# మొంటానా

| మొంటానా (Montana) |
| --- |
| రాష్ట్రం |
| FlagSeal |
| Nickname(s): బిగ్ స్కై కంట్రీ (Big Sky Country), ట్రెజర్ స్టేట్ (The Treasure State) |
| Motto(s): "Oro y Plata" (Spanish)"బంగారం, వెండి" (Gold and Silver) |
| Anthem: "మొంటానా" Duration: 2 నిమిషాల, 30 సెకండ్లు.2:30 |
| Map of the United States with మొంటానా (Montana) highlighted |
| దేశం | సంయుక్త రాష్ట్రాలు |
| రాష్ట్రం ఏర్పడుటకు ముందు | మొంటానా భూభాగం (Montana Territory) |
| యూనియన్ లో ప్రవేశించిన తేదీ | నవంబర్ 8, 1889 (41వ స్థానం) |
| రాజధాని | హెలెనా |
| అతిపెద్ద నగరం | బిల్లింగ్స్ |
| అతిపెద్ద మెట్రో | బిల్లింగ్స్ |
| ప్రభుత్వం |
|  • గవర్నర్ | గ్రెగ్ జియాన్‌ఫోర్టే (R) |
|  • లెప్టినెంట్ గవర్నర్ | క్రిస్టెన్ జురాస్ (R) |
| Legislature | శాసనసభ |
|  • ఎగువ సభ | సెనేట్ |
|  • దిగువ సభ | ప్రతినిధుల సభ |
| U.S. senators | స్టీవ్ డెయిన్స్ (R)టిమ్ షీహీ (R) |
| U.S. House delegation | 1: ర్యాన్ జింకే (R)
2: ట్రాయ్ డౌనింగ్ (R)

 (list) |
| విస్తీర్ణం |
|  • మొత్తం | 1,47,040 చ. మై (3,80,800 కి.మీ2) |
|  • నేల | 1,45,552 చ. మై (3,76,980 కి.మీ2) |
|  • Water | 1,491 చ. మై (3,862 కి.మీ2)  1% |
|  • స్థానం | 4వ స్థానం |
| Dimensions |
|  • పొడవు | 255 మై. (410 కి.మీ) |
|  • వెడల్పు | 630 మై. (1,015 కి.మీ) |
| ఎత్తు | 3,400 అ. (1,040 మీ) |
| Highest elevation (గ్రానైట్ శిఖరం) | 12,807 అ. (3,903.5 మీ) |
| Lowest elevation (ఇడాహో సరిహద్దు వద్ద కూటెనై నది) | 1,804 అ. (557 మీ) |
| జనాభా  (2025) |
|  • మొత్తం | {{{2,000Pop}}} |
|  • స్థానం | 43వ స్థానం |
|   • Rank | 48వ స్థానం |
|  • గృహ సగటు ఆదాయం | $70,800(2,023) |
|  • ఆదాయ ర్యాంకు | 34వ స్థానం |
| Demonyms | మొంటానన్ (Montanan) |
| భాష |
|  • అధికార భాష | ఇంగ్లీష్ (English) |
| కాల మండలం | UTC−07:00 (మౌంటైన్ సమయం) |
|  • Summer (DST) | UTC−06:00 (MDT) |
| USPS abbreviation | MT |
| ISO 3166 code | US-MT |
| Trad. abbreviation | Mont. |
| అక్షాంశం | 44° 21′ N to 49° N |
| రేఖాంశం | 104° 2′ W to 116° 3′ W |

State symbols of Montana| Flag of Montana |
| Seal of Montana |
| Bird | Western meadowlark |
| Butterfly | Mourning cloak |
| Fish | Westslope cutthroat trout |
| Flower | Bitterroot |
| Mammal | Grizzly bear |
| వృక్షం | Ponderosa pine |
| Fossil | *Maiasaura peeblesorum* |
| Gemstone | నీలం (Sapphire), అకిక్ (Agate) |
| State route marker |
|  |
| Lists of United States state symbols |

