# ద్రోణాచార్య పురస్కారం

| ద్రోణాచార్య పురస్కారం |
| --- |
| అత్యుత్తమ క్రీడా శిక్షకులకు ఇచ్చే పురస్కారం |
|  |
| Awarded for | క్రీడా శిక్షణ |
| Sponsored by | భారత ప్రభుత్వం |
| Reward(s) | 15 లక్షలు |
| మొదటి బహుమతి | 1985 |
| Last awarded | 2020 |
| Highlights |
| మొత్తం గ్రహీతలు | 129 |
| తొలి గ్రహీత | * బాలచంద్ర భాస్కర్ భగవత్
* ఓం ప్రకాష్ భరద్వాజ్
* ఒ ఎం నంబియార్
 |

**ద్రోణాచార్య పురస్కారం**, **క్రీడలలో అత్యుత్తమ శిక్షకులకు భారత ప్రభుత్వం ఇచ్చే పురస్కారం.** ఈ పురస్కారానికి కౌరవ పాండవుల గురువైన "ద్రోణాచార్యుని" పేరు పెట్టారు. దీనిని యువజన వ్యవహారాలు, క్రీడల మంత్రిత్వ శాఖ ఏటా ప్రదానం చేస్తుంది. మంత్రిత్వ శాఖ ఏర్పాటు చేసిన కమిటీ గ్రహీతలను ఎంపిక చేస్తుంది నాలుగు సంవత్సరాల కాలంలో "స్థిరమైన ప్రాతిపదికన అత్యుత్తమమైన ప్రతిభ కనబరిచి, అంతర్జాతీయ పోటీలలో రాణించే క్రీడాకారులను చేసినందుకు" ఈ పురస్కారం ఇస్తారు. కోచింగ్‌లో జీవితకాల కృషి కోసం రెండు పురస్కారాలను కేటాయించారు, 20 సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలంలో "అత్యుత్తమ క్రీడాకారులను" ఉత్పత్తి చేయడంలో సాధించిన విజయాలను వీటి కోసం పరిగణిస్తారు. ఈ పురస్కారంలో భాగంగా ద్రోణాచార్యుని కాంస్య విగ్రహం, సర్టిఫికేట్, ఉత్సవ దుస్తులు, ₹ 15 లక్షలు నగదు బహుమతినీ అందజేస్తారు.

1985లో దీన్ని స్థాపించారు. ఒలింపిక్ క్రీడలు, పారాలింపిక్ క్రీడలు, ఆసియా క్రీడలు, కామన్వెల్త్ క్రీడలు, ప్రపంచ ఛాంపియన్‌షిప్‌లు ప్రపంచ కప్‌తో పాటు క్రికెట్, స్వదేశీ ఆటలు, పారాస్పోర్ట్స్ వంటి పోటీల్లో ఉండే విభాగాలకు మాత్రమే ఈ అవార్డు ఇస్తారు. ఇచ్చిన సంవత్సరానికి సంబంధించిన నామినేషన్లు ఏప్రిల్ 30 వరకు లేదా ఏప్రిల్ చివరి పని దినం వరకు స్వీకరిస్తారు. పది మంది సభ్యుల కమిటీ నామినేషన్లను పరిశీలించి, తమ సిఫార్సులను తదుపరి ఆమోదం కోసం కేంద్ర యువజన వ్యవహారాలు క్రీడల మంత్రికి సమర్పిస్తుంది.

1985లో పురస్కార ప్రథమ గ్రహీతలైన బాలచంద్ర భాస్కర్ భగవత్ (రెజ్లింగ్), ఓం ప్రకాష్ భరద్వాజ్ (బాక్సింగ్), ఓం నంబియార్ (అథ్లెటిక్స్) లను సత్కరించారు. సాధారణంగా ఒక సంవత్సరంలో ఐదుగురికి మించకుండా ప్రదానం చేస్తారు. 2012 లోను, 2016 నుండి 2020 వరకూ ఎక్కువ మంది గ్రహీతలకు పురస్కారం ఇచ్చారు.

