# తాండవం

భారతదేశంలోని తమిళనాడులో ఉన్న శివ నటరాజ విగ్రహం
**తాండవం** (Tāṇḍava అని కూడా వ్రాస్తారు), అని కూడా పిలువబడే ఈ దివ్య నృత్యాన్ని హిందూ దేవుడు శివుడు ప్రదర్శిస్తాడని భావిస్తారు. శివుడు తన నటరాజు రూపంలో తాండవ నృత్యం చేస్తున్నట్లుగా చిత్రీకరించబడతాడు. ప్రదర్శన కళలపై సంస్కృత గ్రంథమైన *నాట్యశాస్త్రం*లో తాండవానికి సంబంధించిన వివిధ అంశాలు వివరించబడ్డాయి.

## వివరణ

భారతదేశపు పవిత్ర నృత్య-నాటక సంప్రదాయంలో ప్రదర్శించబడే తాండవం శక్తివంతమైన, వేగవంతమైన కదలికలను కలిగి ఉంటుంది. ఆనందభావంతో ప్రదర్శించినప్పుడు దీనిని *ఆనంద తాండవం* అని పిలుస్తారు. ఉగ్రభావంతో లేదా విధ్వంసకర స్వరూపంలో ప్రదర్శించినప్పుడు దీనిని *రౌద్ర తాండవం* లేదా *రుద్ర తాండవం* అని అంటారు.

హిందూ గ్రంథాలలో ప్రస్తావించబడిన తాండవ రకాలు:

* ఆనంద తాండవం
* త్రిపుర తాండవం
* సంధ్యా తాండవం
* సంహార తాండవం
* కాళీ (కాళికా) తాండవం
* ఉమా తాండవం
* శివ తాండవం
* కృష్ణ తాండవం
* గౌరీ తాండవం

తాండవానికి సంబంధించిన ముద్రలు, భంగిమలు వ్యక్తిలో స్వయంచాలకంగా, సంకల్పపూర్వక ప్రయత్నం లేకుండానే ఉద్భవిస్తాయని కొన్ని ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయాలు పేర్కొంటాయి. వ్యక్తిలోని కుండలినీ శక్తి (శక్తి) మేల్కొన్నప్పుడు ఈ ముద్రలు, భంగిమలు సహజంగా వ్యక్తమవుతాయని భావిస్తారు. ప్రాచీన భారతీయ దేవాలయాల శిల్పాలలో కనిపించే తాండవ ముద్రలు, భంగిమలు ఆధ్యాత్మిక అనుభూతి లేదా కుండలినీ జాగరణకు ప్రతీకాత్మక రూపాలుగా పరిగణించబడతాయి. ఆధ్యాత్మిక సాధన ఫలితంగా వ్యక్తిలో కలిగే అంతర్గత అనుభూతిని అవి ప్రతిబింబిస్తాయని భావన ఉంది.

శివ తాండవం అనేది సృష్టి, స్థితి, లయల చక్రానికి మూలమైన శక్తివంతమైన నృత్యంగా వర్ణించబడింది. *రుద్ర తాండవం* శివుని ఉగ్ర స్వరూపాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఇందులో ఆయన మొదట సృష్టికర్తగా, అనంతరం విశ్వాన్ని, మరణాన్నే సైతం సంహరించే విధ్వంసకర్తగా చిత్రించబడతాడు. దీనికి విరుద్ధంగా *ఆనంద తాండవం* శివుని ఆనందమయ స్వరూపాన్ని వ్యక్తపరుస్తుంది. శైవ సిద్ధాంతం సంప్రదాయంలో నటరాజు (అర్థం: "నృత్యరాజు") రూపంలోని శివుడు నృత్యానికి పరమాధిపతిగా పరిగణించబడతాడు.

తాండవం అనే పేరు శివుని పరిచారకుడైన *తండు* (*taṇḍu*) నుండి ఉద్భవించింది. శివుని ఆజ్ఞ ప్రకారం తండు, భరత మునికి (*నాట్యశాస్త్రం* రచయిత) తాండవంలోని *అంగహారాలు*, *కరణాలు* ఎలా వినియోగించాలో బోధించాడు. కొంతమంది పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం, నాట్యశాస్త్రంలో చేర్చబడిన అంతకుముందు నాటకకళలపై ఉన్న ఒక గ్రంథాన్ని తండువే రచించి ఉండవచ్చని భావిస్తారు. నాట్యశాస్త్రంలో శివుడు స్వయంగా బ్రహ్మకు నృత్యంలోని వివిధ అంశాలను వివరించినట్లు వర్ణించబడింది.

నాట్యశాస్త్రం నాల్గవ అధ్యాయమైన *తాండవ లక్షణం*లో భరతుడు 32 అంగహారాలు, 108 కరణాలను వివరించాడు. కరణం అనేది చేతి ముద్రలు, పాద కదలికల కలయికతో ఏర్పడే ఒక నృత్య భంగిమ. అంగహారం అనేది ఏడు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కరణాల సమాహారం.

