# హవాయి

| Hawaii
*Hawaiʻi*  (Hawaiian) |
| --- |
| రాష్ట్రం |
| FlagSeal |
| Nickname(s): The Aloha State (official), Paradise of the Pacific, The Islands of Aloha, The 808 State |
| Motto(s): *Ua Mau ke Ea o ka ʻĀina i ka Pono* ("The Life of the Land Is Perpetuated in Righteousness") |
| Anthem: *Hawaiʻi Ponoʻī* (Hawaiʻi's Own True Sons)Duration: 44 సెకండ్లు.0:44 |
| Map of the United States with Hawaii highlighted |
| దేశం | సంయుక్త రాష్ట్రాలు |
| రాష్ట్రం ఏర్పడుటకు ముందు | Territory of Hawaii |
| యూనియన్ లో ప్రవేశించిన తేదీ | ఆగస్టు 21, 1959 (1959-08-21) (50th) |
| అతిపెద్ద మెట్రో | Honolulu |
| ప్రభుత్వం |
|  • గవర్నర్ | Josh Green (D) |
|  • లెప్టినెంట్ గవర్నర్ | Sylvia Luke (D) |
| Legislature | State Legislature |
|  • ఎగువ సభ | Senate |
|  • దిగువ సభ | House of Representatives |
| U.S. senators | * Brian Schatz (D)
* Mazie Hirono (D)
 |
| U.S. House delegation | 1: Ed Case (D) 2: Jill Tokuda (D) (list) |
| విస్తీర్ణం |
|  • మొత్తం | 10,931 చ. మై (28,311 కి.మీ2) |
|  • నేల | 6,423 చ. మై (16,638 కి.మీ2) |
|  • Water | 4,507 చ. మై (11,672 కి.మీ2)  41.2% |
|  • స్థానం | 43rd |
| Dimensions |
|  • పొడవు | 1,522 మై. (2,450 కి.మీ) |
| ఎత్తు | 3,030 అ. (920 మీ) |
| Highest elevation (Mauna Kea) | 13,796 అ. (4,205.0 మీ) |
| Lowest elevation (Pacific Ocean) | 0 అ. (0 మీ) |
| జనాభా  (2025) |
|  • మొత్తం | {{{2,000Pop}}} |
|  • స్థానం | 40th |
|   • Rank | 13th |
|  • గృహ సగటు ఆదాయం | $95,300 (2023) |
|  • ఆదాయ ర్యాంకు | 6th |
| Demonym(s) | Hawaii resident, Hawaiian |
| భాష |
| కాల మండలం | UTC−10:00 (Hawaii) |
| USPS abbreviation | HI |
| ISO 3166 code | US-HI |
| Trad. abbreviation | H.I. |
| అక్షాంశం | 18° 55′ N to 28° 27′ N |
| రేఖాంశం | 154° 48′ W to 178° 22′ W |

State symbols of Hawaii| Flag of Hawaii |
| Seal of Hawaii |
| Coat of arms of Hawaii |
| Living insignia |
| Bird | *Nene* |
| Fish | *Humuhumunukunukuāpuaʻa* |
| Flower | *Pua aloalo* |
| Insect | *Pulelehua* |
| వృక్షం | *Kukui* tree |
| Inanimate insignia |
| Dance | Hula |
| Food | *Kalo* (taro) |
| Gemstone | *ʻĒkaha kū moana* (black coral) |
| Sport | *Heʻe nalu* (surfing) |
| State route marker |
|  |
| State quarter |
| Released in 2008 |
| Lists of United States state symbols |

హవాయి స్థానాన్ని చూపించే భౌగోళిక పటం
హవాయి మ్యాప్
**హవాయి** (/həˈwaɪ.i/ *hə-WY-ee*; Hawaiian: *Hawaiʻi* [həˈvɐjʔi, həˈwɐjʔi]) అనేది యునైటెడు స్టేట్సు ఒక ద్వీప రాష్ట్రం; ఇది పసిఫిక్ మహాసముద్రంలో, అమెరికా ప్రధాన భూభాగంకు నైరుతి దిశలో సుమారు 2,000 మై(3,200 కి.మీ) దూరంలో ఉంది. (అలాస్కాతో పాటు) అమెరికా ప్రధాన భూభాగంతో భౌగోళికంగా కలసి లేని రెండు రాష్ట్రాలలో ఇది ఒకటి. ఇది ఉత్తర అమెరికా ప్రధాన భూభాగం మీద లేని ఏకైక రాష్ట్రం; ఒక ద్వీపసమూహంగా ఉన్న ఏకైక రాష్ట్రం; కర్కట రేఖకు దక్షిణాన ఉన్న ఏకైక రాష్ట్రం; ఫ్లోరిడాతో పాటు తన పరిధిలో ఉష్ణమండల వాతావరణం కలిగిన ప్రాంతాలను కలిగి ఉన్న కేవలం రెండు రాష్ట్రాలలో ఒకటి; టెక్సాస్తో పాటు, అమెరికా రాష్ట్రాలుగా మారకముందు అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన సార్వభౌమ దేశాలుగా వెలుగొందిన రెండు అమెరికా రాష్ట్రాలలో ఒకటి.

హవాయి 137 అగ్నిపర్వత ద్వీపాలను కలిగి ఉంది. ఇవి దాదాపు మొత్తం హవాయి ద్వీపసమూహాన్ని ఏర్పరుస్తాయి (దీనికి మినహాయింపు మిడ్‌వే అటోల్). 1,500 మై(2,400 కిమీ) విస్తరించి ఉన్న ఈ రాష్ట్రం భౌగోళిక, జాతిపరమైన దృక్కోణాల నుండి ఓషియానియాలోని పాలినిషియా ఉపప్రాంతంలో భాగంగా పరిగణించబడుతుంది. తత్ఫలితంగా హవాయి సముద్ర తీరప్రాంతం సుమారు 750 మై(1,210 కిమీ) పొడవుతో యు.ఎస్ లోనే నాలుగవ అతి పొడవైన తీరప్రాంతంగా నిలిచింది. వాయవ్యం నుండి ఆగ్నేయం వరకు విస్తరించి ఉన్న ఎనిమిది ప్రధాన ద్వీపాలు: నీ ‘ ఇహౌ, కుయా ‘ ఇ, ఒ ‘అహు, మోల్కా ‘ఇ, లానా ‘ఇ, కాహో ‘ఒ లావే, మౌయి, హవాయి‘ఐ; ఈ చివరి ద్వీపం పేరు మీదుగానే ఈ రాష్ట్రానికి ఆ పేరు వచ్చింది. రాష్ట్రం లేదా ద్వీపసమూహంతో కలిగే గందరగోళాన్ని నివారించడానికి ఈ చివరి ద్వీపాన్ని తరచుగా పెద్ద ద్వీపం లేదా " హవాయి‘ఐ దీవి" అని పిలుస్తారు. జనావాసాలు లేని వాయవ్య హవాయి ద్వీపాలు పాపహానౌమోకువాకేయా మెరైను నేషనలు మాన్యుమెంటులో అధిక భాగాన్ని ఆక్రమించి ఉన్నాయి; ఇది యు.ఎస్.లో అతిపెద్ద రక్షిత ప్రాంతం, ప్రపంచంలోనే నాలుగవ అతిపెద్ద రక్షిత ప్రాంతం.

50 యు.ఎస్ రాష్ట్రాలలో, హవాయి భూ విస్తీర్ణం పరంగా ఎనిమిదవ అతి చిన్న రాష్ట్రం, జనాభా పరంగా 11వ అతి తక్కువ జనాభా కలిగిన రాష్ట్రం; కానీ 1.4 మిలియన్ల నివాసితులతో ఇది జనాభా సాంద్రతలో 13వ స్థానంలో ఉంది. హవాయి నివాసితులలో మూడింట రెండు వంతుల మంది రాష్ట్ర రాజధాని, అతిపెద్ద నగరమైన హోనోలులు ఉన్న ఓహులో నివసిస్తున్నారు. మధ్య పసిఫికు‌లో దాని భౌగోళిక స్థానం, రెండు శతాబ్దాలకు పైగా జరిగిన వలసల కారణంగా హవాయి అత్యంత జనాభా వైవిధ్యం గల యు.ఎస్. రాష్ట్రాలలో ఒకటిగా ఉంది. అమెరికాలోని తొమ్మిది 'మెజారిటీ-మైనారిటీ' రాష్ట్రాలలో ఒకటిగా ఇది ఆసియా అమెరికన్ల ఆధిపత్యం కలిగిన ఏకైక రాష్ట్రం; అంతేకాక ఇక్కడ అమెరికాలోనే అతిపెద్ద బౌద్ధ సమాజం, బహుళ జాతి నేపథ్యం కలిగిన ప్రజల నిష్పత్తి అత్యధికంగా ఉన్నాయి. తత్ఫలితంగా హవాయి తన స్వదేశీ హవాయి వారసత్వంతో పాటు, ఉత్తర అమెరికా, తూర్పు ఆసియా సంస్కృతుల సమ్మేళనంగా ఒక విశిష్టమైన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.

సా.శ. 1000, 1200 మధ్య కాలంలో ఏదో ఒక సమయంలో పాలినేషియన్లచే స్థిరనివాసంగా మార్చబడిన హవాయి అనేక స్వతంత్ర రాజ్యాలకు నిలయంగా ఉండేది. 1778లో బ్రిటిషు అన్వేషకుడు జేమ్స్ కుక్ ఈ ద్వీపసమూహానికి చేరుకున్న మొట్టమొదటి పాలినేషియేతర వ్యక్తిగా చరిత్రలో నిలిచారు; హవాయి రాష్ట్ర పతాకంలో యూనియన్ జాక్ చిహ్నం ఉండటం ద్వారా ఆరంభ దశలో బ్రిటిషు వారి ప్రభావం ఎంతగా ఉండేదో స్పష్టమవుతుంది. ఆ తర్వాతి కాలంలో యూరోపియను, అమెరికను అన్వేషకులు, వ్యాపారులు, తిమింగల వేటగాళ్లు పెద్ద సంఖ్యలో ఇక్కడికి తరలివచ్చారు; వీరి రాకతో సిఫిలిస్, క్షయ, మశూచి, తట్టు వంటి వ్యాధులు ప్రవేశించి ఒకప్పుడు ఏకాంతంగా జీవించిన స్థానిక ప్రజల సమూహాన్ని తీవ్రంగా క్షీణింపజేశాయి. స్థానిక హవాయి జనాభా ఒకప్పుడు 3,00,000 నుండి 10 లక్షల మధ్య ఉండగా 1890 నాటికి 40,000 కంటే తక్కువకు పడిపోయింది. 1810లో హవాయి ఒక ఏకీకృత, అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన రాజ్యంగా అవతరించింది. అమెరికను, యూరోపియను వ్యాపారవేత్తలు 1893లో రాచరిక వ్యవస్థను కూలదోసేంత వరకు ఇది స్వతంత్రంగా కొనసాగింది; దీని ఫలితంగా 1898లో అమెరికాలో విలీనం జరిగింది. వ్యూహాత్మకంగా విలువైన అమెరికా భూభాగంగా 1941 డిసెంబరు 7న హవాయి మీద జపాన్ దాడి చేసింది; ఈ సంఘటన హవాయికి ప్రపంచవ్యాప్త, చారిత్రక ప్రాముఖ్యతను కల్పించడమే కాకుండా అమెరికా రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలో ప్రవేశించడానికి కూడా దోహదపడింది. 1959 ఆగస్టు 21న అమెరికా కూటమిలో (యూనియను‌లో) చేరిన అత్యంత ఇటీవలి రాష్ట్రంగా హవాయి నిలిచింది. 1993లో హవాయి ప్రభుత్వాన్ని కూలదోయడంలో తన పాత్రకు గాను అమెరికా ప్రభుత్వం అధికారికంగా క్షమాపణలు తెలిపింది; ఈ చర్య 'హవాయి సార్వభౌమాధికార ఉద్యమాన్ని' ప్రేరేపించడమే కాకుండా అక్కడి స్థానిక ప్రజలకు న్యాయం, పరిహారం పొందే దిశగా నేటికీ కొనసాగుతున్న ప్రయత్నాలకు దారితీసింది.

చారిత్రాత్మకంగా తోటల ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థ ఆధిపత్యంలో ఉన్నప్పటికీ హవాయి తన సారవంతమైన నేల యు.ఎస్.లోని ప్రత్యేకమైన ఉష్ణమండల వాతావరణం కారణంగా ఒక ప్రధాన వ్యవసాయ ఎగుమతిదారుగా నిలిచింది. 20వ శతాబ్దం మధ్యకాలం నుండి దీని ఆర్థిక వ్యవస్థ క్రమంగా వైవిధ్యభరితంగా మారింది. పర్యాటకం, సైనిక రక్షణ రెండు అతిపెద్ద రంగాలుగా మారాయి. ఈ రాష్ట్రం తన వైవిధ్యభరితమైన సహజ దృశ్యాలు, ఉష్ణమండల వాతావరణం, విస్తారమైన ప్రజా సముద్రతీరా‌లు, సముద్ర పరిసరాలు, క్రియాశీల అగ్నిపర్వతాలు, నిర్మలమైన ఆకాశంతో సందర్శకులను, సర్ఫరు‌లను, శాస్త్రవేత్తలను ఆకర్షిస్తుంది. అయితే 21వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి వాతావరణ మార్పు హవాయి, దాని పర్యాటక ఆర్థిక వ్యవస్థ మీద తీవ్రమైన ముప్పులను తెచ్చిపెట్టింది. వీటిలో పెరుగుతున్న కరువు, నీటి కొరత, సముద్ర మట్టం పెరుగుదల, డౌన్‌టౌను హోనోలులులోని హోటళ్లు ముంపునకు గురికావడం, ఇంకా కార్చిచ్చు ముప్పులు ఉన్నాయి. వృద్ధాప్యం, క్షీణిస్తున్న జనాభా, యు.ఎస్. ప్రధాన భూభాగానికి వలస వెళ్ళడం వంటి అంశాలు ఈ సమస్యలను మరింత తీవ్రతరం చేస్తున్నాయి. హవాయి ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద యు.ఎస్. నావికా దళ కమాండు‌ అయిన పసిఫికు ఫ్లీటు, అలాగే రక్షణ శాఖకు చెందిన 75,000 మంది ఉద్యోగులు ఇక్కడ ఉన్నారు. హవాయి భౌగోళికంగా ఏకాంతంగా ఉండటం వలన అమెరికాలోనే అత్యధిక జీవన వ్యయం కలిగిన రాష్ట్రాలలో ఒకటిగా ఇది నిలిచింది. అయినప్పటికీ హవాయి అమెరికాలో మూడవ అత్యంత సంపన్న రాష్ట్రంగా ఉంది. ఇక్కడి నివాసితులు 80.7 సంవత్సరాల సగటుతో అమెరికాలోని ఏ ఇతర రాష్ట్ర నివాసితుల కంటే ఎక్కువ ఆయుర్దాయాన్ని కలిగి ఉన్నారు.

## పద వ్యుత్పత్తి

హవాయి రాష్ట్రం తన పేరును తన అతిపెద్ద ద్వీపం అయిన హవాయి‘ఇపేరు నుండి గ్రహించింది. హవాయి‘ఇ అనే పేరుకు సంబంధించి ప్రచారంలో ఉన్న ఒక సాధారణ వివరణ ఏమిటంటే హవాయి మౌఖిక సంప్రదాయంలో ఒక ప్రముఖ వ్యక్తిగా పేర్కొనబడే హవాయి‘ఇలోలపేరు మీదుగానే దీనికి ఆ పేరు పెట్టబడింది. ఈ ద్వీపాలలో మానవ ఆవాసాలు మొట్టమొదట ఏర్పడిన సమయంలో ఆయనే వీటిని కనుగొన్నారని చెబుతారు.

హవాయి భాష పదమైన హవాయి ‘ఇ అనేది ప్రొటో-పాలినేషియను పదం  *సవైకి*కి చాలా దగ్గరి పోలికను కలిగి ఉంది; పునర్నిర్మించబడిన దీని అర్థం 'మాతృభూమి'. హవాయి‘ఇ పదానికి సంబంధించిన సజాతీయ పదాలు ఇతర పాలినేషియను భాషలలో కూడా కనిపిస్తాయి; వీటిలో మవోరీ (హవాయికి), రొరొటాంగన్లు (అవైకి) సమోవాన్లు సవై ‘ కి భాషలు ఉన్నాయి. భాషావేత్తలైన పుకి, ఎల్బర్టు ప్రకారం. "పాలినిషియాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో, హవాయి‘ఇ లేదా దానికి సంబంధించిన పదం పాతాళ లోకానికి లేదా పూర్వీకుల నివాసానికి పేరుగా ఉంది; కానీ హవాయిలో మాత్రం, ఈ పేరుకు ఎటువంటి అర్థం లేదు".

### రాష్ట్ర పేరు స్పెల్లింగు

1978లో హవాయి భాష ఆంగ్లంతో పాటు హవాయి రాష్ట్ర రాజ్యాంగంలో ఒక అధికారిక రాష్ట్ర భాషగా చేర్చబడింది. రాష్ట్ర రాజ్యాంగం శీర్షిక *హవాయి రాష్ట్ర రాజ్యాంగం. రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికలు 15, సెక్షను 1లో "ది స్టేటు ఆఫ్ హవాయి" అనే పదబంధం ఉపయోగించబడింది. 1949లో రూపొందించబడిన ఈ పత్రం ఆధునిక హవాయి అక్షరక్రమంలో ఒకినా, కహాకొ వంటి విశిష్ట గుర్తుల వినియోగం ప్రాచుర్యంలోకి రాకముందే రూపొందించబడింది కాబట్టి ఇందులో ఆ గుర్తులు ఉపయోగించబడలేదు. హవాయి భాషలో ఈ రాష్ట్రం పేరు ఖచ్చితమైన స్పెల్లింగు హవాయి‘ఇ.*

హవాయికి రాష్ట్ర హోదాను కల్పించిన హవాయి అడ్మిషను చట్టంలో, ఫెడరల్ ప్రభుత్వం రాష్ట్రం పేరుగా *హవాయి*ని ఉపయోగించింది. అయితే హవాయి రాష్ట్ర ప్రభుత్వానికి సంబంధించిన చాలా అధికారిక ప్రచురణలు, విభాగాలు, కార్యాలయాల పేర్లలో *హవాయి ‘ఇ* అనే పదాన్నే ఉపయోగిస్తున్నారు; వీటిలో హవాయి గవర్నరు, హవాయి రాష్ట్ర శాసనసభ, హవాయి రాష్ట్ర న్యాయవ్యవస్థ,, హవాయి విశ్వవిద్యాలయం, హవాయి రాష్ట్ర ముద్ర, హవాయి జెండా, హవాయి బోర్డు ఆన్ జియోగ్రాఫికు పేర్లు. హవాయి పర్యాటక సంస్థ అధికారిక విధానం ఏమిటంటే "హవాయి, స్థానిక భాష, సంస్కృతిని పరిరక్షించడానికి ఈ గుర్తులను ఉపయోగించడం ప్రాముఖ్యతను గుర్తించడం, అన్ని రకాల సంభాషణలలో వాటిని వినియోగించడం."

## భౌగోళికం పర్యావరణం

హవాయి దీవుల పటం
హవాయిలో ఎనిమిది ప్రధాన దీవులు ఉన్నాయి. వాటిలో ఏడు జనవాసాలు కలిగి ఉన్నాయి. కానీ పర్యాటకులు, స్థానికుల కోసం కేవలం ఆరు మాత్రమే తెరిచి ఉన్నాయి. నిʻఇహౌ దీవిని బ్రూసు, కీతు రాబిన్సను అనే సోదరులు ప్రైవేటు‌గా నిర్వహిస్తున్నారు; వారి అనుమతి ఉన్నవారికి మాత్రమే ప్రవేశం పరిమితం చేయబడింది. ఈ దీవి స్థానిక హవాయియన్లకు కూడా నివాస స్థలం. జనవాసాలు లేని కహూలావే దీవిలోకి ప్రవేశం కూడా పరిమితం చేయబడింది. అనుమతి లేకుండా ప్రవేశించిన ఎవరైనా అరెస్టుకు గురవుతారు. ప్రపంచ యుద్ధాల సమయంలో ఇది ఒక సైనిక స్థావరంగా ఉన్నందున ఇప్పటికీ పేలని ఆయుధాలు ఉండే అవకాశం ఉన్నందున కహూలావే కూడా ప్రమాదకరంగా ఉండవచ్చు.

### భూస్వరూపం

ప్రధాన హవాయి దీవుల బాతిమెట్రికు పటం
హవాయి ద్వీపసమూహం అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల ప్రధాన భూభాగం నుండి నైరుతి దిశలో 2,000 మై(3,200 కిమీ) దూరంలో ఉంది. హవాయి అమెరికాలో అత్యంత దక్షిణాన ఉన్న రాష్ట్రం అలాగే అలాస్కా తర్వాత పడమర దిశలో అత్యంత దూరంలో ఉన్న రెండవ రాష్ట్రం. అలాస్కా మాదిరిగానే, హవాయి కూడా మరే ఇతర అమెరికా రాష్ట్రంతోనూ సరిహద్దును పంచుకోదు. ఇది ఉత్తర అమెరికా ఖండంలో కాకుండా ఓషియానియా ప్రాంతంలో ఉన్న ఏకైక అమెరికా రాష్ట్రం; అంతేకాకుండా పూర్తిగా నీటితో చుట్టుముట్టబడి, సంపూర్ణంగా ఒక ద్వీపసమూహంగా ఉన్న ఏకైక రాష్ట్రం కూడా ఇదే.

ఎనిమిది ప్రధాన దీవులతో పాటు ఈ రాష్ట్రంలో అనేక చిన్న దీవులు, ఉపద్వీపాలు ఉన్నాయి. కౌలా అనేది నీ హౌ దీవికి సమీపంలో ఉన్న ఒక చిన్న దీవి. వాయవ్య హవాయి దీవులు అనేవి కౌయా ‘యి దీవికి వాయవ్య దిశలో ఉన్న తొమ్మిది చిన్న, పురాతన దీవుల సమూహం; ఇవి నిహోయా నుండి కురె అటోల్ వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి. ఇవి ఒకప్పుడు భారీ అగ్నిపర్వత పర్వతాలుగా ఉండి ప్రస్తుతం వాటి అవశేషాలుగా మిగిలి ఉన్నాయి. ఈ ద్వీపసమూహం అంతటా, మొలొకిని వంటి సుమారు 130 చిన్న రాళ్ళు, చిన్న ద్వీపాలు విస్తరించి ఉన్నాయి; ఇవి అగ్నిపర్వత సంబంధిత లేదా సముద్ర సంబంధిత అవక్షేప శిలలతో ఏర్పడ్డాయి.

హవాయిలోని అత్యంత ఎత్తైన పర్వతం మౌనా కియా ఇది సగటు సముద్ర మట్టానికి 13,796 అ(4,205 మీ) ఎత్తులో ఉంది; అయితే పసిఫికు మహాసముద్రపు అడుగుభాగంలో ఉన్న ఈ పర్వతపు పాదభాగం నుండి కొలిచినప్పుడు ఇది మౌంటు ఎవరెస్టు కంటే కూడా ఎత్తుగా ఉండి సుమారు 33,500 అ(10,200 మీ) ఎత్తు వరకు విస్తరించి ఉంటుంది.

### భూగర్భ శాస్త్రం

నునుపైన లావా సముద్రంలోకి ప్రవహించి, కొత్త శిలలను ఏర్పరుస్తుంది
హవాయి దీవులు హవాయి హాట్‌స్పాటు అని పిలువబడే ఒక సముద్రగర్భ మాగ్మా వనరు వద్ద ప్రారంభమైన అగ్నిపర్వత కార్యకలాపాల ద్వారా ఏర్పడ్డాయి. ఈ ప్రక్రియ దీవులను నిర్మించడం కొనసాగిస్తోంది; పసిఫికు మహాసముద్రంలో ఎక్కువ భాగం కింద ఉన్న టెక్టోనికు పలక నిరంతరం వాయవ్య దిశగా కదులుతుండగా ఆ హాటు‌స్పాటు మాత్రం స్థిరంగా ఉండి నెమ్మదిగా కొత్త అగ్నిపర్వతాలను సృష్టిస్తోంది. ఆ హాటు‌స్పాటు ఉన్న ప్రదేశం కారణంగా ప్రస్తుతం క్రియాశీలకంగా ఉన్న భూ-ఆధారిత అగ్నిపర్వతాలన్నీ హవాయి దీవి దక్షిణ భాగంలోనే ఉన్నాయి. అత్యంత కొత్త అగ్నిపర్వతమైన కామా ‘ ఎహుకనలొయా (గతంలో దీనిని లో‘ ఇహి అని పిలిచేవారు) హవాయి దీవి తీరానికి దక్షిణాన ఉంది.

హవాయి దీవి వెలుపల చివరిసారిగా అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనం 18వ శతాబ్దం చివరికి ముందే బహుశా వందల సంవత్సరాల క్రితమే మౌయి దీవిలోని హలీకలా వద్ద సంభవించింది. 1790లో కిలౌయా అగ్నిపర్వతం విస్ఫోటనం చెందింది; ప్రస్తుతం యునైటెడు స్టేట్సు పరిధిలో ఉన్న ప్రాంతంలో ఆధునిక యుగంలో సంభవించిన అత్యంత ప్రాణాంతకమైన అగ్నిపర్వత విస్ఫోటనంగా ఇది పరిగణించబడుతుంది. కైలౌయా వైపు కవాతు చేస్తున్న సుమారు 5,405 మంది యోధులు, వారి కుటుంబ సభ్యులు ఈ విస్ఫోటనం కారణంగా మరణించారు. అగ్నిపర్వత కార్యకలాపాలు, తదనంతర క్రమక్షయం కారణంగా ఇక్కడ అద్భుతమైన భౌగోళిక విశేషాలు ఆవిర్భవించాయి. ప్రపంచంలోని ద్వీపాలన్నింటిలోనూ హవాయి ద్వీపం రెండవ అత్యంత ఎత్తైన ప్రదేశాన్ని కలిగి ఉంది.

అగ్నిపర్వతాల పార్శ్వాల మీద (వాలుల మీద) ఉన్న అస్థిరత కారణంగా విధ్వంసక భూకంపాలు, వాటికి సంబంధించిన సునామీలు సంభవించాయి; ముఖ్యంగా 1868, 1975 సంవత్సరాలలో ఇవి సంభవించాయి. సముద్ర ద్వీప అగ్నిపర్వతాల నీటిలో మునిగి ఉన్న పార్శ్వాల మీద సంభవించిన భారీ శిథిలాల హిమసంపాతాలు, ఎత్తైన నిటారు కొండలను సృష్టించాయి.

మే 2018లో కిలౌయా అగ్నిపర్వతం విస్ఫోటనం చెందింది, దీని తూర్పు చీలిక మండలం 22 పగులు ద్వారాలు ఏర్పడ్డాయి. లెలాని ఎస్టేట్సు, లనిపున గార్డెన్సు ప్రాంతాలు ఈ పరిధిలోనే ఉన్నాయి. ఈ విస్ఫోటనం కనీసం 36 భవనాలను ధ్వంసం చేసింది; దీనికి తోడు లావా ప్రవాహాలు, సల్ఫరు డయాక్సైడు పొగలు వ్యాపించడంతో 2,000 మందికి పైగా నివాసితులను వారి ప్రాంతాల నుండి తరలించాల్సిన పరిస్థితి ఏర్పడింది.

### వృక్షజాలం - జంతుజాలం

వాయవ్య హవాయి దీవులులో ఉన్న ఫ్రెంచి ఫ్రిగేటు షోయాల్సు వద్ద కనిపించిన ఒక హవాయిను మాంక్ సీల్); ఇది పాపహానౌమోకుకియా మెరైను నేషనలు మాన్యుమెంటులో భాగంగా రక్షించబడుతోంది.
హవాయి దీవులు ఇతర భూభాగాల ఆవాసాలకు చాలా దూరంలో ఉన్నాయి. ఇక్కడికి జీవరాశి గాలి ద్వారా, అలల ద్వారా (అంటే సముద్ర ప్రవాహాల ద్వారా), రెక్కల ద్వారా (అంటే పక్షులు, కీటకాలు, అవి తమ ఈకల మీద మోసుకొచ్చిన విత్తనాల ద్వారా) చేరుకుందని భావిస్తున్నారు. అమెరికాలోని ఏ ఇతర రాష్ట్రంతో పోల్చినా హవాయిలో అంతరించిపోతున్న జీవజాతులు ఎక్కువగా ఉన్నాయి; అలాగే ఇక్కడికి మాత్రమే పరిమితమైన (స్థానిక) జీవజాతులలో అత్యధిక శాతాన్ని ఈ రాష్ట్రం కోల్పోయింది. హవాయికి మాత్రమే ప్రత్యేకమైన మొక్క జాతి అయిన *బ్రిఘామియా*కు ఇప్పుడు మానవ ప్రమేయంతో (చేతితో) పరాగసంపర్కం జరపాల్సిన అవసరం ఏర్పడింది; ఎందుకంటే దీనికి సహజంగా పరాగసంపర్కం జరిపే జీవి ఇప్పటికే అంతరించిపోయిందని భావిస్తున్నారు.
*బ్రిఘామియా* జాతికి చెందిన రెండు రకాలు—*బి..రొకీ*, *బి. ఇంసైంసు*—ప్రకృతిలో సుమారు 120 మొక్కల రూపంలో మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి. ఈ మొక్కల నుండి విత్తనాలు ఏర్పడేలా చూడటానికి జీవశాస్త్రవేత్తలు 3000 అడుగుల ఎత్తైన కొండల నుండి తాడుల సహాయంతో కిందకు దిగి ఆ మొక్కల మీద ( కీలాగ్రాల) పుప్పొడిని బ్రషు‌తో పూస్తారు.

