# బీహార్ చరిత్ర

బీహార్ సామ్రాజ్యాలు

**మహాజనపద కాలం మగధ**
16 గొప్ప పురాతన రాజ్యాలలో .

**హర్యాంక రాజవంశం**
బింబిసారుడు, అజాతశత్రువుల ఆధ్వర్యంలో ప్రారంభ భూభాగ విస్తరణ.

**నంద సామ్రాజ్యం**
ఉత్తర భారతదేశంపై మగధ ఆధిపత్యం.

**మౌర్య సామ్రాజ్యం**
పాటలీపుత్ర నుండి ప్రారంభమైన అఖిల భారత విస్తరణ.

**శుంగ సామ్రాజ్యం**
మౌర్యుల అనంతర రాజవంశం మధ్య & తూర్పు భారతదేశాన్ని నియంత్రించింది.

**గుప్త సామ్రాజ్యం**
మగధ కేంద్రంగా సాగిన శాస్త్రీయ యుగం.

**బీహార్ చరిత్ర** భారతదేశంలో అత్యంత వైవిధ్యభరితమైన వాటిలో ఒకటి. బీహార్లో మూడు విభిన్న ప్రాంతాలు ఉన్నాయి, ప్రతిదానికి దాని స్వంత ప్రత్యేకమైన చరిత్ర, సంస్కృతి ఉన్నాయి. అవి మగధ, మిథిలా, భోజ్‌పూర్. సరన్ జిల్లా గంగా నది ఉత్తర ఒడ్డున ఉన్న చిరంద్, నూతన శిలాయుగం (క్రీ. పూ. 2500-1345) నాటి పురావస్తు రికార్డును కలిగి ఉంది. మగధ, మిథిలా, అంగ వంటి బీహార్ ప్రాంతాలు పురాతన భారతదేశంలోని మత గ్రంథాలు, ఇతిహాసాలలో ప్రస్తావించబడ్డాయి. తరువాత వైదిక కాలంలో (క్రీ. పూ. 1100-500) మిథిలా భారత శక్తికి కేంద్రంగా ఉందని నమ్ముతారు. ప్రాచీన వీధ రాజ్యం స్థాపించబడిన తరువాత మిథిల మొదట ప్రాముఖ్యతను పొందింది. వీధ రాజులను జనకులు అని పిలిచేవారు. మిథిలా జనకులలో ఒకరైన సీత కుమార్తె హిందూ పురాణ *రామాయణం* లో రాముడి భార్యగా ప్రస్తావించబడింది. ఈ రాజ్యం తరువాత వజ్జికా లీగ్ విలీనం చేయబడింది, దీని రాజధాని వైశాలి నగరంలో ఉంది, ఇది కూడా మిథిలలో ఉంది.

మగధ సుమారు వెయ్యి సంవత్సరాల పాటు భారతీయ శక్తి, అభ్యాసం, సంస్కృతికి కేంద్రంగా ఉంది. భారతదేశంలోని గొప్ప సామ్రాజ్యాలలో ఒకటైన మౌర్య సామ్రాజ్యం, అలాగే రెండు ప్రధాన శాంతివాద మతాలు, బౌద్ధమతం, జైనమతం, ప్రస్తుత బీహార్ ప్రాంతం నుండి ఉద్భవించాయి. మగధ ప్రాంత సామ్రాజ్యాలు, ముఖ్యంగా మౌర్యులు భారత ఉపఖండం పెద్ద భాగాలను తమ పాలనలో ఏకీకృతం చేశారు. వారి రాజధాని పాటలీపుత్ర, ఆధునిక పాట్నా ప్రక్కనే, భారత చరిత్రలో పురాతన, ప్రాచీన కాలాలలో భారత నాగరికతకు ముఖ్యమైన రాజకీయ, సైనిక, ఆర్థిక కేంద్రంగా ఉండేది. మతపరమైన ఇతిహాసాలతో పాటు అనేక పురాతన భారతీయ గ్రంథాలు పురాతన బీహార్లో వ్రాయబడ్డాయి. *అభిజ్ఞానశాకుంతల* నాటకం అత్యంత ప్రముఖమైనది.

ప్రస్తుత బీహార్ ప్రాంతం మగధ, అంగ, మిథిలా వజ్జికా లీగ్తో సహా అనేక మౌర్య పూర్వ రాజ్యాలు, గణతంత్ర రాజ్యాలతో అతివ్యాప్తి చెందింది. రెండోది ప్రపంచంలోని మొట్టమొదటి రిపబ్లిక్లలో ఒకటి మహావీరుడి జననం (క్రీ. పూ. 599) ముందు నుండి ఈ ప్రాంతంలో ఉనికిలో ఉంది.

దేవపాల పాలనలో పాల సామ్రాజ్యం కూడా ఒకసారి పాటలీపుత్రలో తమ రాజధానిని నిర్మించుకుంది. పాలుల కాలం తరువాత బీహార్ వివిధ రాజ్యాల నియంత్రణలోకి వచ్చింది. 11వ శతాబ్దంలో మిథిలా ప్రాంతంలో కర్నాట్ రాజవంశం అధికారంలోకి వచ్చింది, వారి తరువాత 14వ శతాబ్దంలో ఓనివర్ రాజవంశం వచ్చింది. మధ్యయుగ బీహార్‌లో మిథిలతో పాటు ఇతర చిన్న రాజ్యాలు ఉండేవి. బోధ్ గయా చుట్టుపక్కల ప్రాంతం, మగధలో ఎక్కువ భాగం మగధలోని బౌద్ధ పిథిపతుల పరిధిలోకి వచ్చాయి. 13వ శతాబ్దం వరకు రాష్ట్రంలోని నైరుతి భాగాలలో ఖయరవాల రాజవంశం ఉండేది. 13వ, 14వ శతాబ్దాలలో చాలా వరకు పశ్చిమ బీహార్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలు జౌన్‌పూర్ సుల్తానేట్ నియంత్రణలో ఉండేవి. ఈ రాజ్యాలను చివరికి ఢిల్లీ సుల్తానేట్ భర్తీ చేసింది, వారి స్థానంలో సుర్ సామ్రాజ్యం వచ్చింది. 1556లో సూరి రాజవంశం పతనం తరువాత, బీహార్ మొఘల్ సామ్రాజ్యం పరిధిలోకి వచ్చింది, తరువాత 1750ల నుండి 1857-58 యుద్ధం వరకు బ్రిటిష్ వలసరాజ్య బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ వేదికగా నిలిచింది. 1912 మార్చి 22న బీహార్ బ్రిటిష్ ఇండియన్ సామ్రాజ్యం ప్రత్యేక ప్రావిన్స్‌గా ఏర్పడింది. 1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చినప్పటి నుండి, బీహార్ భారత యూనియన్‌లో ఒక అసలైన రాష్ట్రంగా ఉంది.

## నియోలిథిక్ (క్రీ.పూ. 10,800–3300)

బీహార్‌లో మానవ కార్యకలాపాలకు మొట్టమొదటి రుజువు ముంగేర్ వద్ద మధ్య రాతియుగం నివాస అవశేషాలు.

కైమూర్, నవాడా, జముయి కొండలలో చరిత్రపూర్వ రాతి చిత్రాలు కనుగొనబడ్డాయి. చిరంద్ వద్ద గంగా ఒడ్డున ఒండ్రు మందంలో కొత్త రాతియుగం స్థావరం కనుగొనడం ఇదే మొదటిసారి. రాతి చిత్రాలు చరిత్రపూర్వ జీవనశైలి, సహజ వాతావరణాన్ని వర్ణిస్తాయి. అవి సూర్యుడు, చంద్రుడు, నక్షత్రాలు, జంతువులు, మొక్కలు, చెట్లు, నదులను వర్ణిస్తాయి & అవి ప్రకృతి పట్ల ప్రేమను సూచిస్తాయని ఊహించబడింది. ఈ చిత్రాలు బీహార్‌లోని ప్రారంభ మానవుల రోజువారీ జీవితాన్ని కూడా హైలైట్ చేస్తాయి, వీటిలో వేట, పరుగు, నృత్యం నడక వంటి కార్యకలాపాలు ఉన్నాయి. బీహార్‌లోని రాతి చిత్రాలు మధ్య దక్షిణ భారతదేశం చిత్రాలతో సమానంగా ఉండటమే కాకుండా యూరప్, ఆఫ్రికా చిత్రాలతో సమానమైనవి. స్పెయిన్‌లోని ఆల్టా మీరా, ఫ్రాన్స్‌లోని లాస్కాక్స్ రాక్ పెయింటింగ్స్ బీహార్‌లో కనిపించే వాటితో దాదాపు సమానంగా ఉంటాయి.

## కాంస్య యుగం (క్రీ.పూ. 3300–1300)

### సింధు లోయ నాగరికతకు సమాంతరంగా

2017లో హరప్పా కాలం నాటి ఇటుకలు పురాతన నగరమైన వైశాలి శివార్ల నుండి కనుగొనబడ్డాయి. సింధు లోయ నాగరికత, బీహార్ మధ్య ఖచ్చితమైన సంబంధాలను స్థాపించే లోతైన పరిశోధన ఇంకా నిర్వహించబడలేదు. క్రీ పూ 200 నాటి వైశాలి నుండి తవ్విన ఒక గుండ్రని ముద్రలో మూడు చెక్కబడిన అక్షరాలు ఉన్నాయి, ఇవి సింధు లోయ నాగరికత పండితుడు ఇరావతం మహాదేవన్ ప్రకారం సింధు ముద్రలపై చెక్కబడిన సూత్రాలను సూచిస్తాయి. క్రీ పూ 1100 నాటి తవ్వకాలలో పురాతన పొరలకు చెందినవి.

### ఋగ్వేద కాలం

కికట అనేది ఇప్పుడు భారతదేశంగా ఉన్న ప్రాంతంలోని ఒక ప్రాచీన రాజ్యం, దీని ప్రస్తావన వేదాలలో ఉంది. తరువాతి గ్రంథాలలో మగధకు కికటను పర్యాయపదంగా ఉపయోగించడం వల్ల, వీరే మగధల పూర్వీకులని కొందరు పండితులు విశ్వసించారు. ఇది బహుశా మగధ రాజ్యానికి దక్షిణంగా కొండ ప్రాంతంలో ఉండేది. ఋగ్వేదంలోని ఒక భాగం (RV 3.53.14) కీకట (సంస్కృతం: कीकट) అనే తెగను సూచిస్తుంది. వెబర్, జిమ్మర్ వంటి చాలామంది పండితులు ఈ తెగను ప్రస్తుత నైరుతి బీహార్ (మగధ)లో భాగంగా పేర్కొన్నారు అయితే ఓల్డెన్‌బర్గ్, హిల్లేబ్రాండ్ వంటి కొందరు పండితులు దీనిని వ్యతిరేకిస్తున్నారు. పురాణ సాహిత్యం ప్రకారం కికట గయకు సమీపంలో ఉంది. ఇది చరణాద్రి నుండి గ్రిధరకూట (రాబందు శిఖరం), రాజగిరి వరకు విస్తరించి ఉన్నట్లు వర్ణించబడింది. ఏ.ఎన్. చంద్ర వంటి కొంతమంది పండితులు, మగధ & సింధు లోయ మధ్య ఉన్న కురు, కోసల మొదలైన దేశాల ప్రస్తావన లేదనే వాదన ఆధారంగా కికాతను సింధు లోయలోని ఒక కొండ ప్రాంతంలో ఉంచారు. కికాతులు అనార్యులు లేదా వేదరహిత ప్రజలు అని, వారు సోమ వంటి వైదిక కర్మకాండలను పాటించరని చెప్పబడింది. సాయనుడి ప్రకారం, కికాతులు పూజలు చేయరు, అవిశ్వాసులు, నాస్తికులు. కికాతుల నాయకుడిని ప్రమగండ, ఒక వడ్డీ వ్యాపారి అని పిలుస్తారు. ఋగ్వేద కాలంలో కికాతులు అప్పటికే మగధలో ఉన్నారా లేదా వారు తరువాత అక్కడికి వలస వెళ్లారా అనేది అస్పష్టంగా ఉంది. ఋగ్వేదంలో కికాతుల లక్షణాల వలె, అధర్వణ వేదం కూడా మగధలు, అంగలు వంటి ఆగ్నేయ తెగలను బ్రాహ్మణ భారతదేశ సరిహద్దులలో నివసించిన శత్రు తెగలుగా పేర్కొంటుంది. భాగవత పురాణం కికటాల మధ్య బుద్ధుని జననం గురించి ప్రస్తావిస్తుంది.

కొంతమంది పండితులు ఋగ్వేదం పేర్కొన్న కీకట రాజ్యాన్ని బీహార్ ఉంచారు (మగధ ఎందుకంటే తరువాతి గ్రంథాలలో కీకటను మగధకు పర్యాయపదంగా ఉపయోగిస్తారు అయితే, మైఖేల్ విట్జెల్ ప్రకారం, కీకట తూర్పు రాజస్థాన్ లేదా పశ్చిమ మధ్యప్రదేశ్లోని కురుక్షేత్ర దక్షిణాన ఉంది. బీహార్‌లో ఈ స్థానాన్ని చారిత్రక భౌగోళిక శాస్త్రవేత్తలు మిథిలా శరణ్ పాండే (వారు పశ్చిమ ఉత్తర ప్రదేశ్‌కు సమీపంలో ఉండాలని వాదించారు) ఓ. పి. భరద్వాజ్ (వారు వాటిని సరస్వతి నది సమీపంలో ఉంచారు), చరిత్రకారుడు రామ్ శరణ్ శర్మ (వారు బహుశా హర్యానాలో ఉన్నారని నమ్ముతారు) కూడా సవాలు చేశారు.

### ఉత్తర నలుపు పాలిష్ చేసిన సామాను

గంగా మైదానాలలో పట్టణీకరణ ఉత్తర నల్లటి పాలిష్ చేసిన సామాను కాలం రూపంతో ప్రారంభమైంది, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు బీహార్‌లోని మగధ్ ప్రాంతంలో ఈ కుండల మూలాన్ని కనుగొన్నారు. ఎన్బిడబ్ల్యుపి పురాతన తేదీ సైట్ జుఫార్డిహ్, నలంద ఉంది, ఇది కార్బన్ క్రీ.పూ 1200 నాటిది.

