# రాజస్థాన్ చరిత్ర

మొఘలులకు , మహారాణా ప్రతాప్‌కు మధ్య జరిగిన హల్దీఘాటి యుద్ధంలోని ఒక దృశ్యం
పశ్చిమ భారత రాష్ట్రమైన రాజస్థాన్ మానవ నివాస చరిత్ర సుమారు 100,000 సంవత్సరాల క్రితం నాటిది. క్రీ పూ 5000 నుండి 2000 వరకు రాజస్థాన్‌లోని అనేక ప్రాంతాలు సింధు లోయ నాగరికత ప్రదేశంగా ఉండేవి. రాజస్థాన్‌లోని ప్రధాన సింధు ప్రదేశం కాళిబంగన్, ఇక్కడ లోథల్లో కనిపించే వాటిని పోలిన అగ్ని వేదికలు.

క్రీ పూ 2000లో సరస్వతి నది రాష్ట్రంలోని ఆరావళి శ్రేణి గుండా ప్రవహించింది. వేద కాలం ప్రస్తుత రాజస్థాన్ ప్రాంతాన్ని బ్రహ్మావర్త అని పిలుస్తారు (దేవతలు సృష్టించిన భూమి, దివ్య నదులు సరస్వతి, దృశ్యద్వతి మధ్య ఉంది. మత్స్య రాజ్యం (సుమారు క్రీ.పూ. 1500–350) వేద రాజ్యంలో అత్యంత ముఖ్యమైన వాటిలో ఒకటి. రాజ్యానికి ప్రధాన పాలకుడు విరాట రాజు, అతను పాండవుల పక్షాన కురు యుద్ధం పాల్గొన్నాడు. వేద కాలం తరువాత, రాజస్థాన్‌ను మత్స్య, సురసేన, కురు , అర్జునాయన , శివి మొదలైన అనేక మహాజనపదాలు పాలించాయి.

ఉదయ్‌పూర్‌లోని సిటీ ప్యాలెస్‌లో ఉన్న రాజస్థాన్ తొలి పాలకుడు మహారాణా ప్రతాప్ విగ్రహంజంతర్ మంతర్ , సవాయ్ జై సింగ్ నిర్మించిన ఖగోళ స్మారక కట్టడాలు
ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలం అజ్మీర్ చౌహన్లు, గౌర్ రాజవంశం, మేవార్ సిసోడియాలు, గుర్జారా-ప్రతిహార, మార్వార్ రాథోడ్లు, అలాగే గోహిల్, షేఖావతికి చెందిన షేఖావత్‌ల వంటి అనేక రాజపుత్ర రాజ్యాలు ఉద్భవించాయి. గుర్జారా-ప్రతిహార సామ్రాజ్యం 8వ శతాబ్దం నుండి 11వ శతాబ్దం వరకు ముస్లిం విజయాలకు అడ్డంకిగా వ్యవహరించింది, ప్రతిహార సైన్యం శక్తి, దాదాపు 300 సంవత్సరాల పాటు అరబ్బులు సాధించిన ఏకైక విజయమైన సింధు సరిహద్దులను దాటి వారి పురోగతిని సమర్థవంతంగా నిరోధించింది.

పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ నాయకత్వంలోని గౌరతీ-గోడ్వాడ్ గౌర్ రాజవంశం ఘురిద్ సైన్యాన్ని ఓడించింది. చిత్తూరుకు చెందిన గోహిల్లులు, సిసోడియా లు, అనేక ప్రతికూల పరిస్థితులలో మొఘలులను ప్రతిఘటించడం కొనసాగించారు, చివరికి మహారాణా హమ్మీర్, మహారాణా కుంభ, మహారాణా సంగ, మహారాణా ప్రతాప్, మహారాణా రాజ్ సింగ్ నాయకత్వం వహించారు.

తన సుదీర్ఘ సైనిక జీవితంలో, మహారాణా సంగ అనేక పొరుగు ముస్లిం రాజ్యాలపై, ముఖ్యంగా ఢిల్లీలోని లోది రాజవంశంపై వరుస విజయాలు సాధించాడు. అతను 1192లో రెండవ తరైన్ యుద్ధం తరువాత మొదటిసారిగా అనేక రాజపుత్ర వంశాలను ఏకం చేసి తైమూరి పాలకుడు బాబర్ వ్యతిరేకంగా కవాతు చేశాడు. 16వ శతాబ్దంలో మహారాణా ప్రతాప్, ఇద్దరూ మొఘల్ దండయాత్రలకు వ్యతిరేకంగా రాజపుత్రుల శౌర్యానికి చిహ్నంగా మారారు.

రాజస్థాన్‌లోని ఇతర ప్రసిద్ధ పాలకులలో మార్వార్ మాల్డియో రాథోడ్, బికనీర్ రాయ్ సింగ్, జైపూర్ అంబర్ కచ్వాహా పాలకులు, మొదటి మాన్ సింగ్, సవాయి జై సింగ్ ఉన్నారు. ఆధునిక కాలం ప్రారంభంలో ఉద్భవించిన కొన్ని ఇతర రాజ్యాలలో జంగల్దేశ్ జోహి, భరత్‌పూర్ రాష్ట్రానికి చెందిన సిన్ సిన్వార్లు, ధోల్‌పూర్‌ రాణాలు ఉన్నాయి. రాజస్థాన్‌లోని భరత్‌పూర్‌కు సూరజ్ మాల్ గొప్ప పాలకుడు. బికనీర్ రాష్ట్రానికి చెందిన మహారాజా గంగా సింగ్ ఆధునిక కాలానికి చెందిన ప్రముఖ పాలకుడు. 1927లో గంగా కాలువ ప్రాజెక్టును పూర్తి చేయడం ఆయన సాధించిన గొప్ప విజయం.

