Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# ఖుదాయి ఖిద్మాత్గార్

ఖుదాయ్ ఖిత్మాత్గర్ కార్యకర్తలను కలుస్తున్న బచా ఖాన్, మహాత్మా గాంధీ
**ఖుదాయ్ ఖిద్మాత్గర్** (PashtoPashto: خدايي خدمتگار) ఉద్యమం బ్రిటీష్ ఇండియాలోని వాయవ్య సరిహద్దు ప్రావిన్సులో పష్తూన్లు (పఠాన్లు, పఖ్తూన్లు, ఆఫ్ఘాన్లు అనీ అంటారు) బ్రిటీష్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా చేపట్టిన అహింసాత్మక ఉద్యమం. ఖుదాయ్ ఖిద్మాత్గర్ అన్న పదానికి భగవంతుని సేవకులు అని అర్థం.

వీరినే సుర్ఖ్ పోష్ లేదా రెడ్ షర్ట్స్ అనీ పిలుస్తూంటారు. ఈ ఉద్యమం అంజుమన్-ఇ-ఇస్లా-ఇ-ఆఫ్ఘానియా (ఆఫ్ఘన్ల పునర్నిర్మాణం సాధన సమాజం) అన్న పేరుతో విద్యాభివృద్ధి, రక్తపుటేర్లను అడ్డుకోవడం వంటి లక్ష్యాలతో ప్రారంభమైన సాంఘిక సంస్కరణోద్యమం. స్థానికంగా బచ్చా ఖాన్ లేదా బాద్షా ఖాన్ అన్న పేరుతో ప్రఖ్యాతులైన ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్ ఈ ఉద్యమానికి నాయకత్వం వహించారు.

బ్రిటీష్ రాజ్ ఈ సంస్కరణోద్యమాన్ని లక్ష్యంగా చేసుకుని అణచివేత ప్రారంభించడంతో క్రమక్రమంగా ఉద్యమం రాజకీయ రూపం తీసుకుంటూ వచ్చింది. 1929 నాటికి ప్రభుత్వం సమాజం నాయకులను ప్రావిన్సు నుంచి వలస వెళ్ళేలా చేసి, పెద్ద ఎత్తున అరెస్టులు చేపట్టింది. ఉద్యమాన్ని కాపాడేందుకు భాగస్వామ్యం కోరుతూ ఈ సమాజం ముస్లిం లీగ్ నీ, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నీ సంప్రదించగా, లీగ్ తిరస్కరించడంతో 1929లో ఉద్యమం అధికారికంగా, లాంఛనయుతంగా కాంగ్రెస్ తో చేరారు. దేశవ్యాప్తంగా ఎదురవుతున్న నిరసనల దృష్ట్యా బ్రిటీష్ ప్రభుత్వం అంతిమంగా బాద్షా ఖాన్ ను విడుదల చేసి, ఉద్యమంపై ఉన్న నియంత్రణలు తొలగించారు. భారత ప్రభుత్వ చట్టం 1935లో భాగంగా వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రాల్లో పరిమిత ఓటు హక్కును మొట్టమొదటి సారిగా ప్రవేశపెట్టారు. తర్వాతి ఎన్నికల్లో బాద్షా ఖాన్ అన్న డాక్టర్ ఖాన్ సాహెబ్ వాయవ్య సరిహద్దు ప్రావిన్సుకు ప్రధాన మంత్రిగా ఎన్నికయ్యారు, ఖుదాయ్ ఖిద్మాత్గర్ల పార్టీ అయిన కాంగ్రెస్ ఘన విజయం సాధించింది.

క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో పాల్గొన్నందుకు ఖుదాయ్ ఖిద్మాత్గర్ ఉద్యమం 1940ల్లో మరో తీవ్ర అణచివేతను చూసింది, అంతే గాక అదే సమయంలో ప్రావిన్సులో ముస్లిం లీగ్ నుంచి తీవ్ర ప్రతిఘటన ఎదుర్కోవాల్సి వచ్చింది. ఉద్యమం యొక్క రాజకీయ రూపమైన కాంగ్రెస్ 1946 ఎన్నికల్లో మళ్ళీ విజయం సాధించింది. ఏదేమైనా పాకిస్తాన్ ఉద్యమం మద్దతుదార్ల నుంచి వ్యతిరేకత ఎదుర్కున్నారు. భారతదేశం నుంచి బ్రిటీష్ అధికారం తొలగిపోయే ముందు అధికార బదిలీ సందర్భంగా ప్రావిన్సులు భారతదేశం, పాకిస్తాన్లలో దేన్ని ఎంచుకోవాలన్న దానిపై ప్రజాభిప్రాయాన్ని సేకరించి తదనుగుణంగా భారత విభజన చేసే అంశంపై అంగీకరించారు. ఇస్లాం ప్రమాదంలో పడిందన్న పిలుపుతో ఖుదాయ్ ఖిద్మాత్గర్ల ఆదర్శం వెనుకబట్టింది, ప్రజలు వ్యతిరేకంగా ఉన్నారన్న అంశం గమనించి ఖుదాయ్ ఖిద్మాత్గర్లు ఎన్నికలను బహిష్కరించమని పిలుపునిచ్చారు. తద్వారా పాకిస్తాన్ దాదాపు 99 శాతం ఓట్లతో విజయం సాధిచింది. ఖుదాయ్ ఖిద్మాత్గర్ల ఉద్యమం విభజన తర్వాత ఏర్పడ్డ పాకిస్తానీ ప్రభుత్వం చాలా ఇబ్బందులకు గురిచేసి, సంస్థను, ఉద్యమాన్ని బ్యాన్ చేశారు.
# సంఘసంస్కర్త

సమాజాన్ని సంస్కరించేందుకు పూనుకున్న వ్యక్తిని **సంఘసంస్కర్త** అంటారు. సమాజంలో గల విభిన్న మతాలకు, వర్గాలకు, భాషలకు, సంస్కృతులకు అతీతంగా మానవుల మధ్య గల ప్రేమ, గౌరవాల భావనలనే "సౌభ్రాతృత్వం" అనే లక్షణాన్ని కలిగి ఉంటాడు. ఇంకనూ ముందుకు సాగి, సర్వమానవ ప్రేమ, మానవకళ్యాణం, విశ్వమానవ సమానత్వం, వసుదైక కుటుంబ భావనలు మున్నగు ఉన్నత భావనలు, సద్-నీతి, ప్రకృతినియమాలు, విశ్వజనీయ మానవసూత్రాలు, సమ్మిళిత సామాజిక స్పృహలు వంటి ఉన్నత విలువలతో కూడిన విశాల దృక్పథానికి పాటు పడతాడు.
సంఘసంస్కర్త ఆదర్శవంతుడై ఆదర్శవంతులు తయారవడానికి దోహదపడతాడు.