## ఇనుప యుగం (క్రీ.పూ. 1500–200)

|  |
| --- |
| మహాజనపద యుగం |
| * మహాజనపదాల పటంలో అంగ, వజ్జి, మగధ.
* బుద్ధుని మరణానంతరం ఆయన అవశేషాలను భద్రపరచడానికి వైశాలికి చెందిన లిచ్ఛవులు క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దంలో ఈ స్థూపాన్ని నిర్మించారు
 |
| * బోధ్ గయలోని ఫల్గు నది ఒడ్డున ఉన్న బోధి వృక్షం కింద, గౌతమ బుద్ధుడు తన జ్ఞానోదయానికి ముందు తపస్సు చేస్తున్న దృశ్యం.
* కల్ప సూత్రంలోని 'మహావీరుని జననం ' (24వ జైన తీర్థంకరుడు ) అనే వచనం ఉన్న పత్రం వివరాలు, సుమారు క్రీ.శ. 1375–1400.
 |

### మహాజనపదాలు

మలి వేద యుగంలో అనేక చిన్న రాజ్యాలు లేదా నగర-రాష్ట్రాలు ప్రస్తుత బీహార్ ప్రాంతాన్ని పాలించాయి. ఈ రాష్ట్రాలలో చాలా వాటి ప్రస్తావన క్రీ.పూ. 1000 నాటికే బౌద్ధ,  జైన సాహిత్యంలో ఉంది. క్రీ.పూ. 500 నాటికి, కాశీ, కోసల, అంగ, మగధ, వజ్జి (లేదా వ్రిజి), మల్ల, చేది, వత్స (లేదా వంశ), కురు, పంచాల, మత్స్య (లేదా మచ్చ), సురసేన, అస్సక, అవంతి, గాంధార & కంబోజ అనే మహాజనపదాలుగా పిలువబడే పదహారు రాచరికాలు & 'గణతంత్రాలు' ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్ నుండి బెంగాల్,  మహారాష్ట్ర వరకు ఇండో-గంగా మైదానాలలో విస్తరించి ఉన్నాయి.

వజ్జీ ఆధునిక ఉత్తర బీహార్, మగధ నైరుతి బీహార్‌ను & అంగ ఆగ్నేయ బీహార్‌ను ఆక్రమించాయి. క్రీ.పూ. 500/400 నాటికి, అంటే సిద్ధార్థ గౌతముని కాలం నాటికి, పదహారు రాజ్యాలలో చాలా వరకు నాలుగు ప్రధాన రాజ్యాలుగా ఏకీకృతమయ్యాయి. ఈ నాలుగు వత్స, అవంతి, కోసల, మగధ. క్రీ.పూ. 537లో, సిద్ధార్థ గౌతముడు బీహార్‌లోని బోధ్ గయలో జ్ఞానోదయం పొందాడు. బుద్ధుని ముఖ్య శిష్యులు, సమకాలీనులలో చాలామంది ఆధునిక బీహార్‌కు చెందినవారు, వీరిలో శారిపుత్ర, మౌద్గల్యాయన & మహాకాశ్యప ఉన్నారు.

అదే సమయంలో, మహావీరుడు వైశాలి సమీపంలోని ఆధునిక బీహార్‌లోని నయా తెగకు జన్మించాడు. ఆయన 24వ జైన తీర్థంకరుడు, ఇదే విధమైన వేదాంతశాస్త్రాన్ని ప్రచారం చేశారు, అది తరువాత జైన మతంగా మారింది. అయితే, జైన సంప్రదాయవాదం ఇది తెలిసిన అన్ని కాలాలకు ముందే ఉందని నమ్ముతుంది. వేదాలు కొన్ని జైన తీర్థంకరులను, శ్రమణ ఉద్యమం మాదిరిగానే ఒక సన్యాసి క్రమాన్ని నమోదు చేశాయని నమ్ముతారు. బుద్ధుని బోధనలు, జైనమతం సన్యాసుల వైపు మొగ్గు చూపిన సిద్ధాంతాలను కలిగి ఉన్నాయి, ప్రాకృతంలో బోధించబడ్డాయి, ఇది ప్రజలలో అంగీకారం పొందడానికి సహాయపడింది. అవి హిందూమతం, భారతీయ ఆధ్యాత్మిక క్రమాలతో ముడిపడి ఉన్న శాకాహార, జంతు వధ నిషేధం, అహింస (హింస లేకపోవడం) వంటి పద్ధతులను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేశాయి.

బరబార్ కొండలలోని లోమస్ ఋషి గుహ ప్రవేశ ద్వారం, క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దం
### వజ్జికా లీగ్

క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దం నాటికి వజ్జిక లీగ్ దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఉంది
వజ్జిక లీగ్ అనేది వెసాలి నగరాన్ని కేంద్రంగా చేసుకుని లిచ్ఛవికుల నాయకత్వంలో ఏర్పడిన గణతంత్ర గిరిజన రాజ్యాల కూటమి. ఈ కూటమిలోని ఇతర సభ్యులు మిథిల ప్రాంతంలోని వైదేహులు, కుండపురంలోని నాయికలు, లిచ్ఛవికుల ఆధీనంలో ఉన్న అసలైన వజ్జి తెగ. రెండు ప్రత్యేక గణతంత్రాలుగా ఏర్పాటైన మల్లకులు కూడా వజ్జిక లీగ్‌లో భాగంగా ఉన్నారు, అయినప్పటికీ వారు లిచ్ఛవికుల ఆధీనంలో లేరు, అందువల్ల సమాఖ్యలో తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని, సార్వభౌమ హక్కులను కాపాడుకున్నారు, అందుకే జైన గ్రంథాలు లిచ్ఛవికులను, పొరుగున ఉన్న కుసినార, పావ మల్లకులను కాశీ - కోసల గణతంత్ర రాజ్యాలుగా పరిగణించాయి.

### ప్రారంభ మగధ సామ్రాజ్యం

|  |
| --- |
| మధ్య రాజ్యం |
| పాటలీపుత్ర మగధ రాజ్యానికి రాజధానిగా (క్రీ.పూ. 6వ-4వ శతాబ్దాలు).* హర్యాంక రాజవంశం, శైశునాగ రాజవంశం సుమారు విస్తీర్ణం.
* క్రీ.పూ. 323 ప్రాంతంలో ధన నందుని ఆధ్వర్యంలో నంద సామ్రాజ్యం దాని గరిష్ట విస్తరణలో ఉంది.
 |
| * అశోకుని పాలనలో మౌర్య సామ్రాజ్యం దాని అత్యంత విస్తారమైన దశలో ఉంది.
* శుంగ సామ్రాజ్యం దాని గరిష్ట విస్తరణలో - సుమారు క్రీ.పూ. 185
 |

బౌద్ధ గ్రంథాలు, జైన గ్రంథాలు రెండింటి ప్రకారం, రాజు కుమారుడు వారసుడిగా మారడానికి తన తండ్రిని చంపేస్తాడనేది ప్రద్యోత సంప్రదాయాలలో ఒకటి. ఈ సమయంలో మగధలో అధిక నేరాలు జరిగినట్లు నివేదించబడింది. ప్రజలు లేచి, శిశునగను కొత్త రాజుగా ఎన్నుకున్నారు, అతను ప్రద్యోతల శక్తిని నాశనం చేసి, శిశునగ రాజవంశాన్ని సృష్టించాడు. శిశునాగ (రాజు శిశునాక అని కూడా పిలుస్తారు) సమిష్టిగా శిశునాగ రాజవంశం అని పిలువబడే ఒక రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. ఆయన మగధ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు (క్రీ పూ 684 లో). ఈ రక్తపాత రాజవంశ వైరం కారణంగా, ఒక పౌర తిరుగుబాటు శిశునాగ రాజవంశం ఆవిర్భావానికి దారితీసిందని భావిస్తున్నారు. ఈ సామ్రాజ్యం, దాని అసలు రాజధాని రాజగృహంలో ఉండటంతో, తరువాత పాటలీపుత్ర (ప్రస్తుతం భారతదేశంలోని బీహార్ రాష్ట్రంలో ఉంది) మార్చబడింది. శిశునాగ రాజవంశం భారత ఉపఖండం అతిపెద్ద సామ్రాజ్యాలలో ఒకటి.

హర్యంక రాజవంశం రాజు బింబిసార వైవాహిక పొత్తులు, విజయం ద్వారా తన రాజ్య సరిహద్దులను విస్తరించడానికి బాధ్యత వహించాడు. ఈ విధంగా కోసల భూమి మగధకు పడిపోయింది. ఈ ప్రారంభ రాజవంశం పాలించిన భూభాగం 300 లీగ్ల వ్యాసంలో 80,000 చిన్న స్థావరాలను కలిగి ఉందని అంచనాలు చెబుతున్నాయి. బింబిసార బుద్ధుని సమకాలీనుడు, సాధారణ శిష్యుడిగా నమోదు చేయబడ్డాడు. బింబిసారుడు (క్రీ.పూ. 543–493) అతని కుమారుడైన అజాతశత్రువు (క్రీ.పూ. 491–461) చేత ఖైదు చేయబడి, చంపబడ్డాడు. అజాతశత్రువు పాలనలో ఈ రాజవంశం దాని గరిష్ట విస్తీర్ణానికి చేరుకుంది.

లిచ్ఛవి అనేది పురాతనమైనది-మహావీరుడి జననం ముందు-ప్రస్తుతం భారతదేశంలోని బీహార్ రాష్ట్రంలో గణతంత్రం. వైశాలి లిచ్ఛవి, వజ్జికా సంఘాలకు రాజధానిగా ఉండేది. ఆ నగరంలోని అంబపాలి అనే వేశ్య తన అందానికి ప్రసిద్ధి చెందిందని, నగరాన్ని సుసంపన్నం చేయడంలో పెద్ద ఎత్తున సహాయపడిందని మహావంశ చెబుతుంది.

అజాతశత్రు లిచ్ఛవితో చాలాసార్లు యుద్ధానికి వెళ్ళాడు. అజాతశత్రువు క్రీ.పూ. 551 నుండి క్రీ.పూ. 519 వరకు పాలించి మగధ రాజ్య రాజధానిని రాజగృహ నుండి పాటలీపుత్ర తరలించినట్లు భావిస్తున్నారు. ఉదయభద్ర చివరికి తన తండ్రి అజాతశత్రు తరువాత వచ్చాడని, ఆయన ఆధ్వర్యంలో పాటలీపుత్ర ప్రపంచంలోనే అతిపెద్ద నగరంగా మారిందని మహావంశ చెబుతుంది. ఆయన పదహారు సంవత్సరాలు పాలించినట్లు భావిస్తున్నారు. ఈ రాజ్యానికి ప్రత్యేకించి రక్తపాత వారసత్వం ఉండేది. చివరికి హత్య ద్వారా అనురాధ ఉదయభద్ర తరువాత విజయం సాధించాడు, అతని కుమారుడు ముండా అతని కుమారుడు నాగదాసక వలె అదే పద్ధతిలో అతని తరువాత విజయం సాధించారు.

ఈ రాజవంశం క్రీ పూ 424 వరకు కొనసాగింది, అప్పుడు దీనిని నంద రాజవంశం పడగొట్టింది. ఈ కాలంలో భారతదేశంలోని రెండు ప్రధాన మతాల మగధలో అభివృద్ధి జరిగింది. క్రీ పూ 6వ లేదా 5వ శతాబ్దంలో గౌతమ బుద్ధుడు బౌద్ధమతాన్ని స్థాపించాడు, ఇది తరువాత తూర్పు ఆసియా, ఆగ్నేయాసియాకు వ్యాపించింది, అయితే మహావీరుడు ప్రాచీన శ్రమణ మతమైన జైనమతాన్ని పునరుద్ధరించి ప్రచారం చేశాడు.

నంద రాజవంశం మునుపటి శిశునాగ వంశానికి చెందిన మహానంది రాజు అక్రమ కుమారుడిచే స్థాపించబడింది. నంద రాజవంశం క్రీ.పూ. 5వ, 4వ శతాబ్దాలలో మగధను పాలించింది. దాని గరిష్ట విస్తరణలో నంద సామ్రాజ్యం తూర్పున బర్మా నుండి, పశ్చిమాన బలూచిస్తాన్ వరకు బహుశా దక్షిణాన కర్ణాటక వరకు విస్తరించింది. నంద రాజవంశానికి చెందిన మహాపద్మ నంద క్షత్రియులందరినీ నాశనం చేసిన వ్యక్తిగా వర్ణించబడ్డాడు. అతను ఇక్ష్వాక్కు రాజవంశంతో పాటు పంచాలాలు, కాసి, హైహయా, కళింగాలు, అస్మాకాలు, కురులు, మిథిలలు, సురసేనలు, విథిహోత్రాలను ఓడించాడు. అతను తన భూభాగాన్ని దక్కన్ దక్షిణాన విస్తరించాడు. మహాపద్మ నంద 88 సంవత్సరాల వయస్సులో మరణించాడు, అందువల్ల 100 సంవత్సరాలు కొనసాగిన ఈ రాజవంశ కాలంలో ఎక్కువ భాగం అతనే పాలించాడు.

క్రీ.పూ. 321లో, బహిష్కరించబడిన జనరల్ చంద్రగుప్త మౌర్య, చాణక్య సహాయంతో, మౌర్య సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించడానికి పాలక నంద రాజు ధనా నందా పడగొట్టిన తరువాత మౌర్య రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. మౌర్య రాజవంశం పాలించిన ఈ మౌర్య సామ్రాజ్యం(క్రీ.పూ. 322–185), ప్రాచీన భారతదేశంలో భౌగోళికంగా విస్తృతమైన, శక్తివంతమైన రాజకీయ-సైనిక సామ్రాజ్యంగా ఉండేది

ఈ సమయంలో, ఉపఖండంలో చాలా భాగం మొదటిసారిగా ఒకే ప్రభుత్వంలో ఐక్యమైంది. దీనికి మినహాయింపులు ప్రస్తుత తమిళనాడు, కేరళ (ఆ సమయంలో ఇది తమిళ రాజ్యంగా ఉండేది). ఈ సామ్రాజ్యానికి పాటలీపుత్ర (ఆధునిక పాట్నాసమీపంలో) రాజధానిగా ఉండేది.

చంద్రగుప్త మౌర్య ఆధ్వర్యంలో మౌర్య సామ్రాజ్యం భారత ఉపఖండంలో ఎక్కువ భాగాన్ని జయించడమే కాకుండా, అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ వదిలిపెట్టిన సత్రప్లను ఓడించి, జయించడమే కాక, గాంధార ప్రాంతాన్ని జయించి, పర్షియా, మధ్య ఆసియాలోకి దాని సరిహద్దులను కూడా నెట్టివేసింది. అప్పుడు చంద్రగుప్త మౌర్య అలెగ్జాండర్ సైన్యానికి చెందిన గ్రీకు సైన్యాధిపతి మొదటి సెల్యూకస్ నేతృత్వంలోని దండయాత్రను ఓడించాడు. చంద్రగుప్త మౌర్య మంత్రి కౌటిల్య చాణక్య *అర్థశాస్త్రం*, రాజకీయాలు, విదేశీ వ్యవహారాలు, పరిపాలన, సైనిక కళలు, యుద్ధం, మతంపై ఒక గ్రంథమైన అర్థశాస్త్రాన్ని *రచించాడు*.