రాజస్థాన్ అనేక ముఖ్యమైన నిర్మాణ పనులలో జంతర్ మంతర్, దిల్వారా దేవాలయాలు, లేక్ ప్యాలెస్ రిసార్ట్, జైపూర్ సిటీ ప్యాలెస్, ఉదయ్‌పూర్ సిటీ ప్యాలెస్, చిత్తోర్‌గఢ్ కోట, జైసల్మేర్ హవేలిస్, గ్రేట్ వాల్ ఆఫ్ ఇండియా అని కూడా పిలువబడే కుంభల్‌గఢ్ ఉన్నాయి.

బ్రిటిష్ వారు రాజస్థాన్ పాలకులతో అనేక ఒప్పందాలు చేసుకున్నారు, స్థానిక పాలకుల నుండి మిత్రరాజ్యాలను కూడా ఏర్పరచుకున్నారు, వారు తమ సంస్థానాలను పరిపాలించడానికి అనుమతించబడ్డారు. ఈ కాలం కరువులు, ఆర్థిక దోపిడీలతో నిండి ఉంది. రాజపుతానా ఏజెన్సీ అనేది బ్రిటిష్ ఇండియన్ సామ్రాజ్యం రాజకీయ కార్యాలయం, ఇది రాజపుతానాలోని స్థానిక రాష్ట్రాల సేకరణతో వ్యవహరిస్తుంది.

1947లో భారత స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత , రాజపుతానాలోని వివిధ రాచరిక రాష్ట్రాలు ఏడు దశలలో విలీనం చేయబడి, 1956 నవంబర్ 1న ప్రస్తుత రాజస్థాన్ రాష్ట్రం ఏర్పడింది.

## రాజస్థాన్ చరిత్ర కాలక్రమం

రాజస్థాన్ స్థానం
చరిత్రపూర్వ కాలం (స్టోన్ ఏజ్)

* ప్రారంభ రాతి యుగం (క్రీ. పూ. 10,00,000-1,00,000)
* మధ్య రాతి యుగం (క్రీ. పూ. 1,00,000-40,000)
* తరువాత రాతి యుగం (క్రీ. పూ. 40,000-8000)
* నియోలిథిక్ యుగం (క్రీ. పూ. 8000-5000)

ప్రోటో-చారిత్రక కాలం (క్రీ. పూ. 5000-1500)

* చాల్కోలిథిక్ యుగం (క్రీ. పూ. 5000-3000)
* కాంస్య యుగం (క్రీ. పూ. 3000-1500 )

ఇనుప యుగం. ప్రాచీన కాలం (క్రీ. పూ. 1500-300)

* వేద కాలం (క్రీ. పూ. 1500-600)
* మహాజనపదాలు & గిరిజన రాజ్యాలు (క్రీ. పూ. 600-క్రీ. పూ 300) ఈ కాలంలో రాజస్థాన్ను సివి, సల్వా, మాలవ, ఇతరులతో సహా రాజ్యాలు పాలించాయి. ఈ రాజ్యాలు మౌర్య సామ్రాజ్యం క్రింద కూడా పరిపాలించాయి.
	+ ఈ కాలంలో రాజస్థాన్ను సివి, సల్వా, మాలవ, ఇతర రాజ్యాలు పాలించాయి. ఈ రాజ్యాలు మౌర్య సామ్రాజ్యం క్రింద కూడా పరిపాలించాయి.

సాంప్రదాయ కాలం (క్రీ. పూ. 300-క్రీ. శ. 550)

* అనేక గిరిజన రాజ్యాలు కుషాను సామ్రాజ్యం, గుప్త సామ్రాజ్యం క్రింద స్వతంత్రంగా పాలించబడ్డాయి.

ప్రారంభ మధ్యయుగ కాలం (క్రీ. శ. 550-1000)

* అనేక రాజపుత్ర రాజవంశాలు, రాజ్యాల పెరుగుదల కారణంగా ఈ కాలాన్ని "రాజపుత్ర కాలం" అని కూడా పిలుస్తారు.

చివరి మధ్యయుగ కాలం (క్రీ. శ. 1000-1568)

* ఈ కాలం రాజపుత్ర రాజ్యాల ముస్లిం విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా పోరాటాలు, ప్రతిఘటనలతో గుర్తించబడింది.

ఆధునిక కాలం (క్రీ. శ. 1568-1947)

* మొఘల్ దండయాత్రలు, వాటిపై ప్రతిఘటన. (c. 1568-1720]
* మరాఠా ప్రభావాలు (c. 1720-1817
* బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం క్రింద పరిపాలించిన రాజ్పుతానా సంస్థానాలు (సుమారు 1817-1947)

స్వాతంత్య్రానంతర కాలం (సి. 1947 నుండి)

* రాజస్థాన్ ఏకీకరణ (1948-1956)

## ప్రోటో-చారిత్రక కాలం (క్రీ. శ. 5000-1500)

కాళిబంగన్ హరప్పన్ ముద్రలు
### సింధు లోయ నాగరికత

సింధు-సరస్వతి నాగరికత లేదా సింధు లోయ నాగరికత, భారతదేశంలోని వాయవ్య ప్రాంతాలలో కాంస్య యుగం నాగరికత, ఇది క్రీ పూ 3300 నుండి క్రీ పూ 1300 వరకు, దాని పరిణతి చెందిన రూపంలో క్రీ పూ 2600 నుండి క్రీపూ 1900 వరకు కొనసాగింది.