**మొంటానా** (Montana) అనేది పశ్చిమ అమెరికా ప్రాంతంలోని ఒక రాష్ట్రం. దీనికి సముద్ర తీరం లేదు. ఈ రాష్ట్రానికి పశ్చిమాన ఇడాహో, తూర్పున నార్త్ డకోటా, ఆగ్నేయాన సౌత్ డకోటా, దక్షిణాన వయోమింగ్ సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. ఉత్తరాన కెనడా దేశానికి చెందిన అల్బెర్టా, బ్రిటిష్ కొలంబియా, సస్కట్చెవాన్ ప్రాంతాలు సరిహద్దులుగా ఉన్నాయి. భౌగోళిక విస్తీర్ణం ప్రకారం ఇది అమెరికాలో నాలుగవ అతిపెద్ద రాష్ట్రం. జనాభా పరంగా చూస్తే ఎనిమిదవ అతి తక్కువ జనాభా ఉన్న రాష్ట్రం. జనసాంద్రత (చదరపు కిలోమీటరుకు ఉండే ప్రజల సంఖ్య) పరంగా మూడవ అతి తక్కువ రద్దీ ఉన్న రాష్ట్రం. మొంటానా రాజధాని హెలెనా. అత్యధిక జనాభా ఉన్న నగరం బిల్లింగ్స్. ఈ రాష్ట్ర పశ్చిమ భాగంలో చాలా పర్వత శ్రేణులు ఉన్నాయి (ముఖ్యంగా రాకీ పర్వతాలు). తూర్పు భాగంలో విశాలమైన పచ్చికబయళ్లు (ప్రైరీలు), బ్యాడ్‌ల్యాండ్స్ (కఠినమైన భూభాగాలు) కనిపిస్తాయి. అక్కడక్కడా చిన్న పర్వతాలు కూడా ఉంటాయి.

1803లో అమెరికా ఫ్రాన్స్ నుంచి భూమిని కొనుగోలు చేసినప్పుడు మొంటానా ప్రాంతం చాలావరకు అమెరికా ఆధీనంలోకి వచ్చింది. ఆ వెంటనే లూయిస్, క్లార్క్ అనే వ్యక్తులు ఈ ప్రాంతాన్ని అన్వేషించారు. ఆ తర్వాత జంతు చర్మాల వ్యాపారులు ఇక్కడికి వచ్చారు. 1858లో ఇక్కడ బంగారం దొరికే వరకు చర్మాల వ్యాపారమే ప్రధాన ఆదాయ వనరుగా ఉండేది. బంగారం దొరకడంతో వేలాది మంది ప్రజలు ఇక్కడికి రావడం ప్రారంభించారు. 1862లో ప్రభుత్వం ఉచితంగా భూమిని ఇచ్చే చట్టాలను తీసుకురావడంతో అమెరికాలోని ఇతర ప్రాంతాల నుంచి చాలామంది ఇక్కడికి వలస వచ్చారు. జనాభా వేగంగా పెరగడంతో నవంబర్ 8, 1889న దీనికి అధికారికంగా రాష్ట్ర హోదా లభించింది. 20వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు గనుల తవ్వకం ఈ రాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థను నడిపించింది. ముఖ్యంగా బుట్టే, హెలెనా నగరాల చుట్టూ ఈ గనుల తవ్వకం ఎక్కువగా జరిగేది.

మొంటానాకు అధికారిక ముద్దుపేరు ఏమీ లేదు. వాడుకలో ప్రజలు దీనిని "బిగ్ స్కై కంట్రీ", "ద ట్రెజర్ స్టేట్" (సంపద గల రాష్ట్రం), "ల్యాండ్ ఆఫ్ షైనింగ్ మౌంటైన్స్", "ద లాస్ట్ బెస్ట్ ప్లేస్" అని పిలుస్తుంటారు. ఇక్కడి ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రధానంగా వ్యవసాయం పైన ఆధారపడి ఉంటుంది. పశువుల పెంపకం, ధాన్యాల సాగు ఇందులో ముఖ్యమైనవి. చమురు, గ్యాస్, బొగ్గు, గనుల తవ్వకం, కలప వ్యాపారం ద్వారా కూడా ఇక్కడికి ఆదాయం వస్తుంది. వైద్యం, రక్షణ, ప్రభుత్వ రంగాలు కూడా ఆర్థిక వ్యవస్థకు బలం చేకూరుస్తున్నాయి. పర్యాటక రంగం ఇక్కడ చాలా వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతోంది. 2019 నాటికి ఏటా 1.26 కోట్ల మంది పర్యాటకులు ఈ రాష్ట్రాన్ని సందర్శించారు. 2024 నాటికి ఆ సంఖ్య 1.37 కోట్లకు చేరుకుంది. పర్యాటకుల సంఖ్య ఇంతలా పెరగడం ఇదే మొదటిసారి.

## పేరు వెనుక చరిత్ర

"మొంటానా" అనే పదం "montaña" (మొంటాన్య) అనే స్పానిష్ పదం నుంచి వచ్చింది. ఆ స్పానిష్ పదం మళ్లీ "montanea" అనే లాటిన్ పదం నుంచి ఉద్భవించింది. దీనికి అర్థం "పర్వతం" లేదా "పర్వతాలతో కూడిన ప్రాంతం". ప్రాచీన స్పానిష్ అన్వేషకులు పశ్చిమ ప్రాంతంలోని పర్వతాలన్నింటినీ కలిపి "ఉత్తర పర్వతాలు" (Montaña del Norte) అని పిలిచేవారు. 1863లో ఒక కొత్త భూభాగాన్ని (తర్వాత ఇడాహోగా మారింది) ఏర్పాటు చేసే బిల్లులో "మొంటానా" అనే పేరును మొదటిసారిగా సూచించారు. దీన్ని అమెరికా ప్రతినిధుల సభలోని టెరిటరీల కమిటీ చైర్మన్ జేమ్స్ ఆష్లే ప్రతిపాదించాడు.