చంద్రగుప్త మౌర్య తరువాత అతని కుమారుడు బిందుసార దక్షిణ, తూర్పు ప్రాంతాలు కాకుండా ప్రస్తుత భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాలలో రాజ్యాన్ని విస్తరించాడు. దాని అత్యధిక స్థాయిలో, సామ్రాజ్యం హిమాలయాల సహజ సరిహద్దుల వెంట ఉత్తరాన, తూర్పున ప్రస్తుత అస్సాం వరకు విస్తరించింది. పశ్చిమాన, ఇది ఆధునిక పాకిస్తాన్ దాటి, బలూచిస్తాన్, ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాన్ చాలా భాగాన్ని విలీనం చేసింది. చక్రవర్తులు చంద్రగుప్త, బిందుసార ఈ సామ్రాజ్యం భారతదేశ మధ్య, దక్షిణ ప్రాంతాలకు విస్తరించబడింది, కానీ అది కళింగ గణతంత్రాన్ని మినహాయించింది.

మౌర్య సామ్రాజ్యాన్ని బిందుసారుడి కుమారుడు అశోకుడు వారసత్వంగా పొందాడు. అశోకుడు మొదట్లో తన రాజ్యాన్ని విస్తరించాలని ప్రయత్నించాడు, కాని కళింగ దండయాత్ర సమయంలో జరిగిన మారణహోమం తరువాత, అతను రక్తపాతాన్ని త్యజించి, బౌద్ధమతంలోకి మారిన తరువాత అహింస లేదా అహింస విధానాన్ని అనుసరించాడు. కళింగ విజయం తరువాత, అశోకుడు సామ్రాజ్యం సైనిక విస్తరణను ముగించి, 40 సంవత్సరాలకు పైగా సాపేక్ష శాంతి, సామరస్యం, శ్రేయస్సుతో సామ్రాజ్యాన్ని నడిపించాడు. కళింగ యుద్ధానికి అశోకుని ప్రతిస్పందన అశోకుని శాసనాలలో నమోదు చేయబడింది, ఇది భారత ఉపఖండంలో భద్రపరచబడిన అత్యంత పురాతన చారిత్రక పత్రాలలో ఒకటి.

అశోకుని శిలాశాసనాల ప్రకారం:

> దేవప్రియుడైన అశోకుడు, ప్రియదర్శి మహారాజు, తన పట్టాభిషేకం జరిగిన ఎనిమిది సంవత్సరాల తర్వాత కళింగులను జయించాడు. 150,000 మందిని దేశ బహిష్కరణకు గురిచేశారు, 100,000 మందిని వధించారు, ఇంకా చాలా మంది (ఇతర కారణాల వల్ల) మరణించారు. కళింగులను జయించిన తరువాత, దేవప్రియుడైన ఆయనకు ధర్మం పట్ల ప్రగాఢమైన మొగ్గు, ధర్మంపై ప్రేమ, ధర్మ ఉపదేశం కలిగాయి. ఇప్పుడు కళింగులను జయించినందుకు దేవప్రియుడైన ఆయన తీవ్రమైన పశ్చాత్తాపాన్ని అనుభవిస్తున్నాడు.
>
>

-అశోక, ఎస్. ధమ్మిక, *ది ఎడిక్ట్స్ ఆఫ్ కింగ్ అశోక* , కాండీ, బౌద్ధ ప్రచురణల సంఘం (1994)

అశోకుడి ఆధ్వర్యంలో మౌర్య సామ్రాజ్యం మొత్తం తూర్పు ఆసియా, ఆగ్నేయాసియాలో బౌద్ధ ఆదర్శాల విస్తరణకు బాధ్యత వహించింది. అశోకుడి ఆధ్వర్యంలో, భారతదేశం గొప్ప ఆర్థిక, సైనిక శక్తితో కూడిన సంపన్నమైన, స్థిరమైన సామ్రాజ్యంగా ఉండేది, దీని రాజకీయ ప్రభావం, వాణిజ్యం ఆసియా అంతటా, ఐరోపా వరకు విస్తరించాయి. చంద్రగుప్తుడు మౌర్య జైనమతాన్ని స్వీకరించడం అతని సమాజంలో సామాజిక, మతపరమైన పునరుద్ధరణ, సంస్కరణలను పెంచింది, అశోకుడు బౌద్ధమతాన్ని స్వీకరించాడు. శ్రీలంక, ఆగ్నేయాసియాలోకి బౌద్ధ ఆదర్శాల వ్యాప్తికి అశోకుడు స్పాన్సర్ చేశాడు. సారనాథ్ వద్ద ఉన్న *అశోకుని సింహ రాజధాని* భారతదేశ చిహ్నంగా ఉంది. పురావస్తుశాస్త్రపరంగా, దక్షిణ ఆసియాలో మౌర్య పాలన కాలం ఉత్తర నల్ల పాలిష్ వేర్ (ఎన్. బి. పి. డబ్ల్యు.) యుగంలోకి వస్తుంది. అర్థశాస్త్రం, అశోకుని శాసనాలు, అశోకవదన అనేవి మౌర్య కాలం నాటి లిఖిత ఆధారాలకు ప్రాథమిక మూలాలు.

అశోకుని తరువాత 50 సంవత్సరాల పాటు వరుసగా బలహీనమైన రాజులు పాలించారు. మౌర్య వంశపు చివరి పాలకుడైన బృహద్రథుడు, చక్రవర్తి అశోకుని కాలంతో పోలిస్తే గణనీయంగా తగ్గిపోయిన భూభాగాలను పాలించినప్పటికీ, బౌద్ధ మతాన్ని పాటించాడు.

## మధ్య రాజ్యాలు (క్రీ.పూ. 230 – క్రీ.శ. 1206)

మధ్య రాజ్యంక్రీ.శ. 9వ శతాబ్దంలో పాల సామ్రాజ్యం, దాని పరిసర ప్రాంతాలు .

మధ్య రాజ్యంలో కళ, విజ్ఞానం & విద్యఆర్యభట్ట ఉన్నత చదువుల కోసం కుసుమపుర (ఆధునిక పాట్నా) కి వచ్చి ఇక్కడ నివసించాడు. (IUCAA వద్ద ఆర్యభట్ట చిత్రపటం) మహాబోధి ఆలయం ప్రస్తుత నిర్మాణం గుప్త యుగం, సా.శ. 5వ శతాబ్దానికి చెందినది. పాలాస్నలందను చరిత్రలో నమోదైన మొట్టమొదటి గొప్ప విశ్వవిద్యాలయాలలో ఒకటిగా పరిగణిస్తారు. ఇది క్రీ.శ. 450 నుండి 1193 వరకు ప్రపంచంలో బౌద్ధ విజ్ఞానానికి, పరిశోధనకు కేంద్రంగా ఉండేది. ఇది తన ఉచ్ఛస్థితికి చేరుకుంది.
### శుంగ రాజవంశం

అశోకుని మరణం తర్వాత సుమారు యాభై సంవత్సరాలకు, క్రీ.పూ. 185లో శుంగ రాజవంశం స్థాపించబడింది, మౌర్య పాలకులలో చివరివాడైన బృహద్రథ రాజు మౌర్య సాయుధ దళాల అప్పటి కమాండర్-ఇన్-చీఫ్ పుష్యమిత్ర శుంగుడు హత్య చేయడంతో శుంగ రాజవంశం స్థాపించబడింది.

పుష్యమిత్ర శుంగుడు ఒక బ్రాహ్మణుడు, అతను సింహాసనాన్ని అధిష్టించి శుంగ రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. బృహద్రత హత్య, శుంగ సామ్రాజ్యం పెరుగుదల బౌద్ధుల హింస దారితీసిందని, హిందూ మతం పునరుజ్జీవనానికి దారితీసిందని అశోకవదన వంటి బౌద్ధ రికార్డులు వ్రాస్తున్నాయి. జాన్ మార్షల్ ప్రకారం, ఈ హింసలకు ప్రధాన కారకుడు పుష్యమిత్ర శుంగ అయి ఉండవచ్చు, అయినప్పటికీ తరువాతి శుంగ రాజులు బౌద్ధమతానికి మరింత మద్దతు ఇచ్చినట్లు కనిపిస్తుంది. ఎటియన్నే లామోట్టే, రోమిలా థాపర్ వంటి ఇతర చరిత్రకారులు ఈ అభిప్రాయాన్ని పాక్షికంగా సమర్థిస్తున్నారు.

### గుప్త రాజవంశం

గుప్త రాజవంశం క్రీ. శ. 240 నుండి 579 వరకు పాలించింది. ఈ రాజవంశాన్ని గుప్త స్థాపించారు, తరువాత ఘటోత్కచ (సుమారు క్రీ.శ. 280–319), మొదటి చంద్ర గుప్- అని. కుమారుడిని కలిగి ఉన్నాడు (మౌర్య సామ్రాజ్య స్థాపకుడు చంద్రగుప్తుడు మౌర్యతో అయోమయం చెందకూడదు). ఒక కీలకమైన ఒప్పందంలో, చంద్రగుప్త I మగధలోని ప్రధాన శక్తి కేంద్రమైన లిచ్ఛవికి చెందిన ఒక మహిళను వివాహం చేసుకున్నాడు.

సముద్రగుప్తుడు 335లో మొదటి చంద్రగుప్తుడి తరువాత వచ్చి, అతను 380లో మరణించే వరకు సుమారు 45 సంవత్సరాలు పాలించాడు. అతను శిచ్ఛత్ర, పద్మావతి, మాళ్వాలు, యౌధేయులు, అర్జునాయనులు, మధురలు, అభిరుల రాజ్యాలపై దండెత్తి, వాటిని తన రాజ్యంలో విలీనం చేసుకున్నాడు. 380లో ఆయన మరణించే నాటికి, ఇరవైకి పైగా రాజ్యాలను తన సామ్రాజ్యంలో కలుపుకున్నాడు, ఆయన పాలన హిమాలయాల నుండి నర్మదా నది వరకు బ్రహ్మపుత్ర నుండి యమునా వరకు విస్తరించింది. ఆయన తనకు తానుగా కింగ్ ఆఫ్ కింగ్స్, వరల్డ్ మోనార్క్ అనే బిరుదులను ఇచ్చాడు. ఆయనను *భారతదేశానికి చెందిన నెపోలియన్* పరిగణిస్తారు. మొదటి చంద్రగుప్తుడు తన విజయం ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెప్పడానికి *అశ్వమేధ యజ్ఞం* చేశాడు.

రెండవ చంద్రగుప్తుడు, శక్తివంతమైన సూర్యుడు (*విక్రమాదిత్య*) 380 నుండి 413 వరకు పాలించాడు. తన తండ్రి కంటే కొద్దిగా తక్కువ విజయం సాధించినప్పటికీ, రెండవ చంద్రగుప్తుడు 409 వరకు సాగిన ఒక దండయాత్రలో మాళ్వా , గుజరాత్, సౌరాష్ట్రకు చెందిన శక పశ్చిమ క్షత్రపులను ఓడించి, తన రాజ్యాన్ని పశ్చిమ దిశగా విస్తరించాడు. రెండవ చంద్రగుప్తుని తరువాత అతని కుమారుడు మొదటి కుమారగుప్తుడు అధికారంలోకి వచ్చాడు. మహేంద్రాదిత్యుడిగా ప్రసిద్ధి చెందిన ఇతను 455 వరకు పాలించాడు. ఆయన పాలన చివరిలో, నర్మదా లోయలోని పుష్యమిత్రులు అనే ఒక తెగ సామ్రాజ్యానికి ముప్పుగా పరిణమించింది.

స్కందగుప్తుడు సాధారణంగా గొప్ప పాలకులలో చివరివాడుగా పరిగణించబడ్డాడు. ఆయన పుష్యమిత్ర ముప్పును ఓడించాడు, కానీ వాయవ్య దిశ నుండి హెఫ్తాలైట్స్ లేదా హునా దాడి చేయడాన్ని ఎదుర్కొన్నాడు. ఆయన క్రీ. శ. 477లో *హునా* దాడిని తిప్పికొట్టాడు. 487లో స్కందగుప్తుడు మరణించాడు, ఆయన కుమారుడు నరసింహగుప్తుడు *బాలాదిత్య* సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు.

గుప్త సామ్రాజ్యం ప్రాచీన భారతదేశం అతిపెద్ద రాజకీయ, సైనిక సామ్రాజ్యాలలో ఒకటి. చాలా మంది చరిత్రకారులు గుప్త కాలాన్ని భారతదేశ స్వర్ణయుగంగా పేర్కొంటారు. గుప్త సామ్రాజ్య కాలం భారతీయ విజ్ఞాన శాస్త్రం, సాంకేతికత, ఇంజనీరింగ్, కళ, మాండలిక, సాహిత్యం, గణితం, ఖగోళ శాస్త్రం, మతం, తత్వశాస్త్రంలో " భారత స్వర్ణయుగం "గా ఉండేది.

గుప్త సామ్రాజ్య, మౌర్య సామ్రాజ్యాల పరిపాలనల మధ్య ఉన్న తేడా ఏమిటంటే, మౌర్య పరిపాలనలో అధికారం కేంద్రీకృతంగా ఉండగా, గుప్త పరిపాలనలో అధికారం మరింత వికేంద్రీకృతంగా ఉండేది. సామ్రాజ్యం ప్రావిన్సులుగా, ఆ ప్రావిన్సులు జిల్లాలుగా విభజించబడ్డాయి. గ్రామాలు అతి చిన్న యూనిట్లుగా ఉండేవి. ఈ రాజ్యం గుజరాత్, ఈశాన్య భారతదేశం, ఆగ్నేయ పాకిస్తాన్, ఒడిశా, ఉత్తర మధ్యప్రదేశ్, తూర్పు భారతదేశాన్ని ఆధునిక పాట్నా రాజధాని పాటలీపుత్ర కలుపుకొని ఉంది.అన్ని రకాల ఆరాధనలు సంస్కృతంలోనే జరిగేవి.