## భారతీయ సంఘ సంస్కర్తలు

రాజ రామ్ మోహన్ రాయ్
1. రాజా రామ్ మోహన్ రాయ్ (1772 మే 22 – 1833 సెప్టెంబరు 27)
2. కబీర్ (1440 - 1518)
3. వీరచంద్ గాంధీ (1864–1901) )
4. స్వామి వివేకానంద (1863 జనవరి 12 – 1902 జూలై 4)
5. జమ్నాలాల్ బజాజ్ (1889 నవంబరు 4 – 1942 ఫిబ్రవరి 11)
6. వినోబా భావే (1895 సెప్టెంబరు 11 - 1982 నవంబరు 15)
7. బాబా ఆమ్టే (1914 డిసెంబరు 26 – 2008 ఫిబ్రవరి 9)
8. శ్రీరామ్ శర్మ ఆచార్య (1911 సెప్టెంబరు 20 – 1990 జూన్ 2)
9. ఈశ్వర్ చంద్ర విద్యాసాగర్ (1820–1891)
10. దండో కేశవ్ కార్వే (1858 ఏప్రిల్ 18 - 1962 నవంబరు 9)
11. బాలశాస్త్రి జంబేకర్ 1812 జనవరి 6– 1846 మే 18)
12. బి.ఆర్.అంబేద్కర్ (1891 ఏప్రిల్ 14 — 1956 డిసెంబరు 6)
13. అనిబీసెంట్ (1847 అక్టోబరు 1 – 1933 సెప్టెంబరు 20)
14. విట్టల్ రాంజీ షిండే (1873 ఏప్రిల్ 23 – 1944 జనవరి 2)
15. గోపాల్ హరి దేశ్ ముఖ్ (1823–1892)
16. కందుకూరి విరేశలింగం16 ఏప్రిల్ 1848 - 1919 మే 27.
17. జవహర్ లాల్ నెహ్రూ14 నవంబరు 1889 – 27 మె 1964
18. విజయ్ పాల్ బఘెల్ ( 1967 ఫిబ్రవరి 20)
19. పెరియార్ ఇ.వి.రామసామి
20. పాండురంగ్ శాస్త్రి అథాల్వే (1920 అక్టోబరు 19 – 2003 అక్టోబరు 25)
21. మోనోమోహున్ ఘోష్
22. మహేష్ తమ్మడి (1990 ఆగస్టు 17 )[1]

## ఇవి కూడా చూడండి

* మార్గదర్శి
* సౌభ్రాతృత్వం
* భారతీయ సంఘ సంస్కర్తలు

## బయటి లింకులు
# స్వామి దయానంద సరస్వతి

స్వామి దయానంద సరస్వతి
**స్వామి దయానంద సరస్వతి** (1824 ఫిబ్రవరి 12- 1883 అక్టోబరు 30) ఆర్యసమాజ్ స్థాపకుడు, అజ్ఞానాంధకారం, దారిద్య్రం, అన్యాయాన్ని ఎదురించి పోరాడిన ముని. హిందు ధర్మ సంస్థాపనకు నడుం బిగించిన ఋషి. 1857 ప్రథమ స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో కీలక పాత్ర పోషించి, ఎందరో స్వాతంత్ర్య సమర యోధులకు ప్రేరణ అయిన పండితుడు.

## జీవిత చరిత్ర

మూల శంకర్ 1824 ఫిబ్రవరి 12లో గుజరాత్ లోని ఠంకార అనే గ్రామంలో ఒక వర్తక కుటుంబంలో జన్మించాడు. అతని తండ్రి ఒక మహా శివ భక్తుడు, పద్నాలుగేళ్ల ప్రాయంలో ఒక శివరాత్రి నాడు శివలింగంపై విసర్జిస్తున్న మూషికాలను చూసి, ధర్మం పేరిట జరిగే మోసాలు మూఢనమ్మకాలు గ్రహించి 1846లో భగవంతుడిని వెతకడానికి ఇల్లు వదిలి వెళ్లాడు. ఈ ప్రయాణంలో ఎందరో యోగులు, మునుల సాంగత్యంలో గడిపి దయానంద అన్న నామం పొందాడు. భగవంతుని తపనలో భ్రమిస్తూ మథుర లోని స్వామి విరజానంద సరస్వతి కడకు చేరుకున్నాడు. అక్కడే వేదోపనిషత్తులను ఔపోసనం పట్టి గురువు ఆజ్ఞ మేరకు దేశమంతట ప్రబోధించడానికి బయలుదేరాడు.

ప్రయాణ మార్గంలో దేశ స్థితిగతులు, దీనమైన, శోచనీయమైన హిందు సమాజంపై అవగాహన చేసుకున్నాడు. భారతావని ఆంగ్లేయుల పాలనలో ఉంది. ఒకప్పుడు విశ్వమానవ సామ్రాజ్యానికి, ధర్మ సంస్కృతులకు కేంద్రమైన దేశం ఇప్పుడు, అపారమైన దరిద్రంలో స్వయం వినాశనానికి పరుగులెడుతుండడం చూసి శోకించాడు. హిందు సమాజం ఎటువైపు నుండి చూసినా కుల, మత వర్గ విభేదాలతో ముక్కలు అవుతోంది. అంధ విశ్వాసం, అంటరానితనం, సతి, బాల్యవివాహాలు ధర్మం పేరుతో జరుగుతున్న అవాంఛనీయమైన ఆచారాలు చూసి, చలించి పోయి వాటిని ఛేదించడానికి **పాఖండ ఖండిని** అన్న పతాకాన్ని ఆవిష్కరించాడు.

