# లాలా లజపతిరాయ్

| సింగ్ సాహేబ్
 |
| --- |
| జనవరి 28, 1865 - నవంబరు 17, 1928
 |
|  పంజాబ్ కేసరి
 |
| జన్మస్థలం:
 | ఫిరోజ్‌పూర్, పంజాబ్, భారతదేశం
 |
| ఉద్యమం:
 | భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం
 |
| ప్రధాన సంస్థలు:
 | భారత జాతీయ కాంగ్రెస్, ఆర్య సమాజ్
 |

**లాలా లజపత్ రాయ్** (1865 జనవరి 28-1928 నవంబరు 17) (ఆంగ్లం: **Lala Lajpat Rai**) - (పంజాబీ భాష: ਲਾਲਾ ਲਜਪਤ ਰਾਯ, لالا لجپت راے; హిందీ భాష: लाला लाजपत राय) భారత్ కు చెందిన రచయిత, రాజకీయ నాయకుడు. పంజాబ్ రాష్ట్రం మోఘా జిల్లా ధుడీకే గ్రామంలో జనవరి 28, 1865 న జన్మించాడు. భారత స్వతంత్ర సంగ్రామంలో బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా పోరాడిన ధీరులలో ఒకడుగా చిరస్థాయిగా నిలిచిపోయి, నవంబరు 17, 1928 న.తుది శ్వాస విడిచాడు. ఇతడికి భారతీయులు *పంజాబ్ కేసరి* అనే బిరుదును ఇచ్చారు. ఇతను పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంకు, లక్ష్మి ఇన్సూరెన్స్ కంపెనీల స్థాపకుడు.

లాల్ (లాలా లజపత్ రాయ్), బాల్ (బాలగంగాధర తిలక్), పాల్ (బిపిన్ చంద్రపాల్) త్రయం, కాలంలో లాల్-బాల్-పాల్ లో ఒకడుగా ప్రసిద్ధి చెందాడు.
1928 లో భారతదేశ పర్యటనకు వచ్చిన సైమన్ విచారణ సంఘం (సైమన్ కమిషన్) ను వ్యతిరేకిస్తూ లాలా లజపతిరాయ్ చేసిన ఆందోళన బ్రిటిష్ ఇండియా చరిత్రలో చాల ప్రముఖమైంది. 1920-30 దశాబ్దములో జాతీయకాంగ్రెస్సు వారి మెత్తదనపు మితవాద సిద్దాంతమును విడనాడిన తీవ్రజాతీయవాదులలో లాలా లజపతిరాయ్ ప్రముఖుడు. 1924 ట్రిబ్యూన్ పత్రికలో అనేక వ్యాసాలు ప్రచురించాడు తద్వారా కాంగ్రెస్సు వారు తమ తరఫున హిందు మహాసభకు ప్రతినిధిగా నియమించాలని ప్రతిపాదించాడు.

## ప్రారంభ జీవితం

రాయ్ 28 జనవరి 1865న అగర్వాల్ జైన్ కుటుంబంలో ఉర్దూ, పర్షియన్ ప్రభుత్వ పాఠశాల ఉపాధ్యాయుడు మున్షీ రాధా కృష్ణ అగర్వాల్, అతని భార్య గులాబ్ దేవి దంపతులకు లూథియానా జిల్లాలోని ధుడికేలో జన్మించాడు. అతను తన యవ్వనంలో ఎక్కువ భాగం జాగ్రావ్‌లో గడిపాడు. అతని ఇల్లు ఇప్పటికీ జాగ్రావ్‌లో ఉంది. అక్కడ లైబ్రరీ, మ్యూజియంలు ఉన్నాయి. అతను జాగ్రావ్‌లో మొదటి విద్యా సంస్థను కూడా నిర్మించాడు.