ఈ కాలంలో ఖగోళశాస్త్రం వేగవంతమైన పురోగతి సాధించబడింది. ఆర్యభట, వరాహమిహిర ఇద్దరు గొప్ప ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు, గణిత శాస్త్రవేత్తలు. భూమి సూర్యుని చుట్టూ తిరుగుతూ దాని అక్షం మీద తిరుగుతుందని ఆర్యభట పేర్కొన్నాడు. సున్నా అనే భావనతో వచ్చిన మొట్టమొదటి వ్యక్తిగా విశ్వసించబడే ఆర్యభట, భూమి సూర్యుని చుట్టూ తిరుగుతుందనే సిద్ధాంతాన్ని ప్రతిపాదించి, సూర్య, చంద్ర గ్రహణాలను అధ్యయనం చేశారు. ఆర్యభట అత్యంత ప్రసిద్ధ రచన ఆర్యభటీయ. వరాహమిహిర అత్యంత ముఖ్యమైన రచనలు విశ్వకోష బృహత్-సంహిత, *పంచ-సిద్ధాంతిక* (పంచసిద్ధాంతికా). లోహశాస్త్రం కూడా వేగంగా పురోగమించింది. బీహార్ నుండి తీసుకువచ్చిన వైశాలి ఇనుప స్తంభం, ఢిల్లీ శివార్లలోని మెహ్రౌలీ సమీపంలో ఈ రుజువును చూడవచ్చు.

ఈ కాలం సంస్కృత సాహిత్యం కూడా చాలా గొప్పది. ఈ యుగానికి సంబంధించిన భౌతిక వనరులు కాళిదాసు రచనలు. రఘువంశం, మాళవికాగ్నిమిత్రం, మేఘదూత, అభిజ్ఞానశాకుంతల, కుమారసంభవ, శూద్రక మృచ్ఛకటిక, విష్ణు శర్మ రచించిన పంచతంత్రం, కామసూత్రం (ఆనంద సూత్రాలు), భాస రచించిన 13 నాటకాలు కూడా ఈ కాలంలోనే వ్రాయబడ్డాయి.

వైద్యరంగంలో, గుప్తులు ఉచిత ఆసుపత్రులను స్థాపించి, పోషించడంలో ప్రసిద్ధి చెందారు. మృతదేహాలను తాకకూడదనే మతపరమైన ఆంక్షల వల్ల శరీరధర్మశాస్త్రం, జీవశాస్త్రంలో పురోగతికి ఆటంకం ఏర్పడినప్పటికీ, భారతీయ వైద్యులు ఔషధ శాస్త్రం, సిజేరియన్, ఎముకల అమరిక, చర్మ మార్పిడి వంటి వాటిలో రాణించారు. నిజానికి, హిందూ వైద్య పురోగతులు త్వరలోనే అరబ్, పాశ్చాత్య ప్రపంచాలలో స్వీకరించబడ్డాయి. ఆయుర్వేదం ప్రధాన వైద్య విధానంగా ఉండేది.

కొంతమంది చరిత్రకారుల రచనల ప్రకారం,

> గుప్త సామ్రాజ్యాన్ని చాలా మంది పండితులు హిందూ, బౌద్ధ కళ & సాహిత్యం  "శాస్త్రీయ యుగం"గా పరిగణిస్తారు. గుప్త సామ్రాజ్య పాలకులు కళలు, వాస్తుశిల్పం, విజ్ఞాన శాస్త్రం,  సాహిత్యంలో అభివృద్ధికి బలమైన మద్దతుదారులుగా ఉన్నారు. గుప్త సామ్రాజ్యం శాసనాలతో కూడిన దినార్లు అనే పెద్ద సంఖ్యలో బంగారు నాణేలను చలామణి చేసింది. గుప్త రాజవంశం ఒక సమర్థవంతమైన పరిపాలనా వ్యవస్థను కూడా వదిలిపెట్టింది. శాంతి కాలంలో, గుప్త సామ్రాజ్య వ్యవస్థ వికేంద్రీకరించబడింది, పాటలీపుత్రలోని రాజధానికి పన్నులు మాత్రమే అందేవి. అయితే, యుద్ధ సమయాల్లో ప్రభుత్వం పునర్‌వ్యవస్థీకరించబడి, తనపై దాడి చేసినవారితో పోరాడింది. హూణుల దండయాత్రలను తిప్పికొట్టడంలో ఈ వ్యవస్థ త్వరలోనే అంతమైంది.
>
>

### తరువాత గుప్త రాజవంశం

గుప్త రాజవంశానికి చెందిన రాజు మహాసేనగుప్తుని విలుకాడు రకం నాణేలు, సుమారు 6వ శతాబ్దం
తరువాత గుప్త రాజవంశం క్రీ. శ. 6వ, 7వ శతాబ్దాల మధ్య తూర్పు భారతదేశంలోని మగధ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించింది. తరువాత గుప్తులు మగధ పాలకులగా సామ్రాజ్య గుప్తుల తరువాత వచ్చారు, అయితే ఈ రెండు రాజవంశాలకు సంబంధం ఉన్నట్లు ఎటువంటి ఆధారాలు లేవు-ఇవి రెండు విభిన్న కుటుంబాలుగా కనిపిస్తాయి. తరువాతి గుప్తులను అలా పిలుస్తారు, ఎందుకంటే వారి పాలకుల పేర్లు "-గుప్త" అనే ప్రత్యయంతో ముగుస్తాయి, దీనిని వారు సామ్య గుప్తుల చట్టబద్ధమైన వారసులుగా తమను తాము చిత్రీకరించుకోవడానికి స్వీకరించి ఉండవచ్చు.

### పాల రాజవంశం

పాల సామ్రాజ్యం భారత ఉపఖండంలోని బెంగాల్ ప్రాంతం నుండి పాలించిన ఒక బౌద్ధ రాజవంశం. పాల ( ఆధునిక బెంగాలీ : পাল pal ) అనే పేరుకు రక్షకుడు అని అర్థం, ఇది పాల రాజులందరి పేర్ల చివరన ఉపయోగించబడింది. పాలలు బౌద్ధమతంలోని మహాయాన, తాంత్రిక పాఠశాలలను అనుసరించేవారు. గోపాల ఈ రాజవంశానికి మొదటి పాలకుడు. ఆయన 750లో గౌర్‌లో ప్రజాస్వామ్య ఎన్నిక ద్వారా అధికారంలోకి వచ్చారు. మహా జనపదాల కాలం నుండి దక్షిణాసియాలో జరిగిన మొదటి ప్రజాస్వామ్య ఎన్నికలలో ఒకటిగా ఈ సంఘటన గుర్తించబడింది. అతను 750 నుండి 770 వరకు పాలించి, బెంగాల్ అంతటా అలాగే బీహార్ కొన్ని ప్రాంతాలపై తన నియంత్రణను విస్తరించడం ద్వారా తన స్థానాన్ని బలోపేతం చేసుకున్నాడు. ఈ బౌద్ధ రాజవంశం నాలుగు శతాబ్దాల పాటు (క్రీ.శ. 750–1120) కొనసాగింది.

ధర్మపాల, దేవపాల ఆధ్వర్యంలో సామ్రాజ్యం శిఖరాగ్రానికి చేరుకుంది. ధర్మపాల ఈ సామ్రాజ్యాన్ని భారత ఉపఖండం ఉత్తర ప్రాంతాలకు విస్తరించాడు. ఇది ఉపఖండం నియంత్రణ కోసం మరోసారి అధికార పోరాటాన్ని ప్రేరేపించింది. ధర్మపాలుడి వారసుడైన దేవపాలుడు, సామ్రాజ్యాన్ని దక్షిణ ఆసియాలోని చాలా ప్రాంతాలకు అంతకు మించి విస్తరించాడు. అతని సామ్రాజ్యం తూర్పున అస్సాం, ఉత్కల నుండి, వాయవ్యంలో కంబోజ (ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్), దక్షిణాన దక్కన్ వరకు విస్తరించింది. పాల తామ్రశాసనం ప్రకారం, దేవపాల ఉత్కలను నిర్మూలించాడు, ప్రాగ్జ్యోతిషను జయించాడు (అస్సాం), హూణుల గర్వాన్ని దెబ్బతీశాడు, గుర్జర-ప్రతిహారులు, గుర్జర, ద్రావిడ ప్రభువులను అణచివేశాడు.

పాలలు అనేక దేవాలయాలు, కళాకృతులను సృష్టించడంతో పాటు నలంద, విక్రమశిల విశ్వవిద్యాలయాలకు మద్దతు ఇచ్చారు. నలంద విశ్వవిద్యాలయం, విక్రమశిల విశ్వవిద్యాలయం రెండూ పాలల ఆధ్వర్యంలో శిఖరాలకు చేరుకున్నాయి. ఈ విశ్వవిద్యాలయాలకు ప్రపంచంలోని అనేక ప్రాంతాల నుండి విద్యార్థులు పెద్ద సంఖ్యలో వచ్చేవారు. 11వ శతాబ్దంలో చోళ రాజవంశానికి చెందిన దక్షిణ భారత చక్రవర్తి మొదటి రాజేంద్ర చోళుడు బీహార్, బెంగాల్‌పై దాడి చేశాడు. సేన రాజవంశం దాడిలో పాల సామ్రాజ్యం చివరికి 12వ శతాబ్దంలో విచ్ఛిన్నమైంది. పాల సామ్రాజ్యం మధ్య రాజ్యాల చివరి సామ్రాజ్యం, దీని రాజధాని ఒకప్పుడు దేవపాల పాలనలో పాటలీపుత్ర (ఆధునిక పాట్నా) లో ఉండేది.

## మధ్యయుగ కాలం (1206-1526)

11వ శతాబ్దపు హిందూ తత్వవేత్త ఉదయన11వ శతాబ్దపు వజ్రయాన బౌద్ధ తత్వవేత్త, రత్నాకరశాంతి8వ శతాబ్దపు నలంద బౌద్ధ మఠాధిపతి , శాంతరక్షిత8వ శతాబ్దపు నలంద బౌద్ధ తత్వవేత్త , కమలశీల
విక్రమశిల మఠంలోని ప్రధాన స్థూపం
మధ్యయుగ నలంద నుండి తాళపత్ర చిత్రలేఖనం
మధ్యయుగ కాలంలో, బీహార్ వివిధ చిన్న రాజ్యాలు, సంస్థానాలచే నియంత్రించబడింది. బీహార్ పశ్చిమం నుండి విదేశీ దురాక్రమణను కూడా మొదటిసారిగా ఎదుర్కొంది, ముస్లిం సైన్యాలు దాని సరిహద్దుకు సమీపించాయి. విదేశీ దురాక్రమణ, చివరికి భారతదేశం విదేశీ ఆధిపత్యంలోకి రావడంతో, మధ్యయుగ కాలంలో బీహార్ చాలా అనిశ్చిత సమయాలను ఎదుర్కొంది. భారత ఉపఖండంలోని ఈ ప్రాంతంపై ఘోర్ ముహమ్మద్ చాలాసార్లు దాడి చేశాడు. ఘోర్ ముహమ్మద్ సైన్యాలు గొప్ప నలంద విశ్వవిద్యాలయంతో సహా అనేక బౌద్ధ నిర్మాణాలను ధ్వంసం చేశాయి.

కుతుబ్-ఉద్-దిన్ సేనాధిపతులలో ఒకడైన ముహమ్మద్ బిన్ బఖ్తియార్ ఖిల్జీ నేతృత్వంలోని ఇస్లామిక్ దండయాత్రలో మగధ బౌద్ధమతం అంతిమంగా తుడిచిపెట్టుకుపోయింది. ఆయన సేన సైన్యాలు పటిష్టంగా నిర్మించిన మఠాలను ధ్వంసం చేశాడు, ఈ సమయంలో అనేక విహారాలు నలంద , విక్రమశిల వంటి ప్రసిద్ధ విశ్వవిద్యాలయాలు నాశనమయ్యాయి, 12వ శతాబ్దంలో వేలాది మంది బౌద్ధ సన్యాసులు ఊచకోతకు గురయ్యారు.

అయితే, ఉత్తర బీహార్/మిథిల, బీహార్‌లోని మిగిలిన ప్రాంతాల కంటే ఎక్కువ కాలం స్వయంప్రతిపత్తిని కొనసాగించింది, కనీసం పదహారవ శతాబ్దం వరకు స్థానిక రాజవంశాల నియంత్రణలో ఉంది.

### మిథిలా

#### కర్నాట్ రాజవంశం (1097-1324)

కర్ణాటక రాజధాని సిమ్రౌన్‌గఢ్ నుండి స్తంభం
క్రీ. శ. 1097లో మిథిలా కర్నాట్ రాజవంశం బీహార్/నేపాల్ సరిహద్దు ప్రాంతంలో ఉద్భవించింది, దర్భంగా & సిమ్రోంగధ్ రాజధానులను నిర్వహించింది. ఈ రాజవంశాన్ని కర్ణాటక సంతతికి చెందిన సైనిక కమాండర్ అయిన నన్యదేవ స్థాపించాడు. ఈ రాజవంశం కింద, మైథిలి భాష అభివృద్ధి చెందడం ప్రారంభమైంది, మైథిలి సాహిత్యంలో మొదటి రచన అయిన వర్ణ రత్నాకరను 14వ శతాబ్దంలో జ్యోతిరీశ్వర్ ఠాకూర్ రచించారు. కర్ణాటకలు నేపాల్పై కూడా దాడులు చేశాయి. 1324లో గియాసుద్దీన్ తుగ్లక్ దండయాత్ర తరువాత వారు పడిపోయారు.

#### ఒయినివర్ రాజవంశం (1325-1526)

కర్ణాటకల పతనం తరువాత ఓనివర్ రాజవంశం ఉద్భవించి, ఢిల్లీ సుల్తానేట్ సామంతులుగా ఉత్తర బీహార్ను పరిపాలించింది. రాజు శివ సింగ్ ఆధ్వర్యంలో, వారు పొరుగున ఉన్న జౌన్‌పూర్ సుల్తానేట్, బెంగాల్ సుల్తానేట్ నుండి దండయాత్రలను కూడా తిప్పికొట్టి స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించుకున్నారు. వారు జౌన్‌పూర్ సుల్తానేట్ సమకాలీనులు.

మహమ్మదీయ రాజులకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన యుద్ధంలో మహారాజా శివ సింహ సింగ్
## మిగిలిన బీహార్

### పిథిపటిస్ (1120-1290)

పాల యుగం చివరిలో, మగధ ప్రాంతాన్ని పీఠీపతి అనే బిరుదు గల బౌద్ధ రాజులు పాలించారు. వారు మహాబోధి ఆలయానికి పోషకులుగా ఉండి, తమను తాము మగధాదీపతి (మగధ పాలకుల) అని పిలుచుకున్నారు. వారు కనీసం 13వ శతాబ్దం వరకు ఆ ప్రాంతంలో తమ ఉనికిని కొనసాగించారు.