* బరోర్ (శ్రీ గంగానగర్), కరణ్‌పురా (హనుమాన్‌గఢ్) రాజస్థాన్‌లోని ప్రధాన సింధు-లోయ నాగరికత ప్రదేశాలు.

సింధు లోయ నాగరికత దాని పరిపక్వత దశలో చూపుతున్న మ్యాప్
సిటాడెల్ అని పిలువబడే ఈ దిబ్బ కాలిబంగన్ శిధిలాలలో భాగంగా ఉంది
### కలిబంగాన్ నాగరికత

కాళిబంగాన్ హనుమాన్‌గఢ్ జిల్లాలోని పీలిబంగాన్ ఉన్న ఒక పట్టణం. ఇది దృశ్యద్వతి,యు సరస్వతి నదుల సంగమం వద్ద భూమి త్రిభుజంలో స్థాపించబడినట్లు కూడా గుర్తించబడింది. సింధు లోయ నాగరికత చరిత్రపూర్వ, మౌర్య పూర్వ స్వభావాన్ని ఈ ప్రదేశంలో లుయిగి టెసిటోరి మొదటిసారిగా గుర్తించారు. కాలిబంగన్ తవ్వకాల నివేదికను తవ్వకాలు పూర్తయిన 34 సంవత్సరాల తరువాత 2003లో ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియా పూర్తిగా ప్రచురించింది.

సింధు లోయ నాగరికతలో కాలిబంగన్ ప్రధాన ప్రాంతీయ రాజధాని అని నివేదిక తేల్చింది. కాలిబంగన్ దాని ప్రత్యేకమైన "అగ్ని బలిపీఠాలు" ప్రపంచంలోని మొట్టమొదటి ధృవీకరించబడిన "దున్నబడిన క్షేత్రం" ద్వారా వేరు చేయబడింది. క్రీపూ 2900 లో కాలిబంగన్ ప్రాంతం ప్రణాళికాబద్ధమైన నగరంగా అభివృద్ధి చెందింది.

కాలిబంగన్ పూర్వ-చారిత్రక ప్రదేశాన్ని ఇటాలియన్ ఇండాలజిస్ట్ లుయిగి పియో టెసిటోరి కనుగొన్నారు. ఆయన ప్రాచీన భారతీయ గ్రంథాలపై కొంత పరిశోధన చేస్తూ, ఆ ప్రాంతంలోని శిధిలాల స్వభావాన్ని చూసి ఆశ్చర్యపోయాడు. అతను ఆర్కియాలజికల్ సర్వే ఆఫ్ ఇండియాకు చెందిన జాన్ మార్షల్ సహాయం కోరాడు.

ఈ తవ్వకం ఊహించని విధంగా రెండు సంస్కృతుల క్రమాన్ని వెలుగులోకి తెచ్చింది, వీటిలో ఎగువ భాగం (కాలిబంగన్ I) హరప్పన్ కు చెందినది, ఇది ఒక మహానగరం లక్షణ గ్రిడ్ లేఅవుట్ను చూపుతుంది, దిగువ భాగం (కాల్బంగన్ II) ను గతంలో హరప్పన్ పూర్వపుది అని పిలిచేవారు, కానీ ఇప్పుడు దీనిని "ప్రారంభ హరప్పన్ లేదా పూర్వపు హరప్పన్" అని పిలుస్తారు. ఐవిసికి చెందిన ఇతర సమీప ప్రదేశాలలో బాలు, కునాల్, బనవాలి మొదలైనవి ఉన్నాయి.

### గణేశ్వర్ నాగరికత

గణేశ్వర్ రాజస్థాన్‌లోని ఖేత్రి రాగి బెల్ట్‌లోని సికార్ - ఝున్‌ఝును ప్రాంతంలోని రాగి గనులకు సమీపంలో ఉంది. గణేశ్వర్-జోధ్‌పురా సంస్కృతికి ప్రస్తుతం 80కి పైగా ఇతర ప్రదేశాలు గుర్తించబడ్డాయి.

ఈ కాలం క్రీ.పూ. 3000–2000 గా అంచనా వేయబడింది. 1977లో గణేశ్వర్ తవ్వకాలు జరిగాయని చరిత్రకారుడు రత్న చంద్ర అగ్రవాలా రాశారు. త్రవ్వకాల్లో బాణం తలలు, ఈటె తలలు, చేపల కొక్కులు, గాజులు, ఉలి వంటి రాగి వస్తువులు బయటపడ్డాయి. దాని సూక్ష్మ శిలలు, ఇతర రాతి పనిముట్లతో, గణేశ్వర్ సంస్కృతిని హరప్పా పూర్వ కాలానికి ఆపాదించవచ్చు.

గణేశ్వర్ మూడు సాంస్కృతిక దశలను చూశాడు:

* కాలం 1 (క్రీ పూ 3800), ఇది చెర్ట్ సాధనాలను ఉపయోగించి ప్రజలను వేటాడటం, సేకరించడం ద్వారా వర్గీకరించబడింది
* రెండవ కాలం (క్రీ పూ 2800) రాగి, కాల్చిన బంకమట్టి కుండలలో లోహపు పని ప్రారంభాలను చూపిస్తుంది
* మూడవ కాలం (క్రీ పూ 1800) లో వివిధ రకాల కుండలు, రాగి వస్తువులు ఉత్పత్తి చేయబడ్డాయి.