## విద్య

యంగ్ ఇండియా ఫిబ్రవరి 1920 సంచికలో ముద్రించబడిన రాయ్ చిత్రం.
1870ల చివరలో, అతని తండ్రి రేవారీకి బదిలీ అయ్యాడు. అక్కడ అతను ప్రభుత్వ ఉన్నత పాఠశాలలో తన ప్రాథమిక విద్యను అభ్యసించాడు. అతని తండ్రి అక్కడ ఉర్దూ ఉపాధ్యాయునిగా నియమించబడ్డాడు. 1880లో, లాజ్‌పత్ రాయ్ న్యాయ విద్య చదవడానికి లాహోర్‌లోని ప్రభుత్వ కళాశాలలో చేరాడు. అక్కడ లాలా హన్స్ రాజ్, పండిట్ గురుదత్ వంటి దేశభక్తులు, ఇతర స్వాతంత్ర్య సమరయోధులతో పరిచయం పెంచుకున్నాడు. లాహోర్‌లో చదువుతున్నప్పుడు అతను స్వామి దయానంద్ సరస్వతి హిందూ సంస్కరణవాద ఉద్యమం ద్వారా ప్రభావితమయ్యాడు. ప్రస్తుతం ఉన్న ఆర్య సమాజ్ లాహోర్ (స్థాపన 1877) సభ్యుడు, లాహోర్ ఆధారిత ఆర్య గెజెట్ వ్యవస్థాపకుడు-సంపాదకుడు.

## వృత్తి

### న్యాయవాద వృత్తి

పంజాబ్ కు చెందిన లాలా లజపతి రాయ్ (ఎడమ), మహారాష్ట్రకు చెందిన బాలగంగాధర్ తిలక్, బెంగాల్కు చెందిన బిపిన్ చంద్ర పాల్. లాల్ బాల్ పాల్గా ప్రసిద్ధి చెందిన ఈ త్రయం భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమంలో రాజకీయ ధోరణిని మార్చివేశారు.
1884లో, అతని తండ్రికి రోహ్‌తక్కు బదిలీ అయ్యింది. రాయ్ లాహోర్లో చదువు పూర్తి చేసిన తరువాత అక్కడికి వచ్చాడు. 1886లో, అతను తన తండ్రి బదిలీ అయిన హిసార్కు వెళ్లాడు, అక్కడ న్యాయవాద వృత్తిని ప్రారంభించాడు. బాబు చురామణితో కలిసి హిసార్ బార్ కౌన్సిల్ వ్యవస్థాపక సభ్యుడయ్యాడు. అదే సంవత్సరంలో, మహాత్మా హంసరాజ్ జాతీయవాద దయానంద ఆంగ్లో-వేదిక్ స్కూల్, లాహోర్ను స్థాపించడానికి సహాయం చేశాడు. అతను భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ యొక్క హిసార్ జిల్లా శాఖలను అనేక ఇతర స్థానిక నాయకులతో కలిసి సంస్కరణవాద ఆర్య సమాజం ఉద్యమాన్ని కూడా స్థాపించాడు. వీరిలో బాబు చురామణి (న్యాయవాది), ముగ్గురు తయాల్ సోదరులు (చందు లాల్ తయాల్, హరి లాల్ తయాల్, బల్మోకంద్ తయాల్), డాక్టర్ రాంజీ లాల్ హుడా, డాక్టర్ ధని రామ్, ఆర్య సమాజ్ *పండిట్ మురారి లాల్*, సేథ్ ఛాజు రామ్ జాట్ (జాట్ స్కూల్, హిసార్ వ్యవస్థాపకుడు), దేవ్ రాజ్ సంధీర్ ఉన్నారు. 1888లోనూ, మళ్ళీ 1889లో, అలహాబాద్‌లో జరిగిన కాంగ్రెస్ వార్షిక సమావేశానికి హాజరైన హిసార్ నుండి నలుగురు ప్రతినిధులలో ఒకరిగా ఉండే గౌరవం అతనికి లభించింది, అతనితో పాటు బాబు చురామణి, లాలా ఛబిల్ దాస్, సేథ్ గౌరీ శంకర్ ఉన్నారు. 1892లో, అతను లాహోర్ హైకోర్టులో ప్రాక్టీస్ చేయడానికి లాహోర్ వెళ్లాడు. స్వాతంత్ర్యం పొందడానికి భారతదేశ రాజకీయ విధానాన్ని రూపొందించడానికి, అతను జర్నలిజం కూడా చేశాడు. ది ట్రిబ్యూన్తో సహా అనేక వార్తాపత్రికలకు క్రమం తప్పకుండా వ్యాసాలు రాసేవాడు. 1894లో పంజాబ్ నేషనల్ బ్యాంక్ , లక్ష్మి ఇన్సూరెన్స్ కంపెనీల ప్రారంభ దశలలో వాటి నిర్వహణతో కూడా అతను సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు.