భారతదేశాన్ని, హిందు సమాజాన్ని జాగృత పరచాలని సంకల్పించి ఎన్నో పురోగామి సంస్కరణలు చేపట్టాడు. అందులో భాగంగా సతి, బాల్య వివాహాలు, అంటరానితనం, వరకట్న దురాచారాన్ని బహిష్కరించాడు. స్త్రీ విద్య పరిచయం చేసాడు. బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యవాదం పోవాలని నమ్మి (స్వరాజ్) స్వయం పరిపాలన అని మొదటి సారి గొంతెత్తినాడు. దయానందుడు వ్రాసిన **సత్యార్థ ప్రకాశ్** లో భారతదేశం నుండి సమస్త భారతీయుల మనసులలోని మూఢ నమ్మకాలు, అంధవిశ్వాసాల నిర్మూలన గూర్చి వ్యాఖ్యానించాడు. స్త్రీలకు సైనిక శిక్షణ ఇవ్వడం అనే ప్రతిపాదనను ప్రధమంగా తీర్మానించినది స్వామి దయానందనే. సత్యార్ధ ప్రకాశ్ ద్వారా వేదాల విశ్లేషణ, మూఢ నమ్మకాలను ప్రక్షాళన చేయుట వంటి వాటిని ప్రచురిస్తూ ప్రజల మన్నలను పొందాడు. ధార్మిక జీవనం కొనసాగిస్తూ వేద సారాంశాల గురించి ఉపన్యాసాలిస్తూ జీవనం కొనసాగించాడు.

## ఆర్య సమాజ స్థాపన

ధర్మ సంస్థాపనకు శాశ్వత సంస్థగా, దేశ సంఘసంస్కరణకు పునాదిగా, 1875 10 ఏప్రిల్ న ముంబాయి నగరంలో మొదటి ఆర్యసమాజం స్థాపించాడు. హిందూధర్మాన్ని పునరుద్ధరిద్దాం (*హిందూధర్మం ప్రత్యాగఛ్చత*) అన్న పిలుపుకు నాంది పలికాడు. ఈ క్రమంలో దయానంద సరస్వతి పెక్కుమందికి కంట్లో నలుసు అయ్యాడు. పూర్వం ఏడు సార్లు విషప్రయోగాలు జరిగిననూ బస్తి, న్యోళి అనే యోగ ప్రక్రియ ద్వారా ప్రేగులను ప్రక్షాళనం చేసుకుని వాటిని విఫలం చేసినను, చివరిసారిగా 1883 అక్టోబరు 30, దీపావళి రోజు సాయంత్రం జరిగిన విష ప్రయోగంతో క్షీణిస్తూ ఓంకారనాదంతో సమాధి అవస్థలో మోక్షాన్ని పొందాడు. అతను తన వాదనలను, ఉద్యమాన్ని సమర్థిస్తూ అథర్వణ, యజుర్వేదం వంటివి భాష్యం చేసిన వేదభాష్యకారుడు.

## మూలాలు

## బయటి లింకులు

* దయానంద సరస్వతి చరిత్ర, చిత్ర రూపకం
* ఆర్యసమాజ్, జాం నగర్
* దయానంద సరస్వతి రచించిన అథర్వణ, యజుర్వేద భాష్యానికి తెలుగు సేత
# మంగళ్ పాండే

| మంగళ్ పాండే
 |
| --- |
| c.19 జూలై 1827–8 ఏప్రిల్ 1857
 |
|  |
| జన్మస్థలం:
 | నగ్వా, బల్లియా, అవధ్
 |
| నిర్యాణ స్థలం:
 | బారక్ పూర్, కోల్కతా, భారతదేశం
 |

**మంగళ్ పాండే** (19 జూలై, 1827 – 8 ఏప్రిల్, 1857) (హిందీ : मंगल पांडे), ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, 34వ బెంగాల్ రెజిమెంట్ యందు ఒక సిపాయి. మంగళ్ పాండే 19 జులై 1827 తేదీన ఉత్తర్ ప్రదేశ్ లోని నాగ్వాద దివాకర్ పాండే కి పుత్రుడిగా జన్మించాడు. చిన్నతనంలో శాస్త్రాధ్యయనం వద్దనుకొని శస్త్ర విద్యను అభ్యసించాడు. తాను 9 సంవత్సరాల వయస్సులో ఉన్నప్పుడే బ్రిటీషు వారి సైన్యంలో చేరాడు. తాను చూపించిన అద్వితీయ ప్రతిభతో అనదికాలంలోనే తాను సైనిక దళ నాయకుడా ఎన్నుకోబడ్డాడు.

## 1857 సిపాయిల తిరుగుబాటు

కలకత్తా దగ్గర బారక్ పూర్ వద్ద మార్చి 29, 1857, మధ్యాహ్నం, ల్యూటినెంట్ బాగ్ వద్ద, బ్రిటిష్ అధికారిని కాల్చి చంపాడు. ఇందుకు కారణం బ్రిటిషు వారు సిపాయిలకు ఆవు కొవ్వు, పంది కొవ్వును పూసి తయారుచేసిన తూటాలు (cartridges) ఇచ్చేవారు. ఆ తూటాలని నోటితో కొరికి తొక్క తొలిగిస్తేనే పేలుతాయి. హిందూ ముస్లిం ఇద్దరికీ ఇవి నచ్చలేదు. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, 34వ బెంగాల్ రెజిమెంట్ యందు ఒక సిపాయి. ప్రప్రథమ స్వాతంత్ర్య సమర యోధుడు . సుమారు రెండుశతాబ్దాలు మన దేశాన్ని తమ గుప్పెట్లో పెట్టుకుని పరిపాలించిన బ్రిటిష్ వారిపై యుద్ధాన్ని ప్రకటించిన తొలి స్వాతంత్ర్య సమర యోధుడు మంగళ్ పాండే. . అప్పటివరకూ బ్రిటిష్ వారి పెత్తనానికి తలొగ్గి వాళ్ళు చేస్తున్న అరాచకాలు, అవమానాలు మౌనంగా భరించిన భారతీయుల ఆలోచనలను స్వేచ్ఛా స్వాతంత్ర్యాల సాధన వైపు మళ్లించిన ఘనత మంగళ్ పాండేదే ! బాగ్ ను చంపినందుకుగాను ఆతనిని బ్రిటీషువారి న్యాయాలయానికి తీసుకువెళ్తాం అనే నాటకం చెప్పి బహిరంగంగా అత్యంత కిరాతకంగా చంపారు.