## ప్రాచీన & సాంప్రదాయ కాలం (క్రీ. పూ. 1500-క్రీ. శ. 550)

వేద కాలపు రాజ్యాలు. మత్స్య రాజ్యం కుడివైపు ఉంది.
### మత్స్య రాజ్యం (క్రీ. పూ. 1400-350)

మత్స్య రాజ్యం ప్రారంభ వేద యుగం జనపదం ఒకటి, ఇది తరువాతి వేద యుగంలో సరైన రాజ్యంగా అభివృద్ధి చెందింది.ఈ రాజ్యం శోళస (పదహారు) మహాజనపదాలలో (గొప్ప రాజ్యాలు) కూడా ఒక భాగంగా ఉండేది. ఈ ప్రాంతంలోని పెయింటెడ్ గ్రే వేర్ సంస్కృతికి చెందిన రాజ్యాల స్థానంలో క్రీ.పూ. 700–500 మధ్యకాలంలో నార్తర్న్ బ్లాక్ పాలిష్డ్ వేర్ సంస్కృతి వచ్చింది, ఇది గొప్ప మహాజనపద రాజ్యాల (కురు, పంచాల, మత్స్య, సురసేన, వత్స వంటి మహాజనపద రాజ్యాలు) ఆవిర్భావంతో ముడిపడి ఉంది.

ఇది మధ్య భారతదేశంలో కురు సమీపంలో ఉంది. దీనిని గొప్ప చక్రవర్తి ఉపరాచిర వాసు కుమారుడు మత్స్య ద్వైత స్థాపించాడు.

### భౌగోళికం

మధ్య మత్స్యకు ఉత్తరాన కురు ఉంది. యక్రిల్లోమా వంటి కురు భూభాగాలు తూర్పున ఉండేవి. దీనికి పశ్చిమాన సాల్వా, వాయవ్య దిశలో మహోథా ఉన్నాయి. మత్స్యకు దక్షిణాన నిషాద, నిషాద, కురుక్షేత్ర వంటి కురు భూభాగాలు ఉండేవి.

### కురుక్షేత్ర యుద్ధంలో చరిత్ర & పాత్ర

కురుక్షేత్ర యుద్ధం ఒక దృశ్యం
మహాభారత యుద్ధంలో పాండవుల కోసం పోరాడటానికి మత్స్య రాజ కుటుంబం మొత్తం వచ్చింది. విరాటుడు తన సోదరులు ఉత్తర, శంఖతో కలిసి వచ్చాడు. శ్వేతా కూడా తన కుమారుడు నిర్భయతో కలిసి దక్షిణాది నుండి వచ్చింది.

మొదటి రోజు, ఉత్తరుడు శల్యుడితో పోరాడుతూ మరణించాడు. తన సవతి సోదరుడి మరణంతో, శ్వేతుడు ఆగ్రహానికి గురై కురు సైన్యాలపై విరుచుకుపడటం ప్రారంభించాడు. భీష్ముడు వచ్చి అతన్ని సంహరించాడు. ఏడవ రోజు, ద్రోణాచార్యుడు శంఖుడిని, నిర్భితుడిని సంహరించాడు. పదిహేనవ రోజు, ద్రోణాచార్యుడు విరాటుడిని సంహరించాడు. విరాటుడి సోదరులందరూ కూడా ద్రోణాచార్యుడితో పోరాడుతూ మరణించారు. పద్దెనిమిదవ రోజు అర్ధరాత్రి, మత్స్య సైన్యంలో మిగిలిన వారిని అశ్వస్తమ్మ చంపేసింది.

వైదిక కాలం చివరి నాటికి, వారు కురులకు దక్షిణాన, యమునా నదికి పశ్చిమాన ఉన్న ఒక రాజ్యాన్ని పాలించారు, ఇది దానిని పంచాల రాజ్యం నుండి వేరు చేసింది. ఇది రాజస్థాన్ జైపూర్ అనుగుణంగా ఉండేది, దీనిలో హిందౌన్, అల్వార్ మొత్తం, భరత్పూర్, దక్షిణ హర్యానా కొన్ని భాగాలు ఉన్నాయి. మత్స్య రాజధాని విరావిరానగరి (ప్రస్తుత బైరత్) ఉంది, దీనికి దాని వ్యవస్థాపక రాజు విరాట పేరు పెట్టబడిందని చెబుతారు.

#### మత్స్య యూనియన్

ఆధునిక యుగంలో, మరొక యునైటెడ్ స్టేట్స్ ఆఫ్ మత్స్య 1947 నుండి 1949 వరకు భరత్‌పూర్, ధోల్‌పూర్, అల్వార్, కరౌలి అనే నాలుగు సంస్థానాల సంక్షిప్త యూనియన్. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ చెందిన శోభా రామ్ కుమావత్ 1948 మార్చి 18 నుండి 1949 మే 15 వరకు రాష్ట్రానికి మొదటి, చివరి ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు. ధోల్‌పూర్ మహారాజు దాని రాజప్రముఖుడు అయ్యాడు.

1949 మే 15న మత్స్య యూనియన్ గ్రేటర్ రాజస్థాన్‌లో విలీనం చేయబడింది, యునైటెడ్ స్టేట్ ఆఫ్ రాజస్థాన్‌ను ఏర్పాటు చేశారు, తరువాత ఇది 1950 జనవరి 26న రాజస్థాన్ రాష్ట్రంగా మారింది.