## నామినేషన్లు

అన్ని ప్రభుత్వ గుర్తింపు పొందిన నేషనల్ స్పోర్ట్స్ ఫెడరేషన్‌లు, ఇండియన్ ఒలింపిక్ అసోసియేషన్, స్పోర్ట్స్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా, స్పోర్ట్స్ ప్రమోషన్ అండ్ కంట్రోల్ బోర్డ్‌లు రాష్ట్రాలు, కేంద్ర పాలిత ప్రభుత్వాల నుండి పురస్కారానికి నామినేషన్లను స్వీకరిస్తారు. వీరు ప్రతి క్రీడకూ ఇద్దరు కంటే ఎక్కువ కాకుండా శిక్షకుల నామినేషన్లు పంపవచ్చు. క్రికెట్ విషయానికొస్తే, ప్రభుత్వంచే గుర్తింపు పొందిన జాతీయ క్రీడా సమాఖ్య లేనందున భారత క్రికెట్ కంట్రోల్ బోర్డు నుండి నామినేషన్లు స్వీకరిస్తారు. గుర్తింపు రద్దు చేయబడిన లేదా సస్పెన్షన్‌లో ఉన్న జాతీయ క్రీడా సమాఖ్యల తరపున నామినేషన్‌లను సమర్పించడానికి స్పోర్ట్స్ అథారిటీ ఆఫ్ ఇండియా (SAI)కు అధికారం ఉంది. మేజర్ ధ్యాన్ చంద్ ఖేల్ రత్న, అర్జున పురస్కారం, ద్రోణాచార్య పురస్కారం, ధ్యాన్ చంద్ పురస్కారాల పురస్కార గ్రహీతలు కూడా తాము పురస్కారం పొందిన క్రీడకు సంబంధిన ఒక శిక్షకుని నామినేట్ చేయవచ్చు. నామినేటింగ్ అథారిటీల నుండి ఎలాంటి నామినేషన్లు రాని పక్షంలో అర్హులైన సందర్భాలలో ప్రభుత్వమే ఇద్దరు శిక్షకులను నామినేట్ చేయవచ్చు. నామినేషన్లను ఏటా ఏప్రిల్ 30 వరకు లేదా ఏప్రిల్ చివరి పని దినం వరకు స్వీకరిస్తారు.

## ఎంపిక ప్రక్రియ

స్వీకరించిన అన్ని నామినేషన్లను SAI కీ, సంబంధిత జాతీయ క్రీడా సమాఖ్యలకూ ధృవీకరణ కోసం పంపిస్తారు. జాతీయ డోపింగ్ నిరోధక సంస్థ డోపింగ్ క్లియరెన్స్ ఇచ్చే బాధ్యత వహిస్తుంది. ప్రపంచ డోపింగ్ నిరోధక ఏజెన్సీ నిషేధించిన డ్రగ్స్ లేదా పదార్ధాల వినియోగంపై జరిమానా విధించబడిన లేదా విచారణలో ఉన్న క్రీడాకారులతో సంబంధం ఉన్న శిక్షకులు ఈ పురస్కారానికి అర్హులు కాదు. అలాగే గతంలో ధ్యాన్ చంద్ పురస్కారం పొందినవారు కూడా ఈ పురస్కారానికి అర్హులు కాదు. జాయింట్ సెక్రటరీ, డిపార్ట్‌మెంట్ ఆఫ్ స్పోర్ట్స్ డైరెక్టర్/డిప్యూటి సెక్రటరీ, సెక్రటరీ, ఎగ్జిక్యూటివ్ డైరెక్టర్/SAI కి చెందిన డైరెక్టరు (టీమ్స్) లతో కూడిన కమిటీ నామినేషన్లను ధృవీకరిస్తుంది.