## మంగళ్ పాండేపై సినిమాలు

2005 లో మంగళ్ పాండే పై ఒక హిందీ సినిమా తీసారు. ఇందులో కథానాయకుడి గా ఆమిర్ ఖాన్ నటించాడు.

### తపాళా బిళ్ళ

భారత ప్రభుత్వం మంగళ్ పాండే గౌరవార్థం, 1984 అక్టోబరు 5 న ఒక తపాళాబిళ్ళను విడుదల చేసింది. దీని చిత్రకారుడు ఢిల్లీకి చెందిన సి.ఆర్. ప్రకాశ్.

## మూలాలు

మొదటి స్వాతంత్ర పోరాటంలో పాల్గొన్న... మంగళ్ పాండే అనుచరులు దాదాపు 700 మంది సైనికులను ఈ విధంగా ఫిరంగి గుల్లు ద్వారా శరీరాన్ని ముక్కలుగా చేసి హింసించి చంపితే....వారి త్యాగాల ప్రతిఫలము మనం అనుభవిస్తున్న స్వాతంత్రం!!

## ఇవీ చూడండి

* 1857 సిపాయిల తిరుగుబాటు

## బయటి లింకులు

* Mangal Pandey
* Freedom Fighters - Mangal Pandey
* Between fact and fiction - A newspaper article on Rudrangshu Mukherjee's book
* Indian Postal Service's commemorative stamp on Mangal Pandey
* Man who led the mutiny
* The man who started the Revolt
* In the Footsteps of Mangal Pandey
* The Great Mutiny: India's War for Freedom
* Review of *The Roti Rebellion* in *The Hindu* (June 8, 2005) Archived 2007-02-07 at the Wayback Machine
# బఖ్త్ ఖాన్

బఖ్త్ ఖాన్
**బఖ్త్ ఖాన్,** (1797–13 మే 1859) ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ కి వ్యతిరేకంగా జరిగిన సిపాయిల తిరుగుబాటు 1857 కు భారత సైన్యాధ్యక్షుడు.

## నేపథ్యం

యూసుఫ్‌జాయి తెగ శాఖ అయిన రొహిల్లా తెగ నాయకుడైన నజీబుద్దౌలా కుటుంబానికి చెందిన పష్తూన్ (పక్తూన్) ఈ బఖ్త్ ఖాన్. ఇతడు రోహిల్‌ఖండ్ కు చెందిన బిజ్నోర్ లో జన్మించాడు. ఆతరువాత ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీలో సూబేదార్ గా నియమితుడయ్యాడు. బెంగాల్ హార్స్ ఆర్టిల్లరీలో 40 సంవత్సరాల సుదీర్ఘ సేవలందించాడు.

## తిరుగుబాటు

ఢిల్లీ లోని రెండవ బహాదుర్ షా సేనలకు నాయకుడైన బహాదుర్ షా రెండవ కుమారుడు మిర్జా మొఘల్ అంతగా తర్ఫీదు లేనివాడు. అలాంటి తరుణంలో బహాదుర్ షా, బఖ్త్ ఖాన్ కు "సాహెబ్ ఎ ఆలం బహాదుర్" (లార్డ్ గవర్నర్ జనరల్) అనే బిరుదునిచ్చి తన సేనలకు ముఖ్య అధిపతిగా నియమించాడు.

బఖ్త్ ఖాన్ అనేక సవాళ్ళను ఎదుర్కొన్నాడు. బ్రిటిష్ వేగులు ఢిల్లీ నగరంలో బహాదుర్ షాను లొంగిపొమ్మని తీవ్ర వత్తిడి తీసుకొచ్చారు. తగిన తర్ఫీదు లేని కారణంగా బహాదుర్ షా సేనలు బలహీన పడ్డాయి. సరైన అవగాహన నియంత్రణ లేని కారణాలు కృంగదీసాయి. ఢిల్లీ ఆంగ్లేయుల వశమయింది.

బహాదుర్ షా హుమాయూన్ పేలెస్ లో బందీ గావింపబడ్డాడు.

బఖ్త్ ఖాన్ తిరుగుబాటు దారులతో చేతులు కలపడానికి లక్నో, షాజహాన్ పూర్ కు బయలుదేరాడు. 1859 తీవ్రమైన గాయాల వల్ల వీరస్వర్గం పొందాడు ನೇಪಾಳದ ತೇರೈನಲ್ಲಿ.

## మూలాలు
# గోపాలకృష్ణ గోఖలే

| గోపాల కృష్ణ గోఖలే  CIE |
| --- |
| गोपाळ कृष्ण गोखले |
| 1909 లో గోఖలే |
| జననం | (1866-05-09)1866 మే 9 కొత్లుక్, రత్నగిరి జిల్లా, బాంబే ప్రెసిడెంసీ, బ్రిటిష్ ఇండియా |
| మరణం | 1915 ఫిబ్రవరి 19(1915-02-19) (వయసు: 48) బాంబే, బాంబే ప్రెసిడెంసీ, బ్రిటిష్ ఇండియా |
| పాఠశాల/కళాశాలలు | ఎల్ఫిన్ స్టోన్ కళాశాల |
| వృత్తి | ఆచార్యుడు, రాజకీయ నాయకుడు |
| రాజకీయ పార్టీ | భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ |
| ఉద్యమం | భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమము |
| భాగస్వామి | సావిత్రి బాయి(1880-1887) రిషిబామ (1887-1899) |
| పిల్లలు | కాశీ బాయి, గోధు బాయి |
| తల్లిదండ్రులు | కృష్ణారావు గోఖలే (తండ్రి) వలు బాయి: తల్లి |

**గోపాలకృష్ణ గోఖలే** (మే 9, 1866 - ఫిబ్రవరి 19, 1915) భారత స్వాతంత్ర్య సమర యోధుడు, సామాజిక సేవకుడు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ సీనియర్ నాయకుడు. 1885 నుంచి 1905 వరకు మితవాదులు ప్రాబల్యం వహించిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్లో ప్రముఖపాత్ర వహించాడు. 1902 నుంచి 1915లో మరణించే వరకు భారత శాసనమండలి సభ్యుడిగా ఉన్నాడు. 1905లో *సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ఇండియా సొసైటీ*ని ఏర్పాటుచేశాడు. బ్రిటీష్ వారి విధానాలను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించకున్ననూ భారతీయులలో జాతీయతాభావాన్ని పెంపొందించడానికి కృషిచేశాడు.