అయితే కొంతమంది నాయకులు ఆ పేరును వ్యతిరేకించారు. హెన్రీ విల్సన్, బెంజమిన్ హార్డింగ్ అనే ప్రతినిధులు "మొంటానా" అనే పదానికి సరైన అర్థం లేదని విమర్శించారు.దానికి బదులు జెఫర్సన్ అనే పేరు పెట్టాలని కొందరు సూచించారు.1864లో జేమ్స్ ఆష్లే ఇడాహో నుంచి కొంత భాగాన్ని విడదీసి ఒక కొత్త భూభాగాన్ని ఏర్పాటు చేస్తూ మళ్లీ ఒక బిల్లు తెచ్చాడు. అప్పుడు కూడా అతడు మొంటానా అనే పేరునే సూచించాడు.ఈసారి శామ్యూల్ కాక్స్ అనే నాయకుడు దీనిని వ్యతిరేకించాడు. ఈ కొత్త భూభాగంలో పర్వతాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయని, దానికి "పర్వత ప్రాంతం" అనే స్పానిష్ పేరు పెట్టడం సరికాదని ఆయన వాదించాడు. దానికి బదులు స్థానిక గిరిజనుల భాషకు చెందిన ఏదైనా పేరు పెట్టాలని కోరాడు. షోషోన్ వంటి పేర్లను పరిశీలించినా, చివరకు కమిటీకి ఉన్న అధికారాలతో "మొంటానా" అనే పేరునే ఖరారు చేశారు.

## చరిత్ర

మొంటానాలోని ప్రారంభ స్థానిక గిరిజన ఒప్పంద ప్రాంతాలు (Early Indian treaty territories)
మొంటానాలోని ఒక అస్సినిబోయిన్ కుటుంబం, 1890–91
వేలాది సంవత్సరాలుగా, మొంటానా ప్రాంతంలో అనేక స్థానిక గిరిజన తెగలు నివసిస్తూ వచ్చాయి. యూరోపియన్లు, అమెరికా వాసులు ఇక్కడికి వచ్చే సమయానికి చాలా తెగలు ఇక్కడ జీవించేవి. దక్షిణ మధ్య ప్రాంతంలో క్రో (Crow) తెగ, ఆగ్నేయ ప్రాంతంలో షెయెన్ (Cheyenne), లకోటా (Lakota) తెగలు ఉండేవి. మధ్య, ఉత్తర ప్రాంతాల్లో బ్లాక్‌ఫీట్ (Blackfeet), అస్సినిబోయిన్ (Assiniboine), గ్రాస్ వెంట్రెస్ (Gros Ventres) ప్రజలు నివసించేవారు. పశ్చిమ భాగంలో కూటెనై (Kootenai), సాలిష్ (Salish) తెగలు ఉండేవి. ఆగ్నేయ మొంటానాలోని కొంత భాగాన్ని క్రో తెగ ప్రజలు వేట కోసం, ఇతర ప్రాంతాలకు వెళ్లే మార్గంగా వాడుకునేవారు.ఉల్లేఖన లోపం: `<ref>` ట్యాగుకు, మూసే `</ref>` లేదు.1807లో ఇక్కడ మొట్టమొదటి వ్యాపార కేంద్రం అయిన 'ఫోర్ట్ రేమండ్' ను స్థాపించారు.

1846లో ఓరెగాన్ ఒప్పందం జరిగే వరకు పశ్చిమ ప్రాంతం కోసం బ్రిటన్, అమెరికా ప్రభుత్వాల మధ్య వివాదం ఉండేది. ఆ ప్రాంతాన్ని అప్పట్లో ఓరెగాన్ కంట్రీ అని పిలిచేవారు. యూరోపియన్ అమెరికన్లు ఇక్కడ స్థాపించిన మొట్టమొదటి స్థిరనివాసం 'సెయింట్ మేరీస్ మిషన్' (1841). 1847లో మిస్సోరీ నది ఒడ్డున 'ఫోర్ట్ బెంటన్' అనే మరో వ్యాపార కేంద్రాన్ని నిర్మించారు. 1850ల నాటికి ప్రజలు ఈ ప్రాంతంలోని నదీ లోయల్లో స్థిరపడటం ప్రారంభించారు.