>
> “శివుని ఎన్ని రకాల నృత్యాలు ఆయన భక్తులకు తెలిసి ఉన్నాయో నేను చెప్పలేను. అయితే వాటి వెనుక ఉన్న ప్రాథమిక భావన దాదాపు ఒకటే — ఆదిమ లయాత్మక శక్తి యొక్క వ్యక్తీకరణ. శివుని నృత్యం ఏ విధంగా ఆవిర్భవించిందో పక్కన పెడితే, కాలక్రమేణా అది ఏ కళ లేదా మతం చూపగలిగిన దైవిక కార్యాచరణకు అత్యంత స్పష్టమైన ప్రతిరూపంగా మారింది.”
> — ఆనంద కుమారస్వామి
>
>
>
>

నటరాజ శిల్పాలలో చిత్రీకరించబడిన తాండవంలోని 108 కరణాలు.
ఈ నృత్యం శాశ్వత శక్తి యొక్క ఐదు ప్రధాన వ్యక్తీకరణలకు ప్రతీకాత్మక రూపకంగా వర్ణించబడింది:

* *సృష్టి* — సృష్టి, అభివృద్ధి
* *స్థితి* — పరిరక్షణ, పోషణ
* *సంహారం* — వినాశనం, రూపాంతరం
* *తిరోధానం* — మాయ, ఆవరణం
* *అనుగ్రహం* — విముక్తి, మోక్షం, కృప

శివుని తాండవానికి ప్రతిస్పందనగా ఆయన భార్య పార్వతి ప్రదర్శించే నృత్యాన్ని లాస్యం అని పిలుస్తారు. ఇందులో కదలికలు సున్నితంగా, లాలిత్యభరితంగా, కొన్నిసార్లు శృంగారభావంతో కూడి ఉంటాయి. కొందరు పండితులు లాస్యాన్ని తాండవానికి స్త్రీ స్వరూపంగా పరిగణిస్తారు. లాస్యంలో రెండు ప్రధాన రకాలు ఉన్నాయి:

* జరిత లాస్యం
* యౌవక లాస్యం

హిందూ గ్రంథాలు శివుడు తాండవం ప్రదర్శించిన అనేక సందర్భాలను వివరిస్తాయి. సతి (శివుని మొదటి భార్య, తరువాత పార్వతిగా పునర్జన్మ పొందింది) దక్షుని యజ్ఞంలో తన ప్రాణాలను త్యజించినప్పుడు, తన దుఃఖం, ఆగ్రహాన్ని వ్యక్తపరచడానికి శివుడు రుద్ర తాండవం చేశాడని పురాణాలు పేర్కొంటాయి. *శివప్రదోష స్తోత్రం* ప్రకారం, శివుడు *సంధ్యా తాండవం* ప్రదర్శిస్తున్నప్పుడు బ్రహ్మ, విష్ణువు, సరస్వతి, లక్ష్మి, ఇంద్రుడు వంటి దేవతలు సంగీత వాద్యాలను వాయిస్తూ, శివుని స్తుతిస్తూ గానం చేస్తారు.

*శివ తాండవ స్తోత్రం* అనేది శివుని శక్తి, సౌందర్యం, వైభవాన్ని వర్ణించే ఒక *స్తోత్రం* (హిందూ భక్తిగీతం). దీనిని శివుని పరమ భక్తుడైన రావణుడు రచించినట్లు విశ్వసిస్తారు.

## ఇతర దేవతలతో సంబంధం

అణచివేయబడిన కాలీయ నాగుని తలలపై నృత్యం చేస్తున్న కృష్ణుడు, కృష్ణుని కరుణ కోసం ప్రార్థిస్తున్న నాగకన్యలు. భాగవత పురాణ హస్తప్రతి నుండి, సుమారు క్రీ.శ. 1640.
శివుని కుమారుడైన గణేశుడు దేవాలయ శిల్పాలలో *అష్టభుజ తాండవ నృత్య మూర్తి* (తాండవం చేస్తున్న ఎనిమిది చేతుల గణేశుని రూపం)గా చిత్రించబడతాడు.

*భాగవత పురాణం*లో కృష్ణుడు కాలీయుడు అనే సర్పరాజు తలలపై తాండవం చేసినట్లు వర్ణించబడింది.

మైసూరు రాజ్యంకు చెందిన పద్నాలుగవ మైసూరు మహారాజు అయిన చిక్క దేవరాజు తన పట్టాభిషేకాన్ని పురస్కరించుకొని “నృత్యమాడుతున్న కృష్ణుని రూపం గల దేవరాజ” (*తాండవ కృష్ణమూర్తి దేవరాజ*) అనే పేరుతో బంగారు నాణేల శ్రేణిని ముద్రించాడు.