1914లో, అతను భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమానికి అంకితం కావడానికి న్యాయవాద వృత్తిని విడిచిపెట్టాడు. తదుపరి బ్రిటన్‌కు, ఆపై 1917లో యునైటెడ్ స్టేట్స్కు వెళ్లాడు. అక్టోబర్ 1917లో, అతను న్యూయార్క్‌లో ఇండియన్ హోమ్ రూల్ లీగ్ ఆఫ్ అమెరికాను స్థాపించాడు. అతను 1917 నుండి 1920 వరకు యునైటెడ్ స్టేట్స్లో ఉన్నాడు. అతని ప్రారంభ స్వాతంత్ర్య పోరాటం ఆర్య సమాజం, మత ప్రాతినిధ్యం ద్వారా ప్రభావితమైంది.

### రాజకీయాలు

భారత జాతీయ కాంగ్రెస్లో చేరిన తరువాత పంజాబ్లో రాజకీయ ఆందోళనలో పాల్గొన్న తరువాత, లాలా లజపతి రాయ్ వాద్వాల్ను బ్రిటిష్ రాజ్ మండలేకు బహిష్కరించింది, కానీ దేశద్రోహానికి అతన్ని పట్టుకోవడానికి తగిన సాక్ష్యాలు లేవు. డిసెంబర్ 1907లో సూరత్‌లో జరిగిన పార్టీ సమావేశానికి అధ్యక్షత వహించడానికి లజపతి రాయ్ మద్దతుదారులు ప్రయత్నించారు, కానీ అతను విజయం సాధించలేదు.

బ్రిటిష్ శైలి సంస్థలకు ప్రత్యామ్నాయంగా లాహోర్‌లోని బ్రాడ్‌లాగ్ హాల్ లోపల అతను స్థాపించిన నేషనల్ కాలేజీ గ్రాడ్యుయేట్లలో భగత్ సింగ్ కూడా ఉన్నారు. 1920లో కలకత్తా ప్రత్యేక సమావేశంలో అతను భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. 1921లో, అతను లాహోర్‌లో లాభాపేక్ష లేని సంక్షేమ సంస్థ అయిన సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ది పీపుల్ సొసైటీని స్థాపించాడు, ఇది విభజన తర్వాత ఢిల్లీకి తన స్థావరానికి మార్చింది. భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో శాఖలను కలిగి ఉంది. అతను అహింసా విధానాన్ని అనుసరించిన రాజకీయ నాయకుడు. అతని ప్రకారం, హిందూ సమాజం కుల వ్యవస్థ, స్త్రీల స్థానం, అంటరానితనంతో తన సొంత పోరాటాన్ని చేయాల్సి ఉంది. వేదాలు హిందూ మతంలో ముఖ్యమైన భాగం, అందరూ వాటిని చదవడానికి, మంత్రాలను పఠించడానికి అనుమతించబడాలని ఆమోదించారు. వేదాల నుండి చదవడానికి, నేర్చుకోవడానికి ప్రతి ఒక్కరూ అనుమతించబడాలని అతను విశ్వసించాడు.

### మండలే బహిష్కరణ నుండి తిరిగి వచ్చిన తరువాత

బహిష్కరణ నుండి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, లాలా లజపతి రాయ్ గ్రేట్ బ్రిటన్ పర్యటనకు వెళ్ళాడు. అక్కడ అతని బస వాస్తవానికి కొన్ని వారాల పాటు ప్రణాళిక చేయబడింది.

కానీ అతను పర్యటన నుండి తిరిగి రావడానికి ప్రయత్నించినప్పుడు అతను భారతదేశానికి తిరిగి రాలేకపోయాడు ఎందుకంటే -

* మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం - యుద్ధం కారణంగా, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం కొద్దిమంది ప్రముఖులను తప్ప ఏ వ్యక్తిని తిరిగి రావడానికి నిరాకరించింది.

