# ధర్మరక్షిత

**ధర్మరక్షిత** (సంస్కృతం: 'ధర్మం చేత రక్షించబడినవాడు'; పాళీ: **ధమ్మరక్ఖిత**), బౌద్ధమతాన్ని ప్రచారం చేయడానికి మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుడు పంపిన మిషనరీలలో ఒకరు. *మహావంశం*లో ఇతను గ్రీకు జాతీయుడిగా (పాళీ: యవన, "అయోనియన్") వర్ణించబడ్డాడు, ఇతని కార్యకలాపాలు ప్రారంభ శతాబ్దాలలో బౌద్ధమతాన్ని అనుసరించిన కొంతమంది హెలెనిస్టిక్ గ్రీకులను సూచిస్తాయి.

సా.శ.పూ. 323 ప్రాంతంలో అలెగ్జాండర్ ద గ్రేట్ విజయాల కాలం నుండి పొరుగున ఉన్న బాక్ట్రియా, వాయవ్య భారతదేశంలో గ్రీకు సంఘాలు ఉన్నాయి, సా.శ.పూ. 1వ శతాబ్దం చివరి వరకు గ్రీకో-బాక్ట్రియన్ రాజ్యం, ఇండో-గ్రీక్ రాజ్యంగా అభివృద్ధి చెందాయి. ప్రాచీన కాలంలో శాస్త్రీయ ప్రపంచం అంతటా గ్రీకులను సాధారణంగా "యోన", "యోనక" లేదా "యవనులు" (అయోనియన్లు) అని వర్ణించేవారు. వారు బౌద్ధమతాన్ని తీవ్రంగా స్వీకరించారు, ప్రముఖ మిషనరీలుగా బౌద్ధమతాన్ని వ్యాప్తి చేయడంలో వారు క్రియాశీల పాత్ర పోషించారని ధర్మరక్షితుడి ఉదాహరణ సూచిస్తుంది.

## గ్రీకు బౌద్ధ మిషనరీ

బౌద్ధ విశ్వాసాన్ని వ్యాప్తి చేయడానికి చక్రవర్తి అశోకుడు చేసిన కృషి అతని పాలనలో రాతి స్తంభాలు, గుహ గోడలపై చెక్కబడిన అశోకుడి శాసనాలలో వివరించబడింది:

"ఇక్కడ రాజు రాజ్యంలో గ్రీకులు, కాంభోజులు, నాభకులు, నాభపంకితులు, భోజులు, పితినికులు, ఆంధ్రులు, పలిదుల మధ్య, ప్రతిచోటా ప్రజలు ధర్మంలో దేవతలకు ప్రియమైనవారి సూచనలను అనుసరిస్తున్నారు." రాతి శాసనం Nb13 (ఎస్. ధమ్మిక)
అశోకుడు తన సరిహద్దులు దాటి మధ్యధరా సముద్ర గ్రీకు రాజుల వరకు రాయబారులను పంపినట్లు కూడా పేర్కొన్నాడు:

"ఇప్పుడు ధర్మం ద్వారా విజయమే అత్యుత్తమ విజయంగా దేవతలకు ప్రియమైనవాడు భావిస్తున్నాడు. ఇక్కడ, సరిహద్దులలో, ఆరు వందల యోజనాల దూరంలో గ్రీకు రాజు ఆంటియోకోస్ పాలిస్తున్న చోట, దానికి ఆవల టోలెమీ, ఆంటిగోనోస్, మాగాస్, అలెగ్జాండర్ అనే నలుగురు రాజులు పాలిస్తున్న చోట, అలాగే దక్షిణాన చోళులు, పాండ్యుల మధ్య, తామ్రపర్ణి వరకు (ధర్మం ద్వారా విజయం) సాధించబడింది." రాతి శాసనం Nb13 (ఎస్. ధమ్మిక)
ఆ తర్వాత ధర్మరక్షితుడు ముఖ్యమైన బౌద్ధ పాళీ చారిత్రక గ్రంథాలైన *దీపవంశం*, *మహావంశం*లో గ్రీకు బౌద్ధ మిషనరీగా భారత ఉపఖండం వాయవ్య భాగానికి మత ప్రచారం బాధ్యత వహించినట్లు వర్ణించబడ్డాడు.