1852లో గ్యారిసన్ ప్రాంతం దగ్గర మొదటిసారిగా బంగారం దొరికింది. 1862 నుంచి భారీ స్థాయిలో బంగారం వేట మొదలైంది. రాష్ట్ర పశ్చిమ భాగంలో బంగారం, వెండి, రాగి, సీసం, బొగ్గు (తర్వాత చమురు) భారీగా దొరకడంతో వేలాది మంది గని కార్మికులు ఇక్కడికి వలస వచ్చారు. వర్జీనియా సిటీ, హెలెనా వంటి నగరాలు ఈ గనుల చుట్టూనే పుట్టుకొచ్చాయి. 1862 నుంచి 1876 మధ్య కాలంలో ఇక్కడ సుమారు 144 మిలియన్ డాలర్ల విలువైన బంగారం బయటపడింది. ఆ తర్వాత వెండి, రాగి తవ్వకాలు ఊపందుకున్నాయి. ఇక్కడ యోగో నీలమణి రత్నాలు (Yogo sapphires) కూడా దొరుకుతాయి.

### మొంటానా భూభాగం

1865లో మొంటానా భూభాగం ముఖచిత్రం
మొంటానా ఒక ప్రత్యేక భూభాగంగా ఏర్పడక ముందు (1864–1889), ఇది ఓరెగాన్, వాషింగ్టన్, ఇడాహో, డకోటా ప్రాంతాల్లో భాగంగా ఉండేది. మే 26, 1864న మొంటానా అమెరికాకు చెందిన ప్రత్యేక భూభాగంగా గుర్తింపు పొందింది. దీని మొదటి రాజధాని బన్నాక్. సిడ్నీ ఎడ్జెర్టన్ దీనికి మొదటి గవర్నర్‌గా పనిచేశాడు. రాజధానిని 1865లో వర్జీనియా సిటీకి, 1875లో హెలెనాకు మార్చారు. 1870 నాటికి ఇక్కడ స్థానికేతరుల (గిరిజనులు కానివారి) జనాభా 20,595 కి చేరింది. 1865లో స్థాపించిన 'మొంటానా హిస్టారికల్ సొసైటీ' ఈ ప్రాంతంలోని అత్యంత పురాతన సంస్థ. ఇక్కడి నుంచి బయలుదేరిన సాహసయాత్రల ఫలితంగానే 1872లో ప్రఖ్యాత ఎల్లోస్టోన్ నేషనల్ పార్క్ ఆవిర్భవించింది.

### పోరాటాలు

1850ల నుంచి 1870ల మధ్యలో బయటి ప్రజలు పెద్ద సంఖ్యలో ఇక్కడికి స్థిరపడేందుకు రావడం వల్ల స్థానిక గిరిజనులకు, వారికి మధ్య భూమి పంపకాల విషయంలో తీవ్ర వివాదాలు చెలరేగాయి. 1855లో అమెరికా ప్రభుత్వం పశ్చిమ మొంటానాలోని గిరిజన తెగలతో హెల్‌గేట్ ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకుంది. ఈ ఒప్పందం ద్వారా గిరిజనులకు కొన్ని హద్దులు నిర్ణయించారు. కానీ భాషా సమస్యలు, ఒప్పందంలోని నిబంధనలపై గందరగోళం వల్ల గొడవలు ప్రారంభమయ్యాయి. స్థానికులు తమ భూములను వదులుకోవడానికి నిరాకరించారు. సాలిష్ తెగ ప్రజలు 1891 వరకు బిట్టర్‌రూట్ లోయలోనే పోరాడుతూ నిలబడ్డారు.

1866లో మిస్సోరీ నది ఒడ్డున అమెరికా సైన్యం మొదటి సైనిక స్థావరాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. ఆ తర్వాత రాష్ట్రవ్యాప్తంగా డజనుకు పైగా సైనిక స్థావరాలను నిర్మించారు. బంగారం ఆశతో ప్రజలు గిరిజనుల భూముల్లోకి చొరబడటంతో రెండు వర్గాల మధ్య భయంకరమైన యుద్ధాలు జరిగాయి. వీటిలో మరియాస్ మారణహోమం (1870), లిటిల్ బిగ్‌హార్న్ యుద్ధం (1876), బిగ్ హోల్ యుద్ధం (1877) చాలా ముఖ్యమైనవి. చివరికి 1887లో జరిగిన పోరాటం తర్వాత గిరిజనులను బలవంతంగా ప్రత్యేక రిజర్వేషన్లకు తరలించారు.