### పురాతన రాజ్యాలు (క్రీ. పూ. 700-క్రీ. శ. 550)

ప్రాచీన భారతదేశ రాజ్యాలు
#### ఉత్తర రాజస్థాన్ ప్రాంతం

* సల్వా
* యౌధేయ
* కన్యాకా రాజ్యం
* ద్వైత రాజ్యం
* అశ్వస్థ రాజ్యం

#### తూర్పు రాజస్థాన్ ప్రాంతం

* నిషాద
* అర్జునయానా లు

#### మధ్య రాజస్థాన్ ప్రాంతం

* నిషాదులు

#### పశ్చిమ రాజస్థాన్ ప్రాంతం

* అభిరా
* శూద్ర
* సివి రాజ్యం
* సింధు రాజ్యం

#### దక్షిణ రాజస్థాన్ ప్రాంతం

* మాలవ
* గుర్జర రాజ్యం
* కుంతి రాజ్యం

ఈ యోధ రాజ్యాలు శక, హున, ఇతరుల వంటి అనేక విదేశీ దురాక్రమణదారులను ఓడించాయి.

రాజస్థాన్‌లోని విరాట్‌నగర్‌లోని బైరాత్ ఆలయం ముందు వేదికపై కనుగొనబడిన అశోకుని చిన్న రాతి శాసనం 3.
### విదేశీ సామ్రాజ్యాల దండయాత్ర (సుమారు క్రీ.శ. 100 – 300)

ఈ విదేశీ సామ్రాజ్యాలు సత్రపులు, కుషాణులు, హునాలు పశ్చిమ, ఈశాన్య రాజస్థాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలపై దాడి చేసి పాలించారు.

వారు శివులు, అర్జునయానా, యౌధేయ, మాళవుల వంటి స్వదేశీ రాజ్యాల నుండి కూడా బలమైన వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొంటారు. తరువాత ఈ విదేశీ రాజ్యాలను శాతవాహనులు, గుప్తులు ఓడించారు.

## తొలి మధ్యయుగ కాలం (సుమారు క్రీ.శ. 550–1000)

### గుర్జార-ప్రతిహార సామ్రాజ్యం (క్రీ.శ. 550-1036)

గుర్జర్ ప్రతిహార్ సామ్రాజ్యం 6వ శతాబ్దం నుండి 11వ శతాబ్దం వరకు అరబ్ ఆక్రమణదారులకు అవరోధంగా వ్యవహరించింది. ప్రతిహార్ల ప్రధాన సాఫల్యం జునైద్ రోజుల నుండి ప్రారంభమైన పశ్చిమ దేశాల నుండి విదేశీ దండయాత్రలను విజయవంతంగా ప్రతిఘటించడంలో ఉంది. భారతదేశంలో ఉమాయ్యాద్ దండయాత్రల సమయంలో (740) నాగభట I ఆధ్వర్యంలో పాలకుల కూటమి క్రీ. శ. 711 లో అరబ్లను ఓడించి, వారిని సింధ్ తిరోగమించమని బలవంతం చేసింది. దీనిని అరబ్ రచయితలు బహిరంగంగా అంగీకరించారని చరిత్రకారుడు ఆర్. సి. మజుందార్ చెప్పారు. ప్రపంచంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో వారి వేగవంతమైన పురోగతి తో పోలిస్తే, భారతదేశంలో ముస్లిం ఆక్రమణదారుల నెమ్మదిగా పురోగతి గురించి భారతదేశ చరిత్రకారులు ఆశ్చర్యపోయారని ఆయన పేర్కొన్నారు. సింధ్ సరిహద్దులను దాటి అరబ్బుల పురోగతిని సమర్థవంతంగా నిరోధించింది ప్రతిహార సైన్యం శక్తి అని చెప్పడంలో సందేహం లేదు, దాదాపు 300 సంవత్సరాలుగా వారి ఏకైక విజయం.

#### మాండవ్యపుర ప్రతిహారాలు (క్రీ.శ. 550-860)

మాండవ్యపుర ప్రతిహారాలు అని కూడా పిలువబడే మాండవ్యపుర ప్రతీహారాలు (లేదా మాండోర్) ఒక భారతీయ రాజవంశం. వారు క్రీ. శ. 6వ, 9వ శతాబ్దాల మధ్య ప్రస్తుత రాజస్థాన్ కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించారు. వారు మొదట మాండవ్యపుర (ఆధునిక మాండోరే) లో తమ రాజధానిని స్థాపించారు, తరువాత మేదాంతక (ఆధునిక మెర్ట) నుండి పాలించారు.

సామ్రాజ్య ప్రతిహారులు కూడా పురాణ వీరుడు లక్ష్మణుని సంతతికి చెందినవారని పేర్కొన్నారు. ఈ కుటుంబంలో మొట్టమొదటి చారిత్రక సభ్యులు హరిచంద్ర, అతని రెండవ భార్య భద్ర. హరిచంద్ర బ్రాహ్మణుడు కాగా, భద్ర క్షత్రియ కులీన కుటుంబం నుండి వచ్చారు. వారికి నలుగురు కుమారులు ఉన్నారుః భోగభట్ట, కక్కా, రాజ్జిలా, దడ్డా. ఈ నలుగురు వ్యక్తులు మాండవ్యపురాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని అక్కడ ఒక ప్రాకారాన్ని నిర్మించారు. మాండవ్యపురాన్ని జయించడానికి ముందు ఆ కుటుంబం ఎక్కడ నివసించిందో తెలియదు.