"విజేత మతాన్ని ప్రకాశింపజేసిన థేర మొగ్గలిపుత్త, (మూడవ) మండలిని ముగించినప్పుడు (...) అతను థేరాలను ఇక్కడికి, అక్కడికి పంపాడు:
* థేర మజ్ఝంటికను కాశ్మీర్, గాంధారకు పంపాడు,
* థేర మహాదేవుడిని మహిసమండలానికి పంపాడు.
* వనవాసకు రక్ఖిత అనే థేరను పంపాడు,
* **అపరాంతకకు ధమ్మరక్ఖిత అనే యవనుడిని (పంపాడు)**;
* మహారత్థకు మహాధమ్మరక్ఖిత అనే థేరను (పంపాడు),
* థేర మహారక్ఖితను యవన దేశానికి పంపాడు.
* థేర మజ్ఝిమను హిమాలయ దేశానికి పంపాడు,
* సువణ్ణభూమికి సోణ, ఉత్తర అనే ఇద్దరు థేరలను పంపాడు.
* గొప్ప థేర మహింద, అతని శిష్యులైన ఉత్తియ, ఉత్త్రియ, సంబల, భద్దసాల అనే ఈ ఐదుగురు థేరలను ఈ బాధ్యతతో పంపాడు: 'లంక అందమైన ద్వీపంలో మీరు విజేత అందమైన మతాన్ని స్థాపించాలి.'" (మహావంశం, XII)

అపరాంతక దేశం భారత ఉపఖండం వాయవ్య భాగంగా గుర్తించబడింది, ఇందులో ఉత్తర గుజరాత్, కతియావార్, కచ్, సింధ్ ఉన్నాయి, ఇక్కడ బహుశా గ్రీకు సంఘాలు కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి.

ధర్మరక్షితుడు అగ్గిక్కంధోపమ సూత్రాన్ని బోధించాడని, తద్వారా అపరాంతకలో 37,000 మంది మతం మారారని, వేలాది మంది పురుషులు, మహిళలు క్రమంలో ("పబ్బజ్జ") ప్రవేశించారని చెబుతారు:

"యవనుడైన థేర ధమ్మరక్ఖిత అపరాంతకకు వెళ్లి ప్రజల మధ్య అగ్గిక్కంధోపమ సూత్రాన్ని బోధించి సత్యం, అసత్యాన్ని సంపూర్ణంగా అర్థం చేసుకుని, అక్కడ గుమిగూడిన ముప్పై ఏడు వేల జీవులకు సత్యమనే అమృతాన్ని తాగించాడు. ఉదాత్త కుటుంబాల నుండి వెయ్యి మంది పురుషులు, మరింత మంది మహిళలు ముందుకు వచ్చి పబ్బజ్జను స్వీకరించారు" (మహావంశం XII, దీపవంశం. VIII.7)
## ధర్మరక్షిత, పునబ్బసుకుటుంబికపుత్త తిస్స థేర

మరొక పాళీ సూచనలో, శ్రీలంకకు చెందిన పునబ్బసుకుటుంబికపుత్త తిస్స థేర అనే బౌద్ధ సన్యాసి "యోనక ధమ్మరక్ఖిత"తో అధ్యయనం చేయడానికి భారతదేశానికి వెళ్లాడని, ఆపై అతను "పతిసంభిద" (విశ్లేషణాత్మక జ్ఞానం) పొందాడని చెబుతారు. (VibhA.389, సమ్మోహ-వినోదాని, విభంగ వ్యాఖ్యానం).

ధర్మరక్షితుడు నివసించే ప్రదేశం కూడా శ్రీలంక నుండి సుమారు 100 లీగ్‌ల (సుమారు 700 మైళ్లు) దూరంలో ఉన్నట్లు చెబుతారు, దీనిని బట్టి ఇది ఉత్తర భారతదేశంలో ఎక్కడో ఉందని తెలుస్తోంది. (See: [1])

## ధర్మరక్షిత, మిలింద పన్హ

సా.శ.పూ. 160 ప్రాంతంలో నేటి పంజాబ్‌లోని సగాల రాజ్యంలో ఉన్న ప్రసిద్ధ ఇండో-గ్రీక్ రాజు మొదటి మినాండర్, నాగసేనుడు అనే బౌద్ధ సన్యాసి మధ్య జరిగిన మతపరమైన సంభాషణలను వివరించే మరో ప్రసిద్ధ పాళీ బౌద్ధ గ్రంథం *మిలింద పన్హ*. ఇది నేడు థేరవాద బౌద్ధమత సూచన గ్రంథాలలో ఒకటి.

మిలింద పన్హ (I 32-35) ప్రకారం, సన్యాసి నాగసేనుడు మినాండర్‌తో అతని ఎన్‌కౌంటర్‌కు ముందు, ఒకప్పుడు ధర్మరక్షితుడి విద్యార్థి, పాటలీపుత్రంలో అతని మార్గదర్శకత్వంలో బౌద్ధమతాన్ని నేర్చుకుని అర్హతుడిగా జ్ఞానోదయం పొందాడు.