చెల్లుబాటు అయ్యే నామినేషన్లను ప్రభుత్వం ఏర్పాటు చేసిన ఎంపిక కమిటీ పరిగణలోకి తీసుకుంటుంది. ఈ పదకొండు మంది సభ్యుల కమిటీలో మంత్రిత్వ శాఖ నామినేట్ చేసిన ఒక చైర్‌పర్సన్, ఇద్దరు సభ్యులు (ఒలింపియన్‌లు లేదా గతంలో మేజర్ ధ్యాన్ చంద్ ఖేల్ రత్న లేదా అర్జున పురస్కార గ్రహీతలు), వివిధ క్రీడా విభాగాలకు చెందిన ముగ్గురు మాజీ ద్రోణాచార్య పురస్కార గ్రహీతలు, ఇద్దరు స్పోర్ట్స్ జర్నలిస్టులు/ నిపుణులు/వ్యాఖ్యాతలు, ఒక స్పోర్ట్స్ అడ్మినిస్ట్రేటర్, SAI డైరెక్టర్ జనరల్, స్పోర్ట్స్ డిపార్ట్‌మెంట్ జాయింట్ సెక్రటరీ ఉంటారు. ఏ ఒక్క క్రీడా విభాగం నుండీ ఒకరి కంటే ఎక్కువ మంది క్రీడాకారులను కమిటీలో చేర్చరు. సమ్మర్, వింటర్ ఒలింపిక్స్, పారాలింపిక్స్ గేమ్స్, ఆసియన్ గేమ్స్, కామన్వెల్త్ గేమ్స్‌, వివిధ అంతర్జాతీయ ఛాంపియన్‌షిప్‌లు, ఈవెంట్‌లలో గెలిచిన పతకాలకు 80% వెయిటేజీ ఇవ్వబడుతుంది. మిగిలిన 20% వెయిటేజీ వారి శిష్యులు పతకాలు గెలుచుకున్న ఈవెంట్‌ల ప్రొఫైలుకు, వాటి ప్రమాణాల స్థాయికీ ఇవ్వబడుతుంది. ఒలింపిక్, ఆసియా క్రీడలు, క్రికెట్, స్వదేశీ ఆటల వంటి కామన్వెల్త్ గేమ్‌లలో చేర్చని ఇతర ఆటల కోసం, వ్యక్తిగత ప్రదర్శనలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటారు. గరిష్ఠ పాయింట్లు ఉన్న కోచ్‌కు 80 మార్కులు ఇవ్వగా, మిగిలిన కోచ్‌లకు గరిష్ట పాయింట్లకు అనులోమానుపాతంలో మార్కులు ఇస్తారు. జట్టు ఈవెంట్‌లకు, జట్టు బలాన్ని బట్టి మార్కులు ఇస్తారు. వివిధ పోటీల్లో పతకాల కోసం ఇచ్చిన పాయింట్లు క్రింది విధంగా ఉంటాయి:

గత నాలుగు సంవత్సరాలలో శిష్యులు పొందిన పతకాలను బట్టి శిక్షకులకు ఇచ్చిన పాయింట్లు
|  |
| --- |
| బంగారం
 | వెండి
 | కంచు
 |
| ఒలింపిక్ గేమ్స్ / పారాలింపిక్ గేమ్స్
 | 80
 | 70
 | 55
 |
| ప్రపంచ ఛాంపియన్‌షిప్ / ప్రపంచ కప్
 | 40
 | 30
 | 20
 |
| ఆసియా క్రీడలు
 | 30
 | 25
 | 20
 |
| కామన్వెల్త్ గేమ్స్
 | 25
 | 20
 | 15
 |

ఏ క్రీడలోనైనా, ఇద్దరు శిక్షకులకు మించకుండా - ఒక పురుషుడు, ఒక స్త్రీ - అత్యధిక మార్కులు ఇస్తారు. అన్ని విభాగాల్లోనూ అత్యధిక మార్కులు సాధించిన కోచ్‌కి పురస్కారం ఇవ్వాలని కమిటీ సిఫార్సు చేయకపోవచ్చు. కానీ ఒక్కో క్రీడా విభాగంలో అత్యధిక మార్కులు పొందిన వారిని మాత్రమే సిఫార్సు చేయగలదు. ఎంపిక కమిటీ సిఫార్సులు తదుపరి ఆమోదం కోసం యువజన వ్యవహారాలు, క్రీడల మంత్రిత్వ శాఖకు వెళ్తాయి.