#### భీన్మల ప్రతిహారాలు (కన్నౌజ్) (క్రీ.శ. 730-1036)

ప్రతీహార సామ్రాజ్యం విస్తరణ
మొదటి నాగభట (730–760) బహుశా భిల్లామల చావ్దాలకు సామంతుడు అయి ఉండవచ్చు. సింధ్ ను నియంత్రించిన అరబ్బుల నేతృత్వంలోని ఆక్రమణ దళాలను ప్రతిఘటించే క్రమంలో చావ్డా రాజ్యం పతనం తరువాత ఆయన ప్రాముఖ్యత పొందాడు. తరువాత మొదటి నాగభట ప్రతిహార (730–756) మాండోర్ నుండి తూర్పు, దక్షిణాన తన నియంత్రణను విస్తరించి, మాల్వా గ్వాలియర్ వరకు గుజరాత్‌లోని భరూచ్ నౌకాశ్రయం వరకు జయించాడు. అతను మాల్వాలోని అవంతి వద్ద తన రాజధానిని స్థాపించి, సింధ్‌లో స్థిరపడిన అరబ్బుల విస్తరణను అడ్డుకున్నాడు. రాజస్థాన్ యుద్ధంలో (క్రీ.శ. 738), అప్పటి వరకు పశ్చిమ ఆసియా, ఇరాన్ గుండా విజయవంతంగా ముందుకు సాగుతున్న ముస్లిం అరబ్బులను ఓడించడానికి నాగభట ప్రతిహారుల కూటమికి నాయకత్వం వహించాడు.
అరబ్ చరిత్రకారుడు సులేమాన్ ప్రతిహారాల సైన్యాన్ని క్రీ. శ. 851 లో ఉన్నట్లుగా వివరించాడు, "గుర్జారా పాలకుడు అనేక దళాలను నిర్వహిస్తాడు. మరే ఇతర భారతీయ యువరాజుకు ఇంత మంచి అశ్వికదళం లేదు. అతను అరబ్బులతో స్నేహపూర్వకంగా లేడు, అయినప్పటికీ అరబ్బుల రాజు పాలకులలోకెల్లా గొప్పవాడని అతను అంగీకరిస్తాడు. భారతదేశ రాకుమారులలో ఇస్లాం మతానికి అతని కంటే గొప్ప శత్రువు లేడు. అతనికి సంపద ఉంది, అతని ఒంటెలు, గుర్రాలు అనేకం ఉన్నాయి".

మిహిర భోజ రాజవంశానికి గొప్ప పాలకుడు, అతని ఆధిపత్యాన్ని జయించి అంగీకరించిన రాజ్యాలలో త్రవానీ, వల్లా, మడా, ఆర్య, గుజరాత్రా, లతా పర్వర్త, బుందేల్ఖండ్ చెందిన చందేలాలు ఉన్నాయి. భోజుని దౌలత్పురా-దౌసా శాసనం (క్రీ. శ. 843) దౌసా ప్రాంతంలో అతని పాలనను ధృవీకరిస్తుంది. మరొక శాసనం ప్రకారం, "భోజా భూభాగాలు సట్లెజ్ నదికి తూర్పున విస్తరించి ఉన్నాయి".

ఘజ్నీ మహమూద్ 1018లో కన్నౌజ్ స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, ప్రతిహార పాలకుడు రాజపాళ పారిపోయాడు. తరువాత చందేలా పాలకుడు విద్యాధర అతనిని బంధించి చంపేశాడు. అప్పుడు చందేలా పాలకుడు రాజపాలుడి కుమారుడైన త్రిలోచన్‌పాలుడిని ప్రతినిధిగా సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టాడు. కనౌజ్ చివరి గుర్జర-ప్రతిహార పాలకుడైన జసపాలుడు 1036లో మరణించాడు.

#### ప్రతిహార కళ

గుర్జరా-ప్రతిహార శకానికి చెందిన శిల్పాలు, చెక్కిన పలకలతో సహా నిర్మాణానికి ముఖ్యమైన ఉదాహరణలు ఉన్నాయి. వారి దేవాలయాలు, బహిరంగ మండపం శైలిలో నిర్మించబడ్డాయి. అత్యంత ముఖ్యమైన గుర్జర-ప్రతిహార నిర్మాణ శైలిలో ఒకటి ఖజురహో, దీనిని బుందేల్ఖండ్ చందేలాలు వారి సామంతులు నిర్మించారు.

మారు-గుర్జారా వాస్తుశిల్పం

గురుజార ప్రతిహార సామ్రాజ్యం సమయంలో మారు-గుర్జారా వాస్తుశిల్పం అభివృద్ధి చేయబడింది.

మహావీర జైన దేవాలయం, ఓసియన్

మహావీరా జైన ఆలయం, ఓసియన్ ఆలయం క్రీ. శ. 783 లో నిర్మించబడింది, ఇది పశ్చిమ భారతదేశంలో మిగిలి ఉన్న పురాతన జైన దేవాలయంగా నిలిచింది.

బరోలి దేవాలయాల సముదాయం

బరోలి దేవాలయాల సముదాయం గుర్జరా-ప్రతిహారాలు నిర్మించిన ఎనిమిది దేవాలయాలు, ఇవి గోడలతో కప్పబడినవి.

#### ఇతర ప్రతిహార శాఖలు

బాడోక్ శాఖ (సుమారు 600–700)
ప్రసిద్ధ బాడోక్ పాలకులు:

* ధద్ద 1 (600–627)
* ధద్ద 2 (627–655)
* జైభట్ట (655–700)

రాజోగఢ్ శాఖ
బదేగుజర్లు రాజోగఢ్‌ను పాలించారు.