### భూసంబంధ జీవావరణ శాస్త్రం

ఈ ద్వీపసమూహంలోని ప్రస్తుతం ఉన్న ప్రధాన ద్వీపాలు, అక్కడ జీవ వలసలు, పరిణామం జరిగిన కాలంలో ఒక చిన్న భాగం మాత్రమే అయిన 10 మిలియను సంవత్సరాల కంటే తక్కువ కాలం నుండి సముద్ర ఉపరితలంపై ఉన్నాయి. వాణిజ్య పవనాల క్షేత్రంలోని ఎత్తైన పర్వతాలపై కనిపించే పర్యావరణ వైవిధ్యంకు ఈ ద్వీపాలు ప్రసిద్ధి చెందాయి. స్థానిక హవాయియన్లు వ్యవసాయం కోసం చుట్టుపక్కల ఉన్న పర్యావరణ వ్యవస్థను ఉపయోగించుకోవడానికి సంక్లిష్టమైన ఉద్యానవన పద్ధతులను అభివృద్ధి చేశారు. పర్యావరణ పరిరక్షణ, ప్రకృతితో పరస్పర సహకారం వంటి విలువలను నిక్షిప్తం చేయడానికి సాంస్కృతిక పద్ధతులు అభివృద్ధి చెందాయి. దీని ఫలితంగా విస్తృతమైన జీవవైవిధ్యం, సంక్లిష్టమైన సామాజిక, పర్యావరణ సంబంధాలు ఏర్పడ్డాయి. ఇవి నేటికీ కొనసాగుతున్నాయి. ఒకే ద్వీపంలో తీరప్రాంతాల చుట్టూ ఉన్న వాతావరణం పొడి ఉష్ణమండలం (సంవత్సరానికి 20 అం (510 మి.మీ) కంటే తక్కువ వర్షపాతం) నుండి తేమతో కూడిన ఉష్ణమండలం వరకు ఉంటుంది; వాలు ప్రాంతాలలో వాతావరణాలు సంవత్సరానికి 200 అంగుళాల కంటే ఎక్కువ వర్షపాతం ఉండే ఉష్ణమండల వర్షారణ్యం నుండి సమశీతోష్ణ వాతావరణం మీదుగా చల్లని, పొడి వాతావరణం గల పర్వత ప్రాంతాల వరకు విస్తరించి ఉంటాయి. వర్షపాత వాతావరణం మృత్తికా అభివృద్ధిని ప్రభావితం చేస్తుంది; ఇది నేల పారగమ్యతను (నీటిని ఇంపుకునే సామర్థ్యాన్ని), అలాగే ప్రవాహాలు, చిత్తడి నేలల విస్తరణను గణనీయంగా నిర్ణయిస్తుంది.

### సంరక్షిత ప్రాంతాలు

 Nā Pali Coast State Park, Kauaʻi
హవాయిలోని అనేక ప్రాంతాలు నేషనల్ పార్క్ సర్వీస్ సంరక్షణలో ఉన్నాయి. హవాయిలో రెండు జాతీయ ఉద్యానవనాలు ఉన్నాయి: మౌయి ద్వీపంలోని కూలా సమీపంలో ఉన్న హలేకాలా జాతీయ ఉద్యానవనం—ఇది తూర్పు మౌయిని రూపొందించిన ప్రస్తుతం నిద్రాణ స్థితిలో ఉన్న హలేకాలా అగ్నిపర్వతాన్ని కలిగి ఉంది; హవాయి ద్వీపం ఆగ్నేయ ప్రాంతంలో ఉన్న హవాయి అగ్నిపర్వతాల జాతీయ ఉద్యానవనం—ఇది క్రియాశీల అగ్నిపర్వతమైన కీలావేయాను దాని చీలిక మండలంను కలిగి ఉంది.

ఇక్కడ మూడు జాతీయ చారిత్రక ఉద్యానవనాలు ఉన్నాయి: మొలొక-యిద్వీపంలోని కలౌపాపా వద్ద ఉన్న కలౌపాపా జాతీయ చారిత్రక ఉద్యానవనం—ఇది గతంలో కుష్ఠరోగుల కాలనీగా ఉండేది; హవాయి ద్వీపంలోని కైలౌ-కొనా వద్ద ఉన్న కొలొకొ-హొనొకొహౌ జాతీయ చారిత్రక ఉద్యానవనం; హవాయి ద్వీపం పశ్చిమ తీరంలో ఉన్న ఒక పురాతన ఆశ్రయ స్థలమైన పూ-యుహొనౌ ఒ హొనౌనౌ జాతీయ చారిత్రక ఉద్యానవనం. నేషనలు పార్కు సర్వీసు నియంత్రణలో ఉన్న ఇతర ప్రాంతాలలో హవాయి ద్వీపంలోని అల కహాకై జాతీయ చారిత్రక మార్గం,ఒ‘అహౌ ద్వీపంలోని పీర్ల్ హార్బరు వద్ద ఉన్న యుఎస్‌ఎస్ *అరిజోనా* స్మారక చిహ్నం ఉన్నాయి. అధ్యక్షుడు జార్జి డబల్యూ.బుష్ 2006 జూన్ 15న పాపహానౌమోకుకియా మెరైన్ నేషనల్ మాన్యుమెంటును ప్రకటించారు. ఈ స్మారక ప్రాంతం పసిఫికు మహాసముద్రంలో తీరం నుండి సుమారు 50 మై(80 కిమీ) దూరం వరకు విస్తరించి, దాదాపు 1,40,000 చ.మై(3,60,000 చ.మై) విస్తీర్ణంలో పగడపు దిబ్బలు, అటోల్సు (వలయాకారపు దీవులు) లోతు తక్కువగానూ, ఎక్కువగానూ ఉండే సముద్ర జలాలను కలుపుకొని ఉంది—ఈ విస్తీర్ణం అమెరికాలోని జాతీయ పార్కులన్నింటినీ కలిపినా వచ్చే మొత్తం విస్తీర్ణం కంటే పెద్దది.

### వాతావరణం

మధ్యాహ్నం 1:43 గంటలకు (HDT) పాక్షికంగా మేఘావృతమైన పరిస్థితులు, వీస్తున్న మృదువైన గాలి; జూన్ 24, 2022న అంతర్జాతీయ అంతరిక్ష కేంద్రం నుండి తీసిన ఈ ఫోటోలో, ఉత్తర దిశ కింది కుడి వైపుకు సూచించబడి ఉంది
హవాయి ఉష్ణమండల వాతావరణాన్ని కలిగి ఉంది. తూర్పు నుండి దాదాపు నిరంతరాయంగా వీచే వర్తక పవనాల కారణంగా ఉష్ణోగ్రతలు, తేమ స్థాయిలు మరీ తీవ్రంగా ఉండవు. వేసవిలో పగటిపూట గరిష్ట ఉష్ణోగ్రతలు సుమారు 88 °F (31 °C)కి చేరుకోగా, రాత్రిపూట కనిష్ట ఉష్ణోగ్రతలు 75 °F (24 °C)గా ఉంటాయి. శీతాకాలంలో పగటి ఉష్ణోగ్రతలు సాధారణంగా సుమారు 83 °F (28 °C)గా ఉంటాయి; తక్కువ ఎత్తులో ఉన్న ప్రాంతాలలో రాత్రిపూట ఉష్ణోగ్రతలు 65 °F (18 °C) కంటే తక్కువకు పడిపోవడం చాలా అరుదు. సాధారణంగా ఉష్ణమండల ప్రాంతాలతో సంబంధం లేని మంచు, శీతాకాలంలో హవాయి ద్వీపంలోని మౌనా కీ, మౌనా లోవా పర్వతాల మీద 13,800 అ(4,200 మీ) ఎత్తులో కురుస్తుంది. హలేకాలా పర్వతం మీద మంచు కురవడం చాలా అరుదు. కవాయి ద్వీపంలోని మౌంట్ వైయాలీలే పర్వతం, సంవత్సరానికి సుమారు 460 అం (12,000 మి.మీ ) సగటు వర్షపాతంతో, భూమి మీద అత్యధిక సగటు వార్షిక వర్షపాతం నమోదయ్యే ప్రదేశాలలో రెండవ స్థానంలో ఉంది. హవాయిలోని చాలా ప్రాంతాలు కేవలం రెండు రుతువులను మాత్రమే అనుభవిస్తాయి; పొడి కాలం మే నుండి అక్టోబరు వరకు వర్షాకాలం అక్టోబరు నుండి ఏప్రిల్ వరకు ఉంటుంది.

వాతావరణ మార్పుల కారణంగా హవై‘యి మరింత పొడిగా, వేడిగా మారుతోంది. ఈ రాష్ట్రంలో నమోదైన అత్యధిక ఉష్ణోగ్రత 1931 ఏప్రిల్ 27న పహాలాలో నమోదైన 100 °F (38 °C); అమెరికా రాష్ట్రాలలో నమోదైన అత్యల్ప గరిష్ట ఉష్ణోగ్రత రికార్డులో ఇది అలాస్కాతో సమానంగా నిలిచింది. హవాయిలో నమోదైన అత్యల్ప ఉష్ణోగ్రత 12 °F (−11 °C); ఇది 1979 మేలో మౌనా కీ శిఖరాగ్రం మీద నమోదైంది. ఫారెన్‌హీటు ( స్కేలులో సున్నా కంటే తక్కువ) ఉష్ణోగ్రతలు ఎప్పుడూ నమోదు కాని ఏకైక రాష్ట్రం హవాయి.

ప్రతి ద్వీపంలోనూ వాతావరణ పరిస్థితులు గణనీయంగా మారుతుంటాయి; ఎత్తైన పర్వతాలకు సంబంధించి ఆయా ప్రాంతాల స్థానాన్ని బట్టి, వీటిని పవనాభిముఖం పవన విముఖ (క్రమంగా *కొʻవొలౌ*, *కొనా*) ప్రాంతాలుగా విభజించవచ్చు. పవనాభిముఖ వైపులా మేఘావృతమై ఉంటాయి.

### పర్యావరణ సమస్యలు

అమెరికాలోని ఏ ఇతర భూభాగం లేదా రాష్ట్రం కంటే ఎక్కువగా సైనిక కార్యకలాపాల కోసం అత్యధిక స్థలాన్ని కేటాయించిన దశాబ్దాల చరిత్ర హవాయికి ఉంది. ఈ సైనిక కార్యకలాపాలు హవాయి ద్వీపసమూహం పర్యావరణ ఆరోగ్యం మీద తీవ్రమైన దుష్ప్రభావాన్ని చూపాయి; ఇవి అక్కడి బీచు‌లను నేలను దెబ్బతీశాయి. అంతేకాక పేలని మందుగుండు సామాగ్రి కారణంగా కొన్ని ప్రాంతాలను పూర్తిగా ప్రమాదకరంగా మార్చేశాయి. మేధావి వినొనా లాడుకె అభిప్రాయం ప్రకారం: "హవాయిలో జరిగిన భారీ స్థాయి సైనికీకరణ అక్కడి భూమిని తీవ్రంగా దెబ్బతీసింది. పర్యావరణ పరిరక్షణ సంస్థ (ఇపిఎ) గణాంకాల ప్రకారం అమెరికాలోని ఏ ఇతర రాష్ట్రం కంటే కూడా హవాయిలోనే అత్యధిక సంఖ్యలో—మొత్తం 31—ఫెడరలు ప్రమాదకర వ్యర్థాల నిల్వ కేంద్రాలు ఉన్నాయి." హవాయి రాష్ట్ర ప్రతినిధి రా టకుమితన వ్యాసం "హవాయి ఒకినావాలో అమెరికా సైనికవాదాన్ని సవాలు చేయడం"లో రాస్తూ ఈ సైనిక స్థావరాలు, ప్రమాదకర వ్యర్థాల కేంద్రాల ఉనికి కారణంగా స్థానిక ప్రజల నుండి భారీ భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకోవడం" గురించి ప్రస్తావిస్తూ, హవాయి కార్యకర్త జార్జి హెల్ము ఇలా ప్రశ్నించినట్లు ఉటంకించారు: "సైన్యం దేనినైతే రక్షించడానికి బాధ్యత వహించిందో అదే పవిత్రమైన హవాయి భూమి నాశనమవుతున్నప్పుడు అసలు 'జాతీయ రక్షణ' అంటే అర్థం ఏమిటి?" 9/11 ఘటన అనంతర కాలంలో పెరిగిన సైనిక కార్యకలాపాల కారణంగా తమ మాతృభూమి ఆక్రమణకు గురికావడంపైనా, పర్యావరణం క్షీణించడంపైనా నేటికీ స్థానిక హవాయి ప్రజలు నిరసనలు తెలియజేస్తూనే ఉన్నారు.

19వ శతాబ్దం మధ్యకాలంలో చెరకు తోటల పెంపకం విస్తరించిన తర్వాత ఆ ద్వీప పర్యావరణ వ్యవస్థలో భారీ మార్పులు సంభవించాయి. చెరకు తోటలకు అత్యధిక మొత్తంలో నీరు అవసరం కావడంతో యూరోపియను, అమెరికను తోటల యజమానులు ఆ నీటిని పొందేందుకు భూస్వరూపాన్నే మార్చివేశారు; ముఖ్యంగా పర్వతాల నుండి తోటలకు నీటిని మళ్లించడానికి సొరంగాలను నిర్మించడం, జలాశయాలను తవ్వించడం, బావులను తవ్వడం వంటి పనులను వారు చేపట్టారు. ఈ మార్పులు ఆ భూమి మీద శాశ్వత ప్రభావాలను చూపాయి. అంతేకాక స్థానిక హవాయి ప్రజలకు వనరుల కొరత ఏర్పడటానికి ఇవి ఇప్పటికీ దోహదపడుతూనే ఉన్నాయి.

స్టాన్‌ఫోర్డు శాస్త్రవేత్త, మేధావి సిబిలు డైవరు అభిప్రాయం ప్రకారం స్థానిక హవాయి ప్రజలు భూమితో ఒక పరస్పర సంబంధాన్ని కలిగి ఉంటారు; ఈ సంబంధం "పరస్పర సంరక్షణ, ఇచ్చిపుచ్చుకునే తత్వం, పంచుకోవడం అనే సూత్రాల మీద" ఆధారపడి ఉంటుంది.ఈ సంబంధం భూమి దీర్ఘకాలిక మనుగడ, సుస్థిరత, సహజ వృద్ధి-క్షయ చక్రాలను నిర్ధారించడమే కాకుండా, భూమి పట్ల గౌరవాన్ని, పర్యావరణ వ్యవస్థలో తమ స్థానం పట్ల వినమ్రతను పెంపొందిస్తుంది.

పర్యాటక పరిశ్రమ నిరంతర విస్తరణ, స్థానిక పర్యావరణ వ్యవస్థలు, సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలు, మౌలిక సదుపాయాల మీద అది కలుగజేస్తున్న ఒత్తిడి కారణంగా ఆర్థిక, పర్యావరణ శ్రేయస్సుల మధ్య ఒక సంఘర్షణ ఏర్పడుతోంది. 2020లో 'సెంటరు ఫర్ బయోలాజికలు డైవర్సిటీ' సంస్థ హవాయిలోని కామిలో బీచ్‌లో నెలకొన్న ప్లాస్టికు కాలుష్యం మీద ఒక నివేదికను విడుదల చేస్తూ అక్కడ "భారీగా పేరుకుపోయిన ప్లాస్టికు వ్యర్థాల కుప్పలను" ప్రస్తావించింది. ఆక్రమణ జాతులు విస్తరిస్తున్నాయి. అలాగే రసాయన, వ్యాధికారక ప్రవాహాలు భూగర్భ జలాలను, తీరప్రాంత జలాలను కలుషితం చేస్తున్నాయి.

2022 జూన్‌లో హవాయి రవాణా శాఖ మీద ఒక దావా దాఖలైంది. రాష్ట్రం అనుసరిస్తున్న శిలాజ ఇంధన అనుకూల రవాణా విధానాలు తమ రాజ్యాంగ హక్కులను ఉల్లంఘించాయని అంతేకాక "భరించలేని స్థాయిలలో హరితగృహ వాయు ఉద్గారాలను" సృష్టించాయని ఆ దావాలో ఆరోపించారు. 'నవాహిన్ ఎఫ్ v. హవాయి రవాణా శాఖ' నవాహినే ఎఫ్ వి. హవాయి రవాణా శాఖ పేరుతో దాఖలైన ఈ దావాను రాష్ట్రానికి చెందిన 13 మంది యువకులు దాఖలు చేశారు; వీరిలో అత్యధికులు స్థానిక ఆదివాసీలే. ఈ దావా ఫలితంగా కుదిరిన న్యాయపరమైన ఒప్పందం ప్రకారం 2045 నాటికి సున్నా ఉద్గారాల రవాణా వ్యవస్థ దిశగా మరింత వేగంగా అడుగులు వేయాలని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం మీద ఒత్తిడి ఏర్పడింది.

## చరిత్ర

అమెరికా రాష్ట్రాలుగా మారకముందు అంతర్జాతీయంగా గుర్తింపు పొందిన సార్వభౌమ దేశాలుగా వెలుగొందిన రెండు అమెరికా రాష్ట్రాలలో హవాయి ఒకటి; మరొకటి టెక్సాసు 1810 నుండి 1893 వరకు హవాయి రాజ్యం సార్వభౌమ అధికారాన్ని కలిగి ఉండేది. ఆ తర్వాత అక్కడ నివసిస్తున్న అమెరికను, యూరోపియను పెట్టుబడిదారులు, భూస్వాములు కలిసి రాచరిక వ్యవస్థను కూలదోశారు. 1894 నుండి 1898 ఆగస్టు 12 వరకు హవాయి ఒక స్వతంత్ర గణతంత్ర రాజ్యంగా కొనసాగింది; ఆ తేదీన ఇది అధికారికంగా అమెరికా ( భూభాగంగా) మారింది. 1959 ఆగస్టు 21న హవాయి ఒక పూర్తిస్థాయి అమెరికా రాష్ట్రంగా చేర్చుకోబడింది.

### మొదటి మానవ ఆవాసం – ప్రాచీన హవాయి (1000–1778)

హవాయి దీవులను మానవులు ఎప్పుడు కనుగొన్నారు. అక్కడ నివాసం ఎప్పుడు ప్రారంభించారు అనే విషయం మీద విద్యాపరమైన చర్చలు కొనసాగుతున్నాయి. ప్రారంభ పురావస్తు అధ్యయనాలు మార్క్వెసాస్ దీవులు లేదా సొసైటీ దీవుల నుండి వచ్చిన పాలినేషియను అన్వేషకులు సా.శ. 3వ శతాబ్దం నాటికే ఇక్కడికి చేరుకుని ఉండవచ్చని సూచించాయి. సా.శ. 1100 ప్రాంతంలో తాహితీ నుండి వచ్చిన వలసదారుల తర్వాతి తరంగమే ఉన్నత స్థాయి నాయకుల కొత్త వంశాన్ని, 'కపు' వ్యవస్థను, నరబలి ఆచారాన్ని, *హెయావు* నిర్మాణ పద్ధతిని ప్రవేశపెట్టిందని కొంతమంది పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు, చరిత్రకారులు భావిస్తున్నారు. ఈ తర్వాతి వలసల గురించి పాʻఓ (పాʻఅవొ) కు సంబంధించిన హవాయి పురాణ గాథలలో (*మొʻవొలెలొ*) వివరంగా ప్రస్తావించబడింది. అయితే తాహితీ వలసదారుల తర్వాతి ప్రవాహానికి సంబంధించి ఎటువంటి పురావస్తు లేదా భాషాపరమైన ఆధారాలు లేవని కాబట్టి పాʻఓను కేవలం ఒక కల్పిత పాత్రగానే పరిగణించాలని ఇతర రచయితలు పేర్కొంటున్నారు. హవాయిలో మొట్టమొదటి మానవ ఆవాసాలు సా.శ. 900–1200 మధ్య కాలంలోనే ఏర్పడ్డాయని అంతకు ముందు కాదని మరింత ఇటీవలి పురావస్తు అధ్యయనాలు సూచిస్తున్నాయి.

ఈ ద్వీపాల చరిత్ర జనాభాలోనూ రాజ్యాల పరిమాణంలోనూ సంభవించిన నెమ్మది, స్థిరమైన వృద్ధితో కూడి ఉంది; ఈ రాజ్యాలు క్రమంగా విస్తరించి, ఒక్కో ద్వీపాన్ని పూర్తిగా తమ ఆధీనంలోకి తెచ్చుకున్నాయి. 'అలీ'ఇ' అని పిలువబడే స్థానిక నాయకులు తమ నివాస ప్రాంతాలను పరిపాలించేవారు; తమ పలుకుబడిని విస్తరించుకోవడానికి, దురాక్రమణకు పాల్పడే ప్రత్యర్థుల నుండి తమ సమాజాలను రక్షించుకోవడానికి వారు యుద్ధాలు చేసేవారు. ప్రాచీన హవాయి సమాజం భారతదేశంలోని హిందువుల సమాజం వలెనే కుల-ఆధారిత సమాజంగా ఉండేది. ఎత్తైన భూములలో వ్యవసాయం ('మనుకా'), సముద్ర చేపల వేట ('మకై'), చేపల చెరువులు, తోటల పెంపకం వంటి పద్ధతులను మిళితం చేసిన పర్యావరణ, వ్యవసాయ విధానాల ద్వారా జనాభా వృద్ధి సాధ్యమైంది. సాంస్కృతిక కొనసాగింపును సహజ ప్రపంచపు ఆరోగ్యంతో ముడిపెట్టిన లోకాహి వంటి ఆధ్యాత్మిక, మతపరమైన విశ్వాసాల ద్వారా ఈ వ్యవస్థలు నిలబెట్టబడ్డాయి. హవాయి మేధావులు మిలిలాని ట్రాస్కు అభిప్రాయం ప్రకారం 'లోకాహి' అనేది "మన ప్రజల సంప్రదాయాలు, విలువలు, ఆచరణలలో అత్యంత గొప్పవాటిని" సూచిస్తుంది... "ఈ త్రిభుజంలో మూడు అంశాలు ఉన్నాయి. సృష్టికర్త అయిన అకువా; భూమి మీద నివసించే ప్రజలైన 'కనక మవోలి' కనాక మొలి; భూమి అయిన 'ʻఐనా'. ఈ మూడు అంశాల మధ్య పరస్పర సంబంధం ఉంది."

### మొదటిగా నమోదైన సంపర్కం

*టెరియోబూ, ఓయ్హీ రాజు, కెప్టెన్ కుక్‌కు బహుమతులు సమర్పిస్తున్న దృశ్యం* — చిత్రకారుడు జొన్ వెబ్బరు (1779లో గీశారు, 1784లో ప్రచురించారు)
1778 జనవరిలో బ్రిటిషు కెప్టెను జేమ్సు కుక్ తన మూడవ అన్వేషణా యాత్రలో భాగంగా పసిఫికు మహాసముద్రాన్ని దాటుతుండగా అనుకోకుండా హవాయి దీవులను కనుగొన్నారు. ఒక ఐరోపా అన్వేషకుడు హవాయితో జరిపిన మొట్టమొదటి లిఖితపూర్వక సంపర్కాన్ని ఈ సంఘటన సూచిస్తుంది. కుక్ తన పోషకుడైన జాన్ మాంటగు, 4వ ఎర్ల్ ఆఫ్ శాండ్‌విచ్ గౌరవార్థం ఈ ద్వీపసమూహానికి "శాండ్‌విచ్ దీవులు" అని పేరు పెట్టారు. సామాగ్రిని సమకూర్చుకోవడానికి, శీతాకాలాన్ని గడపడానికి కుక్ 1779లో హవాయి దీవులకు తిరిగి వచ్చారు; ఈ క్రమంలో ఆయన హవాయి ద్వీపం తీరంలోని కీలకేకువా వద్ద ఒక నెల పాటు తన నౌకను లంగరు వేశారు. స్థానిక ప్రజలతో సంబంధాలు మొదట్లో శాంతియుతంగానే ఉన్నప్పటికీ ఆ తర్వాత క్షీణించాయి; బ్రిటిషు వారికి స్థానిక హవాయి ప్రజలకు మధ్య హింసాత్మక ఘర్షణలు చెలరేగినప్పుడు మరణించిన వారిలో కుక్ కూడా ఒకరు.

కుక్ పర్యటన తర్వాత ఏడు సంవత్సరాల పాటు హవాయిని ఏ విదేశీ నౌకలూ సందర్శించలేదు; కానీ 1786 తర్వాత ఈ సందర్శనలు క్రమంగా తరచుగా జరగడం మొదలయ్యాయి. 18వ శతాబ్దం చివరి నాటికి ఉత్తర అమెరికా వాయవ్య తీరానికి, ఆసియాకు మధ్య సముద్ర మార్గపు ఉన్ని వ్యాపారం అభివృద్ధి చెందింది. దీని ఫలితంగా అనేక దేశాలకు చెందిన నౌకలు ఉత్తర పసిఫికు మహాసముద్రంలోకి రావడం మొదలైంది. ఉన్ని వ్యాపారులకు మాత్రమే కాకుండా సాధారణ పసిఫికు-వ్యాప్త వాణిజ్యంలో నిమగ్నమైన నౌకలకు కూడా హవాయి దీవులు సామాగ్రిని సమకూర్చుకోవడానికి ఒక అనుకూలమైన వనరుగానూ, శీతాకాలం గడపడానికి ఒక గమ్యస్థానంగానూ స్థిరపడ్డాయి.

చరిత్రకారుడు రాల్ఫ్ కుయ్కెండాల్ అప్పటివరకు ఏకాంతంగా ఉన్న హవాయి దీవుల మీద ఈ విదేశీ సందర్శకుల ప్రభావాన్ని ఒక దండయాత్రగా అభివర్ణించారు; ఈ దండయాత్ర "క్రమంగా కొద్దికొద్దిగా ఆ దీవుల ప్రాచీన సంస్కృతిని పూర్తిగా ఆక్రమించివేసిందని" ఆయన పేర్కొన్నారు. మొదటి సంపర్కం జరిగిన తర్వాత వచ్చిన దశాబ్దాలలో అక్కడ నివసించే విదేశీయుల జనాభా నెమ్మదిగా పెరిగింది; విదేశీయులు ఇనుప పనిముట్లు, తయారీ వస్తువులు, గృహోపకరణాలను అక్కడికి దిగుమతి చేశారు; వారు తుపాకులు, మద్యం, పొగాకు, స్థానికేతర మొక్కలను, అలాగే—అనుకోకుండానే—ఆ దీవులకు ఇంతకుముందు తెలియని దోమలు, తేళ్ల వంటి ఆర్థ్రోపోడు‌లను కూడా ప్రవేశపెట్టారు. స్థానిక హవాయి ప్రజలు, యూరేషియా ప్రాంతపు వ్యాధుల పట్ల తక్కువ రోగనిరోధక శక్తిని కలిగి ఉండటం వలన వాటికి సులభంగా ప్రభావితమయ్యేవారు. కుక్ రాక తర్వాత 40 ఏళ్లలోపే స్థానిక జనాభా సగానికి పైగా క్షీణించిందని 19వ శతాబ్దం అంతటా ఈ క్షీణత కొనసాగిందని అంచనా వేయబడింది. 1850ల కాలంలో ( తట్టు) వ్యాధి హవాయి ప్రజలలో ఐదవ వంతు మందిని బలిగొంది.

### హవాయి రాజ్యం

#### కమేహమేహ వంశం

కమేహమేహ దండయాత్రల సమయంలో హవాయి రాజ్య సరిహద్దుల విస్తరణ
1780లు, 1790ల ప్రారంభంలో హవాయి దీవులు పరస్పరం పోరాడుకుంటున్న అనేక చిన్న రాజ్యాలుగా విభజించబడి ఉండేవి. 1795లో అప్పటికి హవాయి దీవికి అధిపతిగా (*అలిʻయి*) ఉన్న కమేహమేహ ఈ ద్వీపసమూహంలోని ప్రధాన దీవులలో (మౌయి, ఓహుతో సహా) చాలా వాటిని జయించి హవాయి రాజ్యాన్ని, కమేహమేహ వంశంను స్థాపించడంతో ఈ పోరాటాలు ముగిశాయి. కౌవాయి (దానికి సమీపంలో ఉన్న నిఇహౌతో కలిపి) 1810 వరకు స్వతంత్రంగానే కొనసాగింది; ఆ సంవత్సరంలో అది శాంతియుతంగా హవాయి రాజ్యంలో విలీనమైంది.