1889లో బిగ్ హోల్ యుద్ధభూమిలో కలుసుకున్న చీఫ్ జోసెఫ్, కల్నల్ జాన్ గిబ్బన్.
ఈ యుద్ధాలతో పాటే, స్థానిక గిరిజనులకు ముఖ్య ఆహారమైన బైసన్ (దున్నపోతు లాంటి జంతువులు) మందలను విచక్షణారహితంగా చంపేశారు. 1870లో మొంటానాలో కోట్లాది బైసన్‌లు ఉండేవి. గిరిజనులను ఆకలితో అల్లాడేలా చేయడానికి అమెరికా సైన్యం వీటిని భారీ ఎత్తున వధించింది.1884 నాటికి కేవలం 325 బైసన్‌లు మాత్రమే మిగిలాయి.

### పశువుల పెంపకం

మొంటానా ఆర్థిక వ్యవస్థలో పశువుల పెంపకం ఎంతో ముఖ్యమైనది. 1850ల్లో జానీ గ్రాంట్ అనే వ్యక్తి లోయలలో పశువులను పెంచడం ప్రారంభించాడు. ఆ తర్వాత నార్తర్న్ పసిఫిక్ రైల్వే రాకతో పశువుల వ్యాపారం మరింత వేగంగా వృద్ధి చెందింది. 1866లో నెల్సన్ స్టోరీ టెక్సాస్ లాంగ్‌హార్న్ జాతి ఆవులను ఇక్కడికి తీసుకువచ్చాడు. గ్రాన్‌విల్లే స్టువర్ట్ అనే వ్యక్తి 1879లో ఫెర్గస్ కౌంటీలో భారీ స్థాయిలో బహిరంగ పచ్చికబయళ్లలో పశువుల పెంపక కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. నేటికీ డీర్ లాడ్జ్ ప్రాంతంలో ఉన్న 'గ్రాంట్-కోహర్స్ రాంచ్' 19వ శతాబ్దపు పశువుల పెంపక విధానాలకు సజీవ సాక్ష్యంగా నిలుస్తోంది. దీన్ని నేషనల్ పార్క్ సర్వీస్ నిర్వహిస్తోంది.

### రైలుమార్గాలు

1890లో పోర్ట్ కియోగ్ వద్ద ఉన్న బఫెలో సోల్జర్స్. స్థానిక గిరిజనులు ఆఫ్రికన్-అమెరికన్ సైనికులకు ఈ పేరు పెట్టారు.
1882 నాటికి పశ్చిమ వైపు నుంచి నార్తర్న్ పసిఫిక్ రైల్‌రోడ్ (NPR) ట్రాక్‌లు మొంటానాను చేరుకున్నాయి. అయితే, ఈ రైలు మార్గాల నిర్మాణం గిరిజనులతో ఉద్రిక్తతలకు దారితీసింది. 1871-1873 మధ్య కాలంలో ఎల్లోస్టోన్ లోయలో రైల్వే సర్వేలు జరిగాయి. వీటిని సియోక్స్ గిరిజనులు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. ఈ గొడవల వల్ల రైలు మార్గాల నిర్మాణం కొంతకాలం ఆగింది. చివరకు సెప్టెంబర్ 8, 1883న నార్తర్న్ పసిఫిక్ రైలుమార్గం నిర్మాణం పూర్తయింది.

గ్రేట్ నార్తర్న్ రైల్‌రోడ్ (GNR) ట్రాక్‌లు 1887లో తూర్పు మొంటానాను చేరుకున్నాయి. 1890 నాటికి రాకీ పర్వతాలకు చేరుకొని పర్యాటకులను ఆకర్షించడం ప్రారంభించాయి. అమెరికాలోని అత్యంత ఉత్తర ప్రాంతంలో నడిచే ఈ రైలు మార్గాన్ని "హై లైన్" అంటారు.

### రాష్ట్ర హోదా

మొంటానా వాసులు రాష్ట్ర హోదా కోసం తీవ్రంగా ప్రయత్నించారు. 1866, 1884 సంవత్సరాల్లో రాజ్యాంగాలను కూడా రాసుకున్నారు. కానీ జాతీయ రాజకీయ కారణాల వల్ల అమెరికా కాంగ్రెస్ దాన్ని ఆమోదించలేదు. ఎట్టకేలకు ఫిబ్రవరి 1889లో ప్రెసిడెంట్ గ్రోవర్ క్లీవ్‌లాండ్ మొంటానాకు రాష్ట్ర హోదా కల్పించే బిల్లుపై సంతకం చేశాడు. జులై 1889లో ప్రజలు మూడవసారి రాజ్యాంగాన్ని ఆమోదించారు. నవంబర్ 8, 1889న మొంటానా అమెరికాలో 41వ రాష్ట్రంగా అవతరించింది. జోసెఫ్ టూల్ దీనికి మొదటి రాష్ట్ర గవర్నర్‌గా ఎన్నికయ్యాడు.1880ల నాటికి అమెరికాలోని ఏ నగరంలో లేని విధంగా హెలెనా నగరంలో తలసరి మిలియనీర్లు ఎక్కువగా ఉండేవారు.