పురందర దాసు తన కీర్తనల్లో నృత్యం చేస్తున్న కృష్ణుణ్ణి ("నృత్య కృష్ణ") *తాండవ కృష్ణ* అని సంబోధించాడు.

జైన సంప్రదాయాల ప్రకారం, రిషభ తీర్థంకరుడు జన్మించిన సందర్భంగా ఇంద్రుడు ఆయన గౌరవార్థం తాండవ నృత్యం చేసినట్లు చెప్పబడింది.

అదేవిధంగా, బౌద్ధమతంలోని అచలుడు అనే దేవతను కొన్ని చిత్రణల్లో విఘ్నాలకు ప్రతీక అయిన విఘ్నరాజ అనే రాక్షసునిపై తాండవ భంగిమలో నిలబడి ఉన్నట్లు చూపిస్తారు.

## భారతీయ శాస్త్రీయ నృత్యం

కథక్ నృత్యంలో సాధారణంగా మూడు రకాల తాండవాలు ఉపయోగించబడతాయి. అవి:

* కృష్ణ తాండవం
* శివ తాండవం
* రావణ తాండవం

కొన్నిసార్లు నాల్గవ రకమైన *కాళికా తాండవం*ను కూడా గుర్తిస్తారు.

భరతనాట్యం, కూచిపూడి నృత్య సంప్రదాయాలలో కాలీయునిపై కృష్ణుడు చేసిన తాండవాన్ని ఆధారంగా చేసుకున్న ప్రత్యేక నృత్యరూపాలు ఉన్నాయి.

మణిపురి నృత్యంలో నృత్యరూపాలు ప్రధానంగా రెండు వర్గాలుగా విభజించబడతాయి:

* **తాండవం** – శక్తివంతమైన, ఉత్సాహభరితమైన నృత్యం. సాధారణంగా శివుడు, శక్తి లేదా యోధ-రక్షకుడిగా చిత్రించబడిన కృష్ణుని ఇతివృత్తాలతో అనుబంధం కలిగి ఉంటుంది.
* **లాస్యం** – సున్నితమైన, లాలిత్యభరితమైన నృత్యం. సాధారణంగా రాధ-కృష్ణుల ప్రేమకథలతో అనుసంధానించబడుతుంది.

మణిపురి రాసలీలా ప్రదర్శనలో కనిపించే కృష్ణ తాండవం వేగవంతమైన కదలికలు, చురుకైన అడుగులు, చక్రంలా తిరిగే భ్రమణాలు, చిన్న చిన్న ఎగరింపులు, విన్యాసాలతో కూడి ఉంటుంది. అయినప్పటికీ మొత్తం నృత్యరూపం కృష్ణుని యౌవన, ప్రేమమయ స్వభావానికి తగిన సౌందర్యం, లాలిత్యాన్ని కలిగి ఉంటుంది.

## శిల్పకళ

తాండవంలోని 108 కరణాలు భారతీయ శిల్పకళపై గణనీయమైన ప్రభావాన్ని చూపాయి. ముఖ్యంగా క్రీస్తుపూర్వ మొదటి సహస్రాబ్దానికి చెందిన శివ శిల్పాలలో తాండవ భంగిమలు విస్తృతంగా కనిపిస్తాయి. అనేక కరణాల సమ్మిళిత రూపంగా రూపొందిన తాండవ శైలి చిదంబరంలోని నటరాజ ఆలయంలో ప్రత్యేకంగా దర్శనమిస్తుంది.

నటరాజ రూపంలో శివుడు లేదా తాండవం చేస్తున్న కృష్ణుడు చోళ యుగం నాటి కాంస్య శిల్పాలలో తరచుగా కనిపించే ప్రధాన ఇతివృత్తాలు. దక్షిణ భారతదేశంలోని అనేక శివాలయాలలో నృత్యమాడుతున్న నటరాజుని శిల్పరూపాలు చెక్కబడ్డాయి.

## మూలాలు

### గ్రంథసూచి

* Manohar Laxman Varadpande (1987). *History of Indian Theatre*. Abhinav. ISBN 978-81-7017-278-9.
* Reginald Massey (2004). *India's Dances: Their History, Technique, and Repertoire*. Abhinav Publications. ISBN 978-81-7017-434-9.
* Saryu Doshi (1989). *Dances of Manipur: The Classical Tradition*. Marg Publications. ISBN 978-81-85026-09-1.
* Dalal, Roshen (2014). *Hinduism: An Alphabetical Guide*. Penguin Books. ISBN 978-81-8475-277-9.

## బాహ్య లింకులు

* తాండవ నృత్య వివరణ — *నాట్యశాస్త్రం* నాల్గవ అధ్యాయం

మూస:Shaivism