## గ్రహీతలు

సూచిక
|   § పారా క్రీడలను సూచిస్తుంది
 |   # మరణానంతర ప్రదానాన్ని సూచిస్తుంది
 |

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|

పురస్కార గ్రహీతలు
| సంవత్సరం
 | గ్రహీత
 | క్రీడ
 | Refs. |
| --- | --- | --- | --- |
| 1985
 | బాలచంద్ర భాస్కర్ భగవత్
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 1985
 | ఓం ప్రకాష్ భరద్వాజ్
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 1985
 | O. M. నంబియార్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 1986
 | దేశ్ ప్రేమ్ ఆజాద్
 | క్రికెట్
 |  |
| 1986
 | రఘునందన్ వసంత గోఖ్లే
 | చదరంగం
 |  |
| 1987
 | గురువు హనుమంతుడు
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 1987
 | గురుచరణ్ సింగ్
 | క్రికెట్
 |  |
| 1988
 | అవార్డు ఇవ్వలేదు
 |  |  |
| 1989
 | అవార్డు ఇవ్వలేదు
 |  |  |
| 1990
 | రమాకాంత్ అచ్రేకర్
 | క్రికెట్
 |  |
| 1990
 | సయ్యద్ నయీముద్దీన్
 | ఫుట్బాల్
 |  |
| 1990
 | ఎ. రమణారావు
 | వాలీబాల్
 |  |
| 1991
 | అవార్డు ఇవ్వలేదు
 |  |  |
| 1992
 | అవార్డు ఇవ్వలేదు
 |  |  |
| 1993
 | అవార్డు ఇవ్వలేదు
 |  |  |
| 1994
 | ఇలియాస్ బాబర్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 1995
 | శ్యామ్ సుందర్ రావు
 | వాలీబాల్
 |  |
| 1995
 | కరణ్ సింగ్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 1996
 | విల్సన్ జోన్స్
 | బిలియర్డ్స్ & స్నూకర్
 |  |
| 1996
 | పాల్ సింగ్ సంధు
 | బరువులెత్తడం
 |  |
| 1997
 | జోగిందర్ సింగ్ సైనీ
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 1998
 | G. S. సంధు
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 1998
 | హరగోవింద్ సింగ్ సంధు
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 1998
 | బహదూర్ సింగ్ చౌహాన్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 1999
 | కెన్నెత్ ఓవెన్ బోసెన్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 1999
 | హవా సింగ్# | బాక్సింగ్
 |  |
| 1999
 | అజయ్ కుమార్ సిరోహి
 | బరువులెత్తడం
 |  |
| 2000
 | S. M. ఆరిఫ్
 | బ్యాడ్మింటన్
 |  |
| 2000
 | గుడియాల్ సింగ్ భంగు
 | హాకీ
 |  |
| 2000
 | భూపేందర్ ధావన్
 | పవర్ లిఫ్టింగ్
 |  |
| 2000
 | గోపాల్ పురుషోత్తం ఫడ్కే
 | ఖో ఖో
 |  |
| 2000
 | హంస శర్మ
 | బరువులెత్తడం
 |  |
| 2001
 | మైఖేల్ ఫెరీరా
 | బిలియర్డ్స్ & స్నూకర్
 |  |
| 2001
 | సన్నీ థామస్
 | షూటింగ్
 |  |
| 2002
 | మహారాజ్ కృష్ణ కౌశిక్
 | హాకీ
 |  |
| 2002
 | రేణు కోహ్లీ
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2002
 | హోమి మోతివాలా
 | యాటింగ్
 |  |
| 2002
 | ఇ. ప్రసాదరావు
 | కబడ్డీ
 |  |
| 2002
 | జస్వంత్ సింగ్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2003
 | సుఖ్‌చైన్ సింగ్ చీమా
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 2003
 | రాబర్ట్ బాబీ జార్జ్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2003
 | అనూప్ కుమార్
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2003
 | రాజిందర్ సింగ్ జూనియర్
 | హాకీ
 |  |
| 2004
 | సైరస్ పోంచా
 | స్క్వాష్
 |  |
| 2004
 | అరవింద్ సావూరు
 | బిలియర్డ్స్ & స్నూకర్
 |  |
| 2004
 | సునీతా శర్మ
 | క్రికెట్
 |  |
| 2005
 | ఇస్మాయిల్ బేగ్
 | రోయింగ్
 |  |
| 2005
 | మహ సింగ్ రావు
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 2005
 | బల్వాన్ సింగ్
 | కబడ్డీ
 |  |
| 2005
 | ఎం. వేణు
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2006
 | కోనేరు అశోక్