### ఉచిత భూముల పంపిణీ

1862లో అమెరికా ప్రభుత్వం కొత్తగా వచ్చే వలసదారులకు 160 ఎకరాల భూమిని ఉచితంగా ఇచ్చే చట్టాన్ని తీసుకువచ్చింది. కానీ మొంటానా వాతావరణం పొడిగా ఉండటం వల్ల ఆ 160 ఎకరాలు ఒక కుటుంబాన్ని పోషించడానికి సరిపోయేవి కావు. అందువల్ల మొదట్లో పెద్దగా ఎవరూ రాలేదు. 1877లో పొడి భూముల చట్టం కింద 640 ఎకరాలను అతి తక్కువ ధరకు ఇచ్చారు. దీంతో పశువుల పెంపకం దారులు పెద్ద సంఖ్యలో వచ్చారు. కానీ వాళ్లు ఆ భూమిని అభివృద్ధి చేయకుండా అలాగే వదిలేశారు.

1937లో మొంటానాలో ఉన్న ఒక మినోనైట్ కుటుంబం.
1900ల ప్రారంభంలో రైల్వే కంపెనీలు తమ రైళ్లను నింపడానికి ప్రజలను ఇక్కడికి ఆకర్షించే ప్రయత్నం చేశాయి. ప్రభుత్వం కూడా ఉచితంగా ఇచ్చే భూమిని 320 ఎకరాలకు పెంచింది.దీంతో వేలాది మంది ప్రజలు ఉచిత భూమి కోసం మొంటానాకు పోటెత్తారు. కానీ ఇక్కడి పొడి వాతావరణం, నీటి కొరత గురించి వారికి అవగాహన లేదు. 1917–1921 మధ్య వచ్చిన కరువు వల్ల చాలామంది ఆర్థికంగా చితికిపోయారు. బ్యాంకులు దివాలా తీశాయి. చాలామంది తమ భూములను వదిలి వెళ్లిపోయారు.

### మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో మొంటానా నుంచి సుమారు 40 వేల మంది యువకులు సైన్యంలో చేరారు. జనాభా దామాషా ప్రకారం చూస్తే, మిగతా రాష్ట్రాల కంటే మొంటానా నుంచి సైన్యంలో చేరిన వారి సంఖ్యే ఎక్కువ. యుద్ధంలో సుమారు 1,500 మంది ప్రాణాలు కోల్పోయారు, 2,437 మంది గాయపడ్డారు. సైన్యానికి అవసరమైన గుర్రాలను, గనుల నుంచి ముడిసరుకులను మొంటానా భారీగా సరఫరా చేసింది.

అదే సమయంలో, యుద్ధాన్ని విమర్శించడాన్ని నేరంగా పరిగణిస్తూ మొంటానా ప్రభుత్వం కఠిన చట్టాలను తీసుకువచ్చింది. జర్మన్ భాష మాట్లాడటాన్ని నిషేధించారు. ఈ కాలంలో వాక్ స్వాతంత్య్రాన్ని అణిచివేశారు.

### ఆర్థిక మాంద్యం

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత మొంటానాలో పెద్ద ఆర్థిక మాంద్యం మొదలైంది. ఇది రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం వరకు కొనసాగింది. రైతులు, గని కార్మికులు తీవ్ర ఇబ్బందులు పడ్డారు.

### రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో కూడా మొంటానా కీలక పాత్ర పోషించింది. పేదరికం నుంచి బయటపడేందుకు వేలాది మంది సైన్యంలో చేరారు. గిరిజనులు కూడా పెద్ద సంఖ్యలో యుద్ధంలో పాల్గొన్నారు. రష్యాకు యుద్ధ విమానాలను పంపేందుకు ఇక్కడి విమానాశ్రయాలను ఉపయోగించారు. సైనికులకు పర్వత ప్రాంతాల్లో శిక్షణ ఇవ్వడానికి ఇక్కడే క్యాంపులు ఏర్పాటు చేశారు.

## భౌగోళికం

మొంటానా పటం
మొంటానా పశ్చిమ అమెరికాలోని పర్వత రాష్ట్రాల్లో ఒకటి. దీనికి తూర్పున నార్త్ డకోటా, సౌత్ డకోటా ఉన్నాయి. దక్షిణాన వయోమింగ్, పశ్చిమాన ఇడాహో ఉన్నాయి. ఉత్తరాన కెనడా సరిహద్దులు ఉన్నాయి. కెనడాలోని మూడు ప్రావిన్సులతో సరిహద్దు పంచుకుంటున్న ఏకైక రాష్ట్రం మొంటానానే.