## బాల్యం, విద్య

గోపాల కృష్ణ గోఖలే 1866 మే 9 సంవత్సరంలో చెన్నై ప్రెసిడెన్సీ (ప్రస్తుత చెన్నై) లోని వడపళనిలో జన్మించాడు. వారిది పేద బ్రాహ్మణుల కుటుంబం. కానీ ఆయన తల్లిదండ్రులు ఆయనకు ఆంగ్ల మాధ్యమంలోనే విద్యను ఏర్పాటు చేశారు. ఆ విద్యతో బ్రిటీష్ ప్రభుత్వంలో ఏదైనా గుమాస్తాగానో, చిరుద్యోగిగానే స్థిరపడతాడని వారి ఆలోచన. కళాశాల విద్యనభ్యసించిన మొదటి తరం భారతీయుల్లో గోఘలే ప్రముఖుడు. 1884లో ఎఫిన్‌స్టోన్ కళాశాల నుంచి విద్యను పూర్తి చేశాడు. ఆంగ్ల మాధ్యమంలో విద్యనభ్యసించడం వలన ఆయన ఆంగ్లంలో నిష్ణాతుడవడమే మాకుండా పాశ్చాత్య రాజకీయాలను అవగాహన చేసుకున్నాడు. పాశ్చాత్య తత్వ శాస్త్రాన్నీ ఆకళింపు చేసుకున్నాడు. జాన్ స్టువార్ట్ మిల్, ఎడ్మండ్ బర్క్ లాంటి తత్వవేత్తల భావనలను అమితంగా అభిమానించేవాడు.

18 వయసులోనే అతను డిగ్రీ పూర్తి చేసాడు

## భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమము

ఇతను సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ఇండియా సొసైటీని స్థాపించాడు.

## జిన్నాకు, గాంధీకి గురువు

ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా, మహాత్మా గాంధీ లకు రాజకీయ గురువు.

## గోఖలే ఇన్‌స్టిట్యూట్

గోఖలే ఇన్‌స్టిట్యూట్ ఆఫ్ పొలిటిక్స్ అండ్ ఎకనామిక్స్ (GIPE), సాధారణంగా గోఖలే ఇన్‌స్టిట్యూట్ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధి. భారత్ లో ప్రాచీన ఆర్థికశాస్త్ర విద్యాలయం. ఇది మహారాష్ట్ర పుణె లోని జింఖానా ప్రాంతంలో గలదు. సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ఇండియా సొసైటీ వారి ఆర్థిక సహాయముతో స్థాపించబడిన విద్యాలయం. నేటికినీ సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ఇండియా సొసైటీ వారే ఈ విద్యాలయానికి ట్రస్టీలు.

## కుటుంబం

గోఖలే రెండు సార్లు వివాహం చేసుకున్నాడు. 1880 లో ఆయనకు సావిత్రీ బాయితో బాల్య వివాహం జరిగింది. ఆమె కొంతకాలానికి అనారోగ్యంతో మరణించింది. తర్వాత 1887లో రిషిబామ అనే ఆమెను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఆమె ఇద్దరు కుమార్తెలను జన్మనిచ్చి 1899లో మరణించింది. తర్వాత ఆయన మళ్ళీ వివాహం చేసుకోలేదు. ఆయన సంతానాన్ని బంధువులే పెంచి పెద్దచేశారు.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు
# తారారాణి శ్రీవాస్తవ

| తారారాణి శ్రీవాస్తవ |
| --- |
| జననం | బీహార్, భారతదేశం |
| జాతీయత | భారతీయులు |
| పేరుపడ్డది | మహాత్మా గాంధీ క్విట్‌ ఇండియా ఉద్యమంలో సభ్యులు. |
| భాగస్వామి | ఫూలేందు బాబు |

**తారారాణి శ్రీవాస్తవ** భారత స్వాతంత్ర్యసమరయోధురాలు. ఆమె మహాత్మా గాంధీ నిర్వహించిన క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో భాగస్వామి. ఆమె తన భర్త ఫూలేందు బాబుతో పాటు బీహార్ లోని సరద్ జిల్లాలో నివసించేది. 1942 లో ఆమె తన భర్తతో కలసి బీహార్ లోని "సివాన్" లో పోలీసు స్టేషను వైపు ఉద్యమాన్ని నడిపించింది. పోలీసుల కాల్పులలో ఆమె భర్త తీవ్రంగా గాయపడ్డాడు. ఆమె ఏదేమైనా ఆమె మార్చ్ ను కొనసాగించింది. తిరిగి వచ్చిన తరువాత తన భర్త మరణించినట్లు గుర్తించింది. ఆమె భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత ఐదు సంవత్సరాల వరకు కూడా ఉద్యమాలలో భాగంగా ఉంది.