* బ్లాక్‌లిస్ట్ చేయబడిన పాస్‌పోర్ట్ - లాలా లజపతి రాయ్ ఒక ప్రముఖ నాయకుడిగా మారుతాడని... దేశవ్యాప్తంగా అనేక తిరుగుబాటులకు నాయకత్వం వహిస్తాడని ప్రభుత్వం భయపడినందున అతని పాస్‌పోర్ట్‌ను బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం *బ్లాక్‌లిస్ట్* చేసింది.

లాలాజీ కష్టపడి పనిచేసే వ్యక్తి. అతను తన సమయాన్ని పనిలేకుండా గడపలేదు, బదులుగా అతను తన సమయాన్ని సద్వినియోగం చేసుకున్నాడు, ఉపన్యాసాలు ఇచ్చాడు, *ది టైమ్స్* వంటి అనేక వార్తాపత్రికలకు రాశాడు. *యంగ్ ఇండియా* (ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం అనేక సంవత్సరాల పాటు నిషేధించింది కానీ నిషేధానికి వ్యతిరేకంగా కేసు దాఖలు చేసినప్పుడు... పుస్తకాన్ని నిషేధించడానికి ప్రభుత్వానికి కారణమయ్యే ప్రత్యేకత ఏమీ కనుగొనబడనప్పుడు నిషేధం ఎత్తివేయబడింది) వంటి కొన్ని గొప్ప పుస్తకాలను రాశాడు, భారీ మొత్తంలో నిధులు సేకరించాడు. వంట చేయడం, శుభ్రం చేయడం, బట్టలు ఉతకడం వంటి ఇంటిని నడపడానికి *అవసరమైన* అన్ని నైపుణ్యాలను అతను నేర్చుకోవలసి వచ్చింది. తన కోసం కేటాయించిన డబ్బు కొరత కారణంగా అతను కష్టాలను ఎదుర్కొన్నాడు, అయినప్పటికీ అతని వద్ద చాలా నిధులు ఉన్నాయి, కానీ దేశం అవసరాల కోసం పెట్టుబడి పెట్టడానికి ఉద్దేశించిన నిధుల నుండి ఒక్క పైసా కూడా ఉపయోగించనని అతను చెప్పాడు. అతను జపాన్, యుఎస్‌కు తన పర్యటనను కూడా పొడిగించాడు.

భారతదేశానికి తిరిగి రావడానికి అనేకసార్లు దరఖాస్తు చేసిన తరువాత, అతను యుకె వెళ్ళి భారత కార్యదర్శితో మాట్లాడాడు. భారతదేశానికి తిరిగి రావడానికి తన అనుమతిని పొందగలిగాడు.

#### యునైటెడ్ స్టేట్స్ పర్యటన

12 ఫిబ్రవరి 1916న బెర్క్లీలోని హోటల్ షట్టక్‌లో హిందుస్తాన్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ అమెరికా యొక్క కాలిఫోర్నియా చాప్టర్ లాలా లజపతి రాయ్ గౌరవార్థం ఇచ్చిన విందు.
లజపతి రాయ్ 1916లో యునైటెడ్ స్టేట్స్కు ప్రయాణించాడు. ఆపై మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో తిరిగి వచ్చాడు. అతను వెస్ట్రన్ సీబోర్డ్ వెంబడి ఉన్న సిక్కు వర్గాలను పర్యటించాడు, అలబామాలోని టస్కేగీ విశ్వవిద్యాలయంను సందర్శించాడు, ఫిలిప్పీన్స్లోని కార్మికులను కలుసుకున్నాడు. అతని యాత్రా చరిత్ర, *ది యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఆఫ్ అమెరికా* (1916), ఈ ప్రయాణాలను వివరిస్తుంది, డబ్ల్యూ.ఇ.బి. డు బోయిస్, బుకర్ టి. వాషింగ్టన్తో సహా ప్రముఖ ఆఫ్రికన్ అమెరికన్ మేధావుల నుండి విస్తృతమైన ఉల్లేఖనాలను కలిగి ఉంది. యునైటెడ్ స్టేట్స్లో ఉన్నప్పుడు అతను న్యూయార్క్ నగరంలో ఇండియన్ హోమ్ రూల్ లీగ్ , *యంగ్ ఇండియా అండ్ హిందుస్తాన్ ఇన్ఫర్మేషన్ సర్వీసెస్ అసోసియేషన్* అనే నెలవారీ పత్రికను స్థాపించాడు. రాయ్ యునైటెడ్ స్టేట్స్ హౌస్ కమిటీ ఆన్ ఫారిన్ అఫైర్స్కు విజ్ఞప్తి చేశాడు, భారతదేశంలో బ్రిటిష్ రాజ్ యొక్క దుష్పరిపాలన, స్వాతంత్ర్యం కోసం భారతీయ ప్రజల ఆకాంక్షలు, భారత స్వాతంత్ర్యం కోసం అంతర్జాతీయ సమాజం మద్దతును గట్టిగా కోరిన అనేక ఇతర అంశాలను స్పష్టంగా చిత్రించాడు. రాత్రికి రాత్రే సిద్ధం చేసిన 32 పేజీల పిటిషన్ అక్టోబర్ 1917లో యు.ఎస్. సెనేట్లో చర్చించబడింది. ఈ పుస్తకం "కలర్-కాస్ట్" అనే భావన కోసం వాదిస్తుంది. యుఎస్‌లోని జాతి, భారతదేశంలోని కులం మధ్య సామాజిక శాస్త్ర సారూప్యతలను సూచిస్తుంది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో, లజపతి రాయ్ యునైటెడ్ స్టేట్స్లో నివసించాడు, కానీ అతను 1919లో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చాడు, మరుసటి సంవత్సరం సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ప్రత్యేక సమావేశానికి నాయకత్వం వహించాడు. అతను 1921 నుండి 1923 వరకు జైలులో ఉన్నాడు. విడుదలైన తర్వాత శాసనసభకు ఎన్నికయ్యాడు.