కమేహమేహ I హవాయి దీవులను జయించి, ఆ ద్వీపసమూహం అంతటా ఒక ఏకీకృత రాచరిక వ్యవస్థను స్థాపించాడు.
1819లో 2వ కమేహమేహ సింహాసనాన్ని అధిరోహించిన తర్వాత హవాయికి వచ్చిన అమెరికను ప్రొటెస్టెంటు మిషనరీలు అనేకమంది హవాయి ప్రజలను క్రైస్తవ మతంలోకి మార్చారు. నూతన ప్రపంచం తాము భావించిన అన్యమత ఆచారాలను "నాగరికపరచడం", "పరిశుద్ధపరచడం" తమ మిషనరీ కార్యకలాపాల ముఖ్య ఉద్దేశాలలో ఒకటని ఆ మిషనరీలు వాదించారు. ఇది హవాయి వరకు కొనసాగింది. చారిత్రక పురావస్తు శాస్త్రవేత్త జేమ్సు ఎల్. ఫ్లెక్స్నరు అభిప్రాయం ప్రకారం " క్రైస్తవ మతంలోకి భారీ ఎత్తున మతమార్పిడులను సమర్థించుకోవడానికి ఆక్రమణకు అవసరమైన నైతిక సాధనాలను మిషనరీలు అందించారు". అయితే తమ సంప్రదాయ విశ్వాసాలను పూర్తిగా విడనాడటానికి బదులుగా చాలామంది స్థానిక హవాయి ప్రజలు తమ స్వదేశీ మతాన్ని క్రైస్తవ మతంతో మిళితం చేశారు. అనేక సంప్రదాయ ఆచారాలను అంతం చేయడానికి మిషనరీలు తమ ప్రభావాన్ని ఉపయోగించారు; వీటిలో యూరోపియన్ల రాకకు ముందు అమలులో ఉన్న న్యాయ వ్యవస్థ అయిన  *కపు విధానం, మతపరమైన దైవమూర్తుల కోసం నిర్మించిన హెయావు లేదా "దేవాలయాలు" ఉన్నాయి. కపు అనేది సాధారణంగా "పవిత్రమైనది" అని అనువదించబడుతుంది; ఇది ఆధ్యాత్మిక విశ్వాసాల మీద ఆధారపడిన సామాజిక నియమాలను (లింగ, వర్గపరమైన ఆంక్షల వంటివి) సూచిస్తుంది.*

మిషనరీల మార్గదర్శకత్వంలో జూదం, మద్యపానం, 'హులా' నృత్యం, సబ్బాతు దినాన్ని ఉల్లంఘించడం, బహుభార్యత్వం వంటి వాటికి వ్యతిరేకంగా చట్టాలు రూపొందించబడ్డాయి. 'కపు' వ్యవస్థ కనుమరుగు కావడంతో అనేక దేవాలయాలు, పౌరోహిత హోదాలు ప్రమాదంలో పడ్డాయి; విగ్రహాలు దహనం చేయబడ్డాయి. అలాగే క్రైస్తవ మతంలో చేరేవారి సంఖ్య పెరిగింది. 12 ఏళ్ల వయసులో 3వ కమేహమేహ సింహాసనాన్ని అధిష్టించినప్పుడు, క్రైస్తవ మతాన్ని సంప్రదాయ హవాయి ఆచారాలతో మేళవించాలని ఆయన సలహాదారులు ఆయన మీద ఒత్తిడి తెచ్చారు. తన "కుహినా నుయి" (తన తల్లి, సహ-పాలకురాలు) ఎలిజబెత్ కాఅహుమాను, బ్రిటిషు మిత్రుల మార్గదర్శకత్వంలో 1840 రాజ్యాంగం మీద సంతకం చేయడంతో హవాయి ఒక క్రైస్తవ రాచరిక వ్యవస్థగా రూపుదిద్దుకుంది. ఒక ప్రముఖ ప్రొటెస్టెంటు మిషనరీ అయిన 1వ హిరాం బింగ్‌హాం ఈ కాలంలో ఆ రాచరిక వ్యవస్థకు ఒక విశ్వసనీయ సలహాదారుగా వ్యవహరించారు. ఇతర మిషనరీలు, వారి వారసులు వాణిజ్య, రాజకీయ వ్యవహారాలలో చురుకుగా పాల్గొనడం ప్రారంభించారు; ఇది రాజవంశానికి, వారి అసంతృప్త అమెరికను ప్రజలకు మధ్య ఘర్షణలకు దారితీసింది. రోమన్ కాథలిక్ చర్చి, చర్చ్ ఆఫ్ జీససు క్రైస్టు ఆఫ్ లాటర్-డే సెయింట్స్కు చెందిన మిషనరీలు కూడా ఆ రాజ్యంలో చురుకుగా పనిచేశారు. వీరు మొదట స్థానిక హవాయి జనాభాలో ఒక చిన్న విభాగాన్ని తమ మతంలోకి మార్చుకున్నప్పటికీ కాలక్రమేణా ఆ ద్వీపాలలో వరుసగా మొదటి, రెండవ అతిపెద్ద మత విభాగాలుగా అవతరించారు. ప్రతి ప్రధాన మత సమూహానికి చెందిన మిషనరీలు, మొలోకై ద్వీపంలోని కలాపపా వద్ద ఉన్న కుష్ఠరోగుల కాలనీలో సేవలు అందించారు; ఈ కాలనీ 1866లో స్థాపించబడి 20వ శతాబ్దం చివరి వరకు కొనసాగింది. వీరిలో అత్యంత ప్రసిద్ధులు ఫాదరు డామియను, మదరు మరియన్నె కొపె; వీరిద్దరూ 21వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో రోమన్ క్యాథలిక్ సాధువులుగా ప్రకటించబడ్డారు.

వారసుడిని నియమించకుండానే అవివాహితుడిగా మరణించిన ఐదవ కామేహమేహా మరణం, కలకావా మీద లునాలిలో ప్రజాదరణ ద్వారా ఎన్నికయ్యేందుకు దారితీసింది. మరుసటి ఏడాదే లునాలిలో కూడా ఎటువంటి వారసుడిని నియమించకుండానే మరణించాడు. 1874లో శాసనసభలో కలకావా, నాలుగవ కామేహమేహా పట్టమహిషి అయిన ఎమ్మ మధ్య ఎన్నికల పోటీ జరిగింది. అల్లర్లు చెలరేగిన తర్వాత శాంతిభద్రతలను పునరుద్ధరించడానికి అమెరికా, బ్రిటను దేశాలు ఆ ద్వీపాలకు తమ సైన్యాన్ని పంపాయి. 1874 ఫిబ్రవరి 12న శాసనసభ 39కి వ్యతిరేకంగా 6 ఓట్ల తేడాతో రాజు కలకావాను చక్రవర్తిగా ఎన్నుకుంది.

#### 1887 రాజ్యాంగం - పదవీచ్యుతికి సన్నాహాలు

1887లో కలకావా హవాయి రాజ్యపు 1887 రాజ్యాంగం మీద సంతకం చేయవలసి వచ్చింది. శ్వేతజాతీయులైన వ్యాపారవేత్తలు, న్యాయవాదులచే రూపొందించబడిన ఈ పత్రం రాజు తనకున్న అధికారంలో అధిక భాగాన్ని కోల్పోయేలా చేసింది. ఇది ఓటు హక్కుకు సంబంధించి ఒక ఆస్తి అర్హత నిబంధనను ప్రవేశపెట్టింది; దీని ఫలితంగా చాలామంది హవాయి స్థానికులు, వలస కార్మికులు తమ ఓటు హక్కును కోల్పోగా సంపన్న శ్వేతజాతీయులైన ఉన్నత వర్గాలకు మాత్రం ఇది అనుకూలంగా మారింది. హవాయిలో నివసిస్తున్న శ్వేతజాతీయులకు ఓటు వేసే అనుమతి లభించగా అక్కడ నివసిస్తున్న ఆసియావాసులకు మాత్రం ఆ హక్కు నిరాకరించబడింది. 1887 నాటి ఈ రాజ్యాంగం హింసాత్మక బెదిరింపుల నడుమ సంతకం చేయబడినందున దీనిని బయోనెటు రాజ్యాంగం అని పిలుస్తారు. కేవలం నామమాత్రపు అధిపతిగా మిగిలిపోయిన రాజు కలకౌవా 1891లో తన మరణం వరకు పరిపాలన సాగించారు. ఆయన సోదరి రాణి లిలియుకలాని ఆయన తర్వాత సింహాసనాన్ని అధిష్టించారు; ఈమె హవాయికి చివరి రాణిగా చరిత్రలో నిలిచారు.

1893లో లిలియుకలాని తనను తాను సర్వాధికార చక్రవర్తినిగా ప్రకటించుకునే ఉద్దేశంతో ఒక కొత్త రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించే ప్రణాళికలను ప్రకటించారు. 1893 జనవరి 14న ప్రధానంగా యూరోపియను-అమెరికను వ్యాపారవేత్తలు, నివాసితులతో కూడిన ఒక బృందం ఆ రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా ఒక తిరుగుబాటును నిర్వహించి అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలో విలీనాన్ని కోరే లక్ష్యంతోని కమిటీ ఆఫ్ సేఫ్టీ ఏర్పాటు చేసింది. కమిటీ నుండి వచ్చిన అభ్యర్థనకు స్పందిస్తూ అమెరికా ప్రభుత్వ ప్రతినిధి మంత్రి జాన్ ఎల్. స్టీవెన్సు, ఒక అమెరికను మెరైను దళాన్ని రప్పించారు. రాణి సైనికులు ఎటువంటి ప్రతిఘటన చూపలేదు. చరిత్రకారుడు విలియం రస్ అభిప్రాయం ప్రకారం ఆ రాజవంశం తనను తాను రక్షించుకోలేని స్థితిలో ఉంది. తన రచన హవాయియను అటానమీ'లో లిలియుకలాని ఇలా రాశారు:

> "వారి అంతిమ దురాక్రమణను మేము బలప్రయోగంతో ఎదిరించకపోవడానికి కారణం ఏమిటంటే అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల సైనిక శక్తితో తలపడకుండా అలా చేయడం మాకు సాధ్యం కాదు. హోనోలులులో ప్రస్తుతం ఉన్న ప్రభుత్వాన్ని గుర్తించే విషయంలో ఈ గొప్ప దేశపు కార్యనిర్వాహక వర్గం మీద ఎటువంటి ఒత్తిడి ఉన్నప్పటికీ అది మా చర్యల వల్ల కలిగింది కాదు; వారి సొంత ప్రతినిధుల చట్టవిరుద్ధమైన చర్యల వల్లే ఆ పరిస్థితి ఏర్పడింది. ఆ చర్యలను తిరస్కరించడానికి చేసే ప్రయత్నాలన్నీ నిష్ప్రయోజనమే."
>
>

సాన్‌ఫోర్డు బి. డోల్‌కు పంపిన ఒక సందేశంలో, లిలీ ‘ యుకలాని ఇలా రాశారు:

> "సాయుధ బలగాల మధ్య ఎటువంటి ఘర్షణ జరగకుండా, తద్వారా ప్రాణనష్టం సంభవించకుండా నివారించే ఉద్దేశంతో—నేను ఈ నిరసనను తెలియజేస్తూనే ఆ బలగాల ఒత్తిడికి తలొగ్గి—నా అధికారాన్ని తాత్కాలికంగా వదులుకుంటున్నాను. అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల ప్రభుత్వానికి వాస్తవాలు సమర్పించబడిన తర్వాత ఆ ప్రభుత్వం తన ప్రతినిధుల చర్యలను రద్దు చేసి, హవాయి దీవుల రాజ్యాంగబద్ధమైన సార్వభౌమాధికారిగా నేను హక్కు కలిగి ఉన్న అధికారాన్ని నాకు తిరిగి కట్టబెట్టేంత వరకు మాత్రమే ఈ నిర్ణయం అమలులో ఉంటుంది."
>
>

### 1893 పతనం – హవాయి గణతంత్రం (1894–1898)

1892 నాటి దేశద్రోహ విచారణలు 1893 పతనంలోని ప్రధాన పాత్రధారులను ఒకచోట చేర్చాయి. అమెరికను మంత్రి జాన్ ఎల్. స్టీవెన్సు స్థానిక హవాయి విప్లవకారులకు మద్దతు తెలిపారు; కమిటీ ఆఫ్ సేఫ్టీ సభ్యుడైన విలియం ఆర్. కాజిలు, దేశద్రోహ విచారణలలో రక్షణ న్యాయవాదిగా పనిచేశారు; 1893 విలీన కమిషనరు అయిన ఆల్ఫ్రెడు స్టెడు‌మన్ హార్టు‌వెలు, రక్షణ ప్రయత్నానికి నాయకత్వం వహించారు; శాన్‌ఫోర్డు బి. డోలు, కుట్ర, రాజద్రోహ చర్యలకు వ్యతిరేకంగా సుప్రీం కోర్టు న్యాయమూర్తిగా తీర్పు ఇచ్చారు.

రాణి లిలియుకలాని, హవాయి రాజ్యపు చివరి పాలక రాణి
1893 జనవరి 17న చెరకు, అనాస సాగు చేసే వ్యాపారవేత్తలతో కూడిన ఒక చిన్న బృందం—హవాయిలోని అమెరికా రాయబారి సహాయంతో, భారీగా ఆయుధాలు కలిగిన అమెరికా సైనికులు, మెరైన్ల మద్దతుతో—రాణి లిలియుకలానిని పదవీచ్యుతురాలిని చేసి కమిటీ ఆఫ్ సేఫ్టీ సభ్యులతో కూడిన ఒక తాత్కాలిక ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. మేధావి లిడియా కువాలపాయి, హవాయి రాష్ట్ర ప్రతినిధి రాయి తకుమి అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ కమిటీ స్థానిక హవాయి ఓటర్ల ఇష్టానికి వ్యతిరేకంగా ఏర్పాటు చేయబడింది. ఆ సమయంలో ఓటర్లలో అత్యధికులుగా ఉన్నవారు మేధావి జె. కెహౌలాని కౌనుయి ప్రకారం అది "పదమూడు మంది శ్వేతజాతీయులతో" కూడి ఉంది.రాచరిక వ్యవస్థను కూలదోయడానికి స్టీవెన్సు అమెరికా పౌరులతో కలిసి కుట్ర పన్నాడు. రాచరిక పతనం తర్వాత హవాయి విలీనం ద్వారా లబ్ధి పొందిన 'హవాయియను ఫ్రూటు కంపెనీ' యజమాని జేమ్సు డోల్ బంధువు, హవాయి పౌరుడైన డోల్ 1894 జూలై 4న హవాయి తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ముగిసినప్పుడు ఆ గణతంత్ర రాజ్యానికి అధ్యక్షుడయ్యాడు.

రాణి తన సింహాసనాన్ని తిరిగి పొందడానికి ప్రయత్నించడంతో తరువాతి సంవత్సరాలలో వివాదం చెలరేగింది. మేధావి లిడియా క్వాలపాయి ప్రకారం లిలియుకలానీ "హవాయి నకిలీ తాత్కాలిక ప్రభుత్వానికి కాకుండా యునైటెడు స్టేట్సు ఆఫ్ అమెరికా ఉన్నతమైన శక్తికి నిరసనగా లొంగిపోయారు", హవాయి తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఇటీవలి చర్యలకు వ్యతిరేకంగా మిత్రత్వాన్ని గుర్తించాలని తన సార్వభౌమాధికారాన్ని పునరుద్ధరించాలని కోరుతూ అధ్యక్షుడికి నిరసన లేఖలు రాశారు.లిలియుకలానీని పదవీచ్యుతురాలిని చేసిన జనవరి 1893 తిరుగుబాటు తరువాత చాలా మంది రాజరికవాదులు శ్వేతజాతీయుల నేతృత్వంలోని హవాయి గణతంత్ర రాజ్యాన్ని కూలదోయడానికి సిద్ధమవుతున్నారు. వందలాది రైఫిళ్లను రహస్యంగా హవాయికి రవాణా చేసి, సమీపంలోని గుహలలో దాచిపెట్టారు. సాయుధ దళాలు రాకపోకలు సాగిస్తుండగా హవాయి గణతంత్ర రాజ్యానికి చెందిన ఒక గస్తీ దళం ఈ తిరుగుబాటు బృందాన్ని కనుగొంది. 1895 జనవరి 6న ఇరువైపులా కాల్పులు ప్రారంభమయ్యాయి. ఆ తర్వాత తిరుగుబాటుదారులు చుట్టుముట్టబడి పట్టుబడ్డారు. తరువాతి 10 రోజులలో చివరి సాయుధ ప్రతిపక్షం లొంగిపోయేవరకు లేదా పట్టుబడేవరకు అనేక చిన్నపాటి ఘర్షణలు జరిగాయి. హవాయి గణతంత్ర రాజ్యం 123 మంది సైనికులను యుద్ధ ఖైదీలుగా అదుపులోకి తీసుకుంది. రాణి లిలియుకలానితో సహా దాదాపు 300 మందికి పైగా పురుషులు, మహిళలను రాజకీయ ఖైదీలుగా సామూహికంగా అరెస్టు చేయడం వెనుక ఉద్దేశ్యం పాలక ధనికస్వామ్యానికి వ్యతిరేకంగా జరుగుతున్న రాజకీయ ప్రతిఘటనను బలహీనపరచడమే. చరిత్రకారుడు రొనాల్డు విలియమ్సు జూనియరు అభిప్రాయం ప్రకారం 1895 మార్చిలో ఒక సైనిక న్యాయస్థానం 170 మంది ఖైదీలను రాజద్రోహం నేరం కింద దోషులుగా నిర్ధారించి ఆరుగురు సైనికులకు "మెడకు ఉరివేసి" మరణించే వరకు శిక్ష అమలు చేయాలని తీర్పు ఇచ్చింది. మిగిలిన ఖైదీలకు ఐదు నుండి ముప్పై ఐదు సంవత్సరాల వరకు కఠిన కారాగార శిక్షలు విధించగా తక్కువ తీవ్రత కలిగిన నేరాలకు పాల్పడినట్లు నిర్ధారించబడిన వారికి ఆరు నెలల నుండి ఆరు సంవత్సరాల వరకు కఠిన కారాగార శిక్షలు విధించారు. రాణికి ఐదేళ్ల జైలు శిక్ష విధించబడినప్పటికీ ఆమెకు పెరోలు (తాత్కాలిక విడుదల) లభించే వరకు ఎనిమిది నెలల పాటు గృహ నిర్బంధంలో గడిపారు. రిపబ్లికు ఆఫ్ హవాయి ప్రభుత్వం ప్రచురించిన గణాంకాల సారాంశ జాబితా ప్రకారం 1895 నాటి కౌవా కూలోకోసంఘటనకు సంబంధించి మొత్తం 406 మందిని అరెస్టు చేశారు.

అధ్యక్షుడు గ్రోవరు క్లీవ్‌ల్యాండు పరిపాలన బ్లౌంటు నివేదికను రూపొందించడానికి ఒక కమిషను‌ను నియమించింది; ఈ నివేదిక లిలియుకలానిని పదవి నుండి తొలగించడం చట్టవిరుద్ధమని నిర్ధారించింది. అధికార పతనం మెరైను దళాల మోహరింపు. తాత్కాలిక ప్రభుత్వాన్ని గుర్తించడం వంటి అన్ని ఆరోపణల విషయంలో అమెరికాను, దాని ప్రతినిధిని కమిషనరు బ్లౌంటు దోషులుగా నిర్ధారించారు. కాంగ్రెసు‌కు పంపిన ఒక సందేశంలో క్లీవ్‌ల్యాండు ఈ విధంగా రాశారు:

> చివరగా చెప్పాలంటే అమెరికా దళాలు తప్పుడు సాకులతో హోనోలులును చట్టవిరుద్ధంగా ఆక్రమించకపోయి ఉంటే అమెరికా దళాలే ఆ తాత్కాలిక ప్రభుత్వానికి ఏకైక అండగా ఏకైక సైనిక బలగాన్ని సమకూరుస్తున్న సమయంలోనే మంత్రి స్టీవెన్సు ఆ ప్రభుత్వాన్ని గుర్తించకపోయి ఉంటే—రాణి, ఆమె ప్రభుత్వం ఆ తాత్కాలిక ప్రభుత్వానికి ఎప్పటికీ లొంగి ఉండేవారు కాదు; కనీసం తాత్కాలికంగానైనా కేవలం తమ సమస్యను అమెరికా ప్రబుత్వ న్యాయవ్యవస్థ ముందు ఉంచాలనే ఏకైక ఉద్దేశంతోనైనా వారు లొంగేవారు కాదు.అమెరికా దౌత్య ప్రతినిధి భాగస్వామ్యంతో కాంగ్రెసు అనుమతి లేకుండా చేసిన ఒక యుద్ధ చర్య ద్వారా—బలహీనమైనప్పటికీ స్నేహపూర్వకమైన, నమ్మకంతో కూడిన ప్రజల ప్రభుత్వాన్ని కూలదోశారు. తద్వారా ఒక తీవ్రమైన అన్యాయం జరిగింది; మన జాతీయ గౌరవం పట్ల, అలాగే బాధితుల హక్కుల పట్ల సరైన శ్రద్ధ వహించే దృష్ట్యా ఈ అన్యాయాన్ని సరిదిద్దడానికి మనం తప్పక కృషి చేయాల్సి ఉంది. ఆ తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఎటువంటి గణతంత్ర లేదా ఇతర రాజ్యాంగ రూపాలను స్వీకరించలేదు; ప్రజల సమ్మతి లేకుండా ఏర్పాటు చేయబడిన కేవలం ఒక కార్యనిర్వాహక మండలిగానో లేదా కొద్దిమంది ఆధిపత్యం వహించే వర్గంగానో (అల్పసంఖ్యాక వర్గం) మాత్రమే అది మిగిలిపోయింది. ప్రజల మద్దతుతో కూడిన ఒక శాశ్వత పునాదిని ఏర్పరచుకోవడానికి అది ఎటువంటి ప్రయత్నం చేయలేదు. అలా చేసే ఉద్దేశం ఉన్నట్లుగా ఎటువంటి ఆచూకీని కూడా అది చూపించలేదు.
>
>

రాణి లిలియుకలానిని తిరిగి పదవిలో పునరుద్ధరించాలని అమెరికా ప్రభుత్వం మొదట డిమాండు చేసింది. కానీ తాత్కాలిక ప్రభుత్వం ఆ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించింది. 1893 డిసెంబరు 23న హవాయి తాత్కాలిక ప్రభుత్వం తరపున అధ్యక్షుడు శాన్‌ఫోర్డు బి. డోల్ రచించిన ప్రతిస్పందనను క్లీవ్‌ల్యాండు ప్రతినిధి అయిన మంత్రి ఆల్బర్టు ఎస్. విల్లీసు స్వీకరించారు; ఆ ప్రతిస్పందనలో క్లీవ్‌ల్యాండు ప్రభుత్వ డిమాండు‌ను హవాయి తాత్కాలిక ప్రభుత్వం "సంకోచం లేకుండా" తిరస్కరిస్తున్నట్లు నొక్కిచెప్పబడింది.

కాంగ్రెసు ఒక స్వతంత్ర విచారణను నిర్వహించి 1894 ఫిబ్రవరి 26న మొరగాను రిపోర్టును సమర్పించింది; ఈ నివేదిక రాణి మినహా—స్టీవెన్సు‌తో సహా—మిగిలిన పక్షాలన్నింటినీ "నిర్దోషులుగా", ఆ తిరుగుబాటుకు బాధ్యులు కానివారిగా నిర్ధారించింది. 1893 నాటి సంఘటనలకు సంబంధించి బ్లౌంటు, మోర్గాను నివేదికల ఖచ్చితత్వం, నిష్పాక్షికతను ఆ చర్చలో పాల్గొన్న ఇరు పక్షాల మద్దతుదారులు ప్రశ్నించారు.

1993లో ఆ పదవీచ్యుతికి సంబంధించి కాంగ్రెసు ఒక ఉమ్మడి క్షమాపణ తీర్మానంను ఆమోదించింది; దీని మీద అప్పటి అధ్యక్షుడు బిల్ క్లింటన్ సంతకం చేశారు. ఈ తీర్మానం క్షమాపణ చెబుతూ ఆ రాజ్యాధికార పతనం చట్టవిరుద్ధమని ఈ క్రింది వాక్యం ద్వారా పేర్కొంది: "కాంగ్రెసు—1893 జనవరి 17న హవాయి రాజ్యపు చట్టవిరుద్ధమైన పతనం జరిగి 100 సంవత్సరాలు పూర్తయిన సందర్భంగా—మూల హవాయి ప్రజల సహజసిద్ధమైన సార్వభౌమాధికారాన్ని అణచివేయడానికి దారితీసిన ఈ చారిత్రక సంఘటన ప్రాముఖ్యతను గుర్తిస్తోంది." ఈ క్షమాపణ తీర్మానం ఇంకా ఇలా పేర్కొంది: "హవాయి రాజ్య పతనం అనేది అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల ప్రతినిధులు, పౌరుల క్రియాశీల భాగస్వామ్యంతో జరిగిందని ఇది గుర్తిస్తోంది; అంతేకాకుండా మూల హవాయి ప్రజలు తమ జాతీయ భూముల మీద ​​ఒక జాతిగా తమకు గల సహజసిద్ధమైన సార్వభౌమాధికారపు హక్కులను—హవాయి రాజ్యం ద్వారా గానీ, లేదా ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ ద్వారా గానీ—అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలకు ఎప్పుడూ ప్రత్యక్షంగా వదులుకోలేదని కూడా ఇది గుర్తిస్తోంది."

### విలీనం – హవాయి భూభాగం (1898–1959)

1899లో అంకుల్ సామ్ తన కొత్త ఆక్రమిత ప్రాంతాలను సమతుల్యం చేస్తున్నట్లుగా చిత్రీకరించబడింది; ఈ ప్రాంతాలు జాత్యహంకార ధోరణితో కూడిన పికానిన్నీ మూస పద్ధతిలో చూపబడ్డాయి. ఈ చిత్రాలు ప్యూరిటో రికో, హవాయి, క్యూబా, ఫిలిప్పీన్స్, "లాడ్రోంసు" (గువామ్‌తో సహా మరియానా ఐలాండ్స్) లను సూచిస్తాయి
విలియం మెకిన్లీ 1896లో జరిగిన అమెరికా అధ్యక్ష ఎన్నికల్లో విజయం సాధించిన తర్వాత హవాయి గణతంత్రాన్ని తమ దేశంలో విలీనం చేసుకోవాలని మద్దతుదారులు తీవ్రంగా ఒత్తిడి చేశారు. మెక్‌కిన్లీకి ముందు అధ్యక్షుడిగా ఉన్న గ్రోవర్ క్లీవ్‌ల్యాండ్ హవాయి రాణి లిలియుకలానికి మిత్రుడు. అయితే మెక్‌కిన్లీ మాత్రం అమెరికా విస్తరణవాదుల, హవాయికి చెందిన విలీన మద్దతుదారుల మాట వినడానికి సానుకూలంగా ఉన్నారు. ఆయన హవాయికి చెందినవారే కాని ముగ్గురు విలీన మద్దతుదారులతో సమావేశమయ్యారు: లారిను ఏ. థర్స్టను, ఫ్రాన్సిసు మార్చి హాచ్, విలియం అన్సెల్ కిన్నీ. 1897 జూన్‌లో జరిగిన చర్చల అనంతరం అప్పటి విదేశాంగ మంత్రి జాన్ షెర్మను, హవాయి గణతంత్ర ప్రతినిధులైన వీరితో విలీన ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడానికి అంగీకరించారు. అయితే అమెరికా సెనేటు మాత్రం ఈ ఒప్పందాన్ని ఎప్పుడూ ఆమోదించలేదు. చాలామంది స్థానిక హవాయి ప్రజల వ్యతిరేకత ఉన్నప్పటికీ ఆ గణతంత్రాన్ని అమెరికాలో విలీనం చేయడానికి న్యూలాండ్సు తీర్మానం ఉపయోగించబడింది; అది హవాయి భూభాగంగా మారింది. న్యూలాండ్సు తీర్మానం 1898 జూన్ 15న ప్రతినిధుల సభలో 209కి 91 ఓట్ల తేడాతోనూ 1898 జూలై 6న సెనేటు‌లో 42కి 21 ఓట్ల తేడాతోనూ ఆమోదించబడింది.

హవాయిని విలీనం చేయడాన్ని స్థానిక హవాయి ప్రజలలో అత్యధికులు వ్యతిరేకించారు; ఈ వ్యతిరేకతను ప్రధానంగా లిలియుకలాని వినిపించారు. హవాయికి చెందిన హౌనాని-కే ట్రాస్కు ఆమెను తన ప్రజలచే అత్యంత ఆదరణ పొందిన గౌరవించబడిన వ్యక్తిగా అభివర్ణించారు. తన ప్రభుత్వం కూల్చివేత గురించి వివరిస్తూ లిలియుకలాని ఇలా రాశారు: "అమెరికా నుండి వచ్చిన ఈ మిత్రులు, సహచరులు... మా ప్రభుత్వ వ్యవస్థను పూర్తిగా కూలదోసి, మా దేశాన్ని గొంతు నొక్కి పట్టి, దానిని ఒక పరాయి శక్తికి అప్పగిస్తారని మా హృదయాలలో కనీసం ఊహించనూ లేదు." ట్రాస్కు అభిప్రాయం ప్రకారం ఆనాటి వార్తాపత్రికలు హవాయి ప్రజలు విలీనం తర్వాత "వాస్తవంగా బానిసత్వానికి" గురవుతారని ముఖ్యంగా చక్కెర తోటల యజమానుల చేతుల్లో తమ భూములు, స్వేచ్ఛలను మరింతగా కోల్పోతారని వాదించాయి. ఈ తోటలను ఆర్థిక ప్రయోజనాలుగా పరిగణించి, అమెరికా నౌకాదళం రక్షణ కల్పించింది; తద్వారా ఈ ద్వీపాలలో సైనిక ఉనికిని కొనసాగించడాన్ని సమర్థించుకుంది.