## వ్యక్తిగత జీవితం, స్వాతంత్ర్య పోరాటం

ఆమె బీహార్ లోని పాట్నా నగరానికి సమీపంలోని శరణ్ లో జన్మించింది. తక్కువ వయస్సులోనే ఆమె ఫూలేందు బాబును వివాహమాడింది. లింగ అసమానతలకు దారి తీసే ప్రజా ప్రతిపాదనల కోసం ఆమె బ్రిటిష్ రాజ్ కు వ్యతిరేకంగా నిరసన కార్యక్రమాల్లో పాల్గొనడానికి తన గ్రామం, చుట్టుపక్కల గ్రామాల మహిళలను చైతన్యపరచింది. 1942 ఆగస్టు 12 న మహాత్మాగాంధీ పిలుపు మేరకు ఆమె తన భర్తతో పాటు శివాన్ పోలీసు స్టేషను ఎదుట భారత జాతీయ పతాకాన్ని ఎగురవేయడానికి మార్చ్ ను నిర్వహించింది. ఇది "ఒక పెద్ద ధిక్కరణ" గా కనిపించే చర్య. ఈ చర్యకు పోలీసులు అడ్డుకొని ఆందోళనకారులపై లాఠీఛార్జి జరిపారు. ఆందోళన కారుల ఉద్యమాన్ని అదుపు చేయడంలో విఫలమైన పోలీసులు కాల్పులు జరిపారు. ఆ కాల్పులలో ఆమె భర్త గాయపడ్డాడు. ఆమె తన చీరను చింపి దానితో అతని గాయాలకు కట్టుకట్టింది. ఏదేమైనా ఆమె తన పోరాటాన్ని కొనసాగించి పోలీసు స్టేషను ఎదుట జెండాను ఎగరవేసేందుకు ప్రయత్నించింది. తిరిగి వచ్చేటప్పుడు తన భర్త మరణించినట్లు తెలుసుకుంది. 1942 ఆగస్టు 15న దేశానికి త్యాగం చేసిన తన భర్త గౌరవార్థం ఛాప్రా లో ప్రార్థనా సమావేశం జరిగింది. ఆమె 1947 ఆగస్టు 15న భారత దేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చేవరకు తన స్వాతంత్ర్య పోరాటాన్ని కొనసాగించింది.

## మూలాలు
# బిపిన్ చంద్ర పాల్

| బిపిన్ చంద్ర పాల్ |
| --- |
|  |
| జననం | (1858-11-07)1858 నవంబరు 7 పోయిల్, హబిగని, సైలెట్ జిల్లా, బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ, బ్రిటిష్ ఇండియా. |
| మరణం | 1932 మే 20(1932-05-20) (వయసు: 73) కలకత్తా |
| జాతీయత | బ్రిటిష్ ఇండియన్ |
| పాఠశాల/కళాశాలలు | కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం |
| వృత్తి | రాజకీయనాయకుడు రచయిత భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమ ఉద్యమకారుడు సంఘసంస్కర్త |
| Organization | బ్రహ్మ సమాజం |
| రాజకీయ పార్టీ | భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ |
| ఉద్యమం | భారత స్వాతంత్ర్యోద్యమం |
| Signature |
|  |

**బిపిన్ చంద్ర పాల్** (నవంబరు 7, 1858 – మే 20, 1932) సుప్రసిద్ధ స్వాతంత్ర్య సమర యోధుడు. లాల్, బాల్, పాల్ త్రయంలో మూడవ వాడు. 1905 లో బెంగాల్ విభజనకు వ్యతిరేకంగా పోరాడాడు. జాతీయోద్యమ పత్రిక *బందే మాతరం*ను మొదలు పెట్టాడు. ఆ పత్రికలో అరబిందో వ్రాసిన వ్యాసానికి సంబంధించిన కేసులో వ్యతిరేకంగా సాక్ష్యం ఇవ్వనందున ఆరు మాసాలు జైలు శిక్ష అనుభవించాడు. తెలుగువారితో సహా ఎందరో భారతీయులను స్వాతంత్ర్య సమరమందు ఉత్తేజితులను చేసాడు. ఆ పై గాంధీ సారథ్యాన్ని, ఆయన సిద్ధాంతాలను, ముఖ్యంగా ఖిలాఫత్ వంటి పోరాటాలలో ఆధ్యాత్మికత, మతము, స్వాతంత్ర్య పోరాటములకు లంకె పెట్టడాన్ని వ్యతిరేకించాడు. బ్రహ్మ సమాజంలో సభ్యుడైన పాల్ ఒక వితంతువును వివాహమాడాడు.

## జీవిత విశేషాలు

బిపిన్‌ చంద్రపాల్‌ 1858 నవంబరు 7న నాటి బెంగాల్లోని (నేటి బంగ్లాదేశ్‌) సిల్హట్‌లో జన్మించారు. బ్రహ్మ సమాజంలో చేరి ఆ సిద్ధాంతాలను ప్రచారం చేశారు. ప్రజలను ఉత్తేజపరిచే ఉపన్యాసకుడిగా పేరొందారు. వందేమాతరం ఉద్యమ వ్యాప్తిలో భాగంగా రాజమండ్రిలో ఈయన ప్రసంగించిన ప్రాంతాన్ని ‘పాల్‌ చౌక్‌’ అని పిలుస్తున్నారు. మచిలీపట్నంలోని ఆంధ్ర జాతీయ కళాశాల ఈయన ఉపన్యాసాల ప్రభావంతోనే ఏర్పాటు చేయబడింది. ట్రిబ్యూన్‌, న్యూ ఇండియా, వందేమాతరం మొదలైన పత్రికల్లో ఈయన రచనలు ఎన్నో ప్రచురింపబడినాయి. ఆనాటి రాజకీయాల్లో ప్రధాన పాత్రధారులైన లాలా లజపతిరాయ్‌, బాలగంగాధర్‌ తిలక్‌, బిపిన్‌ చంద్రపాల్‌ అనే నాయక త్రయాన్ని ‘లాల్‌, బాల్‌, పాల్‌’ అని సగౌరవంగా పిలిచేవారు.

## ఉద్యోగం

*పబ్లిక్ ఒపీనియన్*, *ది ట్రిబ్యూన్*, *న్యూ ఇండియా* పత్రికలకు పాల్ విలేఖరిగా పనిచేశాడు. తను పాత్రికేయుడిగా పనిచేస్తున్న కాలంలో జాతీయవాదాన్ని ప్రచారం చేశాడు. చైనా రాజకీయాల్లో జరుగుతున్న పెనుమార్పులు అలాగే ప్రపంచవ్యాప్తంగా భౌగోళికంగా రాజకీయంగా ఉన్న పరిస్థితుల గురించి భారత ప్రజానీకాన్ని చైతన్య పరుస్తూ ఆయన అనేక వ్యాసాలు ప్రచురించాడు. పాల్ తన రచనలలో భారత దేశ భవిష్యత్తుకు ఎటువంటి ప్రమాదాలు పొంచి ఉన్నాయో వివరిస్తూ ఒక ప్రత్యేక వ్యాసాన్ని రాశాడు.