దీని విస్తీర్ణం 380,800 చదరపు కిలోమీటర్లు. ఇది జపాన్, జర్మనీ దేశాల కంటే పెద్దది. అలస్కా, టెక్సాస్, కాలిఫోర్నియాల తర్వాత అమెరికాలో నాలుగవ అతిపెద్ద రాష్ట్రం. సముద్ర తీరం లేని రాష్ట్రాల్లో ఇదే అతిపెద్దది.

### భూస్వరూపం

మొంటానా భౌగోళిక పటం
ఈ రాష్ట్రం భౌగోళికంగా రెండు విభిన్న ప్రాంతాలుగా విభజించబడి ఉంటుంది. పశ్చిమ భాగంలో రాకీ పర్వతాల శ్రేణులు ఎక్కువగా ఉంటాయి. ఇక్కడ ఎత్తైన మంచు పర్వతాలు, లోయలు ఉంటాయి. తూర్పు భాగం అంతా విశాలమైన మైదానాలు (ప్రైరీలు). రాష్ట్రంలో దాదాపు 60 శాతం భూభాగం మైదాన ప్రాంతమే.

బిట్టర్‌రూట్ పర్వత శ్రేణులు ఇడాహో రాష్ట్రాన్ని మొంటానా నుంచి వేరు చేస్తాయి. గ్రానైట్ శిఖరం (Granite Peak) రాష్ట్రంలో అత్యంత ఎత్తైన ప్రదేశం. దీని ఎత్తు 12,799 అడుగులు (3,903 మీటర్లు). పర్వతాలకు, మైదానాలకు మధ్య ఉండే లోయల్లో వ్యవసాయం బాగా సాగుతుంది. బిగ్ హోల్, ఫ్లాట్‌హెడ్ లోయలు వ్యవసాయానికి, పర్యాటకానికి ఎంతో ప్రసిద్ధి చెందాయి. తూర్పు వైపున వింతైన రాతి ఆకృతులు (బ్యాడ్‌ల్యాండ్స్) పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తాయి. ఈ ప్రాంతంలో డైనోసార్ల శిలాజాలు కూడా భారీగా బయటపడ్డాయి. జల వనరులు, సరస్సులు కూడా ఇక్కడ పుష్కలంగా ఉన్నాయి. అడవులు రాష్ట్ర భూభాగంలో 25 శాతాన్ని ఆక్రమించి ఉన్నాయి.

## జనాభా

మొంటానా జనసాంద్రత పటం
అమెరికా జనాభా లెక్కల సంస్థ అంచనా ప్రకారం 2023లో మొంటానా జనాభా 11,32,812. 2020 జనాభా లెక్కల ప్రకారం ఇక్కడి జనాభా 10,84,225. పశ్చిమ ప్రాంతంలో జనాభా పెరుగుదల చాలా వేగంగా ఉంది. ముఖ్యంగా బిల్లింగ్స్, కాలిస్పెల్ నగరాల్లో జనాభా వేగంగా పెరుగుతోంది. జనాభాలో ఎక్కువ శాతం (దాదాపు 89%) శ్వేత జాతీయులు ఉన్నారు. ఆ తర్వాత స్థానిక అమెరికన్ గిరిజనులు సుమారు 6.7% ఉన్నారు. ఇది దేశవ్యాప్తంగా చూస్తే చాలా పెద్ద సంఖ్య. ఆసియా, ఆఫ్రికన్ అమెరికన్ల జనాభా ఇక్కడ చాలా తక్కువ.

ఇక్కడ ప్రధానంగా ఇంగ్లీష్ భాష మాట్లాడతారు. దాదాపు 95% మంది ఇంగ్లీష్ మాట్లాడతారు. స్పానిష్, స్థానిక గిరిజన భాషలు తర్వాతి స్థానాల్లో ఉన్నాయి. క్రైస్తవ మతం ఇక్కడ ప్రధానమైనది. ప్రొటెస్టంట్లు, కాథలిక్కులు ఎక్కువ సంఖ్యలో ఉన్నారు. ఎలాంటి మతం లేనివారు (Irreligious) దాదాపు 30% పైన ఉన్నారు.

## ఆర్థిక వ్యవస్థ

తయారీ బీర్ల కేంద్రాల్లో (Craft breweries) మొంటానా దేశంలో 3వ స్థానంలో ఉంది.
మొంటానా ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రధానంగా వ్యవసాయం, గనుల తవ్వకం పైన ఆధారపడి ఉంది. 2025 అంచనాల ప్రకారం రాష్ట్ర జీడీపీ (GDP) $82.3 బిలియన్లు. తలసరి ఆదాయం $72,340. ఇక్కడ గనులు, కలప వ్యాపారం భారీ స్థాయిలో జరుగుతాయి. బొగ్గు, బంగారం, వెండి, టాల్క్ వంటివి ఇక్కడి ప్రధాన వనరులు.