### చెరోస్

పాల సామ్రాజ్యం పతనం తరువాత, చెరోస్ 12వ శతాబ్దం నుండి 16వ శతాబ్దం వరకు ఆధునిక జార్ఖండ్ వరకు విస్తరించి ఉన్న దక్షిణ బీహార్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలను పాలించిన గిరిజన రాజకీయ వ్యవస్థను స్థాపించారు, ఆ తర్వాత వారు అధిపతులు/జమీందార్లుగా మారిపోయారు.

### ఖయరవాల రాజవంశం (11-13వ శతాబ్దాలు)

11వ నుండి 13వ శతాబ్దాలలో దక్షిణ బీహార్, ఝార్ఖండ్‌లోని సోన్ నదీ లోయను ఖయరావలాలు పాలించారు. ఈ రాజవంశానికి చెందిన ప్రముఖ రాజులలో ప్రతాప్ధవల, శ్రీ ప్రతాప ఉన్నారు. రోహ్‌తాస్‌గఢ్ కోట నిర్మాణంలో కూడా పాలుపంచుకున్నారు.

### జౌన్‌పూర్ సుల్తానేట్ (1394-1493)

1394లో జౌన్‌పూర్ సుల్తానేట్ ఉద్భవించి పశ్చిమ బీహార్‌లో ఎక్కువ భాగాన్ని నియంత్రించింది. బీహార్‌లో జౌన్‌పూర్ కాలానికి చెందిన అనేక నాణేల నిధులు , శాసనాలు కనుగొనబడ్డాయి.

## ప్రారంభ ఆధునిక కాలం (1526-1757)

### సుర్ సామ్రాజ్యం

సాసారాం చెందిన షేర్ షా సూరి పాలనలో మధ్యయుగ బీహార్ ఆరు సంవత్సరాల పాటు వైభవాన్ని చూసింది. షేర్ షా సూరి భారత ఉపఖండంలోని అతి పొడవైన రహదారి గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్ నిర్మించాడు, ఇది కలకత్తా (బెంగాల్) వద్ద ప్రారంభమై, ఇప్పుడు పాకిస్తాన్‌లోని పెషావర్ వద్ద ముగుస్తుంది. షేర్ షా చేపట్టిన రూపాయి, కస్టమ్ సుంకాలను ప్రవేశపెట్టడం వంటి ఆర్థిక సంస్కరణలు ఇప్పటికీ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇండియాలో ఉపయోగించబడుతున్నాయి. అతను పాట్నా నగరాన్ని పునరుద్ధరించాడు, అక్కడ అతను తన ప్రధాన కార్యాలయాన్ని నిర్మించాడు.

ఆహార విక్రేత కుమారుడైన, స్వయంగా రేవారిలో సాల్ట్‌పీటర్ విక్రేత అయిన హిందూ చక్రవర్తి హేము, సూరి వంశానికి చెందిన ఆదిల్ షా సూరి ఆధ్వర్యంలో సైన్యాధిపతిగా, ప్రధానమంత్రిగా ఎదిగాడు. ఆయన పంజాబ్ నుండి బెంగాల్ వరకు ఆఫ్ఘన్‌లపై 22 యుద్ధాలు గెలిచాడు  1556లో ఆగ్రా, ఢిల్లీలో అక్బర్ దళాలను రెండుసార్లు ఓడించాడు, ఆ తర్వాత ఢిల్లీ సింహాసనాన్ని అధిష్టించి, ఢిల్లీలోని పురానా ఖిలా నుండి ఉత్తర భారతదేశంలో 'హిందూ రాజ్యాన్ని' స్థాపించాడు, అయినప్పటికీ అది స్వల్పకాలం మాత్రమే కొనసాగింది. ఆయన రెండవ పానిపట్ యుద్ధంలో మరణించాడు.

### బీహార్ జమీందార్లు, మొఘలులు

మొఘల్ పాలన కాలంలో, బీహార్లో ఎక్కువ భాగం స్థానిక జమీందార్లు లేదా అధిపతుల ఆధీనంలో ఉండేది, వారు తమ సైన్యాలను, భూభాగాలను నిర్వహించేవారు. బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రాక వరకు ఈ అధిపతులు తమ అధికారంలో ఎక్కువ భాగాన్ని కొనసాగించారు.

1857లో జరిగిన భారతదేశపు మొదటి స్వాతంత్ర్య యుద్ధ సమయంలో, వీర్ కున్వర్ సింగ్ బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఆధ్వర్యంలోని సైన్యానికి వ్యతిరేకంగా, ఎంపిక చేసిన సాయుధ సైనికుల బృందానికి నాయకత్వం వహించారు..
1576లో తుకారోయ్ యుద్ధం తరువాత మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ బెంగాల్ సుల్తానేట్ జయించి దానిని తన సామ్రాజ్య రాజ్యంలో చేర్చాడు. అతను బీహార్, బెంగాల్‌లను తన అసలు పన్నెండు సుబాలలో ఒకటిగా (సామ్రాజ్య ఉన్నత స్థాయి ప్రావిన్సులు బీహార్ సుబా పాట్నా వద్ద దాని స్థానంతో ఈ కాలంలో చాలా వరకు ఈ ప్రాంతం అసాధారణమైన ప్రాంతీయ పాలన గుండా వెళ్ళింది. 1757లో ప్లాసీ యుద్ధం వరకు బీహార్ మొఘల్ నియంత్రణలో ఉండిపోయింది.

బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం క్రింద బీహార్ బెంగాల్ నవాబుల నియంత్రణలోకి వచ్చింది.

ఔరంగజేబు మనవడు ప్రిన్స్ అజీమ్-ఉస్-షాన్ 1703లో బీహార్ గవర్నర్‌గా నియమితులయ్యారు. అజీమ్-ఉస్-షాన్ 1704లో పాటలీపుత్ర లేదా పాట్నాకు అజీమాబాద్ అని పేరు మార్చారు.

## వలసరాజ్యాల కాలం (1757-1947)

### బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ

పాట్నాకు కేవలం 115 కిలోమీటర్ల దూరంలో ఉన్న బక్సర్‌లో 1764 లో జరిగిన బక్సర్ యుద్ధం తరువాత మొఘలులు, బెంగాల్ నవాబులు అప్పటి బెంగాల్ ప్రావిన్స్‌గా ఉన్న భూభాగాలపై తమ సమర్థవంతమైన నియంత్రణను కోల్పోయారు. ప్రస్తుతం ఈ ప్రావిన్స్‌లో బంగ్లాదేశ్, భారతదేశంలోని పశ్చిమ బెంగాల్, బీహార్, జార్ఖండ్, ఒడిశా రాష్ట్రాలు ఉన్నాయి. బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి దివానీ హక్కులు అంటే బెంగాల్ ప్రావిన్స్, ప్రస్తుతం ఉత్తర ప్రదేశ్‌లో అధిక భాగాన్ని కలిగి ఉన్న అవధ్‌లోని కొన్ని భాగాల ఆదాయాల సేకరణ, నిర్వహణను పర్యవేక్షించే హక్కు ఇవ్వబడింది. అప్పటి భారతదేశ మొఘల్ చక్రవర్తి అయిన షా ఆలం ఈ దివానీ హక్కులను చట్టబద్ధంగా మంజూరు చేశారు. బీహార్‌లో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలనలో , కలకత్తా తర్వాత పాట్నా తూర్పు భారతదేశంలోని అత్యంత ముఖ్యమైన వాణిజ్య, వ్యాపార కేంద్రాలలో ఒకటిగా ఆవిర్భవించింది.

సరన్ జిల్లా హుస్సేపూర్ అధిపతి మహారాజా ఫతే బహదూర్ సాహి 1767లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి వ్యతిరేకంగా పోరాటం ప్రారంభించినప్పుడు బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా మొదటి ఆగ్రహపు విత్తనాలు ఉద్భవించాయి. 1781లో రాజా నారాయణ్ సింగ్, అక్బర్ అలీతో సహా దక్షిణ బీహార్‌లోని వివిధ ఇతర జమీందార్లు, అధిపతులు అతని తిరుగుబాటులో చేరడం ప్రారంభించడంతో అతని తిరుగుబాటు తీవ్రరూపం దాల్చింది. బ్రిటిష్ వారు తిరుగుబాటును విజయవంతంగా అణచివేయగలిగారు.

జగదీష్‌పూర్‌కు చెందిన బాబు కున్వర్ సింగ్, అతని సైన్యం, అలాగే బీహార్ చెందిన లెక్కలేనన్ని ఇతర వ్యక్తులు భారతదేశ మొదటి స్వాతంత్ర్య యుద్ధానికి (1857) దోహదపడ్డారు, దీనిని కొంతమంది చరిత్రకారులు సిపాయి తిరుగుబాటు అని కూడా పిలుస్తారు. 1857 నాటి భారత తిరుగుబాటు నాయకులలో ఒకరైన బాబు కున్వర్ సింగ్ ప్రస్తుతం బీహార్‌లోని భోజ్‌పూర్ జిల్లాలో భాగంగా ఉన్న జగదీష్‌పూర్‌కు చెందిన రాజపుత్ర రాజవంశానికి చెందినవారు. ఆ సమయానికి బీహార్‌లో అనేక భూస్వామ్య ఎస్టేట్లు లేదా జమీందార్లు ఉండేవారు. ముఖ్యంగా టేకరీ రాజ్, రాజ్ దర్భంగా, బెట్టియా రాజ్, హత్వా రాజ్, ఖరగ్‌పూర్ రాజ్, బనైలీ ఎస్టేట్, సూరజ్‌పురా రాజ్. 80 సంవత్సరాల వయస్సులో, భారతదేశ మొదటి స్వాతంత్ర్య యుద్ధంలో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఆధ్వర్యంలో దళాలకు వ్యతిరేకంగా ఎంపిక చేసిన సాయుధ సైనికుల బృందానికి ఆయన చురుకుగా నాయకత్వం వహించారు, అనేక యుద్ధాలలో విజయాలు కూడా నమోదు చేశారు.

1776 నుండి బీహార్బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీలో భాగంగా బీహార్
(1776-1912)[గమనిక 1]బీహార్ & ఒరిస్సా ప్రావిన్స్
 (1912-1936)బీహార్ ప్రావిన్స్
(స్వాతంత్ర్యానికి ముందు )
బీహార్ రాష్ట్రం
(స్వాతంత్ర్యం తర్వాత )
1936-2000బీహార్ జార్ఖండ్ విభజన అనంతరం బీహార్
2011 తర్వాత**గమనిక 1:** 1905 నాటి బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ, బ్రిటిష్ ఇండియా పటం
### బ్రిటిష్ రాజ్

బ్రిటిష్ రాజ్ పాలనలో బీహార్, ముఖ్యంగా పాట్నా, క్రమంగా తన పూర్వ వైభవాన్ని తిరిగి పొందడం ప్రారంభించి, భారతదేశంలో విద్యా, వాణిజ్యాలకు ఒక ముఖ్యమైన వ్యూహాత్మక కేంద్రంగా ఆవిర్భవించింది. అప్పటి నుండి 1912 వరకు బీహార్ బ్రిటిష్ రాజ్ బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీలో భాగంగానే ఉంది. ఆ సంవత్సరంలో బీహార్, ఒరిస్సా రాష్ట్రాలను ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పాటు చేశారు. 1912లో బ్రిటిష్ రాజ్ బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీని విభజించి ఒక ప్రత్యేక రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేసినప్పుడు, పాట్నాను కొత్త రాష్ట్రానికి రాజధానిగా చేశారు. పరిపాలనా కేంద్రాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి నగర సరిహద్దులను పశ్చిమం వైపుకు విస్తరించారు, బెయిలీ రోడ్ (మొదట బేలీ రోడ్ అని పిలిచేవారు, మొదటి లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్ చార్లెస్ స్టువర్ట్ బేలీ పేరు మీద) వెంబడి బాంకిపూర్ పట్టణం రూపుదిద్దుకుంది.ఈ ప్రాంతాన్ని *కొత్త రాజధాని ప్రాంతం* అని పిలిచేవారు. ఆంగ్లేయుల నివాసితుల ఇళ్ళు అన్నీ బంకీపూర్ వద్ద పశ్చిమ చివరలో ఉండేవి. ఆంగ్ల నివాసాలలో ఎక్కువ భాగం నది ఒడ్డున ఉన్నాయి, వాటిలో చాలా వరకు బహిరంగ కూడలి ఉత్తర భాగంలో ఉన్నాయి, ఇది కవాతు మైదానాన్ని, రేస్ కోర్స్ (ప్రస్తుతం గాంధీ మైదాన్) ను ఏర్పాటు చేసింది. గోల్ఘర్ కూడా వంద అడుగుల ఎత్తులో అద్భుతమైన గంట ఆకారంలో ఉన్న భవనం, పైభాగానికి వెళ్ళే వెలుపలి మెట్లతో, దిగువన ఒక చిన్న ప్రవేశ ద్వారం, ఇది ఒక ధాన్యపు గడ్డి కోసం ఉద్దేశించబడింది, కరువు ఆశించినప్పుడు నింపబడుతుంది. ఇది మొదట్లో రాజకీయంగా, భౌతికంగా అసాధ్యమని భావించారు.