## మూలాలు

## బయటి లంకెలు

* ఒక జీవితచరిత్ర, బంగ్లాపీడియా
# చిత్తరంజన్ దాస్

| చిత్తరంజన్ దాస్ |
| --- |
| చిత్తరంజన్ దాస్ |
| జననం | (1870-11-05)1870 నవంబరు 5 |
| మరణం | 1925 జూన్ 16(1925-06-16) (వయసు: 55) |
| జాతీయత | భారతీయుడు |
| వృత్తి | న్యాయవాది |
| పేరుపడ్డది | భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమంలో ముఖ్య భూమిక |
| Title | దేశబంధు |
| రాజకీయ పార్టీ | భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ |
| భాగస్వామి | బసంతీ దేవి |
| తల్లిదండ్రులు | భువన్ మోహన్ దాస్ దుర్గా మోహన్ దాస్ |

**దేశబంధు**గా ప్రసిద్ధి చెందిన **చిత్తరంజన్ దాస్** (బెంగాలీ:চিত্তরঞ্জন দাস) (నవంబరు 5, 1870 - జూన్ 16, 1925) బెంగాల్ కు చెందిన న్యాయవాది, స్వాతంత్ర్యోద్యమ నేత.

ఇంగ్లాండులో విద్యాభ్యాసము పూర్తి చేసుకొని, 1909లో అంతకు ముందు సంవత్సరములో జరిగిన అలీపూరు బాంబు కేసులో, అభియోగము మోపబడిన అరబిందో ఘోష్ను విజయవంతముగా గెలిపించడముతో తన న్యాయవాద వృత్తికి శ్రీకారము చుట్టాడు. ఈయన 1919 నుండి 1922 వరకు కొనసాగిన సహాయనిరాకరణోద్యములో బెంగాల్ ప్రాంతములో ప్రముఖపాత్ర వహించి బ్రిటీష్ దుస్తులను బహిష్కరించడానికి నాంది పలికి విదేశీ వస్త్రాలను తగుల బెట్టి స్వదేశ ఖాదీని కట్టి అందరికి ఆదర్శప్రాయుడయ్యాడు. తన మితవాదేతర అభిప్రాయాలు వ్యక్తపరచడానికి మోతీలాల్ నెహ్రూతో కలసి స్వరాజ్ పార్టీ స్థాపించాడు.

బ్రిటిష్ రాజ్కు వ్యతిరేకంగా పోరాడేందుకు ఆయన "ఫార్వర్డ్" అనే పత్రికను స్థాపించి తర్వాత దాని పేరును "లిబర్టీ"గా మార్చారు. కలకత్తా కార్పోరేషన్ ఏర్పడ్డాకా దానికి ఆయన మొదటి మేయర్‌గా పనిచేసారు. ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్, గయ సెషన్స్ కు అధ్యక్షత వహించారు. ఆయన రాజకీయ జీవితం యావత్తు అనారోగ్యంతో బాధ పడినప్పటికీ, మొక్కవోని దీక్ష, పట్టుదలతో బ్రిటిష్ వారిపై పోరాడారు.

ఆయన అహింసా విధానాన్ని నమ్ముతారు. స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించడానికి రాజ్యంగ బద్ధమైన విధానాలను అనుసరించాలని భావించేవారు. సమాజ సామరస్యానికి పాటు పడిన, జాతీయ విద్యాప్రగతి వాది. ఆయన వారసత్వాన్ని ఆయన శిష్యులు అనుసరించారు. వారిలో సుభాష్ చంద్ర బోస్ పేరెన్నికగన్నారు.

ఆయన ప్రస్తుత బంగ్లాదేశ్లో ఉన్న ఢాకాలో బిక్రంపూర్ కి చెందిన తెలిర్బాగ్‌లోని దాస్ కుటుంబానికి చెందిన వారు. ఆయన భువన్ మోహన్ దాస్ కుమారుడు, సంఘ సంస్కర్త అయిన దుర్గ మోహన్ దాస్‌కు మేనల్లుడు. ఈయన బంధు వర్గంలో ప్రసిద్ధులైన ఇతరులు ఎస్.ఆర్.దాస్, సరళా రాయ్, లేడీ ఆబాల బోస్. ప్రముఖ స్వాతంత్ర్య సమర యోధురాలు బసంతీ దేవి ఆయన భార్య.

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు
# చేత్‌రామ్ జాతవ్

| చేత్‌రామ్ జాతవ్ |
| --- |
| పౌరసత్వం | భారతీయుడు |
| వృత్తి | పాటియాలా మహారాజా సైన్యంలో సైనికుడు |
| పేరుపడ్డది | భారత స్వాతంత్ర్య సమరం |

**చేత్‌రామ్ జాతవ్** 1857 భారత స్వాతంత్ర్య యుద్ధంలో పాల్గొన్న స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు. అతను 1857 మే 26 న వాయవ్య ప్రావిన్సుల (ఇప్పుడు ఉత్తర ప్రదేశ్ ) లోని ఎటా జిల్లా, సోరో ప్రాంతంలో తిరుగుబాటులో చేరాడు. కంపెనీ వారు అతడిని చెట్టుకు కట్టేసి కాల్చి చంపారు.