> అస్సగుత్త అతనితో ఇలా అన్నాడు: "నాగసేన, నువ్వు ఇప్పుడు పాటలీపుత్రానికి వెళ్లు. అక్కడ, అశోక పార్కులో, పూజ్యుడైన ధమ్మరక్ఖిత నివసిస్తున్నాడు. అతని ఆధ్వర్యంలో నీవు బుద్ధుని మాటలను నేర్చుకోవాలి." (మిలింద పన్హ, I, 32)
>
>
> నాగసేనుడు అశోక పార్కుకు ధమ్మరక్ఖిత వద్దకు వెళ్లాడు. అతనికి నమస్కరించి, తను ఏ పని మీద వచ్చాడో చెప్పిన తరువాత, అతను పూజ్యుడైన ధమ్మరక్ఖిత నోటి నుండి బుద్ధుని మాటల మూడు బుట్టలను మూడు నెలల్లో అక్షరాలా నేర్చుకున్నాడు, అక్షరానికి (అంటే పదాలను కంఠస్థం చేయడం) సంబంధించినంతవరకు ఒకే పఠనం తర్వాత. ఇంకో మూడు నెలల్లో అతను స్ఫూర్తిని (అంటే పదాల భావం లోతైన అర్థాన్ని) ప్రావీణ్యం పొందాడు.
>
>
> కానీ ఆ సమయం ముగిసిన తరువాత పూజ్యుడైన ధమ్మరక్ఖిత అతనిని ఉద్దేశించి ఇలా అన్నాడు: "నాగసేన, పశువుల కాపరి ఆవులను మేపుతాడు, కానీ ఇతరులు వాటి ఉత్పత్తులను ఆస్వాదిస్తారు, అలాగే నీవు కూడా బుద్ధుని మాటల మూడు బుట్టలను నీ తలలో మోస్తున్నావు, ఇంకా నీవు సమనత్వం ఫలంలో పాలుపంచుకోలేదు."
>
>
> "అలా ఉన్నప్పటికీ, పవిత్రమైనవాడా, ఇంకేమీ చెప్పవద్దు" అని బదులిచ్చాడు. ఆ రోజే రాత్రి సమయంలో అతను అర్హతత్వాన్ని, దానితో పాటు అర్హతులందరికీ ఉండే ఆ జ్ఞానం నాలుగు రెట్లు శక్తిని పొందాడు (అంటే: భావం సాక్షాత్కారం, పదంలో ఉన్న లోతైన మతపరమైన బోధన ప్రశంస, సహజమైన తీర్పు శక్తి, సరైన, సిద్ధంగా ఉన్న వివరణ శక్తి). (మిలింద పన్హ, I, 35)
>
>
>
>

ఈ సంఘటన అశోకుడి మిషనరీ ప్రయత్నాల తర్వాత దాదాపు వంద సంవత్సరాలకు జరిగింది, ధర్మరక్షితుడు అశోకుడి క్రింద యువకుడని, అశోక రాజధాని పాటలీపుత్రంలో స్థిరపడిన గౌరవనీయమైన పెద్దయ్యాడని, నాగసేనుడు స్వయంగా పూజ్యమైన వయస్సులో మినాండర్‌ను కలవడానికి ముందు, యువ నాగసేనుడికి త్రిపిటకంలో, జ్ఞానోదయం వైపు శిక్షణ ఇచ్చాడని ఇది సూచిస్తుంది.

అందువల్ల మిలింద పన్హ ఒక గొప్ప గ్రీకు రాజు మొదటి మినాండర్, గొప్ప గ్రీకు బౌద్ధ పెద్ద ధర్మరక్షితుని ద్వారా బౌద్ధమతంలో శిక్షణ పొందిన సన్యాసితో సంభాషణను వివరిస్తున్నట్లు అనిపిస్తుంది, బౌద్ధమతం మొదటి నిర్మాణ శతాబ్దాలలో గ్రీకుల ప్రాముఖ్యతను సూచించడానికి మొగ్గు చూపుతుంది.

## ఇవి కూడా చూడండి

* ధర్మగుప్తక
* గ్రీకో-బౌద్ధమతం

## మూలాలు

* "The Edicts of King Asoka: An English Rendering" by Ven. S. Dhammika (The Wheel Publication No. 386/387) ISBN 955-24-0104-6
* "The shape of ancient thought. Comparative studies in Greek and Indian Philosophies" by Thomas McEvilley (Allworth Press, New York, 2002) ISBN 1-58115-203-5

## బయటి లింకులు

* అశోకుడి శాసనాల పూర్తి వచనం
* మహావంశం పూర్తి వచనం
* మిలింద పన్హ పూర్తి వచనం