ఈ రోజు వరకు, స్థానికులు పాత ప్రాంతాన్ని నగరం అని పిలుస్తారు, అయితే కొత్త ప్రాంతాన్ని కొత్త రాజధాని ప్రాంతం అని పిలుస్తారు. గంభీరమైన గడియారపు గోపురంతో కూడిన పాట్నా సెక్రటేరియట్, పాట్నా హైకోర్టు ఈ అభివృద్ధి యుగానికి రెండు గంభీరమైన మైలురాళ్ళు. వలసరాజ్యాల పాట్నా భారీ, గంభీరమైన భవనాల రూపకల్పనకు ఘనత వాస్తుశిల్పి ఐ. ఎఫ్. మన్నింగ్స్‌కు దక్కుతుంది.1916–1917 నాటికి చాలా భవనాలు నివాసానికి సిద్ధమయ్యాయి. ఈ భవనాలు పాట్నా మ్యూజియం, రాష్ట్ర శాసనసభ వంటి వాటిలో ఇండో-సారాసెనిక్ ప్రభావాన్ని, లేదా రాజ్ భవన్, హైకోర్టు వంటి వాటిలో స్పష్టమైన పునరుజ్జీవన (రినైసాన్స్) ప్రభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. జనరల్ పోస్ట్ ఆఫీస్ (GPO), పాత సెక్రటేరియట్ వంటి కొన్ని భవనాలలో నకిలీ-పునరుజ్జీవన (మెకాని-రినైసాన్స్) ప్రభావం కనిపిస్తుంది. పాట్నా కొత్త రాజధాని ప్రాంతాన్ని నిర్మించడంలో పొందిన అనుభవం, సామ్రాజ్య రాజధాని అయిన న్యూఢిల్లీని నిర్మించడంలో చాలా ఉపయోగపడిందని కొందరు అంటారు

బ్రిటిష్ వారు పాట్నాలో పాట్నా కాలేజ్, పాట్నా సైన్స్ కాలేజ్, బీహార్ కాలేజ్ ఆఫ్ ఇంజనీరింగ్, ప్రిన్స్ ఆఫ్ వేల్స్ మెడికల్ కాలేజ్, బీహార్ వెటర్నరీ కాలేజ్ వంటి అనేక విద్యా సంస్థలను నిర్మించారు. ప్రభుత్వ ప్రోత్సాహంతో, బీహారీలు ఈ కేంద్రాలను త్వరగా అభివృద్ధి చేసి, ఖ్యాతిని సాధించేలా చేయడానికి అవకాశాన్ని వెంటనే అందిపుచ్చుకున్నారు. 1935లో బీహార్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలను ఒరిస్సా అనే ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా పునర్వ్యవస్థీకరించారు. బ్రిటిష్ రాజ్ కింద పాట్నా బీహార్ రాష్ట్రానికి రాజధానిగా కొనసాగింది.

### స్వాతంత్య్ర ఉద్యమం

(కూర్చున్న వారు ఎడుమ నుండి కుడికి) మహాత్మా గాంధీ 1917 చంపారన్ సత్యాగ్రహ సమయంలో దేశరత్న డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్, బీహార్ విభూతి అనుగ్రహ నారాయణ్ సిన్హా.

భారత స్వాతంత్య్ర పోరాటం బీహార్ ప్రధాన పాత్ర పోషించింది. ఇండిగో తోటకు వ్యతిరేకంగా చంపారన్ ఉద్యమం, 1942 క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం అత్యంత ముఖ్యమైనవి. చంద్రదేవ్ ప్రసాద్ వర్మ, అజిత్ కుమార్ మెహతా, స్వామి సహజానంద్ సరస్వతి, షహీద్ బైకుంత శుక్లా, శ్రీ కృష్ణ సిన్హా, అనుగ్రహ నారాయణ్ సిన్హా, ములానా మజహరుల్ హక్, *లోక్నాయక్* జయప్రకాశ్ నారాయణ్, బసవోన్ సింగ్ (సిన్హా యోగేంద్ర శుక్లా, షీల్ భద్ర యాజీ, పండిట్ యమునా కర్జీ, డాక్టర్ మగ్ఫూర్ అహ్మద్ అజాజీ, అనేక మంది నాయకులు భారతదేశ స్వాతంత్ర్యం కోసం కృషి చేసి అణగారిన ప్రజలను పైకి లేపడానికి కృషి చేశారు. ఖుదీరామ్ బోస్, ఉపేంద్ర నారాయణ్ ఝా "ఆజాద్" & ప్రఫుల్ల చాకీ కూడా బీహార్‌లో విప్లవ ఉద్యమంలో చురుకుగా ఉన్నారు.

దక్షిణాఫ్రికా నుండి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, మహాత్మా గాంధీ తన మార్గదర్శక శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం చంపారన్ సత్యాగ్రహాన్ని బీహార్ నుండి ప్రారంభించారు. యూరోపియన్ నీలం సాగుదారులు రైతులను దోపిడీ చేయడంపై రాజ్ కుమార్ శుక్లా మహాత్మా గాంధీ దృష్టిని ఆకర్షించారు. చంపారణ్ సత్యాగ్రహం అనేక బీహారీల నుండి ఆకస్మిక మద్దతును పొందింది, ఇందులో బ్రజ్కిషోర్ ప్రసాద్, రాజేంద్ర ప్రసాద్ (భారతదేశానికి మొదటి రాష్ట్రపతి అయినవారు), అనుగ్రహ నారాయణ్ సిన్హా (బీహార్ మొదటి ఉప ముఖ్యమంత్రి, ఆర్థిక మంత్రి అయినవారు) ఉన్నారు.

భారతదేశ స్వాతంత్య్ర పోరాటంలో చంపారణ్ సత్యాగ్రహం చాలా ముఖ్యమైన దశగా గుర్తించబడింది. దక్షిణాఫ్రికా నుండి ఇప్పుడే తిరిగి వచ్చిన మహాత్మా గాంధీ దృష్టిని యూరోపియన్ నీలం రైతులు ఏర్పాటు చేసిన అణచివేత వ్యవస్థలో బాధపడుతున్న రైతుల దుస్థితి వైపు రాజ్ కుమార్ శుక్లా ఆకర్షించారు. ఇతర మితిమీరిన పనులతో పాటు, వారు తమ వద్ద ఉన్న 3/20 భాగంలో నీలాన్ని సాగు చేసి, రైతులు నిర్ణయించిన ధరలకు రైతులకు విక్రయించాల్సి వచ్చింది. ఇది భారతదేశ స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో గాంధీ ప్రవేశాన్ని సూచిస్తుంది. మోతిహారీలోని జిల్లా ప్రధాన కార్యాలయానికి చేరుకున్న గాంధీ, ఆయన న్యాయవాదుల బృందం-డా. సత్యాగ్రహంలో పాల్గొనడానికి తాను ఎంచుకున్న రాజేంద్ర ప్రసాద్, డాక్టర్ అనుగ్రహ నారాయణ్ సిన్హా, బ్రజ్‌కిషోర్ ప్రసాద్, రామ్ నవమి ప్రసాద్ లను తదుపరి అందుబాటులో ఉన్న రైలులో బయలుదేరమని ఆదేశించారు. వారు అలా చేయడానికి నిరాకరించడంతో గాంధీని అరెస్టు చేశారు. అతన్ని విడుదల చేసి, "సత్యాగ్రహం" బెదిరింపు నేపథ్యంలో నిషేధ ఉత్తర్వులను ఉపసంహరించుకున్నారు. గాంధీ రైతుల సమస్యలపై బహిరంగ విచారణ జరిపారు. ప్రభుత్వం గాంధీని సభ్యునిగా చేర్చి ఒక విచారణ కమిటీని నియమించవలసి వచ్చింది. దీనివల్ల ఆ వ్యవస్థ రద్దు చేయబడింది.

రాజ్ కుమార్ శుక్లా గాంధీ తన *ఆత్మకథ*, అసమానతలను ఎదుర్కోవటానికి బలం ఇచ్చిన వ్యక్తిగా అభివర్ణించారు. గాంధీకి రాసిన లేఖలో ఆయన ఇలా వ్రాశారు, "గౌరవనీయులైన మహాత్మా, మీరు ప్రతిరోజూ ఇతరుల కథలు వింటారు. ఈ రోజు దయచేసి నా కథ వినండి... మీరు చంపారన్‌కు వస్తారని లక్నో కాంగ్రెస్‌లో మీరు ఇచ్చిన వాగ్దానం వైపు మీ దృష్టిని ఆకర్షించాలనుకుంటున్నాను. మీరు మీ వాగ్దానాన్ని నెరవేర్చాల్సిన సమయం ఆసన్నమైంది. చంపారన్‌లోని 19 లక్షల మంది బాధిత ప్రజలు మిమ్మల్ని చూడటానికి ఎదురుచూస్తున్నారు".

1917 ఏప్రిల్ 10న గాంధీ పాట్నా చేరుకున్నారు, ఏప్రిల్ 16న రాజ్ కుమార్ శుక్లా కలిసి మోతిహారీ చేరుకున్నారు. గాంధీ నాయకత్వంలో చారిత్రాత్మక "చంపారణ్ సత్యాగ్రహం" ప్రారంభమైంది. రాజ్ కుమార్ శుక్లా సహకారం భారత మొదటి రాష్ట్రపతి డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్, అనుగ్రహ నారాయణ్ సిన్హా, ఆచార్య కృపలానీ, మహాత్మా గాంధీ రచనలలో ప్రతిబింబిస్తుంది. రాజ్ కుమార్ శుక్లా ఒక డైరీని నిర్వహించి, దీనిలో నీలిరంగు రైతుల దురాగతాలకు వ్యతిరేకంగా తన పోరాటాన్ని వివరించాడు. ఈ అకృత్యాలను దీనబంధు మిత్రా తన 'నీల్ దర్పణ్' అనే నాటకంలో ఎంతో హృద్యంగా చిత్రీకరించాడు, దీనిని మైఖేల్ మధుసూదన్ దత్ అనువదించాడు. మహాత్మా గాంధీ చేపట్టిన ఈ ఉద్యమానికి డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్, బీహార్ కేసరి శ్రీ కృష్ణ సిన్హా, డాక్టర్ అనుగ్రహ నారాయణ్ సిన్హా, బ్రజ్‌కిషోర్ ప్రసాద్ సహా వివిధ వర్గాల ప్రజల నుండి స్వచ్ఛంద మద్దతు లభించింది.

షహీద్ బైకుంఠ శుక్లా బీహార్‌కు చెందిన మరో జాతీయవాది, ఫణింద్రనాథ్ ఘోష్ అనే ప్రభుత్వ అప్రూవర్‌ను హత్య చేసినందుకు అతనికి ఉరిశిక్ష విధించబడింది. ఇది భగత్ సింగ్, సుఖ్దేవ్, రాజ్‌గురుల ఉరితీయడానికి దారితీసింది. ఇప్పటి వరకు విప్లవ పార్టీ కీలక సభ్యుడైన ఫణీంద్రనాథ్ ఘోష్, ఒక అప్రూవర్‌గా మారి, సాక్ష్యం ఇవ్వడం ద్వారా ఈ కారణాన్ని మోసం చేశాడు, ఇది అతని హత్యకు దారితీసింది. ఘోష్ హత్యకు ప్రణాళిక వేయడానికి బైకుంఠ్‌ను నియమించారు. ఆయన 1932 నవంబర్ 9న ఆ హత్యను విజయవంతంగా అమలు చేశాడు. ఆయనను అరెస్టు చేసి, విచారించి, దోషిగా నిర్ధారించి, 1934 మే 14న గయ సెంట్రల్ జైలులో ఉరితీశారు. స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో కర్పూరి ఠాకూర్ కూడా ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు.

ఉత్తర, మధ్య బీహార్‌లో, రైతు ఉద్యమం స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ముఖ్యమైన ప్రతికూల ప్రభావం చూపింది. బీహార్లో కిసాన్ సభ ఉద్యమం ప్రారంభమైంది, 1929లో బీహార్ ప్రావిన్షియల్ కిసాన్ సభ (బిపికెఎస్) ను ఏర్పాటు చేసిన స్వామి సహజానంద సరస్వతి నాయకత్వంలో, జమీందారీ దాడులకు వ్యతిరేకంగా రైతుల ఫిర్యాదులను సమీకరించడానికి వారి ఆక్రమణ హక్కులను సమీకరించారు. క్రమంగా రైతు ఉద్యమం తీవ్రతరం అయి భారతదేశంలోని మిగిలిన ప్రాంతాలలో వ్యాపించింది. రైతుల విషయంలో జరిగిన ఈ తీవ్రమైన పరిణామాలన్నీ ఏప్రిల్ 1936లో జరిగిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ లక్నో సమావేశంలో అఖిల భారత కిసాన్ సభ (ఏఐకేఎస్) ఏర్పాటుతో ముగిశాయి, దీనికి మొదటి అధ్యక్షుడిగా స్వామి సహజానంద సరస్వతి ఎన్నికయ్యారు. ఈ ఉద్యమం బ్రిటిష్ వారు ఏర్పాటు చేసిన భూస్వామ్య జమీందారీ వ్యవస్థను పడగొట్టడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. దీనికి స్వామి సహజానంద సరస్వతి, ఆయన అనుచరులు పండిట్ యమునా కర్జీ, రాహుల్ సాంకృత్యాయన్, ఇతరులు నాయకత్వం వహించారు. పండిట్ యమునా కర్జీ రాహుల్ సాంకృత్యాయన్, ఇతర హిందీ సాహితీ ప్రముఖులతో కలిసి 1940లో బీహార్ నుండి హిందీ వారపత్రిక హుంకర్ ప్రచురించడం ప్రారంభించారు. ఆ తర్వాత 'హుంకార్' బీహార్‌లోని రైతాంగ ఉద్యమానికి, వ్యవసాయ ఉద్యమానికి గొంతుకగా మారి, ఉద్యమాన్ని వ్యాప్తి చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించింది. ఆ తర్వాత రైతాంగ ఉద్యమం దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు వ్యాపించి, జమీందారీ వ్యవస్థను కూలదోయడం ద్వారా భారత సమాజంలో బ్రిటిష్ వారి మూలాలను పెకిలించి వేయడానికి సహాయపడింది.

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం సమయంలో, బీహార్‌లోని సరన్ జిల్లా, వలసవాద అధికారులకు వ్యతిరేకంగా నిరసన తెలుపుతున్నప్పుడు చంద్రమా మహతో బుల్లెట్ గాయాలతో బాధపడుతూ, అదే రోజున అమరవీరుడు అయ్యాడు. షాహాబాద్ జిల్లా బెహియాలో పోలీసుల కాల్పుల్లో మహారాజ్ కోయేరి గాయపడ్డాడు. రామ్జాస్ కోయేరీని అరెస్టు చేసి, నిర్బంధంలోకి తీసుకువెళ్లారు, అతను జైలులో మరణించాడు, బహుశా పోలీసుల క్రూరమైన దాడి కారణంగా. ప్రముఖ విప్లవకారుడు చంద్రదేవ్ ప్రసాద్ వర్మ కూడా క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ సమయంలో అరెస్టు చేయబడ్డాడు, అతను 1943 నుండి 1945 వరకు రెండు సంవత్సరాల పాటు కఠినమైన జైలు శిక్ష అనుభవించాడు. జైలు నుండి విడుదలైన తరువాత, అతను మరోసారి విప్లవాత్మక కార్యకలాపాలను తిరిగి ప్రారంభించి, పాట్నా బిక్రమ్ విమానాశ్రయాన్ని పేల్చడానికి కుట్ర పన్నాడు. ఖగారియా జిల్లా, క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ సమయంలో భారత జెండాను ఎగురవేయడానికి ప్రయత్నించిన వలసవాద పోలీసులు ప్రభు నారాయణ్‌ను కాల్చి చంపారు.