1900లో హవాయికి స్వయం-పరిపాలన హక్కు లభించింది. అది ఇయోలానీ ప్యాలెసును తన ప్రాంతీయ రాజధాని భవనంగా కొనసాగించింది. ఒక రాష్ట్రంగా మారడానికి అనేక ప్రయత్నాలు జరిగినప్పటికీ హవాయి 60 సంవత్సరాల పాటు ఒక  *ప్రాంతంగానే మిగిలిపోయింది. బిగ్ ఫైవ్ వంటి ఆర్థిక సంస్థల ద్వారా తమ ఆధిపత్యాన్ని కొనసాగించిన తోటల యజమానులు, పెట్టుబడిదారులు హవాయికి ఉన్న ఈ 'ప్రాంతీయ హోదా'ను తమకు అనుకూలంగా భావించారు; ఎందుకంటే ఈ హోదా వలన వారు విదేశాల నుండి చౌక శ్రామికులను దిగుమతి చేసుకోవడం కొనసాగించగలిగారు. ఇటువంటి వలసలు, కార్మిక విధానాలు అనేక ఇతర రాష్ట్రాలలో నిషేధించబడి ఉండేవి.*

హవాయికి ప్యూర్టో రికన్ల వలస 1899లో ప్రారంభమైంది. ఆ సమయంలో ప్యూర్టో రికోలోని చక్కెర పరిశ్రమ ఒక పెను తుఫాను కారణంగా తీవ్రంగా దెబ్బతింది; దీనివలన ప్రపంచవ్యాప్తంగా చక్కెర కొరత ఏర్పడింది. హవాయి చక్కెర కోసం భారీ డిమాండు సృష్టించబడింది. దీంతో హవాయిలోని చెరకు తోటల యజమానులు, ప్యూర్టో రికోలో నిరుద్యోగులుగా ఉన్న అనుభవజ్ఞులైన కార్మికులను నియమించుకోవడం ప్రారంభించారు. 20వ శతాబ్దంలో హవాయికి కొరియను వలసల ప్రవాహం రెండు దశలలో సంభవించింది. మొదటి దశ 1903, 1924 మధ్య కాలంలో వచ్చింది; రెండవ దశ 1965లో ప్రారంభమైంది. ఆ సమయంలో అధ్యక్షుడు లిండను బి. జాన్సను 'వలస, జాతీయతా చట్టం-1965 వలస, జాతీయత చట్టం 1965 మీద సంతకం చేశారు; ఈ చట్టం జాతి, జాతీయత ఆధారిత అడ్డంకులను తొలగించి అమెరికా జనాభా కూర్పులో గణనీయమైన మార్పులకు దారితీసింది.

1941 డిసెంబరు 7న జపాన్ సామ్రాజ్యం జరిపిన ఆకస్మిక 'పెర్లు హార్బరు దాడి'కి ఓహు ఒ ‘అహు ప్రాంతం లక్ష్యంగా మారింది. విమానాలు, చిన్న తరహా జలాంతర్గాముల ద్వారా పెర్లు హార్బరు ‌మీద అలాగే ఇతర సైనిక, నౌకాదళ స్థావరాల మీద జరిపిన ఈ దాడి, అమెరికాను రెండవ ప్రపంచ యుద్ధంలోకి అడుగుపెట్టేలా చేసింది.

### 1954 నాటి రాజకీయ మార్పులు – హవాయి రాష్ట్రం (1959–ప్రస్తుతం)

యుద్ధానంతర కార్మిక ఉద్యమానికి ముందు, హవాయి తోటల యజమానులచే పాలించబడింది. ఇక్కడ, 1928లో ముగ్గురు యువతులు పైనాపిల్‌లను డబ్బాలలో ప్యాక్ చేస్తున్నారు.
1950వ దశకంలో హవాయిలో పుట్టి అమెరికా పౌరసత్వం పొందిన వలస కార్మికుల వారసులు తోటల యజమానుల అధికారాన్ని విచ్ఛిన్నం చేశారు. తోటల యజమానులచే బలంగా మద్దతు పొందిన హవాయి రిపబ్లికను పార్టీకి వ్యతిరేకంగా వారు ఓటు వేశారు. ఈ కొత్త మెజారిటీ డెమోక్రటికు పార్టీ ఆఫ్ హవాయికి ఓటు వేసింది. ఇది 40 సంవత్సరాలకు పైగా ప్రాదేశిక, రాష్ట్ర రాజకీయాలను శాసించింది. కాంగ్రెసు, ఎలక్టోరలు కాలేజీలో పూర్తి ప్రాతినిధ్యం పొందాలనే ఆత్రుతతో నివాసితులు రాష్ట్ర హోదా కోసం చురుకుగా ప్రచారం చేశారు. వాషింగ్టను‌లో హవాయి రిపబ్లికను పార్టీకి కంచుకోట అవుతుందని ప్రచారం జరిగింది. ఫలితంగా హవాయి ప్రవేశంతో పాటు డెమోక్రటికు పార్టీకి కంచుకోటగా భావించబడిన అలాస్కాకు కూడా ప్రవేశం కల్పించారు. ఈ అంచనాలు తప్పు అని నిరూపించబడ్డాయి; 2017 నాటికి హవాయి దాదాపు ఎల్లప్పుడూ డెమోక్రటికు పార్టీకి ఓటు వేస్తుంది. అయితే అలస్కా సాధారణంగా రిపబ్లికను పార్టీకి ఓటు వేస్తుంది.

ప్రచ్ఛన్న యుద్ధ సమయంలో హవాయి అమెరికా సాంస్కృతిక దౌత్యం, సైనిక శిక్షణ, పరిశోధనలకు, అమెరికా వియత్నాం యుద్ధానికి ఒక కీలకమైన స్థావరంగా మారింది.

1959 మార్చిలో కాంగ్రెసు హవాయి ప్రవేశ చట్టాన్ని ఆమోదించింది. దీనిని అమెరికా అధ్యక్షుడు డ్వైట్ డి. ఐసెన్‌హోవర్ చట్టంగా ధృవీకరించి సంతకం చేశారు. ఈ చట్టం పాల్మైరా అటోల్‌ను రాష్ట్ర హోదా పరిధి నుండి మినహాయించింది; ఇది అంతకుముందు హవాయి రాజ్యం, భూభాగంలో భాగంగా ఉండేది. 1959 జూన్ 27న రాష్ట్ర హోదా బిల్లు మీద తమ ఓటు వేయమని కోరుతూ హవాయి నివాసుల కోసం ఒక ప్రజాభిప్రాయ సేకరణ నిర్వహించబడింది; 94.3% మంది రాష్ట్ర హోదాకు అనుకూలంగా ఓటు వేయగా 5.7% మంది దీనిని వ్యతిరేకించారు. ఈ ప్రజాభిప్రాయ సేకరణలో ఆ చట్టాన్ని ఆమోదించడం లేదా అమెరికా భూభాగంగానే కొనసాగడం—ఈ రెండింటిలో ఒకదానిని ఎంచుకోవాలని ఓటర్లను కోరారు. ఆ తర్వాత ఐక్యరాజ్యసమితికి చెందిన వలస నిర్మూలన ప్రత్యేక కమిటీ హవాయిని స్వయం-పరిపాలన లేని భూభాగాల జాబితా నుండి తొలగించింది.

రాష్ట్ర హోదా పొందిన తర్వాత నిర్మాణాలు, వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న పర్యాటక ఆర్థిక వ్యవస్థ ద్వారా హవాయి త్వరగానే ఆధునీకరించబడింది. తరువాతి కాలంలో ప్రభుత్వ కార్యక్రమాలు హవాయి సంస్కృతిని ప్రోత్సహించాయి. 1978 నాటి హవాయి రాష్ట్ర రాజ్యాంగ సదస్సు, స్థానిక భాష, సంస్కృతిని ప్రోత్సహించేందుకు 'ఆఫీస్ ఆఫ్ హవాయియను అఫైర్సు' వంటి సంస్థలను ఏర్పాటు చేసింది.

### హవాయి భూమి మీద విలీన ప్రక్రియ ప్రభావం

1897లో హవాయి వయోజనులలో అత్యధిక శాతాన్ని సూచించే 21,000 మందికి పైగా స్థానిక ప్రజలు, రాణి లిలీ ‘ యుకలానీ ప్రభుత్వాన్ని కూలదోయడానికి వ్యతిరేకంగా జరిగిన నిరసనలలో తొలి ఉదాహరణగా నిలిచిన 'విలీన వ్యతిరేక పిటిషన్ల' మీద సంతకాలు చేశారు. దాదాపు 100 సంవత్సరాల తర్వాత 1993లో, 17,000 మంది హవాయి ప్రజలు హవాయి ట్రస్టు భూముల మీద ​​యాక్సెసు, నియంత్రణను డిమాండు చేస్తూ ఆధునిక హవాయి సార్వభౌమాధికార ఉద్యమంలో భాగంగా ప్రదర్శన నిర్వహించారు. హవాయి విలీన ప్రక్రియ పర్యవసానంగా హవాయి ట్రస్టు భూముల యాజమాన్యం, వినియోగం మీద వివాదాలు ఇప్పటికీ విస్తృతంగా కొనసాగుతున్నాయి. మేధావి వినోనా లాడ్యూకు అభిప్రాయం ప్రకారం 2015 నాటికి హవాయి భూమిలో 95% కేవలం 82 మంది భూ యజమానుల ఆధీనంలో లేదా నియంత్రణలో ఉండేది; వీరిలో 50% పైగా భూమిని కలిగి ఉన్న ఫెడరలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు, అలాగే సుప్రసిద్ధ చక్కెర, పైనాపిలు సంస్థలు కూడా ఉన్నాయి. ముప్పై మీటర్ల టెలిస్కోప్ను హవాయి ట్రస్టు భూమి మీద నిర్మించాలని ప్రణాళిక రూపొందించారు. అయితే ఈ ప్రాజెక్టుకు తీవ్ర వ్యతిరేకత ఎదురైంది.

## జనాభా వివరాలు

### జనాభా

హవాయి జనాభా సాంద్రత పటం, 2020

చారిత్రక జనాభా| Census | Pop. | Note | %± |
| --- | --- | --- | --- |
| 1850 | 84,165 |  | — |
| 1860 | 69,800 |  | −17.1% |
| 1890 | 89,990 |  | — |
| 1900 | 1,54,001 |  | 71.1% |
| 1910 | 1,91,909 |  | 24.6% |
| 1920 | 2,55,912 |  | 33.4% |
| 1930 | 3,68,336 |  | 43.9% |
| 1940 | 4,23,330 |  | 14.9% |
| 1950 | 4,99,794 |  | 18.1% |
| 1960 | 6,32,772 |  | 26.6% |
| 1970 | 7,68,561 |  | 21.5% |
| 1980 | 9,64,691 |  | 25.5% |
| 1990 | 11,08,229 |  | 14.9% |
| 2000 | 12,11,537 |  | 9.3% |
| 2010 | 13,60,301 |  | 12.3% |
| 2020 | 14,55,271 |  | 7.0% |
| 2025 (est.) | 14,32,820 |  | −1.5% |
| 1778 (అంచనా) = 300000, 1819 (అంచనా) = 145000, 1835–1836 = 107954, 1872 = 56897, 1884 = 80578, 1896 = 109020 |

హవాయి రాజ్యం కాలంలో యూరోపియన్లు ప్రధాన భూభాగ అమెరికన్లు మొట్టమొదట హవాయికి చేరుకున్న తర్వాత అప్పటి వరకు కేవలం స్థానిక హవాయి ప్రజలతో మాత్రమే కూడి ఉన్న హవాయి మొత్తం జనాభా నాటకీయంగా పడిపోయింది. స్థానిక హవాయి జనాభాలో చాలా మంది విదేశాల నుండి వచ్చిన వ్యాధుల బారిన పడి మరణించారు; వీరి సంఖ్య 1770లలో సుమారు 3,00,000 ఉండగా, 1850లలో 60,000కు, 1920 నాటికి 24,000కు క్షీణించింది. విదేశీయుల రాకకు ముందున్న జనాభాకు సంబంధించి ఇతర అంచనాలు 1,50,000 నుండి 15 లక్షల (1.5 మిలియన్ల) మధ్య ఉన్నాయి.19వ శతాబ్దం చివరలో వలస కూలీలుగా ప్రధానంగా ఆసియా ఖండం నుండి వచ్చిన స్థిరనివాసుల ప్రవాహం మొదలైన తర్వాతే హవాయి జనాభా చివరకు పెరగడం ప్రారంభమైంది. 1923 నాటికి హవాయి జనాభాలో 42% మంది జపనీసు మూలాలు కలిగినవారు. 9% మంది చైనీసు మూలాలు కలిగినవారు. 16% మంది స్థానిక హవాయి మూలాలు కలిగినవారు ఉన్నారు.

2020 నుండి హవాయి జనాభా క్రమంగా తగ్గుతూ వస్తోంది. జీవన వ్యయం పెరగడం, నిత్యావసరాలను దిగుమతి చేసుకోవాల్సిన అవసరం ఉండటం అనేవి అమెరికా ప్రధాన భూభాగానికి వలస వెళ్లడానికి ప్రధాన కారణాలుగా పేర్కొనబడుతున్నాయి; ఆ తర్వాతి స్థానంలో వాతావరణ మార్పులు ఉన్నాయి—వీటిలో తరచుగా సంభవించే కరువులు, కార్చిచ్చులు, సముద్ర మట్టాలు పెరగడం వంటి అంశాలు ఉన్నాయి. 2010లో 1,56,000 మంది నివాసితులు తాము కేవలం స్థానిక హవాయి పూర్వీకతను మాత్రమే కలిగి ఉన్నామని ప్రకటించుకున్నారు; ఇది ( యూరోపియన్ల రాకకు ముందు) అంచనా వేయబడిన జనాభాలో సగం కంటే కొంచెం ఎక్కువ. అదనంగా మరో 3,71,000 మంది తాము స్థానిక హవాయి పూర్వీకతతో పాటు ఒకటి లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఇతర జాతుల పూర్వీకతను కూడా కలిగి ఉన్నామని ప్రకటించుకున్నారు (వీటిలో ఇతర పాలినేషియను సమూహాలు ఉన్నప్పటికీ ప్రధానంగా ఆసియా లేదా శ్వేతజాతీయుల పూర్వీకత కలిగినవారే అధికం).

2018లో అమెరికా జనాభా గణన సంస్థ హవాయి జనాభాను 14,20,491గా అంచనా వేసింది; ఇది అంతకు ముందు సంవత్సరం కంటే 7,047 తగ్గుదల అయినప్పటికీ 2010 నుండి చూస్తే 60,190 (4.42%) పెరుగుదలగా నమోదైంది. ఈ పెరుగుదలలో సహజ జనాభా వృద్ధి ద్వారా వచ్చిన 48,111 మంది (96,028 జననాలు మైనసు 47,917 మరణాలు), రాష్ట్రంలోకి జరిగిన నికర వలసల ద్వారా వచ్చిన 16,956 మంది ఉన్నారు. అమెరికా వెలుపల నుండి జరిగిన వలసల ఫలితంగా జనాభాలో నికరంగా 30,068 మంది పెరుగుదల నమోదైంది; దేశం లోపల జరిగిన వలసల కారణంగా 13,112 మంది నికర నష్టం సంభవించింది.

హవాయి జనాభా కేంద్రం ఒ‘అహు ద్వీపంలో ఉంది. పెద్ద సంఖ్యలో స్థానిక హవాయియన్లు లాస్ వెగాసుకు వలస వెళ్లారు; దీనిని హవాయి "తొమ్మిదవ ద్వీపం" అని పిలుస్తారు.

పెద్ద సంఖ్యలో ఉన్న సైనిక సిబ్బంది, పర్యాటక నివాసితుల కారణంగా హవాయి 1.4 మిలియన్లకు పైగా వాస్తవ జనాభాను కలిగి ఉంది. ఒ‘అహు అత్యధిక జనాభా కలిగిన ద్వీపం;597 చ.మై(1,546 చ.కిమీ) విస్తీర్ణంలో దాదాపు ఒక మిలియను కంటే కొంచెం తక్కువ మంది నివాసితులతో చదరపు మైలుకు సుమారు 1,650 మంది చొప్పున ఇది అత్యధిక జనాభా సాంద్రతను కలిగి ఉంది. హవాయికి చెందిన 1.4 మిలియన్ల నివాసితులు 6,000 చ.మై(15,500 చ.కిమీ) భూభాగంలో విస్తరించి ఉండటం వలన సగటు జనాభా సాంద్రత చదరపు మైలుకు 188.6 వ్యక్తులుగా నమోదైంది. ఈ రాష్ట్రం ఒహియొ, ఇల్లినాయిసు రాష్ట్రాల కంటే తక్కువ జనాభా సాంద్రతను కలిగి ఉంది.

2000వ సంవత్సరంలో హవాయిలో జన్మించిన వారి సగటు అంచనా ఆయుర్దాయం 79.8 సంవత్సరాలు; పురుషులైతే 77.1 సంవత్సరాలు. స్త్రీలైతే 82.5 సంవత్సరాలు—ఇది అమెరికాలోని మరే ఇతర రాష్ట్ర సగటు ఆయుర్దాయం కంటే ఎక్కువ. 2011 నాటికి ఈ ద్వీపాలలో 42,371 మంది సైనిక సిబ్బంది ఉన్నారని అమెరికా సైన్యం నివేదించింది.

హెచ్‌యుడి వారి 2022 వార్షిక నిరాశ్రయుల అంచనా నివేదిక ప్రకారం హవాయిలో సుమారు 5,967 మంది నిరాశ్రయులు ఉన్నారని అంచనా వేయబడింది.

2018లో హవాయికి వలస వచ్చిన వారిలో అత్యధిక సంఖ్యలో ఉన్న మూల దేశాలు ఫిలిప్పీన్స్, చైనా, జపాన్, కొరియా, మార్షల్ దీవులు.

### వంశపారంపర్యం

జపనీయుల వలసలు హవాయికి రావడానికి ప్రధాన కారణం, హవాయి అమెరికాలో విలీనమైన తర్వాత అక్కడ ( తోటల పనులకు ఏర్పడిన అధిక డిమాండ్.
2020 యునైటెడు స్టేట్సు జనాభా లెక్కల ప్రకారం హవాయి జనాభా 1,455,271గా నమోదైంది. ఈ రాష్ట్ర జనాభాలో 37.2% మంది ఆసియన్లుగా; 25.3% మంది బహుళ జాతుల; 22.9% మంది శ్వేతజాతీయులుగా; 10.8% మంది స్థానిక హవాయియన్లు, ఇతర పసిఫిక్ దీవుల వాసులుగా; 9.5% మంది ఏ జాతికి చెందినవారైనా సరే హిస్పానిక్, లాటినోలుగా; 1.6% మంది నల్లజాతీయులు లేదా ఆఫ్రికన్ అమెరికన్లుగా; 1.8% మంది ఏదో ఒక ఇతర జాతికి చెందినవారిగా; 0.3% మంది స్థానిక అమెరికన్లు, అలస్కా స్థానికులుగా తమను తాము గుర్తించుకున్నారు.

**హవాయి – జాతి, వర్గపరమైన కూర్పుగమనిక: US జనాభా లెక్కల విభాగం హిస్పానిక్/లాటినోలను ఒక జాతి వర్గంగా పరిగణిస్తుంది. ఈ పట్టిక జాతి వర్గాల నుండి లాటినోలను మినహాయించి, వారిని ఒక ప్రత్యేక వర్గానికి కేటాయిస్తుంది. హిస్పానిక్‌లు/లాటినోలు ఏ జాతికైనా చెందినవారై ఉండవచ్చు.*
| జాతి / జాతిపరమైన గుర్తింపు ( *హిస్పానికు-యేతరులు*) | జనాభా 2000
 | జనాభా 2010
 | జనాభా 2020
 | % 2000
 | % 2010
 | % 2020
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| శ్వేతజాతీయులు మాత్రమే
 | 277,091
 | 309,343
 | 314,365
 | 22.87%
 | 22.74%
 | 21.60%
 |
| నల్లజాతీయులు లేదా ఆఫ్రికన్ అమెరికన్లు మాత్రమే
 | 20,829
 | 19,904
 | 21,877
 | 1.72%
 | 1.46%
 | 1.50%
 |
| స్థానిక అమెరికన్లు లేదా అలాస్కా స్థానికులు మాత్రమే
 | 2,539
 | 2,823
 | 2,321
 | 0.21%
 | 0.21%
 | 0.16%
 |
| ఆసియన్లు మాత్రమే
 | 494,149
 | 513,294
 | 531,558
 | 40.79%
 | 37.73%
 | 36.53%
 |
| పసిఫిక్ ద్వీపవాసులు మాత్రమే
 | 108,441
 | 128,222
 | 149,054
 | 8.95%
 | 9.43%
 | 10.24%
 |
| ఇతర జాతి మాత్రమే
 | 2,089
 | 1,888
 | 5,283
 | 0.17%
 | 0.14%
 | 0.36%
 |
| మిశ్రమ జాతి లేదా బహుళ జాతి
 | 218,700
 | 263,985
 | 291,890
 | 18.05%
 | 19.41%
 | 20.06%
 |
| హిస్పానిక్ లేదా లాటినో (ఏ జాతి వారైనా)
 | 87,699
 | 120,842
 | 138,923
 | 7.24%
 | 8.88%
 | 9.55%
 |
| **మొత్తం** | **1,211,537** | **1,360,301** | **1,455,271** | **100.00%** | **100.00%** | **100.00%** |

హవాయి జనాభా జాతిపరమైన విభజన
| [hide]జాతి కూర్పు | 1970
 | 1980 | 1990 | 2000 | 2010 | 2020
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| శ్వేతజాతీయులు | 38.8%
 | 33.0% | 33.4% | 24.3% | 24.7% | 22.9%
 |
| ఆసియన్లు | 57.7%
 | 60.5% | 61.8% | 41.6% | 38.6% | 37.2%
 |
| స్థానిక హవాయియన్లు, ఇతర పసిఫిక్ ద్వీపవాసులు | 9.4% | 10.0% | 10.8%
 |
| నల్లజాతీయులు | 1.0%
 | 1.8% | 2.5% | 1.8% | 1.6% | 1.6%
 |
| స్థానిక అమెరికన్లు, అలస్కా స్థానికులు | 0.1%
 | 0.3% | 0.5% | 0.3% | 0.3% | 0.3%
 |
| ఇతర జాతులు | 2.4%
 | 4.4% | 1.9% | 1.2% | 1.2% | 1.8%
 |
| రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ జాతులు | –
 | – | – | 21.4% | 23.6% | 25.3%
 |

అమెరికాలోని ఏ ఇతర రాష్ట్రంతో పోల్చినా హవాయిలో ఆసియా అమెరికన్లు, బహుళ జాతి అమెరికన్ల శాతం అత్యధికంగానూ, శ్వేతజాతీయుల శాతం అత్యల్పంగానూ ఉంది. ఆసియా అమెరికన్లుగా తమను తాము గుర్తించుకునే ప్రజలు అతిపెద్ద జాతి సమూహంగా ఉన్న ఏకైక రాష్ట్రం ఇదే. 2012లో 1 సంవత్సరం కంటే తక్కువ వయస్సు ఉన్న నివాస జనాభాలో 14.5% మంది హిస్పానికు-యేతర శ్వేతజాతీయులు ఉన్నారు. హవాయిలోని ఆసియా జనాభాలో ప్రధానంగా 1,98,000 (14.6%) మంది ఫిలిప్పీను అమెరికన్లు, 185,000 (13.6%) మంది జపనీసు అమెరికన్లు, సుమారు 55,000 (4.0%) మంది చైనీసు అమెరికన్లు, 24,000 (1.8%) మంది కొరియను అమెరికన్లులు ఉన్నారు.

హవాయిలో 1,20,000 (8.8%) మందికి పైగా హిస్పానికు, లాటినో అమెరికన్లు నివసిస్తున్నారు. మెక్సికను అమెరికన్ల సంఖ్య 35,000 (2.6%) మించి ఉంది; ప్యూర్టో రికన్ల సంఖ్య 44,000 (3.2%) మించి ఉంది. బహుళ జాతి అమెరికన్లు హవాయి జనాభాలో దాదాపు 25% ఉన్నారు. వీరి సంఖ్య 3,20,000 మందిని మించిపోయింది. మూడు జాతుల సమూహాన్ని (శ్వేతజాతీయులు, ఆసియన్లు, స్థానిక హవాయి/పసిఫికు ద్వీపవాసులు కలిగిన సమూహం) తన అతిపెద్ద బహుళ-జాతి సమూహంగా కలిగిన ఏకైక రాష్ట్రం హవాయి (ఇది మొత్తం బహుళ-జాతి జనాభాలో 22%గా ఉంది). హిస్పానికు-యేతర శ్వేతజాతీయుల జనాభా సుమారు 3,10,000గా ఉంది—ఇది మొత్తం జనాభాలో 20% కంటే కొంచెం ఎక్కువ. బహుళ-జాతి జనాభా సంఖ్య, హిస్పానికు-యేతర శ్వేతజాతీయుల జనాభా కంటే సుమారు 10,000 మంది ఎక్కువగా ఉంది. 1970లో హవాయి జనాభాలో 38.8% మంది శ్వేతజాతీయులు, 57.7% మంది ఆసియన్లు, పసిఫికు ద్వీపవాసులు ఉన్నారని జనగణన సంస్థ నివేదించింది.

80,000 మందికి పైగా స్థానిక హవాయియన్లు ఉన్నారు.—ఇది మొత్తం జనాభాలో 5.9%. పాక్షిక వంశపారంపర్యం కలిగిన వారిని కూడా కలుపుకుంటే హవాయి జనాభాలో సమోవా అమెరికన్లు 2.8%, టోంగా అమెరికన్లు 0.6% ఉన్నారు.

హవాయిలో ఐదు అతిపెద్ద యూరోపియను వంశపారంపర్యాలు: జర్మనీ (7.4%), ఐరిషు (5.2%), ఇంగ్లీషు (4.6%), పోర్చుగీసు (4.3%), ఇటాలియను (2.7%). ఈ రాష్ట్ర నివాసితులలో సుమారు 82.2% మంది అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలోనే జన్మించారు. విదేశాలలో జన్మించిన నివాసితులలో దాదాపు 75% మంది ఆసియా ఖండానికి చెందినవారు. హవాయి ఒక బహుళ-అల్పసంఖ్యాక రాష్ట్రం. 2014 నాటికి నాన్-హిస్పానికు శ్వేతజాతీయుల జనాభా ఆధిపత్యం లేని మూడు రాష్ట్రాలలో ఒకటిగా ఇది ఉంటుందని అంచనా వేయబడింది; మిగిలిన రెండు రాష్ట్రాలు కాలిఫోర్నియా, న్యూ మెక్సికో.

2020 U.S. జనాభా లెక్కల ప్రకారం జాతి, వర్గపరమైన ఆధిపత్యం ఆధారంగా హవాయిలోని కౌంటీలను సూచించే పటం

**హవాయి జనాభా** (2008)
| వంశ మూలాలు | శాతం | ప్రధాన వ్యాసం
 |
| --- | --- | --- |
| ఫిలిప్పీన్స్ వారు
 | 13.6%
 | *చూడండి హవాయిలో ఫిలిప్పీన్స్ వారు* |
| జపనీస్
 | 12.6%
 | *చూడండి హవాయిలో జపనీయులు* |
| పాలినిషియన్
 | 9.0%
 | *చూడండి స్థానిక హవాయివాసులు* |
| జర్మన్లు
 | 7.4%
 | *చూడండి జర్మన్ అమెరికన్లు* |
| ఐరిష్
 | 5.2%
 | *చూడండి ఐరిష్ అమెరికన్లు* |
| ఆంగ్లేయులు
 | 4.6%
 | *చూడండి ఆంగ్ల అమెరికన్లు* |
| పోర్చుగీసువారు
 | 4.3%
 | *చూడండి హవాయిలో పోర్చుగీసువారు* |
| చైనీస్
 | 4.1%
 | *చూడండి హవాయిలో చైనీయులు* |
| కొరియన్
 | 3.1%
 | *చూడండి కొరియన్ అమెరికన్లు* |
| మెక్సికన్
 | 2.9%
 | *చూడండి మెక్సికన్ అమెరికన్లు* |
| ప్యూర్టో రికన్
 | 2.8%
 | *చూడండి హవాయిలో ప్యూర్టో రికన్లు* |
| ఇటాలియన్
 | 2.7%
 | *చూడండి ఇటాలియన్ అమెరికన్లు* |
| ఆఫ్రికన్
 | 2.4%
 | *ఆఫ్రికన్ అమెరికన్ చూడండి* |
| ఫ్రెంచ్
 | 1.7%
 | *ఫ్రెంచ్ అమెరికన్ చూడండి* |
| సమోవాన్
 | 1.3%
 | *హవాయిలో సమోవాన్లు చూడండి* |
| స్కాటిష్
 | 1.2%
 | *స్కాటిష్ అమెరికన్ చూడండి* |

హవాయికి చేరుకున్న విదేశీయుల మూడవ బృందం చైనాకు చెందినది. పాశ్చాత్య వాణిజ్య నౌకలలో పనిచేసిన చైనీసు కార్మికులు 1789 నుండి హవాయిలో స్థిరపడటం ప్రారంభించారు. 1820లో క్రైస్తవ మతాన్ని బోధించడానికి హవాయి ప్రజలకు పాశ్చాత్య జీవన విధానాలను నేర్పించడానికి మొట్టమొదటి అమెరికను మిషనరీలు అక్కడికి చేరుకున్నారు.2015 నాటికి హవాయి జనాభాలో అత్యధిక భాగం ఆసియా మూలాలు కలిగినవారే—ముఖ్యంగా ఫిలిప్పీన్సు, జపాన్, చైనాకు చెందినవారు. వీరిలో చాలామంది 19వ శతాబ్దం మధ్య నుండి చివరి దశలో చెరకు తోటలలో పనిచేయడానికి తీసుకురాబడిన వలసదారుల వారసులు. మొట్టమొదటి 153 మంది జపాన్ వలసదారులు 1868 జూన్ 19న హవాయికి చేరుకున్నారు. అప్పటి జపాను ప్రభుత్వం వీరి రాకను ఆమోదించలేదు; ఎందుకంటే వీరికి సంబంధించిన ఒప్పందం ఒక దళారికి, తోకుగావా షోగునేట్‌కు మధ్య కుదిరింది—అయితే అప్పటికే జపాన్‌లో మెయిజీ పునరుద్ధరణ ద్వారా ఆ పాత పాలన స్థానంలో కొత్త పాలన వచ్చింది. 1881లో జపాన్‌ను సందర్శించినప్పుడు కలకౌవా చక్రవర్తి మీజీకి చేసిన విజ్ఞప్తి ఫలితంగా అప్పటి జపాన్ ప్రభుత్వం ఆమోదించిన మొట్టమొదటి వలసదారులు 1885 ఫిబ్రవరి 9న చేరుకున్నారు.