 | చదరంగం
 |  |
| 2006
 | దామోదరన్ చంద్రలాల్
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2006
 | R. D. సింగ్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2007
 | జగదీష్ సింగ్
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2007
 | జగ్మీందర్ సింగ్
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 2007
 | సంజీవ కుమార్ సింగ్
 | విలువిద్య
 |  |
| 2007
 | G. E. శ్రీధరన్
 | వాలీబాల్
 |  |
| 2008
 | అవార్డు ఇవ్వలేదు
 |  |  |
| 2009
 | జయదేవ్ బిష్ట్
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2009
 | పుల్లెల గోపీచంద్
 | బ్యాడ్మింటన్
 |  |
| 2009
 | S. బలదేవ్ సింగ్
 | హాకీ
 |  |
| 2009
 | సత్పాల్ సింగ్
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 2010
 | సుభాష్ అగర్వాల్
 | బిలియర్డ్స్ & స్నూకర్
 |  |
| 2010
 | అజయ్ కుమార్ బన్సాల్
 | హాకీ
 |  |
| 2010
 | కెప్టెన్ చంద్రప్
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 2010
 | ఎ. కె. కుట్టి
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2010
 | ఎల్ ఇబోమ్చా సింగ్
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2011
 | దేవేందర్ కుమార్ రాథోడ్
 | జిమ్నాస్టిక్స్
 |  |
| 2011
 | రాంఫాల్
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 2011
 | ఇనుకుర్తి వెంకటేశ్వర రాయ్
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2012
 | సునీల్ దబాస్
 | కబడ్డీ
 |  |
| 2012
 | B. I. ఫెర్నాండెజ్
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2012
 | వీరేంద్ర పూనియా
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2012
 | సత్యపాల్ సింగ్§ | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2012
 | హరేంద్ర సింగ్
 | హాకీ
 |  |
| 2012
 | యశ్వీర్ సింగ్
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 2013
 | పూర్ణిమ మహతో
 | విలువిద్య
 |  |
| 2013
 | నరేందర్ సింగ్ సైనీ
 | హాకీ
 |  |
| 2013
 | మహావీర్ సింగ్
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2014
 | మహాబీర్ ప్రసాద్
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 2015
 | అనూప్ సింగ్ దహియా
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 2015
 | నావల్ సింగ్§ | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2016
 | సాగర్ మల్ ధయాల్
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2016
 | బిశ్వేశ్వర నంది
 | జిమ్నాస్టిక్స్
 |  |
| 2016
 | నాగపురి రమేష్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2016
 | రాజ్‌కుమార్ శర్మ
 | క్రికెట్
 |  |
| 2017
 | ఆర్. గాంధీ# | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2017
 | హీరా నంద్ కటారియా
 | కబడ్డీ
 |  |
| 2018
 | సుబేదార్ చేనంద అచ్చయ్య కుట్టప్ప
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2018
 | విజయ్ శర్మ
 | బరువులెత్తడం
 |  |
| 2018
 | ఎ. శ్రీనివాసరావు
 | టేబుల్ టెన్నిస్
 |  |
| 2018
 | సుఖ్‌దేవ్ సింగ్ పన్ను
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2019
 | మొహిందర్ సింగ్ ధిల్లాన్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2019
 | యు.విమల్ కుమార్
 | బ్యాడ్మింటన్
 |  |
| 2019
 | సందీప్ గుప్తా
 | టేబుల్ టెన్నిస్
 |  |
| 2020
 | జూడ్ సెబాస్టియన్
 | హాకీ
 |  |
| 2020
 | యోగేష్ మాలవీయ
 | మల్లఖాంబ్
 |  |
| 2020
 | జస్పాల్ రాణా
 | షూటింగ్
 |  |
| 2020
 | కులదీప్ కుమార్ హ్యాండూ
 | వుషు
 |  |
| 2020
 | గౌరవ్ ఖన్నా§ | బ్యాడ్మింటన్
 |  |