## జీవితం

ప్రజల్లో ఉన్న మౌఖిక కథల ప్రకారం, ఒకరోజు వీపుపై సింహాన్ని మోసుకుపోతున్న వ్యక్తిని పాటియాలా మహారాజా చూశాడు. ఆ వ్యక్తి ఆ సింహాన్ని ఆయుధం లేకుండా చంపినట్లుగా రాజుకు తెలిసింది. రాజు అతన్ని తన సైన్యంలో చేరమని అడిగిన మీదట అతను సైన్యంలో చేరాడు. ఆ వ్యక్తి పేరే చేత్‌రామ్ జాతవ్. ఈస్టిండియా కంపెనీ వారు ప్రజలను వేధించడం చూసి, చేత్‌రామ్ వారితో పోరాడాడు. కంపెనీ వారు అతడిని అరెస్టు చేసి చెట్టుకు కట్టేశారు.  జాతవ్ మరణ పరిస్థితులను అలహాబాద్‌లోని జిబి పంత్ ఇనిస్టిట్యూట్ ఆఫ్ సోషల్ సైన్సెస్ కు చెందిన సబాల్టర్న్ చరిత్రకారుడు బద్రి నారాయణ్ తివారీ వెలికితీసాడు. కానీ చరిత్ర అతన్ని మరచి పోయినట్లు కనిపిస్తోంది. ఇతర వనరులు కూడా తివారీ పరిశోధననే పునరుద్ఘాటించాయి. 1990 లో డిసి దినకర్ రాసిన రచన *స్వతంత్రతా సంగ్రామ్ మే అచ్చుతోన్ కా యోగ్దాన్* నుండి ఈ పరిశోధకులు సమాచారం తీసుకున్నారు.

## ప్రజాబాహుళ్య సంస్కృతిలో

1857 తిరుగుబాటులో పోరాడి మరణించిన జాతవ్‌ను మరికొందరినీ బహుజన్ సమాజ్ పార్టీ, దళిత వీరత్వానికి చిహ్నాలుగా స్వీకరించింది. తివారీ ప్రకారం, దళిత మేధావులు, స్థానిక నాయకులు, చరిత్రలు, పురాణాలు, ఇతిహాసాలను ఉపయోగించి అట్టడుగు దళితులను సమీకరించడానికి ప్రయత్నిస్తున్న బిఎస్‌పికి 1857 లో తిరుగుబాటులో పాల్గొన్న ఉత్తర ప్రదేశ్ ప్రాంతాల మౌఖిక చరిత్రలో అనేక వనరులు కనిపించాయి. ఈ హీరోల కథలను తిరిగి తిరిగి చెప్పడం, స్మారక చిహ్నాలను నిర్మించడం, ప్రజల మనస్సులో వారి జ్ఞాపకాలను ప్రతిష్ఠించడానికి వారి కథలపై ఆధారపడి పదేపదే వేడుకలు నిర్వహించడం వగైరాలు ఆ పార్టీ రాజకీయ వ్యూహం. జాతి నిర్మాణంలో దళితులు గణనీయమైన పాత్ర పోషించారనే విధంగా ఈ కథలను వివరించేవారు.

## మూలాలు
# ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్

| ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్
 |
| --- |
| c. 1890 – 1988
 |
|  Leader of the non-violent independence movement in British India's Northwest Frontier, known as the **Frontier Gandhi**.
 |
| ఇతర పేర్లు:
 | బాద్ షాహ్ ఖాన్ |
| జన్మస్థలం:
 | ఉస్మాన్ జయీ, చర్సద్దా, బ్రిటిషు ఇండియా
 |
| నిర్యాణ స్థలం:
 | పెషావర్, పాకిస్తాన్
 |
| ఉద్యమం:
 | భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం
 |
| ప్రధాన సంస్థలు:
 | ఖుదాయి ఖిద్మత్‌గార్, జాతీయ అవామీ పార్టీ
 |

**ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్** (పష్తో/ఉర్దూ: خان عبد الغفار خان) (జననం : *హష్త్ నగర్* (ఉస్మాన్ జయీ, పెషావర్), వాయవ్య సరిహద్దు రాష్ట్రం, బ్రిటిషు ఇండియా, జననం 6 ఫిబ్రవరి, 1890 – మరణం పెషావర్, NWFP, పాకిస్తాన్, 20 జనవరి 1988.

**బాద్షా ఖాన్** గా **సరిహద్దు గాంధీ** గా పేరుగాంచాడు. స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, గాంధేయవాది. భారతరత్న పురస్కారమును పొందిన తొలి భారతేతరుడు. "ఎర్రచొక్కాల ఉద్యమం" ప్రారంభించిన ప్రముఖుడు. ఇతని అనుచరులను "ఖుదాయీ ఖిద్మత్‌గార్" (భగవత్సేవకులు) అని పిలిచేవారు. ఇతను పష్తో లేదా పక్తూనిస్తాన్ కు చెందిన రాజకీయ, ధార్మిక నాయకుడు.

ఖుదాయీ ఖిద్మత్‌గార్ (భగవత్సేవకులు)
మహాత్మాగాంధీతో బాద్షా ఖాన్.‎
కేబినెట్ మిషన్ తరువాత, గఫార్ ఖాన్, నెహ్రూ నడచి వచ్చే దృశ్యం.
భారత విభజనకు తీవ్రంగా వ్యతిరేకించినవాడు. భారత రాజకీయనాయకులతో కలసి స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో పాల్గొన్నాడు. భారతదేశ రాజకీయనాయకులతో మరీ ముఖ్యంగా గాంధీ నెహ్రూ, కాంగ్రెస్ పార్టీతో కలసి పోరాటం సలిపాడు. సరిహద్దు ప్రాంతపు ముస్లింలీడర్లు, ఇతను ముస్లింల ద్రోహి అని 1946 లో హత్యా ప్రయత్నం చేసారు. దేశ విభజనను ఆపడానికి కాంగ్రెస్ పార్టీ ఆఖరి ప్రయత్నాలు చేయలేదు. ఇటు సరిహద్దు ప్రాంతవాసులకు ద్వేషి అయ్యాడు, అటు దేశ విభజన ఆగలేదు. అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్ పరిస్థితి అగమ్యగోచరమయ్యింది. బాద్షా ఖాన్, అనుయాయులు, భారత పాకిస్తాన్ లు మమ్మల్ని తీవ్రంగా ద్రోహం చేశాయని భావించారు. కాంగ్రెస్ పార్టీని, భారత రాజకీయ నాయకులను ఉద్దేశించి బాద్షాహ్ ఖాన్ అన్న ఆఖరి మాటలు, "మీరు మమ్మల్ని తోడేళ్ళ ముందు విసిరేసారు" .

## మూలాలు

## Footnotes

## బయటి లింకులు

* సెక్యూరిటి రీసెర్చ్ రివ్యూలో ఖాన్ అబ్దుల్‌గఫార్‌ఖాన్ పై వ్యాసము