1946 చివరలో అక్టోబర్ 30 & నవంబర్ 7 మధ్య, బీహార్లో ముస్లింల ఊచకోత విభజన మరింతగా పెంచింది. నోఖాలి అల్లర్లకు ప్రతీకారంగా ప్రారంభమైన దీనిని పరిష్కరించడం అధికారులకు కష్టమైంది, ఎందుకంటే ఇది పెద్ద సంఖ్యలో చెల్లాచెదురుగా ఉన్న గ్రామాలలో విస్తరించి ఉంది, మరణాల సంఖ్యను ఖచ్చితంగా నిర్ధారించడం అసాధ్యం. 'ది స్టేట్స్‌మ్యాన్ ' అంచనా 7,500 నుండి 10,000 మధ్య ఉంది; కాంగ్రెస్ పార్టీ 2,000 అని అంగీకరించింది; మిస్టర్ జిన్నా సుమారు 30,000 అని పేర్కొన్నారు."

బీహార్ మొదటి మంత్రివర్గం 2 ఏప్రిల్ 1946న ఏర్పడింది, ఇందులో ఇద్దరు సభ్యులు ఉన్నారు, బీహార్ మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా డాక్టర్ శ్రీకృష్ణ సిన్హా, బీహార్ ఉప ముఖ్యమంత్రి, ఆర్థిక మంత్రిగా డాక్టర్ అనుగ్రహ నారాయణ్ సిన్హా (కార్మిక, ఆరోగ్యం, వ్యవసాయం & నీటిపారుదల శాఖలకు కూడా బాధ్యత వహించారు). ఆ తర్వాత ఇతర మంత్రులను చేర్చుకున్నారు. 1947లో స్వాతంత్ర్యం తరువాత మొదటి బీహార్ ప్రభుత్వంగా ఈ మంత్రివర్గం పనిచేసింది. 1950లో బీహార్‌కు చెందిన డాక్టర్ రాజేంద్ర ప్రసాద్ భారతదేశానికి మొదటి రాష్ట్రపతి అయ్యారు.

## స్వాతంత్య్రానంతరం (1947-1990)

1960, 70లలో కొంతమంది వెనుకబడిన కుల నాయకులు రాష్ట్రంలో కాంగ్రెసేతర ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడంలో విజయవంతం అయినప్పుడు మినహా స్వాతంత్ర్యం తరువాత చాలా దశాబ్దాలుగా భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఈ రాష్ట్రంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది. మహామయ ప్రసాద్ సిన్హా తరువాత చాలా తక్కువ కాలం పాటు రాష్ట్రానికి మొదటి మొదటి ఓబీసీ ముఖ్యమంత్రిగా సతీష్ ప్రసాద్ సింగ్ ఉన్నారు. తరువాతి కాలంలో, ఉన్నత కులం రాజకీయాలలో చురుకుగా ఉన్నప్పటికీ, వెనుకబడిన కులం క్రమంగా రాజకీయ రంగంలో స్వరం పెంచింది. స్వాతంత్య్రం వచ్చిన తొలి దశాబ్దాల్లో చేపట్టిన భూ సంస్కరణల కార్యక్రమంలో అతిపెద్ద లబ్ధిదారులైన ఉన్నత వెనుకబడిన కులాలు నాయకత్వం వహించి, ఇప్పుడు రాష్ట్ర రాజకీయాలలో చురుకుగా మారాయి. ఈ ఎగువ-వెనుకబడిన వారిలో ఒక వర్గం పూర్వపు జమీందార్ల ఆచారాలను కూడా అనుసరించి, దళితులపై దారుణాలకు పాల్పడ్డారు. రాష్ట్రంలో నక్సలైట్ తిరుగుబాటు కారణంగా అగ్రవర్ణాలు తమ అత్యంత బలహీనమైన భూములను విక్రయించవలసి వచ్చింది, వీటిని తరచుగా ఈ ఉన్నత వెనుకబడిన వర్గాల రైతులు కొనుగోలు చేసేవారు. రాష్ట్రంలో నక్సల్ తిరుగుబాటు అనేక కుల ఆధారిత ప్రైవేట్ సైన్యాల స్థాపనకు దారితీసింది, ఇవి నక్సలైట్ల మద్దతుదారుల ఆరోపణలపై దిగువ కుల ప్రజలను ఊచకోతకు గురిచేశాయి. రణవీర్ సేన, భూమి సేన, కుయెర్ సేన అత్యంత భయంకరమైన కుల సైన్యాలు. బీహార్‌లో నక్సలైట్ ఉద్యమానికి భోజ్‌పూర్ ప్రాంతం ప్రధాన కేంద్రంగా ఉంది, ఇక్కడ మాస్టర్ జగదీష్ భూస్వాములకు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటుకు నాయకత్వం వహించారు. ఈ కాలంలో కొన్ని అతిపెద్ద సామూహిక హత్యలు జరిగాయి, ఇందులో అగ్రవర్ణాలు, దళితులు ఇద్దరూ బాధితులుగా ఉన్నారు. ఉన్నత వెనుకబడిన కులాలు దళితులతో పాటు ఉన్నత కులాలతో రెండు ముందు ఘర్షణలలో ఉన్నాయి.

మండల్ కమిషన్ నివేదిక అమలు తరువాత బీహార్‌లో, ఉత్తర భారతదేశం అంతటా ఉన్నత కుల ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా వెనుకబడిన కుల రాజకీయాల పెరుగుదలతో కుల యుద్ధాలు జరిగాయి. అత్యంత శక్తివంతమైన వెనుకబడిన సమాజం యాదవులు, 1990లలో లాలూ ప్రసాద్ యాదవ్ నేతృత్వంలోని రాష్ట్రీయ జనతాదళ్ (ఆర్జెడి) ఆవిర్భవించింది. ఈ పార్టీ యాదవ్/ముస్లిం ఓటు బ్యాంకును కలిగి ఉంది, ఇదే కలయిక దాని యూపీ ప్రత్యర్థి అయిన సమాజ్‌వాదీ పార్టీ వద్ద కూడా ఉంది. ఇది 1990ల అంతటా ఆర్జెడికి అధికారంలోకి రావడానికి వీలు కల్పించింది. దిగువ కులాలకు రిజర్వేషన్లు పెంచడం ద్వారా సామాజిక న్యాయం కోసం ఆయన వేదిక ఒకటి. అయితే ఆ యుగపు విమర్శకులు దీనిని 'జంగిల్ రాజ్' అని పేర్కొన్నారు.

## సమకాలీన కాలం

### లాలూ ప్రసాద్ యాదవ్ (1990-2005)

27 డిసెంబర్ 2006న న్యూఢిల్లీలో హార్వర్డ్, వార్టన్ పాఠశాలల విద్యార్థులతో లాలూ ప్రసాద్ యాదవ్
1989లో జరిగిన 9వ లోక్‌సభ సార్వత్రిక ఎన్నికలలో జనతా దళ్ కేంద్ర స్థాయిలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ పార్టీకి ఒక గట్టి సవాలుగా అవతరించింది. జనతా దళ్ ఎదుగుదల బీహార్ రాష్ట్ర రాజకీయాలను కూడా ప్రభావితం చేసింది. ఆ రాష్ట్రంలో చాలాకాలంగా అగ్రవర్ణాల ఆధిపత్యంలో ఉండి, కాంగ్రెస్‌ను గట్టిగా నియంత్రిస్తున్నారన్న ఆరోపణను కొంతమంది పండితులు ఖండించారు. సమాజంలోని వివిధ వర్గాల నుండి బలాన్ని పొందిన మూడు వేర్వేరు విభాగాలతో జనతా దళ్ ఏర్పడింది. మొదటి విభాగానికి చంద్రశేఖర్ నాయకత్వం వహించాడు. ఆయన ఇతర సోషలిస్టులతో పాటు మొరార్జీ దేశాయ్ నేతృత్వంలోని ఒక చీలిక వర్గాన్ని కూడా కలుపుకున్నారు. రెండవ వర్గంలో అరుణ్ నెహ్రూ, మాజీ రక్షణ మంత్రి విశ్వనాథ్ ప్రతాప్ సింగ్ వంటి కొందరు పాత కాంగ్రెస్ నాయకులు ఉన్నారు. మూడవ సమూహం చరణ్ సింగ్ నేతృత్వంలోని వెనుకబడిన కులాలు, మధ్యతరగతి రైతుల నుండి తన మద్దతును పొందింది. చరణ్ సింగ్ ఈ వర్గానికి నాయకుడిగా ఉన్నప్పటికీ, 1970ల నాటి విద్యార్థి రాజకీయాల నుండి వచ్చిన లాలూ ప్రసాద్ యాదవ్ వంటి కొత్త తరం రాజకీయ నాయకుల ఆధ్వర్యంలో అసలైన నాయకత్వం ఉద్భవించింది.

లాలూ ప్రసాద్ యాదవ్ 1967లో పాట్నా విశ్వవిద్యాలయం విద్యార్థి సంఘానికి మొదటి ఓబీసీ అధ్యక్షుడిగా నియమితులయ్యాడు. 1974లో జయ ప్రకాష్ నారాయణ్ మార్గదర్శకత్వంలో బీహార్ ఉద్యమ సమయంలో రాష్ట్రంలోని కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా నిరసన తెలిపిన బీహార్ విద్యార్థి ఆందోళన కమిటీకి ఆయన అధిపతిగా నియమితులయ్యాడు. సయ్యద్ హుస్సేన్ జర్హానీ ప్రకారం, పాట్నా విశ్వవిద్యాలయంలో ఆయన నాయకత్వ కాలమంతా, అగ్రవర్ణ ఆధిపత్యానికి వ్యతిరేకంగా పోరాడిన ఒక ప్రజాదరణ పొందిన వెనుకబడిన కుల నాయకుడిగా ఆయన ప్రతిబింబం ఉండేది.

1975లో ఇందిరా గాంధీ వ్యతిరేకంగా జరిగిన ప్రచారంలో కార్యకర్తగా ఉన్నందుకు ఆయనను అరెస్టు చేశారు, జాతీయ అత్యవసర పరిస్థితి ముగిసిన తరువాత, 1977లో జనతా పార్టీ టికెట్‌పై ఛప్రా నియోజకవర్గం నుండి పార్లమెంటు సభ్యుడిగా ఎన్నికయ్యారు. 1980 & 1989 రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో, యాదవ్ సోనపూర్ నుండి సోన్‌పూర్ నుండి శాసనసభ సభ్యునిగా ఎన్నికయ్యారు. ఆయన బీహార్ శాసనసభ ప్రతిపక్ష నాయకుడిగా కర్పూరి ఠాకూర్ వారసుడు, చివరకు 1990లో ముఖ్యమంత్రి పదవిని చేపట్టారు. ముఖ్యమంత్రిగా యాదవ్ నియామకం రాష్ట్ర సామాజిక-రాజకీయ ప్రొఫైల్ను మార్చివేసింది, రాబోయే సంవత్సరాల్లో బీహార్‌లో తిరుగులేని నాయకుడిగా అవతరించాడు, అతను ముందు స్వయంగా తరువాత తన భార్య రబ్రీ దేవి ద్వారా రాష్ట్ర రాజకీయాలను నియంత్రించాడు.

యాదవ్ తన పూర్వీకుల అడుగుజాడలను అనుసరించారు అతని ఆధ్వర్యంలో ఉన్న జనతా దళ్ మాత్రమే వెనుకబడినవారిని పరిపాలనలో కేంద్రంగా ఉంచడానికి సిద్ధంగా ఉందని సూచించింది. అందువల్ల, అధికారాన్ని స్వీకరించిన తరువాత, స్థానిక స్థాయిలో అన్ని వ్యవహారాలకు దిగువ కుల ప్రజలను అధికారంలో ఉంచడానికి లాలూ యాదవ్ ప్రభుత్వం 13 డివిజనల్ కమిషనర్లలో 12 మందిని, 324 రిటర్నింగ్ అధికారులలో 250 మందిని బదిలీ చేసింది. చాలా మంది ఒబిసి బ్యూరోక్రాట్లను పక్క నుండి ప్రధాన విభాగాలకు తీసుకువచ్చి, జిల్లా న్యాయాధికారులు, డిప్యూటీ డివిజనల్ కమిషనర్ల వ్యూహాత్మక పదవులు వంటి కీలక పదవులను వారికి ఇచ్చారు, తద్వారా వారు ఉన్నత కులాలకు తక్కువ సమానంగా మారారు. యాదవ్ అధికారం చేపట్టిన మూడు సంవత్సరాల తర్వాత, బీహార్‌లో తాము ఎదుర్కొన్న అవమానాలు, దుష్ప్రవర్తనను తప్పించుకోవడానికి అనేక మంది అగ్ర కుల అధికారులు కేంద్రానికి బదిలీ పొందారు. 1993లో రాష్ట్ర శాసనసభ ఆమోదించిన పంచాయతీ రాజ్ బిల్లు, పాట్నా విశ్వవిద్యాలయం, బీహార్ విశ్వవిద్యాలయం సవరణ బిల్లు కూడా షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలు, ఓబీసీలు రాష్ట్ర సేవల్లో పెద్ద సంఖ్యలో ప్రవేశించడానికి మార్గం సుగమం చేశాయి. క్రిస్టోఫ్ జాఫ్రెలోట్ ప్రకారం:

> లాలూ ప్రసాద్ యాదవ్ ఉద్దేశపూర్వకంగా ఒక కొత్త తరహా రాజకీయాలను ప్రవేశపెట్టారు, బీహార్‌లోని నిమ్న కులాల వారి గ్రామీణ లక్షణాలను ప్రముఖంగా చూపించారు. ఉదాహరణకు ఆయన భోజ్‌పురి మాండలికంలో లేదా బలమైన భోజ్‌పురి యాసతో ఆంగ్లం మాట్లాడతారు, ఇది ఉన్నత వర్గాల వారికి తీవ్ర అసంతృప్తిని కలిగిస్తుంది. వారిని ఎదుర్కోవడంలో కూడా ఆయన నేర్పరి. ఆయన తొలి నినాదాలలో ఒకటి, 'భూరబల్ హటావో' భూమిహార్ , బ్రాహ్మణ, రాజపుత్ & లాలా (కాయస్థ)లను తుడిచిపెట్టండి ). ముఖ్యమంత్రి అయిన కొన్ని నెలల తర్వాత, మండల్‌కు వ్యతిరేకతను ఉన్నత కులాల కుట్రగా అభివర్ణించడానికి ఆయన రాష్ట్ర మీడియాపై తనకున్న నియంత్రణను ఉపయోగించుకున్నారు.
>
>

## నితీష్ కుమార్  (1997 నుండి)

* కేంద్ర వినియోగదారుల వ్యవహారాలు, ఆహారం & ప్రజా పంపిణీ శాఖ మాజీ మంత్రి శరద్ యాదవ్, న్యూఢిల్లీలో "నూతన సహస్రాబ్ది సవాళ్లు" అనే అంశంపై జాతీయ ఆహార సంస్థలపై జరిగిన ప్రాంతీయ సదస్సులో తన ప్రారంభోపన్యాసం ఇస్తున్నారు.
* కేంద్ర రసాయనాలు, ఎరువులు & ఉక్కు శాఖ మంత్రిగా రామ్ విలాస్ పాశ్వాన్ 2008 జూన్ 10న ముంబైలో జరిగిన "ఇండియా కెమ్ 2008" పారిశ్రామిక సమావేశంలో ప్రసంగిస్తున్నారు.