 |

జీవన సాఫల్య పురస్కార గ్రహీతలు
| సంవత్సరం
 | జీవన సాఫల్య పురస్కార గ్రహీత
 | క్రీడ
 | Refs. |
| --- | --- | --- | --- |
| 2011
 | కుంతల్ కుమార్ రాయ్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2011
 | రాజిందర్ సింగ్ జూనియర్
 | హాకీ
 |  |
| 2012
 | జస్వీందర్ సింగ్ భాటియా
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2012
 | భవానీ ముఖర్జీ
 | టేబుల్ టెన్నిస్
 |  |
| 2013
 | రాజ్ సింగ్
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 2013
 | K. P. థామస్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2014
 | గుర్చరన్ గోగి
 | జూడో
 |  |
| 2014
 | జోస్ జాకబ్
 | రోయింగ్
 |  |
| 2014
 | ఎన్. లింగప్ప
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2014
 | గణపతి మనోహరన్
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2015
 | నిహార్ అమీన్
 | ఈత
 |  |
| 2015
 | హర్బన్స్ సింగ్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2015
 | స్వతంతర్ రాజ్ సింగ్
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2016
 | S. ప్రదీప్ కుమార్
 | ఈత
 |  |
| 2016
 | మహావీర్ సింగ్ ఫోగట్
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 2017
 | G. S. S. V. ప్రసాద్
 | బ్యాడ్మింటన్
 |  |
| 2017
 | బ్రిజ్ భూషణ్ మొహంతి
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2017
 | P. A. రాఫెల్
 | హాకీ
 |  |
| 2017
 | సంజోయ్ చక్రవర్తి
 | షూటింగ్
 |  |
| 2017
 | రోషన్ లాల్
 | రెజ్లింగ్
 |  |
| 2018
 | క్లారెన్స్ లోబో
 | హాకీ
 |  |
| 2018
 | తారక్ సిన్హా
 | క్రికెట్
 |  |
| 2018
 | జీవన్ కుమార్ శర్మ
 | జూడో
 |  |
| 2018
 | V. R. బీడు
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2019
 | రంబీర్ సింగ్ ఖోకర్
 | కబడ్డీ
 |  |
| 2019
 | సంజయ్ భరద్వాజ్
 | క్రికెట్
 |  |
| 2019
 | మెర్జ్బాన్ పటేల్
 | హాకీ
 |  |
| 2020
 | ధర్మేంద్ర తివారీ
 | విలువిద్య
 |  |
| 2020
 | పురుషోత్తం రాయ్
 | వ్యాయామ క్రీడలు
 |  |
| 2020
 | శివ సింగ్
 | బాక్సింగ్
 |  |
| 2020
 | రొమేష్ పఠానియా
 | హాకీ
 |  |
| 2020
 | క్రిషన్ కుమార్ హుడా
 | కబడ్డీ
 |  |
| 2020
 | విజయ్ భాలచంద్ర మునీశ్వర్§ | పవర్ లిఫ్టింగ్
 |  |
| 2020
 | నరేష్ కుమార్
 | టెన్నిస్
 |  |
| 2020
 | ఓం ప్రకాష్ దహియా
 | రెజ్లింగ్
 |  |

 |

## వివాదాలు

కొందరు గ్రహీతలు తమ పేర్లతో పతక విజేత సాధించిన విజయాలను తప్పుడు క్లెయిమ్ చేశారని ఆరోపించారు. సత్పాల్ సింగ్ (2009), రాంఫాల్ (2011), యశ్వీర్ సింగ్ (2012) లు ముగ్గురూ, రెండుసార్లు ఒలింపిక్ పతకాన్ని గెలుచుకున్న రెజ్లర్ సుశీల్ కుమార్ తమ శిష్యుడేనని పేర్కొన్నారు. 2012 సంవత్సరానికి గాను ఈ అవార్డును పారా స్పోర్ట్స్ అథ్లెటిక్స్ కోచ్ సత్యపాల్ సింగ్‌కు అందించారు. అయితే, 2010 అర్జున అవార్డు గెలుచుకున్న పారా అథ్లెట్ జగ్సీర్ సింగ్, ఈ పురస్కారం కోసం సత్యపాల్ సింగ్‌ తనను శిష్యుడిగా తప్పుగా పేర్కొన్నాడని ఆరోపించాడు. 2006 ద్రోణాచార్య అవార్డు గ్రహీత ఆర్‌డి సింగ్‌ తనకు ప్రధాన కోచ్‌ అని, సత్యపాల్ సింగ్ సహాయ కోచ్‌ అనీ జగ్సీర్ సింగ్ చెప్పాడు. సత్యపాల్ సింగ్ అలా చెప్పిన సంగతి తనకు సమాచార హక్కు చట్టం ద్వారా తెలిసిందని జగ్సీర్ సింగ్ పేర్కొన్నాడు. 2013 అవార్డు గ్రహీత రాజ్ సింగ్ కూడా సుశీల్ కుమార్, 2012 సమ్మర్ ఒలింపిక్స్ మెడల్ గెలుచుకున్న రెజ్లర్ యోగేశ్వర్ దత్‌లను తమ శిష్యులని పేర్కొన్నాడు. ప్రకటన తర్వాత, ఆగస్టు 2015లో వినోద్ కుమార్ ఢిల్లీ హైకోర్టులో ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం దాఖలు చేశాడు. మాజీ చీఫ్ రెజ్లింగ్ శిక్షకుడైన పిటిషనరు, తాను 2010 నవంబరు నుండి 2015 ఏప్రిల్ వరకు పురుషుల ఫ్రీస్టైల్ రెజ్లింగ్ జట్టుకు ప్రధాన జాతీయ శిక్షకుడిగా ఉన్నాననీ గ్రహీత అనూప్ సింగ్ దహియా (375) కంటే తనకు ఎక్కువ పాయింట్లు (420) ఉన్నాయనీ పేర్కొన్నాడు. ఆ అవార్డును కుమార్‌కు ప్రదానం చేయాలని కోర్టు మంత్రిత్వ శాఖను ఆదేశించింది నిర్ణయాన్ని సవాలు చేయడానికి మంత్రిత్వ శాఖకు ఒక వారం గడువు ఇచ్చింది. అయితే, రెజ్లింగ్ ఫెడరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా (WFI) కుమార్‌ను 2015 మేలో తొలగించినందున మంత్రిత్వ శాఖ తన నిర్ణయాన్ని మార్చుకోలేదు

## వివరణలు

## మూలాలు