## సైమన్ కమిషన్ తిరస్కరణ

1928లో, యునైటెడ్ కింగ్‌డమ్ భారతదేశంలోని రాజకీయ పరిస్థితులను నివేదించడానికి సర్ జాన్ సైమన్ నేతృత్వంలో సైమన్ కమిషన్‌ను ఏర్పాటు చేసింది. కమిషన్‌ను భారతీయ రాజకీయ పార్టీలు బహిష్కరించాయి, ఎందుకంటే ఇందులో భారతీయ సభ్యులు ఎవరూ లేరని, దేశ వ్యాప్తంగా నిరసనలు వెల్లువెత్తాయి. కమిషన్ 30 అక్టోబర్ 1928న లాహోర్‌ను సందర్శించినప్పుడు, దానికి నిరసనగా లజపత్ రాయ్ ఒక మార్చ్‌కు నాయకత్వం వహించి "సైమన్ గో బ్యాక్" అనే నినాదాన్ని ఇచ్చాడు. నిరసనకారులు నల్లజెండాలు చేతబూని నినాదాలు చేశారు. లాహోర్ లోని పోలీసు సూపరింటెండెంట్, జేమ్స్ A. స్కాట్, నిరసనకారులపై లాఠీఛార్జ్ చేయమని పోలీసులను ఆదేశించాడు, రాయ్‌పై వ్యక్తిగతంగా దాడి చేశాడు. తీవ్రంగా గాయపడినప్పటికీ, రాయ్ తదనంతరం ప్రజలను ఉద్దేశించి "ఈరోజు నాపై పడిన దెబ్బలు భారతదేశంలోని బ్రిటీష్ పాలన శవపేటికకు చివరి మేకులు అవుతాయని నేను ప్రకటిస్తున్నాను" అని చెప్పాడు.

## మరణం

రాయ్ తన గాయాల నుండి పూర్తిగా కోలుకోలేక, 17 నవంబర్ 1928న మరణించాడు. జేమ్స్ స్కాట్ దెబ్బలు అతని మరణాన్ని వేగవంతం చేశాయని వైద్యులు భావించారు. అయితే, ఈ విషయం బ్రిటిష్ పార్లమెంట్‌లో లేవనెత్తినప్పుడు, రాయ్ మరణంలో ఎలాంటి పాత్ర లేదని బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం తిరస్కరించింది. భగత్ సింగ్, ఈ సంఘటనకు సాక్షిగా ఉండి, భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ముఖ్యమైన నాయకుడు అయిన రాయ్ మరణానికి ప్రతీకారం తీర్చుకుంటానని ప్రమాణం చేశాడు.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు