, Christian (1996). "Modeling the information seeking of professionals: A general model derived from research on engineers, health care professionals, and lawyers". *Library Quarterly*. **66** (2): 161–193. doi:10.1086/602864. S2CID 7829155.

Wark, McKenzie (1997). *The Virtual Republic*. Allen & Unwin, St Leonards.

## మరింత పఠనం కోసం

Khosrow-Pour, Mehdi (22 March 2005). *Encyclopedia of Information Science and Technology*. Idea Group Reference. ISBN 978-1-59140-553-5.

## బాహ్య లింకులు

అమెరికన్ సొసైటీ ఫర్ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్ అండ్ టెక్నాలజీ

ఐ-స్కూల్స్ (iSchools)

జర్నల్ ఆఫ్ ఇన్ఫర్మేషన్ సైన్స్

మూస:Social sciences
మూస:Visualization