>
> "రామ్ విలాస్ పాశ్వాన్ తరచుగా మాంట్ బ్లాంక్ పెన్ను, కార్టియర్ కళ్లద్దాలు, రాడో కెమెరాతో కనిపించేవారు. దీంతో ఆయన విమర్శకులు ఆయన్ని 'ఫైవ్-స్టార్ దళితుడు ' అని ముద్ర వేశారు. కానీ బీహార్‌లోని తన పలుకుబడి ఉన్న ప్రాంతాలలో, ఆయన గిరగిరా తిరిగే హెలికాప్టర్ చాలు, ప్రజలు “ధర్తీ గుంజే ఆస్మాన్, రామ్ విలాస్ పాశ్వాన్” అని నినాదాలు చేసేలా. ఎమర్జెన్సీ అనంతర బీహార్‌లో సామాజిక పరివర్తన ప్రారంభమైనప్పుడు, పాశ్వాన్ అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన ముఖాలలో ఒకరిగా నిలిచారు. 1983లో బి.ఆర్. అంబేద్కర్ స్థాపించిన షెడ్యూల్డ్ క్యాస్ట్ ఫెడరేషన్ తరహాలో ఆయన దళిత సేనను ఏర్పాటు చేశారు."
>
>
>
>

 — ది ఎకనామిక్ టైమ్స్ వారి 'రామ్ విలాస్ పాశ్వాన్‌ను స్మరించుకుంటూ: బీహార్‌లో దళిత రాజకీయాల ఛాంపియన్' నుండి

1994లో జార్జ్ ఫెర్నాండెజ్, నితీష్ కుమార్ వంటి నాయకులు సమతా పార్టీని ఏర్పాటు చేయడానికి ఫిరాయించినప్పుడు జరిగిన చీలికలను జనతా దళ్ తట్టుకుని నిలబడింది, కానీ 1997లో యాదవ్ రాష్ట్రీయ జనతాదళ్ను ఏర్పాటు చేయాలని నిర్ణయించుకున్న తర్వాత అది పునాది లేని పార్టీగా మిగిలిపోయింది. రబ్రీ దేవి అధికారం చేపట్టక ముందే రెండవ చీలిక జరిగింది, దాని ఫలితంగా జనతా దళ్‌లో శరద్ యాదవ్, రామ్ విలాస్ పాశ్వాన్ అనే ఇద్దరు మాత్రమే చెప్పుకోదగ్గ నాయకులు మిగిలారు. పాశ్వాన్ దళితుల ఎదుగుతున్న నాయకుడిగా పరిగణించబడ్డాడు, అపూర్వమైన మెజారిటీతో తన ఎన్నికలలో గెలిచిన ఘనతను పొందాడు. అపూర్వమైన మెజారిటీతో తన ఎన్నికలను గెలుచుకున్న ఘనత ఆయనకు ఉంది. 1996లో యునైటెడ్ ఫ్రంట్ ప్రభుత్వంలో రైల్వే మంత్రి పదవిని పొందిన తరువాత ఆయన ప్రజాదరణ జాతీయ స్థాయికి చేరుకుంది, ఆ తరువాత లోక్‌సభ నాయకుడిగా నియమించబడ్డారు. కొత్తగా ప్రారంభమై జనతా దళ్ పాంథర్స్ అనే సంస్థ ఆదేశాల మేరకు ఆయన అనుచరులు ఆకట్టుకునే ర్యాలీని నిర్వహించినప్పుడు పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్‌లో కూడా అతని ప్రభావం కనిపించింది. శరద్ యాదవ్ కూడా అనుభవజ్ఞుడైన సామ్యవాద నాయకుడు, కానీ ఆయనకు భారీ మద్దతు లేదు. 1998 పార్లమెంటు ఎన్నికలలో, ఆర్జెడి ఏర్పడిన తరువాత చాలా బలహీనమైన స్థితిలో ఉన్న సమతా పార్టీ, జనతాదళ్ ఒకదానికొకటి ఓటు ఆధారాన్ని తినేశాయి. దీనివల్ల నితీష్ కుమార్ రెండు పార్టీలను విలీనం చేసి జనతా దళ్ (యునైటెడ్) ను ఏర్పాటు చేశారు.

1999 లోక్‌సభ ఎన్నికలలో, రాష్ట్రీయ జనతాదళ్, బిజెపి + జెడి (యు) కూటమి చేతిలో ఎదురుదెబ్బ తగిలింది. కొత్త కూటమి 324 అసెంబ్లీ నియోజకవర్గాలకు గాను 199 స్థానాల్లో ఆధిక్యంలో నిలిచింది రాబోయే బీహార్ రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో లాలూ-రాబ్రీ పాలన అంతం అవుతుందని విస్తృతంగా విశ్వసించారు. ఆర్జేడీ కాంగ్రెస్తో పొత్తు పెట్టుకుని ఎన్నికలలో పోటీ చేసింది, కానీ ఆ కూటమి పని చేయలేదు, పశుగ్రాసం కుంభకోణం లాలూ ప్రసాద్ పేరు వచ్చిన తర్వాత ఆయనపై ఉన్న అపకీర్తి ఆయన మద్దతు స్థావరాన్ని నాశనం చేసిందని కాంగ్రెస్ రాష్ట్ర నాయకత్వం విశ్వసించేలా చేసింది. పర్యవసానంగా, 2000 అసెంబ్లీ ఎన్నికల్లో ఒంటరిగా పోటీ చేయాలని కాంగ్రెస్ నిర్ణయించింది. సంకీర్ణ భాగస్వాములుగా కమ్యూనిస్టు పార్టీలతో ఆర్జేడీ సంతృప్తి చెందాల్సి వచ్చింది, అయితే ఎన్డీఏ శిబిరంలో సీట్ల భాగస్వామ్య సమస్య నితీష్ కుమార్ జనతా దళ్ లోని శరద్ యాదవ్, రామ్ విలాస్ పాశ్వాన్ వర్గం నుండి తన సమతా పార్టీని ఉపసంహరించుకోవలసి వచ్చింది. తరువాత బీహార్ ముఖ్యమంత్రిగా ప్రచారం చేయాలని కోరుకునే నితీష్ కుమార్, బిజెపిల మధ్య కూడా విభేదాలు తలెత్తాయి, కాని నితీష్ కుమార్ అనుకూలంగా లేరు. పాశ్వాన్ కూడా ముఖ్యమంత్రి అభ్యర్థిగా ఉండాలని కోరుకున్నారు. ముస్లింలు, ఒబిసిలు తమ అభిప్రాయాలలో చాలా విభజించబడ్డారు. పాస్మండా వంటి పేద వర్గాలతో సహా ముస్లింలలో ఒక వర్గం, లాలూ షేక్, సయ్యద్, పఠాన్ల వంటి ఉన్నత ముస్లింలను మాత్రమే బలోపేతం చేశారని, వారు కొత్త ఎంపికల కోసం వెతుకుతున్నారని అభిప్రాయపడ్డారు.

ముస్లింల రక్షకుడిగా తనను తాను ప్రచారం చేసుకోవడంతో యాదవ్ కోయిరి, కుర్మి వంటి ఇతర ఆధిపత్య వెనుకబడిన కులాలను కూడా దూరం చేసుకున్నారు. "యాదవ్ వారి మద్దతు కోరితే కోయిరి-కుర్మి వంటి ఆధిపత్య ఓబీసీలు అధికారంలో వాటా అడుగుతారు, అయితే ముస్లింలు మత అల్లర్ల సమయంలో రక్షణతోనే సంతృప్తి చెందుతారు" అనే నమ్మకమే యాదవ్ వారిని నిర్లక్ష్యం చేయడానికి కారణమని సంజయ్ కుమార్ వాదిస్తున్నారు. అంతేకాకుండా, రెండు శిబిరాలలోని విభజనలు రాష్ట్రంలో రాజకీయ వాతావరణాన్ని ఉద్రేకపూరితంగా మార్చాయి, ఇందులో అనేక పార్టీలు ఒకదానికొకటి వ్యతిరేకంగా పోరాడుతున్నాయి, ఎటువంటి సరిహద్దులు కనిపించలేదు. కొన్ని సీట్లలో జెడి (యు), బిజెపి, అలాగే సమతా పార్టీ కూడా ఒకదానిపై ఒకటి పోటీ పడ్డాయి. మీడియా ప్రచారాలలో భారీ విజయంతో ముందుకు సాగుతున్న బిజెపికి ఈ ఫలితం ఎదురుదెబ్బ తగిలింది. ఆర్జేడీ అతిపెద్ద పార్టీగా అవతరించింది, లాలూ యాదవ్ రాజకీయ వ్యూహంతో రబ్రీ దేవి మళ్లీ ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. బీహార్‌లో క్షేత్రస్థాయిలో ఉన్న ధ్రువీకరణను అంచనా వేయడంలో మీడియా చాలా వరకు విఫలమైంది. సంజయ్ కుమార్ ప్రకారం:

> ఒక విషయంలో ఎలాంటి సందేహం లేదు, అగ్రవర్ణ మీడియా ఎల్లప్పుడూ లాలూకు వ్యతిరేకంగా ఉండేది, అది బీహార్‌లోని క్షేత్రస్థాయి ధ్రువీకరణ గురించి గానీ గ్రహించలేకపోయింది, లేదా ఉద్దేశపూర్వకంగా దానిని విస్మరించింది. ఎన్నికల ఫలితం ఆర్జేడీకి ఎదురుదెబ్బగా కనిపించకపోవడానికి ప్రధాన కారణం, మీడియా చిత్రించిన నిరాశాజనకమైన చిత్రమే. ఈ నేపథ్యంలో, ఆర్జేడీ ఓటమి విజయంగా కనిపించింది.
>
>

1997 కుంభకోణానికి సంబంధించి జైలు శిక్ష అనుభవించిన తరువాత కూడా, లాలూ దిగువ కుల విదూషకుడిగా తన పాత్రను ఆస్వాదించినట్లు అనిపించింది. తనపై, తన కుటుంబంపై వచ్చిన అవినీతి ఆరోపణలు రైతు రైతు కులాల పెరుగుదలతో బెదిరింపులకు గురైన ఉన్నత కుల బ్యూరోక్రసీ, మీడియా ఉన్నతవర్గాల కుట్ర అని ఆయన వాదించారు. 2004లో లాలూ నేతృత్వంలోని ఆర్జేడీ బీహార్‌లో 26 లోక్‌సభ స్థానాలను గెలుచుకోవడం ద్వారా ఇతర రాష్ట్ర ఆధారిత పార్టీలను అధిగమించింది. ఆయనకు కేంద్ర రైల్వే మంత్రి పదవి లభించింది, కానీ ఆయన విప్పిన అత్యంత వెనుకబడిన కులాల పెరుగుతున్న ఆకాంక్షల ఫలితంగా 2005 బీహార్ అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో జెడి (యు), బిజెపి నేతృత్వంలోని సంకీర్ణం తన పార్టీని ఓడించింది. పర్యవసానంగా, ఓబీసీ కుర్మీ కులానికి చెందిన నాయకుడు నితీష్ కుమార్ ముఖ్యమంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. లాలూ హయాంలో వెనుకబడిన కుల అభ్యర్థులు బీహార్ అసెంబ్లీలో సగం సీట్లను గెలుచుకుని ఆధిపత్యం చెలాయించారు, ఈ శక్తివంతమైన సామాజిక వర్గం ఆకాంక్షలే ఐక్యంగా ఉన్న వెనుకబడిన వర్గాల మధ్య ఘర్షణకు దారితీశాయి, ఇది నితీష్ కుమార్ ఎదుగుదలకు కారణమైంది, ఆయన సామాజిక న్యాయం, అభివృద్ధి రెండింటినీ తన రాజకీయ ఇతివృత్తంగా చేసుకున్నారు.

## నితీష్ కుమార్ (2005 నుండి)

ఆ విధంగా 2005 బీహార్ అసెంబ్లీ ఎన్నికలు రాష్ట్రంలో 15 సంవత్సరాల నిరంతర ఆర్జేడీ పాలనకు ముగింపు పలికి, నితీష్ కుమార్ నేతృత్వంలోని ఎన్డీఏ మార్గం సుగమం చేశాయి. మహారాష్ట్ర, పంజాబ్, అస్సాం వంటి భారతదేశంలోని అనేక ప్రాంతాల్లో బిహారీ వలస కార్మికులు హింస, పక్షపాతాన్ని ఎదుర్కొన్నారు.

22 మార్చి 1912న బెంగాల్ నుండి బీహార్ విడిపోయిన సందర్భంగా, 100 సంవత్సరాల ఉనికిని బీహార్ శతాబ్ది ఉత్సవ్ పేరుతో జరుపుకుంటున్నారు. ఫిబ్రవరి 2015లో ముఖ్యమంత్రి పదవిపై రాజకీయ సంక్షోభం ఏర్పడింది.

## గ్యాలరీ

* రాజ్‌గిర్‌లో బింబిసార రాజు అతని కుమారుడు అజాతశత్రుచే ఖైదు చేయబడిన బింబిసార జైలు
* రాజగిరిలోని అజాతశత్రువు స్థూపం, ఇక్కడ ఆయన అస్థికలను ఖననం చేశారు.

* వైశాలి వజ్జిక లీగ్ రాజధాని, ఇది ప్రపంచంలోనే తొలి గణతంత్ర రాజ్యంగా పరిగణించబడుతుంది.
* క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దానికి చెందిన వైశాలి అవశేష స్థూపం

* మౌర్య సామ్రాజ్యపు వెండి పంచ్-మార్క్ నాణెం, చక్రం & ఏనుగు చిహ్నాలతో. క్రీ.పూ. 3వ శతాబ్దం.
* మౌర్య శిల్పాలు

## మూలాలు