1899 నాటికి దాదాపు 13,000 మంది పోర్చుగీసు వలసదారులు చేరుకున్నారు; వారు చెరకు తోటలలో కూడా పనిచేశారు. 1901 నాటికి 5,000 మందికి పైగా ప్యూర్టో రికన్లు హవాయిలో నివసిస్తున్నారు.

### భాషలు

అనేకమంది పోర్చుగీస్ వలసదారులు అజోర్స్ లేదా మదీరా ప్రాంతాలకు చెందినవారు. వారు తమతోపాటు కాథలిక మతం, పోర్చుగీస్ భాష, వంటకాలను తీసుకువచ్చారు.
హవాయి రాష్ట్రం 1978 నాటి రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికలు 15, సెక్షను 4లో ఇంగ్లీషు హవాయియన్ భాషలు హవాయి అధికారిక భాషలుగా పేర్కొనబడ్డాయి. అయితే హవాయియను భాష వినియోగం పరిమితంగానే ఉంది; ఎందుకంటే "ప్రజా కార్యకలాపాలు, లావాదేవీల కోసం హవాయియను భాష వినియోగం, కేవలం చట్టం నిర్దేశించిన మేరకు మాత్రమే తప్పనిసరి అవుతుంది" అని రాజ్యాంగం స్పష్టంగా పేర్కొంది. స్థానికంగా "పిడ్జిను" అని పిలువబడేది అనేక మంది స్థానిక నివాసితులకు మాతృభాషగానూ, మరికొందరికి ద్వితీయ భాషగానూ ఉంది.

2000 జనాభా లెక్కల ప్రకారం హవాయి నివాసితులలో 5 ఏళ్లు, అంతకంటే ఎక్కువ వయస్సు ఉన్నవారిలో 73.4% మంది తమ ఇళ్లలో కేవలం ఆంగ్లం మాత్రమే మాట్లాడేవారు. 2008 అమెరికను కమ్యూనిటీ సర్వే ప్రకారం హవాయి నివాసితులలో 5 ఏళ్లు పైబడిన వారిలో 74.6% మంది తమ ఇళ్లలో కేవలం ఆంగ్లం మాత్రమే మాట్లాడేవారు. వారి ఇళ్లలో రాష్ట్ర నివాసితులలో 21.0% మంది అదనంగా ఒక ఆసియా భాషను, 2.6% మంది స్పానిషు‌ను, 1.6% మంది ఇతర ఇండో-యూరోపియను భాషలను, 0.2% మంది వేరే ఇతర భాషను మాట్లాడతారు.

ఇంగ్లీషు తర్వాత ఈ రాష్ట్రంలో ఎక్కువగా మాట్లాడే ఇతర భాషలు టగలాగు, ఇలోకానో, జపనీసు. 5.4% మంది నివాసితులు టగలాగు మాట్లాడతారు; ఇందులో ఫిలిప్పీన్సు జాతీయ, సహ-అధికార భాష అయిన టగలాగు ఆధారిత 'ఫిలిపినో' భాషను మాతృభాషగా కానివారు మాట్లాడటం కూడా కలిసి ఉంది. 5.0% మంది జపనీసు, 4.0% మంది ఇలోకానో మాట్లాడతారు; 1.2% మంది చైనీసు, 1.7% మంది హవాయియను మాట్లాడతారు; 1.7% మంది స్పానిషు, 1.6% మంది కొరియను, 1.0% మంది సమోవాను మాట్లాడతారు.

#### హవాయియను

హవాయియను భాషను మాతృభాషగా కలిగిన వారు సుమారు 2,000 మంది ఉన్నారు. ఇది మొత్తం జనాభాలో దాదాపు 0.15 శాతానికి సమానం. యునైటెడు స్టేట్సు జనాభా లెక్కల ప్రకారం 2006–2008 మధ్య కాలంలో హవాయిలో ఈ భాషను మాట్లాడేవారి మొత్తం సంఖ్య 24,000 కంటే ఎక్కువగా ఉంది. హవాయియను అనేది ఆస్ట్రోనేషియన్ భాషా కుటుంబానికి చెందిన ఒక పాలినేషియను భాష. ఇది మార్కేసను, తాహితియను, మావోరీ, రాపా నుయి ( ఈస్టరు దీవి భాష) వంటి ఇతర పాలినిషియను భాషలకు దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంది; అలాగే సమోవాను, టొంగాను భాషలతో కొంత తక్కువ సంబంధం కలిగి ఉంది.

షూట్జు అభిప్రాయం ప్రకారం సుమారు సా.శ. 300లో మార్కేసను ప్రజలు ఈ ద్వీపసమూహంలో వలస స్థావరాలను ఏర్పాటు చేసుకున్నారు. ఆ తర్వాత సొసైటీ దీవులు, సమోవా, టోంగా నుండి వచ్చిన నావికుల తరంగాలు వీరిని అనుసరించాయి. ఈ పాలినేషియన్లు ఆ ద్వీపాలలోనే స్థిరపడ్డారు; కాలక్రమేణా వారు హవాయి ప్రజలుగా పరిణమించారు. వారి భాషలు హవాయి భాషగా రూపుదిద్దుకున్నాయి. కిమురా విల్సను ఇలా పేర్కొన్నారు: "భాషావేత్తలందరూ హవాయి భాషకు తూర్పు పాలినేషియను భాషతో సన్నిహిత సంబంధం ఉందని అంగీకరిస్తున్నారు; ముఖ్యంగా దక్షిణ మార్క్వెసాసు‌తో దీనికి బలమైన అనుబంధం ఉంది. అలాగే తాహితీతో ద్వితీయ స్థాయి అనుబంధం ఉంది—ఈ సంబంధాలను హవాయి, సొసైటీ దీవుల మధ్య జరిగిన సముద్ర ప్రయాణాల ద్వారా దీనిని వివరించవచ్చు".

కెప్టెను జేమ్సు కుక్ రాకకు ముందు హవాయి భాషకు లిఖిత రూపం లేదు. ఈ లిఖిత రూపాన్ని ప్రధానంగా 1820, 1826 మధ్య అమెరికను ప్రొటెస్టెంటు మిషనరీలు అభివృద్ధి చేశారు; వీరు హవాయి భాషలోని ధ్వనులు లాటిను వర్ణమాల నుండి అక్షరాలను కేటాయించారు. 20వ శతాబ్దం చివరిలో హవాయి భాష పట్ల ఆసక్తి గణనీయంగా పెరిగింది. హవాయి అఫైర్సు కార్యాలయం సహాయంతో అన్ని పాఠ్యాంశాలను హవాయి భాషలోనే బోధించే ప్రత్యేక ఇమ్మర్షన్ పాఠశాలలు స్థాపించబడ్డాయి. హవాయి విశ్వవిద్యాలయం హవాయి భాషలో ఒక స్నాతకోత్తర అధ్యయన కార్యక్రమాన్ని రూపొందించింది. కొత్తగా చేపట్టే పౌర అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులలో హవాయి స్థల, వీధి పేర్లకే ప్రాధాన్యతనిచ్చేలా మున్సిపలు నిబంధనలు సవరించబడ్డాయి.

హవాయి భాష దీర్ఘ, హ్రస్వ అచ్చు ధ్వనుల మధ్య వ్యత్యాసాన్ని గుర్తిస్తుంది. ఆధునిక వాడుకలో అచ్చు దీర్ఘత్వాన్ని ఒక మక్రాను (*కహాకొ*) గుర్తుతో సూచిస్తారు. 1834 నుండి 1948 మధ్య ప్రచురితమైన హవాయి భాషా వార్తాపత్రికలు (*న్యూపియా*), హవాయి భాష సంప్రదాయ మాతృభాషీయులు సాధారణంగా తమ సొంత రచనలలో ఈ గుర్తులను విస్మరిస్తారు. ʻఒకినా', 'కహకొ' గుర్తులు హవాయి పదాల సరైన ఉచ్చారణను కచ్చితంగా పలికేలా రూపొందించబడ్డాయి. హవాయి భాష గ్లాటలు స్టాపు (*ఒకినా*)ను ఒక హల్లుగా ఉపయోగిస్తుంది. దీనిని అపోస్ట్రఫీని లేదా ఎడమవైపుకు వాలి ఉండే (ప్రారంభ) ఏక ఉల్లేఖన చిహ్నాన్ని పోలిన ఒక గుర్తుగా రాస్తారు.

హవాయి భాష కోసం ఉపయోగించే కీబోర్డ్ అమరిక.

#### హవాయియను పిడ్జిను

హోనోలులులో, 1850ల నాటి మిశ్రమ హవాయియన్/యూరోపియన్-అమెరికన్ కుటుంబం
హవాయియను పిడ్జిను అధికారికంగా హవాయియను క్రోయలు ఇంగ్లీషు గా పిలువబడే ఒక క్రియలు భాష. ఇది 19వ శతాబ్దంలో హవాయిలో చెరకు తోటలలో పనిచేస్తున్న వివిధ సమూహాల మధ్య సంభాషణ మాధ్యమంగా ఉద్భవించింది. దీని పదజాలం ప్రధానంగా ఆంగ్లం నుండి ఉద్భవించింది; దీనికి హవాయియన్, చైనీస్, జపనీస్, పోర్చుగీస్, ఇలోకానో, టగాలాగ్ భాషల నుండి కూడా గణనీయమైన పదాలు చేరాయి.

హవాయియను పిడ్జిను అభివృద్ధి పిడ్జిన్ హవాయియన్తో ప్రారంభమైంది. ఇది 1790లలో స్థానిక హవాయియన్లు విదేశీయుల మధ్య తొలి పరిచయాలు ఏర్పడిన సమయంలో రూపుదిద్దుకున్న ఒక ప్రాచీన పిడ్జిను భాష. వివిధ దేశాల నుండి తోటల కార్మికులు రావడం ప్రారంభమయ్యాక కార్మికులు, పర్యవేక్షకుల మధ్య సంభాషణను సులభతరం చేయడానికి ఆంగ్లం ఆధారంగా ఒక కొత్త పిడ్జిను భాష పరిణామం చెందింది.

20వ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి ఈ తోటల కార్మికుల పిల్లలు **హవాయియను పిడ్జిను**ను తమ మొదటి భాషగా నేర్చుకోవడం ప్రారంభించారు; దీని ఫలితంగా ఈ భాష ఒక పూర్తిస్థాయి 'క్రియలు' భాషగా రూపాంతరం చెందింది. ఈ పరివర్తన హెచ్‌సిఇ ఒక పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన క్రియోలు భాషగా ఆవిర్భవించడాన్ని సూచించింది.

హెచ్‌సిఇ (హవాయియను క్రియోలు ఇంగ్లీషు)లో హవాయియను పదాలు ముఖ్యంగా ప్రదేశాల పేర్లలోనూ, స్థానిక వృక్షజాలం, జంతుజాలానికి సంబంధించిన పదాలలోనూ అంతర్భాగంగా ఉంటాయి. ఉదాహరణకు ట్యూనా చేపను సూచించే హవాయియను పదం "అహి" హెచ్‌సిఇలో సాధారణంగా వాడుకలో ఉంటుంది. అంతేకాకుండా కొన్ని ఆంగ్ల పదాలు రూపాంతరం చెందిన అర్థాలను సంతరించుకున్నాయి; కుటుంబ సంబంధం ఉన్నా లేకపోయినా గౌరవనీయులైన ఏ పెద్దవారినైనా సంబోధించడానికి "ఆంటీ", "అంకుల్" అనే పదాలను ఉపయోగిస్తారు.

హెచ్‌సిఇ (హవాయియను క్రియోలు ఇంగ్లీషు) నుండి కొన్ని పదబంధాలు ఇతర వర్గాలలోకి కూడా విస్తరించాయి. ముఖ్యంగా సర్ఫింగు సంస్కృతి ద్వారా ఇవి ప్రాచుర్యం పొందాయి. "బ్రాహు" (సోదరుడు), "డా కినె" (వివిధ సందర్భాలలో వాడగలిగే ఒక సాధారణ పదం) వంటి పదాలు హవాయికి ఆవల కూడా గుర్తింపు పొందాయి.

2015లో యు.ఎస్. జనగణన సంస్థ హవాయియను పిడ్జిను‌ను హవాయిలో ఒక అధికారిక భాషగా గుర్తించింది; నివాసితుల మధ్య ఈ భాషకు ఉన్న విస్తృత వినియోగాన్ని ఈ గుర్తింపు ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ గుర్తింపు ఉన్నప్పటికీ విద్యలో దీని పాత్ర, అభ్యాసం మీద దీని ప్రభావం గురించి చర్చలు కొనసాగుతూనే ఉన్నాయి. స్టాండర్డు ఇంగ్లీషు.

#### హవాయి సంజ్ఞా భాష

హవాయి భాష ఆధారంగా వినికిడి లోపం ఉన్నవారి కోసం రూపొందించబడిన హవాయి సంజ్ఞా భాష (హెచ్‌ఎస్‌ఎల్), 1800ల ప్రారంభం నుండే ఈ ద్వీపాలలో వాడుకలో ఉంది. పాఠశాల విద్య, ఇతర వివిధ రంగాల ద్వారా అమెరికను సంజ్ఞా భాష (ఎఎస్‌ఎల్) హవాయి సంజ్ఞా భాష స్థానాన్ని ఆక్రమించడం వలన దీని వినియోగం క్రమంగా తగ్గిపోతోంది.

### మతం

హోనోలులులోని మకికి క్రైస్తవ చర్చి యొక్క నిర్మాణ శైలి, జపనీస్ నిర్మాణ శైలి నుండి ఎక్కువగా ప్రేరణ పొందింది.

పబ్లిక్ రిలేషన్ రీసెర్చి సంస్థ వారి 2022 నాటి  *అమెరికను విలువల సర్వే* ప్రకారం, మతపరమైన స్వీయ-గుర్తింపు

  ప్రొటెస్టియనిజం (42%)  కాథలిక్కిజం (13%)  మొర్మోనిజం (1%)  ఏ మతానికి చెందనివారు (37%)  బుద్ధిజం (4%)  ఇతరాలు (3%)

హవాయిలో మతం (2014)

  ప్రొటెస్టంటిజం (38%)  క్యాథలిసిజం (20%)  మొర్మోనిజం (3%)  యెహోవా సాక్షులు (1%)  ఇతర క్రైస్తవ మతాలు (1%)  ఏ మతమూ లేదు (26%)  బౌద్ధమతం (8%)  ఇతర మతాలు (2%)  తెలియదు (1%)

అమెరికాలోని అత్యంత మత వైవిధ్యం కలిగిన రాష్ట్రాలలో హవాయి ఒకటి; ఇక్కడి ప్రతి పది మంది నివాసితులలో ఒకరు క్రైస్తవేతర మతాన్ని ఆచరిస్తారు. జనాభాలో సుమారు పావు వంతు నుండి సగం మంది తాము ఏ మతానికి చెందనివారిగా లేదా మత రహిత వ్యక్తులుగా గుర్తించుకుంటారు; దీనితో హవాయి అత్యంత లౌకిక రాష్ట్రాలలో ఒకటిగా కూడా నిలుస్తుంది.

క్రైస్తవం ఇక్కడ మెజారిటీ మతంగా కొనసాగుతోంది; దీనిలో ప్రధానంగా వివిధ ప్రొటెస్టెంట్ వర్గాలు, కాథలిక్ శాఖలు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తాయి. రెండవ అతిపెద్ద మతం బౌద్ధం; అమెరికాలోని మరే ఇతర రాష్ట్రంతో పోల్చినా, హవాయి జనాభాలో బౌద్ధుల నిష్పత్తి ఇక్కడే అత్యధికంగా ఉంది. ఈ మతం ప్రధానంగా జపనీసు సమాజంలో కేంద్రీకృతమై ఉంది. స్థానిక హవాయి ప్రజలు నేటికీ తమ సంప్రదాయ మత, ఆధ్యాత్మిక ఆచరణలను కొనసాగిస్తున్నారు; తరచుగా వారు క్రైస్తవ విశ్వాసాలతో పాటు తమ సంప్రదాయ నమ్మకాలను కూడా ఏకకాలంలో పాటిస్తుంటారు.

హొనలులులో ఉన్న 'కేథడ్రల్ చర్చ్ ఆఫ్ సెయింట్ ఆండ్రూ' ఒకప్పుడు 'హవాయియను రిఫార్మ్డు కాథలికు చర్చ్'కు అధికారిక కేంద్రంగా (పీఠంగా) ఉండేది. ఈ చర్చి, ఆంగ్లికను కమ్యూనియనులో ఒక విభాగంగా ఉంటూ హవాయి రాజ్యానికి అధికారిక మత సంస్థగా ( స్టేటు చర్చి) వ్యవహరించింది. 1890లలో హవాయి రాజ్యం పతనమైన తర్వాత ఈ చర్చి 'ఎపిస్కోపలు చర్చి'లో విలీనమైంది; తదనంతరం ఇది 'ఎపిస్కోపలు డయోసెసు ఆఫ్ హవాయి'కి ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది. శాంతి మాత కేథడ్రలు బాసిలికా, శిశు యేసు సెయింట్ థెరిసా సహ-కేథెడ్రల్ అనేవి హొనలులు డియోసెసు ప్రధాన పీఠాలుగా వ్యవహరిస్తాయి. ఈస్టర్ను ఆర్థోడాక్సు సమాజం పసిఫికు సెయింట్సు కాన్స్టాంటైను, హెలెను గ్రీక్ ఆర్థోడాక్సు కేథడ్రలు చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉంది.

సభ్యత్వ సంఖ్య పరంగా అతిపెద్ద మత విభాగాలు వరుసగా: 2010లో 2,49,619 మంది అనుచరులతో కాథలికు చర్చి; యేసు క్రీస్తు చర్చ్ ఆఫ్ లేటర్-డే సెయింట్సు 2009లో 68,128 మంది అనుచరులతో; యునైటెడు చర్చి ఆఫ్ క్రైస్టు, 115 సంఘాలు, 20,000 మంది సభ్యులతో; సదరను బాప్టిస్టు కన్వెన్షను 108 సంఘాలు, 18,000 మంది సభ్యులను కలిగి ఉంది. ఏ వర్గానికీ చెందని చర్చిలు అన్నీ కలిపి 128 సంఘాలు, 32,000 మంది సభ్యులను కలిగి ఉన్నాయి.

మత సంస్థలు అందించిన గణాంకాల ప్రకారం 2000వ సంవత్సరంలో హవాయిలో మతపరమైన జనాభా విభజన ఈ క్రింది విధంగా ఉంది:

* క్రైస్తవం: 351,000 (29%)
* బౌద్ధం: 110,000 (9%)
* యూదు మతం: 10,000 (1%)
* ఇతరులు: 100,000 (10%)
* ఏ వర్గానికీ చెందనివారు: 650,000 (51%)

అయితే ప్యూ నిర్వహించిన ఒక సర్వే ప్రకారం మతపరమైన కూర్పు ఈ విధంగా ఉంది:

హవాయిలో మతపరమైన అనుబంధం (2014)
| అనుబంధం
 | హవాయి జనాభాలో %
 |
| --- | --- |
| క్రైస్తవులు
 | 63
 | 63 |
| ప్రొటెస్టెంట్లు
 | 38
 | 38 |
| ఎవాంజెలికల్ ప్రొటెస్టెంట్లు
 | 25
 | 25 |
| మెయిన్‌లైన్ ప్రొటెస్టెంట్లు
 | 11
 | 11 |
| నల్లజాతీయుల చర్చి
 | 2
 | 2 |
| కాథలిక్కులు
 | 20
 | 20 |
| మోర్మను
 | 3
 | 3 |
| యెహోవా సాక్షులు
 | 1
 | 1 |
| తూర్పు ఆర్థడాక్సు
 | 0.5
 | 0.5 |
| ఇతర క్రైస్తవులు
 | 1
 | 1 |
| ఏ మతానికీ చెందనివారు
 | 26
 | 26 |
| ప్రత్యేకంగా ఏదీ కాదు
 | 20
 | 20 |
| అజ్ఞేయవాది
 | 5
 | 5 |
| నాస్తికుడు
 | 2
 | 2 |
| క్రైస్తవేతర మతాలు
 | 10
 | 10 |
| యూదు మతం
 | 0.5
 | 0.5 |
| ముస్లిం
 | 0.5
 | 0.5 |
| బౌద్ధుడు
 | 8
 | 8 |
| హిందువు
 | 0.5
 | 0.5 |
| ఇతర క్రైస్తవేతర మతాలు
 | 0.5
 | 0.5 |
| తెలియదు
 | 1
 | 1 |
| **మొత్తం** | 100
 | 100 |

### జనన గణాంకాలు

*గమనిక: ఈ పట్టికలోని జనన సంఖ్యల మొత్తం సరిపోలదు; ఎందుకంటే హిస్పానికు ప్రజలను ( వారి జాతి), వర్గం (race) — ఈ రెండు విధాలుగానూ లెక్కించడం వల్ల, మొత్తం సంఖ్య వాస్తవం కంటే ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది.*

తల్లి నిర్దిష్ట వర్గం/జాతి ఆధారంగా నమోదైన సజీవ జననాలు
| వర్గం
 | 2013
 | 2014
 | 2015
 | 2016
 | 2017
 | 2018
 | 2019
 | 2020
 | 2021
 | 2022
 | 2023
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| ఆసియన్లు
 | 12,203 (64.3%)
 | 11,535 (62.2%)
 | 11,443 (62.1%)
 | 4,616 (25.6%)
 | 4,653 (26.6%)
 | 4,366 (25.7%)
 | 4,330 (25.8%)
 | 3,940 (25.0%)
 | 3,851 (24.6%)
 | 3,854 (24.8%)
 | 3,524 (23.8%)
 |
| శ్వేతజాతీయులు
 | 4,940 (26.0%)
 | 4,881 (26.3%)
 | 4,803 (26.1%)
 | 3,649 (20.2%)
 | 3,407 (19.4%)
 | 3,288 (19.4%)
 | 3,223 (19.2%)
 | 3,060 (19.4%)
 | 3,018 (19.3%)
 | 2,896 (18.6%)
 | 2,806 (18.9%)
 |
| పసిఫిక్ ద్వీపవాసులు
 | ...
 | ...
 | ...
 | 1,747 (9.7%)
 | 1,684 (9.6%)
 | 1,706 (10.1%)
 | 1,695 (10.1%)
 | 1,577 (10.0%)
 | 1,371 (8.8%)
 | 1,486 (9.6%)
 | 1,396 (9.4%)
 |
| నల్లజాతీయులు
 | 671 (3.5%)
 | 617 (3.3%)
 | 620 (3.3%)
 | 463 (2.6%)
 | 406 (2.3%)
 | 424 (2.5%)
 | 429 (2.6%)
 | 383 (2.4%)
 | 342 (2.2%)
 | 326 (2.1%)
 | 313 (2.1%)
 |
| అమెరికన్ ఇండియన్లు
 | 68 (0.3%)
 | 30 (0.2%)
 | 35 (0.2%)
 | 28 (0.1%)
 | 39 (0.2%)
 | 33 (0.2%)
 | 27 (0.2%)
 | 25 (0.1%)
 | 23 (0.1%)
 | 30 (0.2%)
 | 31 (0.2%)
 |
| హిస్పానిక్ (ఏ జాతివారైనా)
 | *3,003* (15.8%)
 | *2,764* (14.9%)
 | *2,775* (15.1%)
 | *2,766* (15.3%)
 | *2,672* (15.3%)
 | *2,580* (15.2%)
 | *2,589* (15.4%)
 | *2,623* (16.6%)
 | *2,661* (17.0%)
 | *2,701* (17.4%)
 | *2,610* (17.6%)
 |
| **మొత్తం** | **18,987** (100%)
 | **18,550** (100%)
 | **18,420** (100%)
 | **18,059** (100%)
 | **17,517** (100%)
 | **16,972** (100%)
 | **16,797** (100%)
 | **15,785** (100%)
 | **15,620** (100%)
 | **15,535** (100%)
 | **14,808** (100%)
 |

హవాయి జనాభా పిరమిడు
1) 2016 వరకు ఆసియా మూలాలు కలిగిన జననాల గణాంకాలలో పసిఫికు ద్వీపవాసుల సమూహానికి చెందిన జననాలను కూడా చేర్చేవారు.
2) 2016 నుండి శ్వేతజాతీయులైన హిస్పానిక్ మూలాలు కలిగిన జననాల గణాంకాలను ప్రత్యేకంగా సేకరించడం లేదు; బదులుగా వాటిని ఒకే 'హిస్పానికు' సమూహంలో చేర్చుతున్నారు. హిస్పానికు మూలాలు కలిగిన వ్యక్తులు ఏ జాతికి చెందినవారైనా కావచ్చు.
### జీవించి ఉండే శాతం

2019లో హవాయిలో నిర్దిష్ట వయస్సుల వరకు జీవించి ఉండే శాతం. ఈ రాష్ట్రంలో ఆయుర్దాయం అమెరికాలోనే అత్యధికంగా ఉన్న వాటిలో ఒకటి: COVID-19 మహమ్మారికి ముందు ఇది 81.60 సంవత్సరాలుగా ఉండేది.

```
జీవించి ఉండే శాతం అనేది జనాభాలో ఒక నిర్దిష్ట వయస్సు వరకు జీవించి ఉండే వారి శాతాన్ని సూచిస్తుంది; ఒకవేళ ఏదైనా ఒక నిర్దిష్ట సంవత్సరంలో వారి జీవన పరిస్థితులు ఎలా ఉన్నాయో అవే పరిస్థితులు వారి జీవితకాలం అంతా కొనసాగుతాయని భావించి ఈ అంచనా వేస్తారు. ఈ గణాంకాలు 2019 నాటివి.

```

| వయస్సు
 | బతికి ఉన్నవారి శాతం
 | F Δ M | F / M |
| --- | --- | --- | --- |
| పురుషులు
 | స్త్రీలు
 |
| 1 | 99.5 | 99.5 | 0.1 | 1.00
 |
| 5 | 99.3 | 99.5 | 0.1 | 1.00
 |
| 10 | 99.3 | 99.4 | 0.1 | 1.00
 |
| 15 | 99.1 | 99.3 | 0.2 | 1.00
 |
| 20 | 98.8 | 99.2 | 0.4 | 1.00
 |
| 25 | 98.5 | 99.0 | 0.5 | 1.00
 |
| 30 | 98.0 | 98.8 | 0.8 | 1.01
 |
| 35 | 97.2 | 98.5 | 1.3 | 1.01
 |
| 40 | 96.1 | 98.1 | 2.0 | 1.02
 |
| 45 | 94.9 | 97.4 | 2.6 | 1.03
 |
| 50 | 93.1 | 96.4 | 3.3 | 1.04
 |
| 55 | 90.6 | 94.8 | 4.2 | 1.05
 |
| 60 | 87.1 | 92.7 | 5.7 | 1.07
 |
| 65 | 82.0 | 89.9 | 8.0 | 1.10
 |
| 70 | 76.2 | 86.2 | 10.0 | 1.13
 |
| 75 | 68.4 | 81.1 | 12.7 | 1.19
 |
| 80 | 58.1 | 73.6 | 15.5 | 1.27
 |
| 85 | 44.5 | 61.8 | 17.3 | 1.39
 |
| 90 | 27.5 | 44.4 | 16.9 | 1.61
 |
| 95 | 11.5 | 23.5 | 12.1 | 2.05
 |
| 100 | 2.576 | 7.425 | 4.849 | 2.88
 |
| 105 | 0.253 | 1.090 | 0.837 | 4.31
 |
| 110 | 0.010 | 0.063 | 0.053 | 6.30
 |

దత్తాంశ మూలం: US మరణాల దత్తాంశ నిధి.

### ఎల్‌జిబిటి వ్యక్తులు

హవాయిలో ఎల్‌జిబిటి+ గుర్తింపులకు సంబంధించిన సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది. మధ్యలో ఉన్నవారు" అని అర్థం అనేవారు వలస పాలనకు పూర్వం నుంచే ఉన్న ఒక (మూడవ లింగం); వీరు సాంప్రదాయ ఆధ్యాత్మిక, సామాజిక పాత్రలను పోషించేవారు. అలాగే వైద్యులుగా విస్తృతంగా గౌరవించబడేవారు. పురాతన హవాయి సమాజంలో *ఐకానే అని పిలువబడే స్వలింగ సంబంధాలు విస్తృతంగా సాధారణంగా ఉండేవి. పురుషుల విషయానికి వస్తే ఐకానే సంబంధాలు తరచుగా కౌమార దశలోనే ప్రారంభమై వారు భిన్నలింగ భాగస్వాములను కలిగి ఉన్నప్పటికీ వారి వయోజన జీవితమంతటికీ కొనసాగేవి. సాధారణంగా* ఐకానే *అనేది పురుషుల మధ్య స్వలింగ సంపర్కాన్ని సూచించినప్పటికీ కొన్ని కథనాలు స్త్రీల గురించి కూడా ప్రస్తావిస్తాయి; దీనిని బట్టి స్త్రీలు కూడా* ఐకానే *సంబంధాలలో పాలుపంచుకుని ఉండవచ్చని అర్థమవుతోంది. కెప్టెన్ కుక్ సిబ్బంది రాసిన ( దినచర్యల) ప్రకారం అనేకమంది* వంశపారంపర్య ప్రభువులు కూడా *ఐకానే* సంబంధాలను కలిగి ఉండేవారని అలాగే మహోన్నత కామేహమేహా — రాజ్యానికి స్థాపకుడు, మొదటి పాలకుడు — కూడా... హవాయికి చెందినవారు కూడా ఇందులో పాల్గొనేవారని తెలిసింది. కుక్ రెండవ లెఫ్టినెంటు, సహ-ఖగోళ శాస్త్రవేత్త అయిన జేమ్సు కింగు, "అధిపతులందరి వద్ద అవి ఉండేవి" అని పేర్కొన్నారు; అంతేకాక ఆ పాత్రను గొప్ప గౌరవంగా భావించిన ఒక అధిపతి, కింగు‌ను తమ వద్దే వదిలివెళ్లమని కుక్‌ను కోరిన విషయాన్ని కూడా ఆయన వివరించారు.

హవాయి మేధావి లిలికాలా కామేలేహివా గమనించినట్లుగా 'ఐకానే' అనే పదం పరస్పర నమ్మకాన్ని, ఐకమత్యాన్ని పెంపొందించడంలో ఒక ఆచరణాత్మక ప్రయోజనాన్ని నెరవేర్చేది; "ఒక పురుషుడితో మీరు శారీరక సంబంధం కలిగి ఉండకపోతే యుద్ధానికి వెళ్ళినప్పుడు ఆయన ఎలా నమ్మగలరు? ఆయన మీ ప్రేమికుడు కానప్పుడు ఏ పరిస్థితుల్లోనైనా మిమ్మల్ని రక్షించే యోధుడిగా ఆయన నిలుస్తాడో లేదో మీకు ఎలా తెలుస్తుంది?"

19వ శతాబ్దం చివరలో 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పాశ్చాత్య వలసవాద ప్రభావాలు తీవ్రమైనప్పుడు 'ఐకానే' అనే పదం దాని అసలైన లైంగిక అర్థం నుండి తొలగించబడి, ముద్రిత రూపాలలో కేవలం "స్నేహితుడు" అనే అర్థాన్ని మాత్రమే సూచించేది. అయినప్పటికీ హవాయి భాషా ప్రచురణలలో ఆ పదం అలంకారిక అర్థం ఎటువంటి కళంకం లేకుండా ఇప్పటికీ "స్నేహితుడు" లేదా "ప్రేమికుడు" అనే అర్థాలను సూచించగలదు.

2012లో జరిగిన ఒక గాలపు సర్వే ప్రకారం అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలోనే హవాయి రాష్ట్రం అత్యధిక సంఖ్యలో ఎల్‌జిబిటి QIA+ వర్గానికి చెందిన వయోజనులను కలిగి ఉన్నట్లు తేలింది; ఈ సంఖ్య 5.1 శాతంగా నమోదైంది. ఇది సుమారు 53,966 మంది వ్యక్తులకు సమానం. 2010లో స్వలింగ జంటల గృహాల సంఖ్య 3,239గా ఉంది. ఇది ఒక దశాబ్దం క్రితంతో పోలిస్తే 35.5% పెరుగుదలను సూచిస్తుంది. 2013లో స్వలింగ వివాహాలను చట్టబద్ధం చేసిన పదిహేనవ అమెరికా రాష్ట్రంగా హవాయి నిలిచింది; ఇది పర్యాటకాన్ని $217 మిలియన్ల మేర వృద్ధి చేసిందని నివేదించబడింది.

## ఆర్థిక వ్యవస్థ

విలీనం అనంతర కాలంలో, హవాయి ఆర్థిక వ్యవస్థ, జనాభా సంబంధిత మార్పులు ప్రధానంగా వ్యవసాయ రంగ వృద్ధి ద్వారా రూపుదిద్దుకున్నాయి.
రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం ముగిసినప్పటి నుండి, హవాయిని ఒక ఉష్ణమండల, వినోదభరితమైన స్వర్గధామంగా చిత్రీకరించే ఈ రకమైన చిత్రణలు, ఛాయాచిత్రాలు, హవాయిలో పర్యాటక రంగం వృద్ధిని ప్రోత్సహించాయి; ఇది కాలక్రమేణా ఈ ద్వీపాల సమూహంలోనే అతిపెద్ద పరిశ్రమగా అవతరించింది.
హవాయిలో మోహరించిన సైనిక సిబ్బంది, స్థావరాలు, యుద్ధ సామాగ్రిపై అమెరికా ఫెడరల్ ప్రభుత్వం చేసే వ్యయం (ప్రత్యక్షంగా గానీ లేదా సైనిక సిబ్బంది ఖర్చుల ద్వారా గానీ), పర్యాటక రంగం తర్వాత హవాయికి ఆదాయాన్ని సమకూర్చే రెండవ అతిపెద్ద వనరుగా నిలుస్తుంది.
హవాయి ఆర్థిక వ్యవస్థ చరిత్రను వరుసగా ఆధిపత్యం వహించిన వివిధ పరిశ్రమల ద్వారా మనం పరిశీలించవచ్చు: చందనం, తిమింగల వేట, చెరకు, అనాస పండు, సైనిక రంగం, పర్యాటకం, విద్య. 1840ల నాటికి అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలలో చక్కెర కోసం ఉన్న అధిక డిమాండు, ఆవిరి నౌకల ద్వారా సాధ్యమైన వేగవంతమైన రవాణా కారణంగా హవాయి ఆర్థిక వ్యవస్థలో ( చక్కెర తోటలు) బలమైన స్థానాన్ని సంపాదించుకున్నాయి. చెరకు తోటల నిర్వహణ అమెరికను మిషనరీ కుటుంబాల "బిగ్ ఫైవ్" గా పిలువబడే వ్యాపారవేత్తల చేతులలో కఠిన నియంత్రణలో ఉండేది; వీరే చక్కెర పరిశ్రమ లాభాల మీద ఏకఛత్రాధిపత్యాన్ని కలిగి ఉండేవారు.1898లో హవాయిని అమెరికాలో విలీనం చేసే అంశం పరిశీలనలో ఉన్న సమయానికి చెరకు ఉత్పత్తిదారులు అనాస వంటి ఉష్ణమండల పండ్ల సాగు వైపు మళ్లారు; ఈ అనాస పండే హవాయి తోటల ఆర్థిక వ్యవస్థకు ప్రధాన ఎగుమతి వస్తువుగా మారింది.1959లో రాష్ట్ర హోదా పొందినప్పటి నుండి పర్యాటక రంగమే అతిపెద్ద పరిశ్రమగా కొనసాగుతోంది; ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ కోసం చేసిన ప్రయత్నాలు ఉన్నప్పటికీ 1997లో ఇది రాష్ట్ర స్థూల ఉత్పత్తిలో 24.3% వాటాను అందించింది. 2003లో రాష్ట్ర స్థూల ఉత్పత్తి విలువ యుఎస్$47 బిలియన్లు; 2014లో హవాయి నివాసుల తలసరి ఆదాయం యుఎస్$54,516 ఉంది. హవాయి ఎగుమతులలో ఆహార పదార్థాలు, వస్త్రాలు ఉన్నాయి. యునైటెడ్ స్టేట్స్ పశ్చిమ తీరం వంటి లాభదాయక మార్కెట్లకు రవాణా దూరం ఎక్కువగా ఉండటం వలన హవాయి ఆర్థిక వ్యవస్థలో ఈ పరిశ్రమలు చిన్న పాత్రనే పోషిస్తాయి. రాష్ట్రం ఆహార ఎగుమతులలో కాఫీ, మకాడమియా గింజలు, పైనాపిలు, పశుసంపద, చెరకు, తేనె ఉన్నాయి.

బరువు పరంగా చూస్తే, తేనెటీగలు ఈ రాష్ట్రం అత్యంత విలువైన ఎగుమతి కావచ్చు. హవాయి వ్యవసాయ గణాంకాల సేవా సంస్థ ప్రకారం 2002లో వ్యవసాయ విక్రయాలు వైవిధ్యభరితమైన వ్యవసాయం నుండి యుఎస్ $370.9 మిలియన్లు, పైనాపిలు నుండి యుఎస్ $100.6 మిలియన్లు చెరకు నుండి యుఎస్ $ 64.3 మిలియన్లుగా నమోదయ్యాయి. హవాయి సాపేక్షంగా స్థిరమైన వాతావరణం విత్తన పరిశ్రమను ఆకర్షించింది; ప్రధాన భూభాగంలో సంవత్సరానికి ఒకటి లేదా రెండు పంట తరాలను మాత్రమే పరీక్షించగలిగే అవకాశం ఉండగా ఈ ద్వీపాలలో మాత్రం సంవత్సరానికి మూడు పంట తరాలను పరీక్షించే వెసులుబాటు వారికి లభిస్తుంది. 2012లో విత్తనాల ద్వారా యుఎస్$264 మిలియన్ల ఆదాయం సమకూరింది. ఇది 1,400 మంది కార్మికులకు ఉపాధి కల్పించింది.

2025 ఆగస్టు నాటికి రాష్ట్ర నిరుద్యోగ రేటు 2.7%గా ఉంది. రాష్ట్రాల ప్రస్తుత నిరుద్యోగ రేట్లు, చారిత్రక వివరాలు చారిత్రకంగా అత్యల్ప నిరుద్యోగ రేటు 2.0% 2017 డిసెంబరులో నమోదైంది. అలాగే అత్యధిక రేటు 22.0% 2020 ఏప్రిల్‌లో నమోదైంది. 2025లో హవాయిలోని వ్యాపారాలలో 99.3% చిన్న వ్యాపారాలే; ఇవి రాష్ట్ర శ్రామిక శక్తిలో 49.6% మందికి ఉపాధి కల్పించాయి.

2009లో అమెరికా సైన్యం హవాయిలో యుఎస్$12.2 బిలియన్లను వెచ్చించింది. ఇది ఆ సంవత్సరంలో ఆ రాష్ట్రంలో జరిగిన మొత్తం వ్యయంలో 18 శాతంగా ఉంది. 75,000 మంది యునైటెడు స్టేట్సు రక్షణ శాఖ సిబ్బంది హవాయిలో నివసిస్తున్నారు. ఫీనిక్సు మార్కెటింగు ఇంటర్నేషనలు సంస్థ 2013లో నిర్వహించిన ఒక అధ్యయనం ప్రకారం ఆ సమయంలో హవాయిలో తలసరి మిలియనీర్ల సంఖ్య యునైటెడు స్టేట్సు‌లోనే నాలుగవ అత్యధికంగా ఉంది; ఈ నిష్పత్తి 7.2%గా నమోదైంది.

### పన్ను విధానం

పన్ను వసూలు బాధ్యతను హవాయి పన్నుల శాఖ నిర్వహిస్తుంది ప్రభుత్వ ఆదాయంలో అధిక భాగం వ్యక్తిగత ఆదాయపు పన్నులు, ప్రధానంగా వ్యాపారాల మీద విధించే సాధారణ ఎక్సైజ్ పన్ను ద్వారా సమకూరుతుంది; రాష్ట్రవ్యాప్తంగా అమ్మకాల మీద, వ్యక్తిగత ఆస్తుల మీద లేదా స్టాకు బదిలీల మీద ఎటువంటి పన్ను లేదు. అదే సమయంలో ఇక్కడి ఆస్తి పన్ను రేటు దేశంలోనే అత్యల్పంగా ఉన్నవాటిలో ఒకటిగా ఉంది. పర్యాటక రంగం అత్యధిక స్థాయిలో ఉండటం వలన లక్షలాది మంది సందర్శకులు సాధారణ ఎక్సైజు పన్ను హోటలు గది పన్నుల ద్వారా ప్రభుత్వ ఆదాయాన్ని సమకూరుస్తారు.అయితే హవాయి నివాసితులు సాధారణంగా అమెరికాలోనే తలసరి ప్రాతిపదికన అత్యధిక రాష్ట్ర పన్నులు చెల్లించే వారిలో ఒకరిగా ఉన్నారు.

హవాయిలోని 'టాక్సు ఫౌండేషను' సంస్థ, రాష్ట్ర పన్ను భారాన్ని మితిమీరినదిగా పరిగణిస్తుంది. ఈ పన్ను భారం ధరల పెరుగుదలకు, వ్యాపారాలకు అనుకూలం కాని వాతావరణం ఉందనే భావన ఏర్పడటానికి దోహదపడుతుందని ఆ సంస్థ పేర్కొంది.లాభాపేక్ష లేని సంస్థ అయిన 'టాక్సు ఫౌండేషను', ఆదాయపు పన్ను భారం విషయంలో హవాయికి మూడవ స్థానాన్ని, మొత్తం పన్ను భారం విషయంలో రెండవ స్థానాన్ని కేటాయించింది; అయితే ఈ పన్నులలో గణనీయమైన వాటాను పర్యాటకులే భరిస్తున్నారని కూడా ఆ సంస్థ తన నివేదికలో పేర్కొంది. మాజీ రాష్ట్ర సెనేటరు శాం హవాయిలో పన్ను రేటు సాపేక్షంగా ఎక్కువగా ఉండటానికి గల కారణం ఏమిటంటే—ఇతర రాష్ట్రాలన్నింటిలోనూ సాధారణంగా కౌంటీ లేదా మున్సిపలు స్థాయిలో నిర్వహించబడే విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ, సామాజిక సేవల బాధ్యతలను ఆ రాష్ట్ర ప్రభుత్వమే వహిస్తుంది అని స్లోం పేర్కొన్నారు.

### జీవన వ్యయం

హవాయిలో ముఖ్యంగా హోనోలులులో జీవన వ్యయం, అమెరికాలోని చాలా ప్రధాన నగరాలతో పోలిస్తే ఎక్కువగా ఉంటుంది; అయినప్పటికీ ఇది న్యూయార్కు నగరంతో పోలిస్తే 6.7% తక్కువగానూ శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోతో పోలిస్తే 3.6% తక్కువగానూ ఉంటుంది. విమాన ప్రయాణాలకు పెరిగే ఖర్చులు, అదనపు షిప్పింగు రుసుములు, అమెరికా ప్రధాన భూభాగం వెలుపల ఉన్న వినియోగదారులకు లభించని ప్రచార ఆఫర్లలో పాల్గొనే అవకాశాల వంటి కొన్ని ఖర్చులను ఈ గణాంకాలు పరిగణనలోకి తీసుకోకపోవచ్చు. కొన్ని ఆన్‌లైను దుకాణాలు హవాయికి చేసే ఆర్డరుల మీద ఉచిత షిప్పింగు‌ను అందిస్తున్నప్పటికీ చాలా మంది వ్యాపారులు హవాయి, అలస్కా, ప్యూర్టో రికోం అమెరికాకు చెందిన మరికొన్ని ఇతర భూభాగాలను ఈ సేవ నుండి మినహాయిస్తుంటారు.

హవాయి విద్యుత్ ఉత్పత్తి రకాలు
మెట్రో ప్రాంతాల వారీగా విద్యుత్ ధరలు

```
హవాయియను ఎలక్ట్రికు ఇండస్ట్రీసు, అనే ఒక ప్రైవేటు సంస్థ, రాష్ట్ర జనాభాలో 95% మందికి విద్యుత్తు‌ను సరఫరా చేస్తుంది; ఈ విద్యుత్తు ప్రధానంగా శిలాజ ఇంధన విద్యుత్తు కేంద్రాల నుండి ఉత్పత్తి అవుతుంది. అక్టోబర్ 2014లో సగటు విద్యుత్తు ధరలు (36.41 ¢/kWh) జాతీయ సగటు (12.58 ¢/kWh) కంటే దాదాపు మూడు రెట్లు ఎక్కువగానూ రెండవ అత్యధిక ధరలు కలిగిన రాష్ట్రమైన కనెక్టికటు కంటే 80% అధికంగానూ ఉన్నాయి.

```

రాష్ట్రాల వారీగా గృహాల మధ్యస్థ ధరలు
2000 నాటి యు.ఎస్ జనాభా లెక్కల ప్రకారం హవాయిలో గృహాల మధ్యస్థ విలువ యు.ఎస్$2,72,700 ఉండగా, జాతీయ స్థాయి మధ్యస్థ గృహ విలువ యుఎస్ $1,19,600 నమోదైంది. యుఎస్$2,11,500. మధ్యస్థ గృహ విలువ కలిగిన కాలిఫోర్నియాతో సహా, అన్ని రాష్ట్రాల కంటే హవాయిలోనే గృహాల విలువలు అత్యధికంగా ఉన్నాయి. జాతీయ రియల్టర్ల సంఘం చేసిన పరిశోధన ప్రకారం 2010లో హవాయిలోని హోనోలులులో ఒకే కుటుంబం నివసించే గృహం మధ్యస్థ విక్రయ ధర యుఎస్$6,07,600 అలాగే యు.ఎస్. జాతీయ స్థాయి మధ్యస్థ విక్రయ ధర యుఎస్$1,73,200 నమోదైంది. 2010లో హవాయిలో ఏక కుటుంబ నివాస గృహాలు విక్రయ ధర, అమెరికాలోని ఏ ఇతర నగరంతో పోల్చినా అత్యధికంగా నమోదైంది; ఇది కాలిఫోర్నియాలోని సిలికాను వ్యాలీ ప్రాంతం ధర కంటే స్వల్పంగా ఎక్కువగా ఉంది (యుఎస్$6,02,000).

హవాయిలో జీవన వ్యయం అత్యధికంగా ఉండటానికి కారణం అమెరికా ప్రభుత్వ దేశీయ వాణిజ్య విధానంతో పాటు ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థకు సంబంధించిన అనేక పరస్పర సంబంధిత అంశాలు కలగలిసి పనిచేయడమే. కాలిఫోర్నియా, అరిజోనా, ఫ్లోరిడా వంటి, ఏడాది పొడవునా ఆహ్లాదకరమైన వాతావరణం కలిగిన ఇతర ప్రాంతాల మాదిరిగానే హవాయి నివాసితులు కూడా ఒక రకమైన సన్‌షైను టాక్సు భారాన్ని మోస్తున్నారని భావించవచ్చు. భౌగోళిక, ప్రపంచ విస్తరణకు సంబంధించిన సహజ కారకాలు ఈ పరిస్థితిని మరింత తీవ్రతరం చేస్తాయి; సరుకు రవాణా ఖర్చులు పెరగడం వల్ల వస్తువుల ధరలు అధికమవుతాయి—ఇది అనేక ద్వీప దేశాలు, భూభాగాలూ ఎదుర్కొంటున్న సమస్యే.

సముద్రం మీదుగా సరుకులను రవాణా చేయడానికి అయ్యే అధిక ఖర్చులు, జోన్స్ చట్టం నిబంధనల వల్ల మరింత పెరిగే అవకాశం ఉంది. ఈ చట్టం ప్రకారం అమెరికాలోని వివిధ ప్రాంతాల మధ్య—ముఖ్యంగా అమెరికా ప్రధాన భూభాగంలోని పశ్చిమ తీరం నుండి హవాయికి—సరుకులను రవాణా చేయడానికి కేవలం అమెరికా యాజమాన్యంలో ఉన్న అమెరికాలోనే నిర్మించిన, అమెరికా సిబ్బందితో నడిచే నౌకలను మాత్రమే ఉపయోగించాల్సి ఉంటుంది. జోన్స్ చట్ట నిబంధనలకు అనుగుణంగా ఉండే నౌకలను నిర్మించడం, నిర్వహించడం, విదేశీ నౌకలతో పోలిస్తే తరచుగా అధిక వ్యయంతో కూడుకున్న పని; ఇది పరోక్షంగా సరుకు రవాణా ఖర్చులను పెంచుతుంది. ఆసియా నుండి నేరుగా హవాయికి సరుకులను రవాణా చేయడం మీద జోన్సు చట్టం ప్రభావం చూపనప్పటికీ అటువంటి వాణిజ్య మార్గం ఆచరణలో అంతగా ప్రాచుర్యం పొంది లేదు. హవాయిలో ఆగేందుకు అయ్యే అదనపు ఖర్చులు (ఉదాహరణకు, పైలటు, నౌకాశ్రయ రుసుములు), హవాయి మార్కెటు పరిమాణం, సముద్రాల మీదుగా సాగే ప్రయాణాల కోసం హవాయిలో నిర్వహించలేనింత భారీ నౌకలను ఉపయోగించడం వలన కలిగే ఆర్థిక అంశాలు వంటి ప్రధానంగా ఇతర ఆర్థిక కారణాల ఫలితమే ఇది. అందువలన హవాయికి దిగుమతి అయ్యే వస్తువులలో అధిక భాగం అమెరికా పశ్చిమ తీరం నుండి బయలుదేరే జోన్స్ చట్టం నిబంధనలకు లోబడే నౌకల ద్వారానే చేరుతాయి; ఇది కొన్ని వినియోగ వస్తువుల ధరలు పెరగడానికి తద్వారా మొత్తం జీవన వ్యయం పెరగడానికి కూడా దోహదపడవచ్చు. జోన్సు చట్టం విధించిన వస్తువుల రవాణా ఖర్చును చివరికి హవాయి వినియోగదారులే భరించాల్సి వస్తుందని ఆ చట్ట విమర్శకులు వాదిస్తున్నారు.

## సంస్కృతి

హవాయి ఆదిమ సంస్కృతి పాలినేషియను మూలానికి చెందినది. దక్షిణ, మధ్య పసిఫికు మహాసముద్రంలో విస్తరించి ఉన్న భారీ పాలినేషియను త్రిభుజం అత్యంత ఉత్తర కొనను హవాయి సూచిస్తుంది. ఆధునిక హవాయి సమాజంలో సంప్రదాయ హవాయి సంస్కృతి కేవలం అవశేషాలుగా మిగిలి ఉన్నప్పటికీ ఈ ద్వీపాల అంతటా ఆచారాలు, సంప్రదాయాల పునఃప్రదర్శనలు జరుగుతూనే ఉన్నాయి. ఈ సాంస్కృతిక ప్రభావాలలో కొన్ని—ముఖ్యంగా *లు ‘ఔ*  *హులా* నృత్యాల ప్రజాదరణ (అవి ఇప్పుడు బాగా మార్పు చెందిన రూపంలో ఉన్నప్పటికీ) అలాగే 'షకా' సంజ్ఞ వంటి హావభావాలు—విస్తృత అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల మీద కూడా ప్రభావం చూపేంత బలంగా ఉన్నాయి.

### హవాయి పురాణశాస్త్రం

ఒక జర్మన్ మ్యూజియంలో భద్రపరచబడిన, ఒక హవాయి దైవం రాతి శిల్పం
హవాయి పురాణశాస్త్రం అనేది ప్రాచీన హవాయి ప్రజల ఇతిహాసాలు, చారిత్రక గాథలు, సూక్తుల సమాహారం. ఇది విస్తృతమైన పాలినిషియను పురాణశాస్త్రం ఒక శాఖగా పరిగణించబడుతుంది; ఇది సుమారు 1800వ సంవత్సరం నాటికి అనేక శతాబ్దాల పాటు ప్రత్యేకమైన స్వభావాన్ని సంతరించుకుంది. ఇది హవాయి మతంతో ముడిపడి ఉంది; ఈ మతం 19వ శతాబ్దంలో అధికారికంగా అణచివేయబడినప్పటికీ కొంతమంది ఆచరణకర్తల ద్వారా నేటికీ సజీవంగా నిలిచి ఉంది. ఇందులో ప్రముఖ వ్యక్తులు, పదాలలో అకుమా (పూర్వీకుల ఆత్మ లేదా కులదైవం), కానె (నాలుగు ప్రధాన హవాయి దైవాలలో అత్యున్నతుడు) వంటివి ఉన్నాయి.

### పాలినిషియను పురాణశాస్త్రం

యుద్ధ దైవం ఓరో కోసం రూపొందించిన ఒక పవిత్ర దైవ విగ్రహపు తొడుగు; ఇది ఎండిన కొబ్బరి పీచుతో అల్లి ( సెన్నిటు) తయారు చేయబడింది. చెక్కతో చెక్కబడిన పాలినిషియను దైవ ప్రతిమను (*టు'ఒ*) రక్షించడానికి ఉద్దేశించబడింది
పాలినిషియను పురాణశాస్త్రం అనేది పాలినిషియా ప్రజల మౌఖిక సంప్రదాయాల సమాహారం. పాలినిషియా అనేది పాలినిషియన్ త్రిభుజం పరిధిలోని మధ్య, దక్షిణ పసిఫికు మహాసముద్ర ద్వీప సమూహాల కూటమి, దీనితో పాటు పాలినిషియన్ అవుట్‌లయర్స్గా పిలువబడే చెల్లాచెదురైన సంస్కృతులు కూడా ఇందులో భాగంగా ఉన్నాయి. పాలినిషియన్లు మాట్లాడే భాషలు క్రీ.పూ. 1000 ప్రాంతంలో టోంగా, సమోవా చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో మాట్లాడబడిందని పునర్నిర్మించబడిన  *ప్రోటో-పాలినిషియన్ అనే భాష నుండి ఉద్భవించాయి.*

15వ శతాబ్దానికి ముందు పాలినిషియను ప్రజలు తూర్పు దిశగా కుక్ దీవులకు వలస వెళ్లారు; అక్కడి నుండి తహితి, మార్క్వెసాసు వంటి ఇతర ద్వీప సమూహాలకు విస్తరించారు. వారి వారసులు తర్వాతి కాలంలో తహితి, రాపా నుయి (ఈస్టరు ఐలాండు) దీవులను ఆ తర్వాత హవాయి దీవులను, న్యూజిలాండును కనుగొన్నారు.

పాలినిషియను భాషలు ఆస్ట్రోనేషియను భాషా కుటుంబంలో ఒక భాగం. వీటిలో చాలా భాషలు పదజాలం, వ్యాకరణం పరంగా ఒకదానికొకటి ఎంత దగ్గరగా ఉంటాయంటే వాటిని మాట్లాడేవారు పరస్పరం అర్థం చేసుకోగలుగుతారు. వివిధ సమూహాల మధ్య, ముఖ్యంగా సామాజిక వ్యవస్థ, పిల్లల పెంపకం, ఉద్యానవనం, భవన నిర్మాణం, వస్త్ర సాంకేతికతల పరంగా గణనీయమైన సాంస్కృతిక సారూప్యతలు కూడా ఉన్నాయి. వారి పురాణ గాథలు, ప్రత్యేకించి, సాధారణంగా పంచుకోబడిన కథల స్థానిక పునర్నిర్మాణాలను ప్రదర్శిస్తాయి. పాలినేషియను సంస్కృతులలో ప్రతిదానికి విభిన్నమైన కానీ సంబంధిత మౌఖిక సంప్రదాయాలు ఉన్నాయి; ఇతిహాసాలు లేదా గాథలు సాంప్రదాయకంగా ప్రాచీన చరిత్రను ("పో" కాలం), దేవతల ("అతువా") దైవత్వం పొందిన పూర్వీకుల సాహసాలను వివరిస్తాయని భావిస్తారు.

### వంటకాలు

చేమ దుంప (హవాయి భాషలో *kalo*) ప్రాచీన హవాయిలో ప్రధాన ఆహార పదార్థాలలో ఒకటిగా ఉండేది; నేటికీ హవాయి వంటకాల్లో ఇది ఒక కీలకమైన పదార్థంగా కొనసాగుతోంది.
హవాయి వంటకాలు అనేవి హవాయి ద్వీపాలకు వలస వచ్చిన ప్రజలు తమతో పాటు తెచ్చుకున్న అనేక ఆహార సంప్రదాయాల సమ్మేళనం. ఇందులో మొట్టమొదటిగా వచ్చిన పాలినేషియన్ల స్థానిక వంటకాలతో పాటు, అమెరికన్, చైనీస్, ఫిలిప్పీన్, జపనీస్, కొరియన్, పాలినేషియన్, ప్యూర్టో రికన్, పోర్చుగీస్ మూలాలకు చెందిన వంటకాలు కూడా ఉన్నాయి. హవాయిలో వ్యవసాయ అవసరాల కోసం మొక్కలు, జంతు సంబంధిత ఆహార వనరులను ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న వివిధ ప్రాంతాల నుండి దిగుమతి చేసుకుంటారు. చేమ దుంపలను దంచి తయారు చేసే పిండి పదార్థమైన *పొయి*, ఈ ద్వీపాల సంప్రదాయ ఆహారాలలో ఒకటి. చాలా స్థానిక రెస్టారెంట్లు సర్వసాధారణమైన 'ప్లేటు లంచ్'ను అందిస్తాయి. ఇందులో రెండు గరిటెల అన్నం అమెరికను 'మకరోనీ సలాడ్' సరళీకృత రూపం, హాంబర్గరు ప్యాటీలు, వేయించిన గుడ్డు, 'లోకో మోకో', జపనీసు శైలి 'టొంకాట్సు' లేదా 'కలువ' (పంది మాంసం), 'లౌలౌ' వంటి సాంప్రదాయ 'లూవ' ఇష్టమైన వంటకాల గ్రేవీతో సహా అనేక రకాల టాపింగ్సు ఉంటాయి. వలస వచ్చిన సమూహాలు, సైనిక సిబ్బంది కలయిక మధ్య ద్వీపాలలో అభివృద్ధి చెందిన జాతి వంటకాల సమ్మేళనానికి 'స్పాం ముసుబి' ఒక ఉదాహరణ. 1990వ దశకంలో ఒక చెఫ్‌ల బృందం 'హవాయి ప్రాంతీయ వంటకాలను' సమకాలీన ఫ్యూజను వంటకంగా అభివృద్ధి చేసింది.

### ఆచారాలు - మర్యాదలు

హవాయిలోని కొన్ని ముఖ్యమైన ఆచారాలు, మర్యాదలు ఈ క్రింది విధంగా ఉన్నాయి: ఒక ఇంటికి వెళ్ళినప్పుడు ఆతిథ్యం ఇచ్చిన వారికి ఒక చిన్న బహుమతి (ఉదాహరణకు, ఒక డెజర్టు) తీసుకువెళ్లడం మంచి మర్యాదగా పరిగణించబడుతుంది. అందువలన పార్టీలు సాధారణంగా పాట్‌లాక్ల రూపంలో ఉంటాయి. చాలా మంది స్థానికులు ఇంట్లోకి ప్రవేశించే ముందు తమ బూట్లు విప్పుతారు. హవాయి కుటుంబాలలో జాతితో సంబంధం లేకుండా పిల్లల మొదటి పుట్టినరోజును జరుపుకోవడానికి ఒక లువా నిర్వహించడం ఆనవాయితీ. హవాయి వివాహాలలో ముఖ్యంగా ఫిలిపినో వివాహాలలో వధూవరులు మనీ డాన్సు (దీనిని పాండంగొ అని కూడా పిలుస్తారు) చేయడం ఆనవాయితీ. జాతిపరంగా హవాయియన్లు కాని హవాయి నివాసులను "హవాయి స్థానికులు" లేదా "హవాయి ప్రజలు" అని సంబోధించాలని పత్రికా మాధ్యమాలు, స్థానిక నివాసులు సిఫార్సు చేస్తారు.

### రాష్ట్ర పార్కుల జాబితా

అనేక హవాయి రాష్ట్ర పార్కులు ఉన్నాయి.

* హవాయి ద్వీపంలో రాష్ట్ర పార్కులు, వినోద ప్రదేశాలు, చారిత్రక పార్కులు ఉన్నాయి.

* కౌవాయిలో అహుకిని స్టేటు రిక్రియేషను పియరు, ఆరు రాష్ట్ర పార్కులు, రష్యను ఫోర్టు ఎలిజబెతు స్టేటు హిస్టారికలు పార్కు ఉన్నాయి.

* మౌయిలో రెండు రాష్ట్ర స్మారక చిహ్నాలు, అనేక రాష్ట్ర పార్కులు, పోలిపోలి స్ప్రింగు స్టేటు రిక్రియేషను ఏరియా ఉన్నాయి. మొలోకాయిలో పాలావు స్టేటు పార్కు ఉంది.

* ఓహులో అనేక రాష్ట్ర పార్కులు, పలు రాష్ట్ర వినోద ప్రదేశాలు, ఉలు పో హీయావు స్టేటు మాన్యుమెంటుతో సహా అనేక స్మారక చిహ్నాలు ఉన్నాయి.

### సాహిత్యం

హవాయి సాహిత్యం వైవిధ్యభరితమైనది. ఇందులో కియానా డావెను‌పోర్టు, లోయిసు-ఆన్ యమనాకా, కౌయి హార్టు హెమ్మింగ్సు వంటి రచయితలు ఉన్నారు. హవాయి పత్రికలలో *హానా హో* , *హవాయి బిజినెసు* *హోనోలులు* మొదలైనవి ఉన్నాయి.

### సంగీతం

హవాయి సంగీతంలో విస్తృతంగా ఉపయోగించే వివిధ రకాల ఉకులేలేలు
జాక్ జాన్సన్, ఒక ఫోక్ రాక్ సంగీతకారుడు, ఓ'ఆహు ఉత్తర తీరంలో పుట్టి పెరిగాడు.
హవాయి సంగీతంలో సాంప్రదాయ, జనాదరణ పొందిన శైలులు ఉన్నాయి. ఇవి స్థానిక హవాయి జానపద సంగీతం నుండి ఆధునిక రాక్, హిపు హాపు వరకు విస్తరించి ఉన్నాయి.

స్లాక్-కీ గిటారు వంటి శైలులు ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. అయితే హవాయి ఛాయలున్న సంగీతం హాలీవుడు సౌండు‌ట్రాకు‌లలో తరచుగా కనిపిస్తుంది. స్టీల్ గిటారును పరిచయం చేయడం ద్వారా హవాయి కంట్రీ సంగీతానికి కూడా ఒక గొప్ప తోడ్పాటును అందించింది.

సాంప్రదాయ హవాయి జానపద సంగీతం, ఈ రాష్ట్ర సంగీత వారసత్వంలో ఒక ప్రధాన భాగం. హవాయి ప్రజలు ఈ ద్వీపాలలో శతాబ్దాలుగా నివసిస్తున్నారు. అలాగే తమ సాంప్రదాయ సంగీత పరిజ్ఞానంలో అధిక భాగాన్ని ఇప్పటికీ భద్రపరచుకున్నారు. వారి సంగీతం ప్రధానంగా మతపరమైన స్వభావాన్ని కలిగి ఉంటుంది; ఇందులో మంత్రోచ్ఛారణలు, నృత్య సంగీతం కూడా అంతర్భాగంగా ఉన్నాయి.

ఇతర పాలినేషియన్ ద్వీపాల సంగీతం మీద హవాయి సంగీతం అపారమైన ప్రభావాన్ని చూపింది; పీటరు మాన్యువలు ప్రకారం హవాయి సంగీత ప్రభావం "ఆధునిక పసిఫికు సంగీతాల అభివృద్ధిలో ఒక ఏకీకృత అంశం"గా ఉంది. స్థానిక హవాయి సంగీతకారుడు, హవాయి సార్వభౌమాధికార కార్యకర్త అయిన ఇజ్రాయెలు కమకావివో'ఓలే, తన "ఇంద్రధనుస్సు ఆవల ఎక్కడో / ఎంత అద్భుతమైన ప్రపంచం" పాటల మేడ్లీ (సమ్మేళనం) ద్వారా ప్రసిద్ధి చెందారు; 2010లో ఎన్‌పిఆర్ తన 50 గొప్ప గాత్రాలు శ్రేణిలో ఆయనను హవాయి గాత్రంగా పేర్కొంది.

### క్రీడలు

ఖండాంతర యునైటెడు స్టేట్సు‌కు దూరంగా ఉండటం వలన హవాయిలో జట్టు క్రీడలలో వృత్తిపరమైన జట్ల కంటే యువ, కళాశాల, ఔత్సాహిక జట్లే ఎక్కువగా ఉంటాయి. అయినప్పటికీ ఒకప్పుడు కొన్ని వృత్తిపరమైన క్రీడా జట్లు ఈ రాష్ట్రంలో ఆడాయి. ముఖ్యమైన వృత్తిపరమైన జట్లలో 1974, 1975లో వరల్డు ఫుట్‌బాలు లీగులో ఆడిన ది హవాయియన్సు; 1961 నుండి 1987 వరకు పసిఫికు కోస్టు లీగులో ఆడిన ట్రిపుల్-ఎ మైనరు లీగు బేసు‌బాలు జట్టు అయిన హవాయి ఐలాండర్సు; 1977లో ఆడిన నార్తు అమెరికను సాకరు లీగు జట్టు అయిన టీం హవాయి ఉన్నాయి.

హవాయిలోని ముఖ్యమైన కళాశాల క్రీడా కార్యక్రమాలలో మౌయి ఇన్విటేషనలు టోర్నమెంటు, డైమండు హెడ్ క్లాసికు (బాస్కెట్‌బాల్), హవాయి బౌలు (ఫుట్‌బాల్) ఉన్నాయి. హవాయిలోని ఏకైక ఎంసిఎఎ 1వ డివిజను జట్టు హవాయి రెయిన్‌బో వారియర్సు, రెయిను‌బో వాహిను, ఇది బిగ్ వెస్టు కాన్ఫరెన్సు (ప్రధాన క్రీడలు), మౌంటెను వెస్టు కాన్ఫరెన్సు (ఫుట్‌బాలు), మౌంటెను పసిఫికు స్పోర్ట్సు ఫెడరేషను (చిన్న క్రీడలు) లలో పోటీపడుతుంది. ఎంసిఎఎ 2వ డివిజనులో మూడు జట్లు ఉన్నాయి: చామినేడు సిల్వరు‌స్వోర్డ్సు, హవాయి పసిఫికు షార్క్సు హవాయి-హిలో వల్కాన్సు, ఇవన్నీ పసిఫికు వెస్టు కాన్ఫరెన్సు లో పోటీపడతాయి.

Surfing at North Shore of Oʻahu
సర్ఫింగు శతాబ్దాలుగా పాలినిషియను సంస్కృతిలో ఒక కేంద్ర భాగంగా ఉంది. 19వ శతాబ్దం చివరి నుండి హవాయి ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న సర్ఫిస్టులకు ఒక ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది. ఇక్కడ జరిగే ముఖ్యమైన పోటీలలో ట్రిపులు క్రౌన్ ఆఫ్ సర్ఫింగు, ది ఎడ్డీ ఉన్నాయి. అదేవిధంగా హవాయి ఐదుసార్లు ఒలింపికు పతక విజేత అయిన డ్యూకు కహానమోకు, 16 స్విమ్మింగు ప్రపంచ రికార్డులను నెలకొల్పిన బస్టరు క్రాబు వంటి ఉన్నత స్థాయి ఈతగాళ్లను కూడా అందించింది.

హవాయి 1965 నుండి హవాయిలో సోనీ ఓపెను గోల్ఫు టోర్నమెంటు‌ను, 1999 నుండి ఛాంపియన్ల టోర్నమెంటు గోల్ఫు టోర్నమెంటు‌ను, 2012 నుండి లోట్టే ఛాంపియన్‌షిపు గోల్ఫ్ టోర్నమెంట్‌ను, 1973 నుండి హొనలులు మారథాన్ను, 1978 నుండి ఐరన్‌మ్యాను ప్రపంచ ఛాంపియన్‌షిపు ట్రయాథ్లాను రేసును, 1983 నుండి అల్ట్రామను ట్రయాథ్లాను‌ను, 1980 నుండి 2016 వరకు నేషనల్ ఫుట్భాలు లీగు ప్రో బౌలును, అలాగే ఎఫ్‌ఐఎన్‌ఎ ప్రపంచ బహిరంగ జల ఈత ఛాంపియన్‌షిప్‌లును, 2008 పాన్-పసిఫిక్ ఛాంపియన్‌షిపు ఇంకా హవాయి దీవుల ఆహ్వాన పోటీ 2012l సాకరు టోర్నమెంటు‌లను నిర్వహించింది.

హవాయి అనేక మంది ప్రముఖ మిశ్రమ యుద్ధ కళల యోధులను ప్రపంచానికి అందించింది; వీరిలో మాజీ యుఎఫ్‌సి లైట్‌వెయిట్ ఛాంపియన్, యుఎఫ్‌సి వెల్టర్‌వెయిటు ఛాంపియన్ అయిన బి.జె. పెన్, అలాగే మాజీ యుఎఫ్‌సి ఫెదర్‌వెయిట్ ఛాంపియన్ అయిన మాక్సు హాలోవే వంటి వారు ఉన్నారు. హవాయికి చెందిన ఇతర ప్రముఖ యుద్ధ కళాకారులలో ట్రావిసు బ్రోనె, కె.జె.నూంసు, బ్రాడ్ ట్రావెసు, వెస్లే కొరియరా ఉన్నారు.

హవాయి వాసులు సుమో కుస్తీ ప్రపంచంలో కూడా విశేష విజయాన్ని సాధించారు. జపాన్‌లో సుమో టైటిలు‌ను గెలుచుకున్న మొట్టమొదటి విదేశీయుడిగా తకమియామా డైగోరో నిలిచారు; కాగా ఆయన శిష్యుడైన అకెబొనొ టారొ 1990లలో జపాన్‌లో అత్యున్నత స్థాయి సుమో కుస్తీ యోధుడిగా ఎదిగి ఆ తర్వాత 2000లలో విజయవంతమైన వృత్తిపరమైన కుస్తీ కెరీరు‌ను ప్రారంభించారు. సుమో చరిత్రలోనే యొకొసునా (అత్యున్నత ర్యాంకు) స్థాయిని చేరుకున్న మొట్టమొదటి విదేశీ మూలాలు కలిగిన సుమో యోధుడిగా అకెబొనొ గుర్తింపు పొందారు; తన కెరీరు కాలంలో సుమో పట్ల ప్రజలలో ఆసక్తిని విపరీతంగా పెంచడంలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించారు.

## పర్యాటకం

పర్యాటకం హవాయిలో ఉద్యోగ కల్పన పరంగా అగ్రగామి రంగం; ఇది హొనొలులులోని వైకికి (పైన చిత్రంలో ఉన్నట్లు) వంటి ప్రదేశాలలో అనేక ఉద్యోగాలను కల్పిస్తుంది.
బిగ్ దీవులులో ఉన్న పునలు‘యు, నల్లని అగ్నిపర్వత ఇసుకతో ప్రత్యేకతను సంతరించుకుంది
హవాయి ఆర్థిక వ్యవస్థలో పర్యాటకం ఒక కీలకమైన భాగం; ఇది ఆ ఆర్థిక వ్యవస్థలో పావు వంతు వాటాను కలిగి ఉంది. 'హవాయి పర్యాటకం: 2019 వార్షిక సందర్శకుల పరిశోధన నివేదిక' ప్రకారం 2019లో మొత్తం 1,03,86,673 మంది సందర్శకులు హవాయికి వచ్చారు; ఇది అంతకు ముందు సంవత్సరంతో పోలిస్తే 5% పెరుగుదల కాగా వీరి వ్యయం దాదాపు $18 బిలియన్లుగా నమోదైంది. 2019లో పర్యాటక రంగం రాష్ట్రవ్యాప్తంగా 2,16,000కు పైగా ఉద్యోగాలను కల్పించింది. పన్ను ఆదాయం రూపంలో $2 బిలియన్ల కంటే ఎక్కువ మొత్తాన్ని సమకూర్చింది. ఏడాది పొడవునా వాతావరణం ఆహ్లాదకరంగా ఉండటం వలన ఇక్కడ పర్యాటక ప్రయాణాలు సంవత్సరం అంతటా ఆదరణ పొందుతాయి. 2019లో ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న పర్యాటకులు హవాయిని సందర్శించారు; వీరిలో అమెరికా తూర్పు ప్రాంతం నుండి 10 లక్షలకు పైగా జపాన్ నుండి దాదాపు 20 లక్షల మంది, కెనడా నుండి సుమారు 5 లక్షల మంది పర్యాటకులు ఉన్నారు.

1959లో హవాయికి రాష్ట్ర హోదా లభించినప్పటి నుండే హవాయి పర్యాటక పరిశ్రమ వృద్ధి చెందడం ప్రారంభమైంది.

హవాయి మేధావి హౌనాని-కే ట్రాస్కు ప్రకారం హవాయిలో పర్యాటక రంగం విస్తరించడం వలన హవాయి సంస్కృతి ఒక వస్తువుగా మార్చబడి దోపిడీకి గురైంది; దీని ఫలితంగా సాంస్కృతిక వ్యభిచారం వంటి అత్యంత ప్రమాదకరమైన రూపాలు తలెత్తాయి. హవాయిని తరచుగా వాస్తవ ప్రపంచం నుండి పలాయనం చిత్తగించే భావనలకు ఊతమిచ్చే సాధనంగా వాడుకుంటున్నారు; అయినప్పటికీ హవాయిలో సాగే పర్యాటక రంగం అక్కడి స్థానికులు,  *కనక ప్రజలు అనుభవిస్తున్న హానిని పూర్తిగా విస్మరిస్తోంది. హులా వంటి సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలను పర్యాటకుల కోసం కేవలం "అలంకారప్రాయమైన... ఒక" వింతైన ఆకర్షణగా మార్చివేశారు; హవాయి ప్రజలను, వారి సంస్కృతిని దోపిడీ చేయడం ద్వారా భారీ సంస్థలు, భూస్వాములు లాభాలు ఆర్జించడమే దీని వెనుక ఉన్న ప్రధాన ఉద్దేశం.*

హవాయిలో పర్యాటకాన్ని వాస్తవ ప్రపంచం నుండి ఒక విముక్తి మార్గంగా పరిగణించడం వలన అక్కడి స్థానిక హవాయియన్లు నివాసులు ఎదుర్కొంటున్న హింస విస్మరించబడుతోంది. మేధావి వినోనా లాడ్యూకు అభిప్రాయం ప్రకారం స్థానిక హవాయి ప్రజలు "రిసార్టుల ఆవరణలో ఉన్న చెరువుల నుండి రొయ్యలు, చేపలను సేకరించడానికి" బలవంతం చేయబడ్డారు. పర్యాటక రంగం పర్యావరణం మీద నీటి కొరత, అధిక జనసాంద్రత, సముద్ర మట్టం పెరుగుదల, సముద్ర ఉపరితల ఉష్ణోగ్రతల పెరుగుదల, తీరాలలో సూక్ష్మ ప్లాస్టికు‌ వంటి హానికరమైన ప్రభావాలను కూడా చూపింది.

కోవిడ్-19మహమ్మారి కారణంగా హవాయిలో పర్యాటక రంగం పూర్తిగా స్తంభించిపోయింది; దీనివలన అక్కడి భూమి, జలాలు, జంతుజాలం ​​తిరిగి కోలుకోవడం ప్రారంభించాయి. బే (సముద్రపు సింధుశాఖ) పరిసరాలలో ఏళ్ల తరబడి కనిపించని చిన్న' అకులే పెద్ద  *ఉలువా వంటి చేపలు తిరిగి వచ్చాయి. పర్యాటక రంగం వలన కలిగే తీవ్రమైన ఒత్తిడి లేకపోవడంతో పగడపు దిబ్బలు, చేపలు, నీటిలో పెరిగే వృక్షజాలం, నాచు వంటివి ఏపుగా పెరిగి వృద్ధి చెందగలిగాయి.*

స్థానిక హవాయి ప్రజల నుండి పర్యాటక రంగం పట్ల తీవ్ర వ్యతిరేకత వ్యక్తమవుతోంది; వారు ప్రజలను ఈ ద్వీపాలను సందర్శించవద్దని గట్టిగా కోరుతున్నారు. హవాయి పర్యాటక సంస్థ నిర్వహించిన ఒక సర్వే ప్రకారం హవాయి వాసులలో మూడింట రెండు వంతుల కంటే ఎక్కువ మంది పర్యాటకులు తిరిగి హవాయికి రావడం తమకు ఇష్టం లేదని తెలిపారు. పర్యాటకం "కేవలం దోపిడీ స్వభావాన్ని సంతరించుకుని, హానికరంగా మారిందని; పర్యాటకులు ఇక్కడికి వచ్చి స్థానికులకు ఏమాత్రం తిరిగి ఇవ్వకుండా కేవలం తీసుకుంటూ, తీసుకుంటూనే పోతున్నారని" ఆ సర్వే పేర్కొంది.

హవాయి అనేక సాంస్కృతిక కార్యక్రమాలకు ఆతిథ్యం ఇస్తుంది. వార్షిక మెర్రీ మొనార్చి పండుగ అనేది ఒక అంతర్జాతీయ హులా పోటీ. హవాయి అంతర్జాతీయ చలనచిత్రోత్సవం అనేది పసిఫికు రిమ్ ( పసిఫిక్ రిం సినిమాకు సంబంధించిన అత్యున్నత చలనచిత్రోత్సవం. హోనోలులు ఆ రాష్ట్రంలో సుదీర్ఘకాలంగా కొనసాగుతున్న ఎల్‌జిబిటి చలనచిత్రోత్సవమైన హొనలులు రెయిను‌బో చలనచిత్రోత్సవంకు ఆతిథ్యం ఇస్తుంది.

## ఆరోగ్యం

2009 నాటికి హవాయి ఆరోగ్య సంరక్షణ వ్యవస్థ అక్కడి నివాసితులలో 92% మందికి బీమా కవరేజీని కల్పిస్తోంది. రాష్ట్ర ప్రణాళిక ప్రకారం వారానికి ఇరవై గంటల కంటే ఎక్కువ పనిచేసే ఉద్యోగులకు బీమా సౌకర్యాన్ని కల్పించడం వ్యాపార సంస్థలకు తప్పనిసరి. బీమా సంస్థల మీద ఉండే కఠిన నిబంధనలు, యజమానులకు అయ్యే ఖర్చును తగ్గించడంలో సహాయపడతాయి. నివారణ, ఆరోగ్య సంరక్షణ అధిక ప్రాధాన్యత ఇవ్వడం వంటి కారణాల వలన రాష్ట్ర స్థూల దేశీయోత్పత్తిలో (జిడిపి) శాతంగా లెక్కించినప్పుడు హవాయి ప్రజల మొత్తం ఆరోగ్య సంరక్షణ ఖర్చులు గణనీయంగా తక్కువగా ఉంటాయి. అమెరికాలోని ఇతర ప్రాంతాలలో సార్వత్రిక ఆరోగ్య సంరక్షణ విధానాన్ని సమర్థించేవారు తాము ప్రతిపాదిస్తున్న ఫెడరలు, రాష్ట్ర స్థాయి ఆరోగ్య సంరక్షణ ప్రణాళికలకు హవాయి నమూనాను ఒక ఆదర్శంగా కొన్నిసార్లు ఉదహరిస్తుంటారు.

## విద్య

### ప్రభుత్వ పాఠశాలలు

వయానాయిలో ఉన్న వయానాయి ఉన్నత పాఠశాలలో ఒక విద్యా సంబంధిత కమ్యూనిటీ మీడియా సెంటర్ ఉంది
యు.ఎస్.లో రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఏకీకృతమైన ఏకైక పాఠశాల వ్యవస్థ హవాయిలో ఉంది. పద్నాలుగు మంది సభ్యులు గల రాష్ట్ర విద్యా మండలి విధాన నిర్ణయాలు తీసుకుంటుంది. ఇది విధానాలను నిర్దేశించి పాఠశాలల సూపరింటెండెంటు‌ను నియమిస్తుంది. ఈ సూపరింటెండెంటు హవాయి విద్యా శాఖను పర్యవేక్షిస్తారు. విద్యా శాఖ ఏడు జిల్లాలుగా విభజించబడింది; వాటిలో నాలుగు ఓ'ఆహులో మిగిలిన మూడు కౌంటీలలో ఒక్కొక్కటి ఉన్నాయి.

హవాయిలోని ప్రభుత్వ ప్రాథమిక, మాధ్యమిక, ఉన్నత పాఠశాలల విద్యార్థుల పరీక్ష స్కోర్లు నో చైల్డు లెఫ్టు బిహైండు యాక్టు ప్రకారం తప్పనిసరి చేయబడిన పరీక్షలలో జాతీయ సగటుల కంటే తక్కువగా ఉన్నాయి. హవాయి విద్యా మండలి అర్హులైన విద్యార్థులందరూ ఈ పరీక్షలు రాయాలని, విద్యార్థులందరి పరీక్ష స్కోర్లను నివేదించాలని ఆదేశిస్తుంది. 2005 ఆగస్టులో వెలువడిన ఫలితాలు—రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఉన్న 282 పాఠశాలలలో 185 పాఠశాలలు గణితం, పఠనంలో సమాఖ్య కనీస పనితీరు ప్రమాణాలను చేరుకోవడంలో విఫలమయ్యాయని పేర్కొన్నాయి—ఈ ఫలితాలను ఈ అంశం అసమతుల్యం చేసి ఉండవచ్చు. ఎసిటి కళాశాల ప్రవేశ పరీక్షలు సూచించే దాని ప్రకారం 2005లో సీనియరు విద్యార్థులు జాతీయ సగటు కంటే కొంచెం ఎక్కువ మార్కులు సాధించారు (20.9తో పోలిస్తే 21.9). కానీ విస్తృతంగా ఆమోదించబడిన సాటు పరీక్షలలో మాత్రం హవాయికి చెందిన కళాశాల ప్రవేశానికి సిద్ధమవుతున్న సీనియరు విద్యార్థులు, గణితం మినహా మిగిలిన అన్ని విభాగాలలోనూ జాతీయ సగటు కంటే తక్కువ మార్కులు సాధించే ధోరణిని కనబరుస్తున్నారు. స్థానికుల నియంత్రణలో ఉన్న మొట్టమొదటి ప్రభుత్వ చార్టరు పాఠశాల కను ఓ కా ఐనా న్యూ సెంచరీ చార్టరు స్కూలు.

### ప్రైవేటు పాఠశాలలు

దేశంలోనే అత్యధిక ప్రైవేటు పాఠశాల హాజరు రేట్లు హవాయిలో ఉన్నాయి. 2011–2012 విద్యా సంవత్సరంలో హవాయి ప్రభుత్వ, చార్టరు పాఠశాలలలో 1,81,213 మంది విద్యార్థులు చేరగా ప్రైవేటు పాఠశాలలలో 37,695 మంది చేరారు. ఆ విద్యా సంవత్సరంలో హవాయిలోని విద్యార్థులలో 17% కంటే ఎక్కువ మందిని ప్రైవేటు పాఠశాలలు విద్యావంతులను చేశాయి; ఇది సుమారు 6%గా ఉన్న జాతీయ సగటు కంటే దాదాపు మూడు రెట్లు ఎక్కువ.  *హనొలులు సివిల్ బీటు*కు చెందిన అలియా వాంగు అభిప్రాయం ప్రకారం ప్రధాన భూభాగంలోని పాఠశాలలతో పోలిస్తే హవాయిలోని ప్రైవేటు పాఠశాలలు సాపేక్షంగా తక్కువ ఖర్చుతో కూడుకున్నవి కావడం అలాగే ఆ ప్రైవేటు పాఠశాలలకు ఉన్న మంచి పేరు కారణంగానే ఈ పరిస్థితి ఏర్పడింది.

ఇక్కడ నాలుగు అతిపెద్ద స్వతంత్ర పాఠశాలలు ఉన్నాయి: ఇయోలాని పాఠశల, కమేహమేహ పాఠశలలు, మిడ్-పసిఫిక్-ఇంస్టిట్యూటు, పునాహౌ పాఠశల. అమెరికాలో రెండవ బౌద్ధ ఉన్నత పాఠశాలగా హవాయిలో ఇటువంటి మొదటి పాఠశాలగా పసిఫిక్ బుద్ధిస్టు అకాడమీ 2003లో స్థాపించబడింది.

స్వతంత్ర పాఠశాలలు తమ విద్యార్థులను తామే ఎంపిక చేసుకునే వెసులుబాటు కలిగి ఉంటాయి. అయితే హిడోయి పరిధిలోని చాలా ప్రభుత్వ పాఠశాలలు తమ పరిధిలో నివసించే విద్యార్థులందరికీ ప్రవేశం కల్పిస్తాయి. అమెరికాలో విద్యార్థులకు వారి వంశపారంపర్యత ఆధారంగా బహిరంగంగా ప్రవేశం కల్పించే ఏకైక పాఠశాలలు కమేహమేహ పాఠశలలు మాత్రమే; సమిష్టిగా చూస్తే పదకొండు బిలియన్ల అమెరికను డాలర్లకు పైగా ఆస్తి నిధులను కలిగి ఉన్న ఈ పాఠశాలలు అమెరికాలోనే కాకుండా బహుశా ప్రపంచంలోనే అత్యంత సంపన్నమైన పాఠశాలలలో ఒకటిగా నిలుస్తాయి. 2005లో కమేహమేహ పాఠశాలలు 5,398 మంది విద్యార్థులను చేర్చుకున్నాయి; ఇది ఆ రాష్ట్రంలోని స్థానిక హవాయి పిల్లల సంఖ్యలో 8.4 శాతానికి సమానం

### కళాశాలలు - విశ్వవిద్యాలయాలు

 University of Hawaiʻi at Mānoa ప్రధాన ద్వారం
హవాయిలో అత్యంత పెద్ద ఉన్నత విద్యా సంస్థ హవాయి విశ్వవిద్యాలయ వ్యవస్థ. ఇది మనోయా వద్ద ఉన్న పరిశోధన విశ్వవిద్యాలయం. హిలో, పశ్చిమ ఒ ‘అహు వద్ద ఉన్న రెండు సమగ్ర ప్రాంగణాలు, ఏడు కమ్యూనిటీ కళాశాలలు ఇందులో భాగంగా ఉన్నాయి. ప్రైవేటు విశ్వవిద్యాలయాలలో బ్రిగం యంగు విశ్వవిద్యాలయం–హవాయి, చామినాడు యూనివర్సిటీ ఆఫ్ హోనోలులు, హవాయి పసిఫిక్ విశ్వవిద్యాలయం, వేలాండు బాప్టిస్టు విశ్వవిద్యాలయం ఉన్నాయి. సెయింటు స్టీఫెను డియోసెసను కేంద్రం అనేది హొనలులు రోమన్ కాథలిక్ డియోసెస్ కు చెందిన ఒక సెమినరీ. కోనా నగరంలో దేశాల విశ్వవిద్యాలయం ఉంది. అయితే ఇది గుర్తింపు పొందిన విశ్వవిద్యాలయం కాదు.

## రవాణా

 డేనియలు కె. ఇనోయే అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం
ప్రతి ప్రధాన ద్వీపం చుట్టూ రాష్ట్ర రహదారుల వ్యవస్థ విస్తరించి ఉంది. ఓహు ద్వీపంలో మాత్రమే ఫెడరలు రహదారులు ఉన్నాయి; అంతేకాకుండా అమెరికాలోని ప్రధాన 48 రాష్ట్రాల సమూహం వెలుపల ఉండి కూడా అంతర్రాష్ట్ర రహదారులను కలిగి ఉన్న ఏకైక ప్రాంతం ఇదే. ఇరుకైన, వంకరటింకర రహదారులు, జనసాంద్రత కలిగిన ప్రాంతాలలోని ట్రాఫికు రద్దీ కారణంగా వాహనాల రాకపోకలు నెమ్మదిస్తాయి. ప్రతి ప్రధాన ద్వీపంలోనూ ఒక ప్రభుత్వ బస్సు రవాణా వ్యవస్థ అందుబాటులో ఉంది.

పక్కనే ఉన్న హికం ఫీల్డు (ఐటిఎ;హెచ్‌ఐకె)తో రన్‌వేలను పంచుకునే డేనియలు కె. ఇనోయే అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం (ఐఎటిఎ;హెచ్‌ఎన్‌ఎల్), హవాయి నవీన వాణిజ్య విమానయాన కేంద్రంగా విలసిల్లుతోంది. ఈ విమానాశ్రయం గతంలో ' హొనలులు అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయం పిలువబడేది; 2017 మే 30న దివంగత అమెరికా సెనేటరు డేనియల్ కె. ఇనోయే గౌరవార్థం దీనికి అధికారికంగా ప్రస్తుత పేరును ఖరారు చేశారు. ఈ వాణిజ్య విమానాశ్రయం ఉత్తర అమెరికా, ఆసియా, ఆస్ట్రేలియా, ఓషియానియా ఖండాలకు విమాన సేవలను అందిస్తుంది. హవాయియన్ ఎయిర్‌లైన్సు విమానయాన సంస్థలు సంస్థలు హొనొలులు, లిహు‘ఎ, కహులులు, కొనా,హిలొ నగరాలలోని పెద్ద విమానాశ్రయాల మధ్య సేవలను అందించడానికి జెట్ విమానాలను ఉపయోగిస్తాయి. ఈ విమానయాన సంస్థలు ద్వీపాల మధ్య విమాన సరుకు రవాణా సేవలను కూడా అందిస్తాయి.

1920లలో విమాన ప్రయాణీకుల సేవలు ప్రారంభమయ్యేంత వరకు ద్వీపాల మధ్య ప్రయాణించడానికి ప్రైవేటు పడవలే ఏకైక సాధనంగా ఉండేవి. 1970ల మధ్యలో సీఫ్లైటు సంస్థ ప్రధాన ద్వీపాల మధ్య హైడ్రోఫాయిలులను నడిపింది.

```
హవాయి సూపరు ఫెర్రీ 2007 డిసెంబరు 2009 మార్చి మధ్య ఒ‘అహు, మౌయి దీవుల మధ్య నడిచింది. ఇతర దీవులకు అదనపు మార్గాలను కూడా ప్రణాళిక చేశారు. పర్యావరణ ప్రభావ నివేదికలకు సంబంధించిన నిరసనలు, న్యాయపరమైన సమస్యల కారణంగా ఈ సేవ నిలిచిపోయింది; అయినప్పటికీ సూపరుఫెర్రీని నిర్వహించే సంస్థ భవిష్యత్తులో ఫెర్రీ సేవలను తిరిగి ప్రారంభించాలనే ఆసక్తిని వ్యక్తం చేసింది. ప్రస్తుతం  మౌయి కౌంటీలో లానా ‘యి,మౌయి మధ్య ఒక ప్రయాణీకుల ఫెర్రీ సేవ అందుబాటులో ఉంది. అయితే ఇది వాహనాలను అనుమతించదు; మొలొక ‘యికి వెళ్లే ప్రయాణీకుల ఫెర్రీ సేవలు 2016లో నిలిచిపోయాయి. ప్రస్తుతం  నార్వేజియను క్రూసు లైన్సు,  ప్రిన్సెసు క్రూసీసు పెద్ద దీవుల మధ్య ప్రయాణీకుల క్రూయిజు నౌక సేవలను అందిస్తున్నాయి.

```

### రైలు రవాణా

ఒకప్పుడు హవాయిలోని ప్రతి పెద్ద ద్వీపంలోనూ వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను, ప్రయాణికులను రవాణా చేసే రైలు మార్గాల నెట్వర్కు ఉండేది. వీటిలో చాలా వరకు 3అం (914మి.మీ) నారో గేజ్ వ్యవస్థలు కాగా, కొన్ని చిన్న ద్వీపాలలో 2 అ 6అం (762 మి.మీ) గేజు మార్గాలు ఉండేవి. అమెరికాలో ప్రామాణిక రైలు గేజు 4 అ 8.5 అం (1,435 మి.మీ) గా పరిగణించబడుతుంది. వీటన్నింటిలో అతిపెద్ద రైల్వే సంస్థ ఓహు రైల్వే, ల్యాండు కంపెనీ; ఇది హోనోలులు నుండి ఓహు ద్వీపం పశ్చిమ, ఉత్తర భాగాల గుండా తన రైలు మార్గాలను నడిపేది.

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో సైనికులను, సరుకులను తరలించడంలో ఒఆర్&ఎల్ కీలక పాత్ర పోషించింది. ఈ మార్గంలో రైలు రద్దీ ఎంత ఎక్కువగా ఉండేదంటే రైళ్ల రాకపోకలను క్రమబద్ధీకరించడానికి సిగ్నల్సు ఉపయోగించాల్సి వచ్చేది; అంతేకాకుండా రైలు మార్గాలను దాటే వాహనదారుల రక్షణ కోసం కొన్ని చోట్ల విగ్వాంగు సిగ్నల్సు ఏర్పాటు చేయాల్సిన అవసరం కూడా ఏర్పడింది. ఈ ప్రధాన రైలు మార్గాన్ని 1947లో అధికారికంగా ( మూసివేశారు); అయితే ఆ మార్గంలోని కొంత భాగాన్ని ( అమెరికా నౌకాదళం) కొనుగోలు చేసి 1970 వరకు దానిని నిర్వహించింది. ప్రస్తుతం సుమారు 13 మై (21 కిమీ) పొడవు గల రైలు పట్టాలు మాత్రమే మిగిలి ఉన్నాయి; రైల్వే వారసత్వ సంరక్షకులు అప్పుడప్పుడు ఈ మార్గంలోని కొంత భాగంలో రైళ్లను నడుపుతుంటారు.

స్కై లైను అనేది ఒక ఎలివేటెడు (నేల మట్టానికి పైన నిర్మించిన) ప్రయాణీకుల రైలు మార్గం; దీనిని హెచ్‌ఎఆర్‌టి సంస్థ నిర్వహిస్తుంది. హెచ్‌ఎఆర్‌టి అనేది హొనొలులు నగరం, కౌంటీ పరిధిలో పనిచేసే ఒక పాక్షిక స్వయంప్రతిపత్తి గల సంస్థ. రహదారుల మీద రద్దీని తగ్గించే ఉద్దేశంతో దీనిని నిర్మించారు. స్కైలైనులో కొంత భాగం 2023లో సేవలకు అందుబాటులోకి వచ్చింది; తదుపరి దశ 2025 అక్టోబరు లోనూ చివరి దశ 2031లోనూ ప్రారంభమవుతాయని భావిస్తున్నారు.

## పరిపాలన

### రాజకీయ ఉపవిభాగాలు - స్థానిక ప్రభుత్వం

హవాయి గవర్నరు అధికారికంగా Washington Placeలో నివసిస్తారు; ఇది అమెరికన్లు నిర్మించిన ఒక పురాతన నివాస భవనం
హవాయి రాజవంశం హవాయి ద్వీపం నుండి మౌయికి, ఆ తర్వాత ఓహుకు తరలివెళ్లడం అనే చారిత్రక పరిణామం నేటి జనాభా కేంద్రాల విస్తరణ తీరును వివరిస్తుంది. 3వ కామెహమేహ తన రాజధానిగా అతిపెద్ద నగరమైన హోనోలులును ఎంచుకున్నారు; దీనికి ప్రధాన కారణం అక్కడ ఉన్న సహజ నౌకాశ్రయం—అదే నేటి హోనోలులు నౌకాశ్రయం. ప్రస్తుతం రాష్ట్ర రాజధానిగా ఉన్న హోనోలులు, ఓహు ద్వీపం ఆగ్నేయ తీరంలో నెలకొని ఉంది. దీనికి ముందు రాజధానిగా లహైనా - మౌయిలో, అంతకు ముందు కైలువా-కోనా - (హవాయి ద్వీపంలో) ఉండేవి. ఇక్కడి కొన్ని ప్రధాన పట్టణాలు: హిలో; కనొయొహె; కైలుయా; పీర్ల్ నగరం; వైపహు; కహులుయి; కైలుయా-కోనా; కిహెయి; లిహు‘ఎ.

హవాయి రాష్ట్రంలో ఐదు కౌంటీలు ఉన్నాయి: హోనోలులు నగరం కౌంటీ, హవాయి కౌంటీ, మౌయి కౌంటీ, కవాయి కౌంటీ, కలవావో కౌంటీ.

అమెరికాలోని ఇతర రాష్ట్రాలతో పోలిస్తే, హవాయి రాష్ట్రంలో స్థానిక ప్రభుత్వాల సంఖ్య అత్యల్పంగా ఉంది. ఈ రాష్ట్రానికి ప్రత్యేకమైన విషయం ఏమిటంటే ఇక్కడ పురపాలక ప్రభుత్వాలు లేకపోవడం. స్థానిక ప్రభుత్వాలన్నీ సాధారణంగా కౌంటీ స్థాయిలో నిర్వహించబడతాయి. ఈ రాష్ట్రంలో అధికారికంగా సంస్థీకరించబడిన ఏకైక ప్రాంతం హొనలులు కౌంటీ; ఇది నగరం, కౌంటీ విలీనమైన ఒక ప్రాంతం. ఇది ఓహు ద్వీపం మొత్తాన్ని పరిపాలిస్తుంది. కౌంటీ కార్యనిర్వాహక అధిపతులను మేయర్లుగా వ్యవహరిస్తారు; వీరు హవాయి కౌంటీ మేయరు, హొనలులు మేయరు, కవాయి మేయరు, మౌయి మేయరు. ఈ మేయర్లు అందరూ ఏ రాజకీయ పక్షానికీ చెందని ఎన్నికల ద్వారా ఎన్నుకోబడతారు. కలవావో కౌంటీకి ఎటువంటి ఎన్నికైన ప్రభుత్వం లేదు. పైన పేర్కొన్నట్లుగా ఇక్కడ ఎటువంటి స్థానిక పాఠశాల జిల్లాలు లేవు; దానికి బదులుగా స్థానిక ప్రభుత్వ విద్య అంతా రాష్ట్ర స్థాయిలో హవాయి విద్యా శాఖ ద్వారా నిర్వహించబడుతుంది. మిగిలిన స్థానిక ప్రభుత్వాలు ప్రత్యేక జిల్లాలుగా ఉన్నాయి.

### రాష్ట్ర ప్రభుత్వం

 హవాయి స్టేట్ క్యాపిటలు భవనం
హవాయి రాష్ట్ర ప్రభుత్వం హవాయి చరిత్రలోని రాజ్య కాలం నుండి స్వీకరించిన అనుసరణలతో సమాఖ్య ప్రభుత్వం వలె రూపొందించబడింది. హవాయి రాజ్యాంగంలో పొందుపరిచిన ప్రకారం; కార్యనిర్వాహక, శాసన, న్యాయ అనే మూడు ప్రభుత్వ శాఖలు ఉన్నాయి. అయినప్పటికీ హవాయి వ్యవహారాల కార్యాలయం మిగిలిన మూడు శాఖల పరిధిలోకి రాదు కాబట్టి దీనిని తరచుగా నాల్గవ ప్రభుత్వ శాఖగా సూచిస్తారు. కార్యనిర్వాహక శాఖకు హవాయి గవర్నరు నాయకత్వం వహిస్తారు. ఆయనకు హవాయి లెఫ్టినెంటు గవర్నరు సహాయకులుగా ఉంటారు. వీరిద్దరూ ఒకే టికెటు ‌మీద ఎన్నుకోబడతారు. గవర్నరు మాత్రమే రాష్ట్రవ్యాప్తంగా ఎన్నుకోబడిన ఏకైక రాష్ట్ర ప్రజా ప్రతినిధి; మిగిలిన వారందరూ గవర్నరు చేత నియమించబడతారు. లెఫ్టినెంటు గవర్నరు రాష్ట్ర కార్యదర్శిగా వ్యవహరిస్తారు. గవర్నరు, లెఫ్టినెంటు గవర్నరు స్టేటు క్యాపిటలు లోని కార్యాలయాల నుండి ఇరవై ఏజెన్సీలు, విభాగాలను పర్యవేక్షిస్తారు. గవర్నరు అధికారిక నివాసం వాషింగ్టను ప్లేసు.

శాసనసభ శాఖలో ద్విసభ అయిన హవాయి రాష్ట్ర శాసనసభ ఉంటుంది. ఇందులో స్పీకరు ఆఫ్ ది హౌసు నేతృత్వంలోని 51 మంది సభ్యుల హవాయి ప్రతినిధుల సభ, సెనేటు అధ్యక్షుడు నేతృత్వంలోని 25 మంది సభ్యుల హవాయి సెనేటు ఉంటాయి. శాసనసభ హవాయి స్టేటు క్యాపిటలులో సమావేశమవుతుంది. హవాయి ఏకీకృత న్యాయ శాఖను హవాయి స్టేటు జ్యుడీషియరీ అంటారు. రాష్ట్ర అత్యున్నత న్యాయస్థానం హవాయి సుప్రీం కోర్టు. ఇది అలియోలాని హేలును తన కార్యక్షేత్రంగా ఉపయోగిస్తుంది.

### ఫెడరలు ప్రభుత్వం

* 118వ యునైటెడు స్టేట్సు కాంగ్రెసు కోసం కాంగ్రెసు ప్రతినిధి బృందం
* సెనేటరు బ్రియను షాట్జు
* సెనేటరు చిన్న హిరొనొ
* ప్రతినిధి ఇడి కేసు (హెచ్‌ఐ-1)
* ప్రతినిధి జిల్ (హెచ్‌ఐ-2)

హవాయి రాష్ట్రానికి యునైటెడు స్టేట్సు కాంగ్రెసులో ఇద్దరు సెనేటర్లు, ఇద్దరు ప్రతినిధుల ప్రాతినిధ్యం లభిస్తుంది. 2023 నాటికి ఈ నాలుగు స్థానాలను డెమోక్రాట్లు కైవసం చేసుకున్నారు. మాజీ ప్రతినిధి ఇడి కేసు 2018లో 1వ కాంగ్రెషనలు జిల్లాకు ఎన్నికయ్యారు. జిల్ టొకుడా, 2వ కాంగ్రెషనలు జిల్లాకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నారు; ఈ జిల్లా రాష్ట్రంలోని మిగిలిన ప్రాంతాలను కవరు చేస్తుంది. ఇవి ప్రధానంగా గ్రామీణ, పాక్షిక-గ్రామీణ ప్రాంతాలుగా ఉన్నాయి.

```
బ్రియను షాట్జు హవాయి నుండి సీనియరు యునైటెడు స్టేట్సు సెనేటరు‌గా ఉన్నారు. మాజీ సెనేటరు  డేనియలు ఇనోయే మరణానంతరం గవర్నరు  నెయిలు అబెర్‌క్రోంబీ ద్వారా 2012 డిసెంబరు 26న ఆయన ఈ పదవికి నియమితులయ్యారు. ఆ తర్వాత షాట్జు 2014లో జరిగిన ప్రత్యేక ఎన్నికలోనూ అలాగే 2016, 2022లో జరిగిన సాధారణ ఎన్నికలలోనూ హవాయి సెనేటరు‌గా విజయం సాధించారు.

```

ఈ రాష్ట్రానికి జూనియరు సెనేటరు‌గా నీల్ అబెర్‌క్రోంబీ వ్యవహరిస్తున్నారు; ఈమె గతంలో రెండవ కాంగ్రెషనలు జిల్లా ప్రతినిధిగా పనిచేశారు. డేనియలు అకాకా పదవీ విరమణ చేసిన తర్వాత హవాయి సెనేటరు స్థానం కోసం 2012 జరిగిన 2018, 2024 ఎన్నికలలో ఈమె విజయం సాధించారు.హిరొనొ, ఆసియా-అమెరికను వర్గానికి చెందిన మొట్టమొదటి మహిళా సెనేటరు‌గానూ అలాగే మొట్టమొదటి బౌద్ధ సెనేటరు‌గానూ చరిత్ర సృష్టించారు.

112వ, 113వ కాంగ్రెసు సమావేశాల మధ్య కాలంలో హవాయి రాష్ట్రం సెనేటు సీనియారిటీ పరంగా అత్యంత భారీ మార్పును చవిచూసింది. ఈ రాష్ట్రం సీనియారిటీలో మొదటి, ఇరవై ఒకటవ స్థానాలలో ఉన్న సెనేటర్లతో కూడిన ప్రతినిధి బృందం నుండి—వారి స్థానంలో వచ్చిన సాపేక్షంగా కొత్తవారైన షాట్జు, హిరోనోలకు—మారింది.

హవాయిలోని ఫెడరలు అధికారులు అలోహా టవరు, హోనోలులు హార్బరు సమీపంలో ఉన్న ప్రిన్సు కుహియో ఫెడరలు భవనంలో తమ కార్యకలాపాలను నిర్వహిస్తారు. ఫెడరల్ బ్యూరో ఆఫ్ ఇన్వెస్టిగేషను, ఇంటర్నలు రెవెన్యూ సర్వీసు, సీక్రెట్ సర్వీస్ తమ కార్యాలయాలను అక్కడ నిర్వహిస్తాయి; ఈ భవనమే ఫెడరలు డిస్ట్రిక్టు కోర్ట్ ఫర్ ది డిస్ట్రిక్ట్ ఆఫ్ హవాయి, యునైటెడు స్టేట్సు అటార్నీ ఫర్ ది డిస్ట్రిక్ట్ ఆఫ్ హవాయి కార్యాలయాలకు కూడా వేదికగా ఉంది.

### రాజకీయాలు

హవాయిలో జన్మించిన అధ్యక్షుడు బారక్ ఒబామా, కైలుయాలో జద్రోగా యాక్టు మీద సంతకం చేస్తున్న దృశ్యం
రాష్ట్ర హోదా పొంది 1960లో జరిగిన తన మొదటి ఎన్నికలో పాల్గొన్నప్పటి నుండి హవాయి కేవలం రెండు అధ్యక్ష ఎన్నికలు మినహా మిగిలిన వాటన్నింటిలోనూ డెమోక్రాటు‌లకే మద్దతు ఇచ్చింది: అవి 1972, 1984 ఎన్నికలు. ఈ రెండు ఎన్నికలలోనూ రిపబ్లికను అభ్యర్థులైన రిచర్డ్ నిక్సన్, రోనాల్డ్ రీగన్ వరుసగా భారీ మెజారిటీతో తిరిగి ఎన్నికయ్యారు. హవాయికి రాష్ట్ర హోదా లభించిన కాలంలో అధ్యక్ష ఎన్నికలలో రిపబ్లికను అభ్యర్థులకు హవాయి కంటే తక్కువ సార్లు మద్దతు ఇచ్చిన రాష్ట్రం మిన్నెసోటా మాత్రమే. 2022 నాటి కుక్ పక్షపాత ఓటింగు సూచిక ప్రకారం దేశంలోనే అత్యధికంగా డెమోక్రాటు ‌లకు మొగ్గు చూపే రాష్ట్రాలలో హవాయి మూడవ స్థానంలో నిలిచింది.

1970లో హిరాం ఫాంగు తర్వాత అమెరికా సెనేటు‌లో రాష్ట్రానికి ప్రాతినిధ్యం వహించేందుకు హవాయి ఏ రిపబ్లికను అభ్యర్థిని కూడా ఎన్నుకోలేదు; 1977 నుండి ఈ రాష్ట్రానికి చెందిన ఇద్దరు యు.ఎస్. సెనేటర్లు డెమోక్రాట్లే ఉన్నారు.

1970లో హిరాం ఫాంగు తర్వాత అమెరికా సెనేటు‌లో రాష్ట్రానికి ప్రాతినిధ్యం వహించేందుకు హవాయి ఏ రిపబ్లికను అభ్యర్థిని కూడా ఎన్నుకోలేదు; 1977 నుండి ఈ రాష్ట్రానికి చెందిన ఇద్దరు యు.ఎస్. సెనేటర్లు డెమోక్రాట్లే ఉన్నారు.

2004లో జాన్ కెర్రీ 54% ఓట్లతో, తొమ్మిది శాతం పాయింట్ల ఆధిక్యంతో ఆ రాష్ట్రానికి చెందిన నాలుగు ఎలక్టోరలు ఓట్లను గెలుచుకున్నారు. ప్రతి కౌంటీ కూడా డెమోక్రటికు అభ్యర్థికే మద్దతు తెలిపింది. 1964లో హవాయికి చెందిన 'ఫేవరెటు సన్' అభ్యర్థి, సెనేటరు హిరాం ఫాంగు రిపబ్లికను పార్టీ అధ్యక్ష నామినేషను కోసం పోటీపడగా 1972లో పాట్సీ మింకు ఒరెగాను ప్రైమరీ ఎన్నికలలో పోటీ చేశారు.

2016లో జరిగిన పెర్ల్ హార్బరు, ఓహు దాడుల 75వ స్మారక కార్యక్రమంలో, గవర్నరు డేవిడు ఇగేతో కలిసి అమెరికా నౌకాదళ అడ్మిరలు జాన్ M. రిచర్డ్‌సను
హొనలులులో జన్మించిన బరాక్ ఒబామా అప్పట్లో ఇల్లినాయిసు నుండి అమెరికా సెనేటరు‌గా సేవలందిస్తూ 2008 నవంబరు 4న అమెరికా 44వ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యారు; ఆ తర్వాత 2012 నవంబరు 6న రెండవసారి కూడా అధ్యక్షుడిగా తిరిగి ఎన్నికయ్యారు. 2008 ఫిబ్రవరి 19న జరిగిన హవాయి డెమోక్రటికు కాకసు‌లో ఒబామా 76% ఓట్లతో విజయం సాధించారు. ఏదైనా ఒక ప్రధాన రాజకీయ పార్టీ నామినేషను‌ను ఆశించిన హవాయిలో జన్మించిన మూడవ అభ్యర్థిగా, హవాయి నుండి అధ్యక్ష పదవికి నామినేటు అయిన మొట్టమొదటి వ్యక్తిగా, హవాయి నుండి అధ్యక్షుడైన తొలి వ్యక్తిగా ఆయన నిలిచారు.

2020లో జరిగిన ఒక అధ్యయనంలో పౌరులు ఓటు వేయడానికి అత్యంత సులభమైన రాష్ట్రంగా హవాయి 6వ స్థానంలో నిలిచింది.

### శాంతిభద్రతల అమలు

హవాయి రాష్ట్రంలో దాని ప్రజా భద్రతా శాఖ ఆధ్వర్యంలో రాష్ట్రవ్యాప్త షెరీఫు విభాగం పనిచేస్తుంది. ఈ విభాగం ప్రభుత్వ భవనాలకు, డేనియల్ కె. ఇనోయే అంతర్జాతీయ విమానాశ్రయానికి శాంతిభద్రతల రక్షణను కల్పిస్తుంది; అలాగే రాష్ట్ర యాజమాన్యంలోని అన్ని సంస్కరణా కేంద్రాలకు సంస్కరణా సేవలను అందిస్తుంది.

రాష్ట్రంలోని కౌంటీలకు వాటి సొంత అధికార పరిధులతో కూడిన ప్రత్యేక పోలీసు విభాగాలు ఉన్నాయి:

* కౌవాయి కౌంటీ పోలీసు విభాగం — కౌవాయి ద్వీపం కోసం
* హొనలులు పోలీసు విభాగం — ఓహు కోసం
* మౌయి కౌంటీ పోలీసు విభాగం — మొలోకాయి, మౌయి, లనాయి ద్వీపాల కోసం
* హవాయి కౌంటీ పోలీసు విభాగం — బిగ్ ఐలాండ్) కోసం

రాష్ట్రంలోని అన్ని ఏజెన్సీలకు అవసరమైన ఫోరెన్సికు సేవలను హొనలులు పోలీసు విభాగం అందిస్తుంది.

2022 జనవరిలో రాష్ట్ర అధికారులు ఒక కొత్త చట్టాన్ని ప్రతిపాదించారు. దీని ప్రకారం షెరీఫు విభాగాన్ని ప్రజా భద్రతా శాఖ నుండి వేరు చేసి దానిని అటార్నీ జనరల్ శాఖలోని నేర పరిశోధన విభాగంతో విలీనం చేస్తారు. తద్వారా శాంతిభద్రతల అమలు శాఖ అనే ఒక కొత్త విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేస్తారు; ఈ కొత్త విభాగం నేరాలను దర్యాప్తు చేసే సామర్థ్యం కలిగిన ఒక రాష్ట్రవ్యాప్త పోలీసు సంస్థగా పనిచేస్తుంది.

## హవాయి సార్వభౌమాధికార ఉద్యమం

హొనలులు కౌంటీలోని కానియాకపుపు రాజ వేసవి విడిది శిథిలాలు
హవాయి అంతర్జాతీయంగా యునైటెడు స్టేట్సు ఒక రాష్ట్రంగా గుర్తింపు పొంది ఉన్నప్పటికీ అలాగే సాధారణ ప్రజల అవగాహనలో కూడా విస్తృతంగా ఆ విధంగానే ఆమోదించబడుతున్నప్పటికీ ఈ హోదా చట్టబద్ధత అమెరికా జిల్లా కోర్టులోఐక్యరాజ్యసమితిలో (యు.ఎన.) ఇతర అంతర్జాతీయ వేదికలలో ప్రశ్నించబడుతుంది. దేశీయంగా ఈ చర్చ కమేహమేహ పాఠశాలల పాఠ్యప్రణాళికలోహవాయి విశ్వవిద్యాలయం (మనోవా) తరగతులలో బోధించబడే ఒక అంశంగా ఉంది.

హవాయికి ఏదో ఒక రూపంలో సార్వభౌమాధికారాన్ని కోరుకునే రాజకీయ సంస్థలు 19వ శతాబ్దం చివరి నుండి చురుకుగా పనిచేస్తున్నాయి. సాధారణంగా వీరి ప్రధాన లక్ష్యం స్వయం నిర్ణయాధికారం, స్వయం పరిపాలన సాధించడం మీద కేంద్రీకృతమై ఉంటుంది. ఇది హవాయిని ఒక స్వతంత్ర దేశంగా ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా కావచ్చు (అనేక ప్రతిపాదనలలో, హవాయి రాజ్య ప్రజల వారసులుగా ఉన్న లేదా స్వచ్ఛందంగా తమను తాము ఆ విధంగా ప్రకటించుకున్న "హవాయి జాతీయుల" కోసం ఈ స్వతంత్ర దేశం కోరబడుతుంది), లేదా పూర్తి లేదా పాక్షిక స్థానిక హవాయి మూలాలు కలిగిన ప్రజల కోసం అమెరికా సమాఖ్య గుర్తింపు పొందిన స్థానిక హవాయి ప్రజలతో గిరిజన సార్వభౌమాధికారం తరహాలో ఒక స్వదేశీ దేశం-దేశం మధ్య సంబంధాన్ని ఏర్పరచుకోవడం ద్వారా కావచ్చు. 2000ల కాలంలో ఫెడరలు గుర్తింపును సమర్థించే అకాకా బిల్లు హవాయి నివాసితుల నుండి గణనీయమైన వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొంది. గిరిజన విధానాన్ని వ్యతిరేకించేవారు హవాయి జాతీయతను సాధించడానికి ఇది ఒక చట్టబద్ధమైన మార్గం కాదని వాదిస్తున్నారు; హవాయి సార్వభౌమాధికారాన్ని పునరుద్ధరించే ప్రక్రియలో అమెరికా ప్రభుత్వం జోక్యం చేసుకోకూడదని కూడా వారు వాదిస్తున్నారు.

హవాయి సార్వభౌమాధికార ఉద్యమం 1893లో జరిగిన హవాయి రాజ్య పతనంను చట్టవిరుద్ధంగానూ ఆ తదనంతరం అమెరికా ద్వారా హవాయి విలీనం కావడాన్ని కూడా చట్టవిరుద్ధంగానూ పరిగణిస్తుంది. ఈ ఉద్యమం హవాయికి ఏదో ఒక రూపంలో అధిక స్వయంప్రతిపత్తిని—ఉదాహరణకు స్వేచ్ఛా అనుబంధం లేదా అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల నుండి పూర్తి స్వాతంత్ర్యాన్ని—సాధించాలని కోరుతోంది.

రాణి లిలిʻయుకలాని 1893 నాటి పదవీచ్యుతికి అలాగే 1898లో జరిగిన విలీనంతో మొదలైన సుదీర్ఘ సైనిక ఆక్రమణగా వర్ణించబడే పరిణామాలకు గాను అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాల నుండి ఏదో ఒక రూపంలో పరిహారం లేదా న్యాయం జరగాలని కొన్ని వర్గాలు వాదిస్తున్నాయి. 1993లో అమెరికా కాంగ్రెసు ఆమోదించిన క్షమాపణ తీర్మానం, హవాయి సార్వభౌమాధికార ఉద్యమానికి ఒక ప్రధాన ప్రేరణగా పేర్కొనబడుతోంది. హవాయిని చట్టవిరుద్ధంగా ఆక్రమించబడిన ఒక దేశంగా ఈ సార్వభౌమాధికార ఉద్యమం పరిగణిస్తుంది.

## చిత్ర మాలిక

* నీహావు ద్వీపం (70 sq. mi.)
* కౌవియా ద్వీపం (552.3 sq. mi.)
* ఒవాహు (598 sq. mi.)
* మావి (727.3 sq. mi.)
* మొలొకాయ్ (260 sq. mi.)
* లానాయి (140.5 sq. mi.)
* కహూలవే (44.6 sq. mi.)
* హవాయి ద్వీపం (4,028.2 sq. mi.)

## ఇవి కూడా చూడండి

## మూలాలు

## బయటి లింకులు

ఉల్లేఖన లోపం: "lower-alpha" అనే గ్రూపులో `<ref>` ట్యాగులు ఉన్నాయి గానీ, దానికి సంబంధించిన `<references group="lower-alpha"/>` ట్యాగు కనబడలేదు