పర్యాటకం కూడా ఇక్కడికి చాలా ఆదాయం తెచ్చిపెడుతోంది. ఏటా కోటి మందికి పైగా పర్యాటకులు ఎల్లోస్టోన్, గ్లేసియర్ నేషనల్ పార్కులను సందర్శించడానికి వస్తుంటారు. సేల్స్ టాక్స్ (అమ్మకపు పన్ను) లేని ఐదు అమెరికా రాష్ట్రాల్లో మొంటానా ఒకటి. అయితే ఇళ్లకు, వాహనాలకు, వ్యవసాయ పరికరాలకు ప్రాపర్టీ టాక్స్ (ఆస్తి పన్ను) విధిస్తారు. రాష్ట్రంలో నిరుద్యోగ రేటు చాలా తక్కువగా ఉంటుంది.

## విద్య

మొంటానాలో ప్రాథమిక స్థాయి నుంచి విశ్వవిద్యాలయాల వరకు పటిష్టమైన విద్యా వ్యవస్థ ఉంది. మొంటానా స్టేట్ యూనివర్సిటీ (బోజ్‌మాన్), యూనివర్సిటీ ఆఫ్ మొంటానా (మిస్సోలా) అనేవి ఇక్కడి రెండు అతిపెద్ద ప్రభుత్వ విశ్వవిద్యాలయాలు. వీటితో పాటు గిరిజనుల కోసం ఏడు ప్రత్యేక కాలేజీలు ఉన్నాయి. అమెరికాలోనే గిరిజన చరిత్ర, సంస్కృతిని ప్రతి పాఠశాలలో నేర్పించడాన్ని తప్పనిసరి చేసిన ఏకైక రాష్ట్రం మొంటానా కావడం విశేషం.

## రవాణా

మొంటానాలోని యూఎస్ రూట్ 93 రహదారి
1880ల నుంచి మొంటానాలో రైలు మార్గాల నిర్మాణం వేగంగా జరిగింది. అమెరికా తూర్పు, పశ్చిమ ప్రాంతాలను కలిపే ప్రధాన రైలు మార్గాలు దీని గుండానే వెళుతున్నాయి. రోడ్డు మార్గాల విషయానికొస్తే, ఇంటర్‌స్టేట్ 90, 94 అనేవి ప్రధాన రహదారులు. విమానయానంలో బోజ్‌మాన్ విమానాశ్రయం అత్యంత రద్దీగా ఉంటుంది. ఆ తర్వాత బిల్లింగ్స్, మిస్సోలా విమానాశ్రయాలు ప్రధానమైనవి.

## చట్టం, ప్రభుత్వం

మొంటానా తనకంటూ సొంత రాజ్యాంగాన్ని కలిగి ఉంది. ప్రస్తుత రాజ్యాంగాన్ని 1972లో ఆమోదించారు. ప్రభుత్వాన్ని గవర్నర్ నడిపిస్తాడు. శాసనసభలో రెండు సభలు (సెనేట్, ప్రతినిధుల సభ) ఉంటాయి. న్యాయవ్యవస్థలో మొంటానా సుప్రీంకోర్టు అత్యున్నతమైనది. దేశ పార్లమెంటులో (కాంగ్రెస్) మొంటానా తరపున ఇద్దరు సెనేటర్లు, ఇద్దరు ప్రతినిధులు ఉంటారు. రాజకీయంగా చూస్తే మొంటానా ప్రజలు రిపబ్లికన్ పార్టీ అభ్యర్థులకు ఎక్కువగా మద్దతు ఇస్తుంటారు. అయితే స్థానిక ఎన్నికల్లో మాత్రం వ్యక్తిగత నాయకుడి ప్రతిభను బట్టి ఓట్లు వేసే సంప్రదాయం ఇక్కడ ఉంది.

## ముగింపు

విశాలమైన పర్వతాలు, పచ్చికబయళ్లతో ప్రకృతి రమణీయతకు మొంటానా మారుపేరు. వ్యవసాయం, గనులు, పర్యాటకం దీని ఆర్థిక వ్యవస్థకు వెన్నెముక లాంటివి. స్థానిక గిరిజనుల సంస్కృతిని కాపాడే ప్రయత్నంలో ఈ రాష్ట్రం అమెరికాలో ఒక ప్రత్యేకమైన స్థానాన్ని సంపాదించుకుంది.

## మూలాలు (References)