* పరమేష్వెర్ మంతన్దేవ్ (885–915)

బరోలి ఆలయ సముదాయంలోని ఘటేశ్వర మహాదేవ ఆలయం. ఈ ఆలయాలను 10వ, 11వ శతాబ్దాల మధ్య గుర్జర-ప్రతిహార రాజవంశం నిర్మించింది.
పరమేశ్వర్ మంథన్‌దేవ్ తర్వాత ఎలాంటి రికార్డులు కనుగొనబడలేదు

### మేవార్ రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 566–1948)

#### గుహిలా రాజవంశం (క్రీ.శ. 566-1303)

గుహిలా రాజవంశం ప్రస్తుత రాజస్థాన్ రాష్ట్రంలోని మేదపత (ఆధునిక మేవార్) ప్రాంతాన్ని పరిపాలించింది. 6వ శతాబ్దంలో, మూడు వేర్వేరు *గుహిలా రాజవంశాలు* ప్రస్తుత రాజస్థాన్‌లో పాలించినట్లు తెలుస్తుంది.

మేవార్ ప్రాంత పటం
* నాగ్డా-అహర్ గుహిలాలు,
* కిష్కింధ గుహిలాలు (ఆధునిక కళ్యాణ్పూర్)
* ధవగర్త గుహిలాలు (ప్రస్తుత ధోర్).

ఈ రాజవంశాలలో ఏదీ తమ 7వ శతాబ్దపు రికార్డులలో ప్రతిష్టాత్మక మూలాలను పేర్కొనలేదు. ధవగర్త గుహిలులు మోరి (తరువాత మౌర్య) రాజులను తమ అధిపతులుగా స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు, ఇతర రెండు రాజవంశాల తొలి రాజులు కూడా వారి అధీన హోదాను సూచించే బిరుదులను కలిగి ఉన్నారు. 10వ శతాబ్దం నాటికి, మూడు రాజవంశాలలో నాగ్దా-అహార్ గుహిలులు మాత్రమే మనుగడ సాగించారు. ఈ సమయానికి, వారి రాజకీయ హోదా పెరిగింది, గుహిల రాజులు మహారాజాధిరాజ వంటి ఉన్నత రాజ బిరుదులను స్వీకరించారు.

ఈ కాలంలో, రాజవంశం ప్రతిష్టాత్మక మూలాన్ని పొందడం ప్రారంభించింది, దాని స్థాపకుడు గుహదత్త ఒక *మహీదేవ* (ప్రస్తుతం గుజరాత్‌లోని వద్నగర్) నుండి వలస వచ్చిన బ్రాహ్మణుడు అని పేర్కొన్నాడు. ఆర్. సి. మజుందార్ బప్పా అత్యంత ముఖ్యమైన సైనిక విజయాన్ని సాధించాడని, దీని కారణంగా అతను రాజవంశం స్థాపకుడిగా ఖ్యాతిని పొందాడని సిద్ధాంతీకరించాడు.

తరువాతి బార్డిక్ వృత్తాంతాలు కల్పిత వంశావళిని ప్రస్తావించాయి, ఈ రాజవంశం స్థాపకుడు గుహాదిత్య వల్లభి మైత్రక పాలకుడు శిలాదిత్య కుమారుడు అని పేర్కొన్నారు. ఈ వాదనకు చారిత్రక ఆధారాలు మద్దతు ఇవ్వవు . క్రీ. శ. 977 అట్పూర్ శాసనం, క్రీ. శ 1083 కాడ్మల్ శాసనం ప్రకారం, గుహదత్త తరువాత భోజా, ఎక్లింగ్జీ వద్ద ఒక చెరువు నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు. 1285 అచలేశ్వర్ శాసనం ఆయనను విష్ణు భక్తుడిగా వర్ణించింది. భోజుని తరువాత మహేంద్రుడు, నాగాదిత్యుడు అధికారంలోకి వచ్చారు. బార్డిక్ గాథల ప్రకారం, నాగాదిత్యుడు భిల్లులతో జరిగిన యుద్ధంలో మరణించాడు.

నాగాదిత్య వారసుడు శిలాదిత్య తన క్రీ.శ 646 సమోలి శాసనం, అలాగే 1274 చిత్తోర్ శాసనం, 1285 అబూ శాసనంతో సహా అతని వారసుల శాసనాలు సూచించిన విధంగా కుటుంబం రాజకీయ హోదాను గణనీయంగా పెంచారు. జవార్ వద్ద రాగి, జింక్ గనులు ఆయన పాలనలో తవ్వకాలు జరిగాయని, ఇది రాజ్యం ఆర్థిక శ్రేయస్సును బాగా పెంచిందని ఆర్. వి. సోమాని సిద్ధాంతీకరించారు. మహేంద్ర తరువాత జి. హెచ్. ఓజా సహా పలువురు చరిత్రకారులు బప్పా రావల్ గుర్తించిన కళభోజను నియమించారు.

12వ శతాబ్దం మధ్యలో, రాజవంశం రెండు శాఖలుగా విభజించబడింది. సీనియర్ శాఖ (తరువాతి మధ్యయుగ సాహిత్యంలో *రావల్* అని పిలువబడే పాలకులు) చిత్రకుట (ఆధునిక చిత్తోర్గఢ్) నుండి పాలించారు, 1303 చిత్తోర్‌గఢ్ ముట్టడిలో ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌పై రత్నసింహ ఓటమితో అంతమైంది. చిన్న శాఖ రాణా అనే బిరుదుతో సెసోడా నుండి పాలించింది, సిసోడియా రాజపుత్ర రాజవంశానికి పునాది వేసింది.

#### గుహిల్ రాజవంశం శాఖలు

రణసింగ్ (1188) పాలనలో గుహిల్ రాజవంశం రెండు శాఖలుగా విభజించబడింది. విభజన అనంతర రావల్ శాఖ క్రీ.శ 1165-1303 నుండి పాలించింది.

#### సిసోడియా రాజవంశం (క్రీ.శ 1326-1948)

సిసోడియా రాజవంశం 12వ శతాబ్దపు గుహిలా రాజు రణసింహా కుమారుడు రహాపాకు పూర్వీకులను గుర్తించింది. గుహిలా రాజవంశం ప్రధాన శాఖ చిత్తోర్ ముట్టడిలో (1303) ఖిల్జీ రాజవంశం వారి ఓటమితో ముగిసింది. 1326లో, ఆ వంశానికి చెందిన క్యాడెట్ శాఖకు చెందిన రాణా హమ్మీర్ ఈ ప్రాంతంపై నియంత్రణను తిరిగి పొందాడు, రాజవంశాన్ని తిరిగి స్థాపించాడు, అలాగే గుహిలా రాజవంశం ఒక శాఖ అయిన సిసోడియా రాజవంశంకు ప్రతిపాదకుడు అయ్యాడు, దీనికి మేవార్ ప్రతి మహారాణా చెందినవారు, సిసోడియాలు మాజీ గుహిలా రాజధాని చిత్తోర్ పై నియంత్రణను తిరిగి పొందారు.

సిసోడియా పాలకులలో అత్యంత ప్రముఖులు రాణా హమీర్ (క్రీ.శ. 1326–1364), రాణా కుంభ (క్రీ.శ. 1433–1468), రాణా సంగ (క్రీ.శ. 1508–1528), రాణా ప్రతాప్ (క్రీ.శ. 1572–1597). మరాఠా సామ్రాజ్య స్థాపకుడు శివాజీకి చెందిన భోంస్లే వంశం కూడా సిసోడియా రాజవంశంలోని ఒక శాఖ నుండి తమ వంశం వచ్చిందని చెప్పుకుంది. అదేవిధంగా, నేపాల్‌లోని రాణా రాజవంశం కూడా మేవార్ రాణాల నుండి తమ వంశం వచ్చిందని చెప్పుకుంది.

మహారాణా కుంభ
రాణా సంఘ
మహారాణా ప్రతాప్
రాణా రాజ్ సింగ్
### జైసల్మేర్ భాటి రాజవంశం (క్రీ.శ. 600-1949)

భాటి భట్నేర్ నుండి వచ్చి ఈ ప్రాంతాన్ని నియంత్రిస్తాడు. జైసల్మేర్ మహారాజులు 9వ శతాబ్దంలో రాజపుత్ర పాలకుడైన యదువంశి భాటి ప్రసిద్ధ యువరాజు దేవరాజ్ ద్వారా భాటి వంశ పాలకుడు జైత్‌సింహ వరకు వారి వంశాన్ని గుర్తించారు. ఆయనతో "రావల్" అనే బిరుదు ప్రారంభమైంది. "రావల్" అంటే "రాజ గృహం" అని అర్ధం.

#### రాజ్య స్థాపన

రాజస్థాన్‌లోని జైసల్మేర్ ప్రదేశం
పురాణం ప్రకారం, దేవరాజ్ పొరుగున ఉన్న ఒక అధిపతి కుమార్తెను వివాహం చేసుకోబోతున్నాడు. ఆ వివాహ వేడుకలో దేవరాజ్ తండ్రి, అతని కుటుంబ సభ్యులు,  అనుచరులలో 800 మంది ఆకస్మిక దాడికి గురై ఊచకోతకు గురయ్యారు. ఒక బ్రాహ్మణ యోగి సహాయంతో దేవరాజ్ తప్పించుకున్నాడు. ఆ యోగి యువరాజును తోటి బ్రాహ్మణుని వేషంలో ఉంచాడు. దేవరాజ్ కోసం వేటాడుతున్న ప్రత్యర్థి అధిపతి అనుచరులు ఎదురుపడినప్పుడు, ఆ బ్రాహ్మణుడు తనతో ఉన్న వ్యక్తి కూడా బ్రాహ్మణుడే అని నమ్మించాడు. ఇందుకోసం అతను కూడా అదే పాత్రలో భోజనం చేశాడు, ఏ బ్రాహ్మణ సాధువు కూడా వేరే కులానికి చెందిన వారితో అలా చేయడు. దేవరాజ్, అతని మిగిలిన వంశ సభ్యులు ఎంతమందిని కోల్పోయినప్పటికీ, ఆ తర్వాత అతను దేరావర్ కోటను నిర్మించాడు. దేవరాజ్ తరువాత లౌద్రవా (జైసల్మేర్‌కు ఆగ్నేయంగా 15 కి. మీ. దూరంలో ఉన్న మరొక రాజపుత్ర వంశం నుండి స్వాధీనం చేసుకుని దానిని తన రాజధానిగా చేసుకున్నాడు.

క్రీ.శ. 800లో ముల్తాన్‌గా గుర్తించబడిన భాటి రాజ్యం
భాటి ప్రధాన ప్రత్యర్థులు జోధ్పూర్, బికనీర్ రాథోర్ వంశాలు. ప్రారంభ కాలం నుండి జైసల్మేర్ ప్రాంతం ఒంటె కారవాన్ వాణిజ్య మార్గాల ద్వారా దాటబడి, ఉత్తర భారతదేశం, మధ్య ఆసియాను భారతదేశంలోని అరేబియా సముద్ర తీరంలోని గుజరాత్ ఓడరేవులతో అనుసంధానించి, పర్షియా, అరేబియా, ఈజిప్టు వరకు ఉన్నందున వారు కోటలు, నీటి రంధ్రాల స్వాధీనం కోసం యుద్ధాలు చేసేవారు. జైసల్మేర్ భౌగోళిక స్థానం దీనిని ఒక విరామ కేంద్రంగా ఈ వ్యాపారంపై పన్నులు విధించడానికి అనువైనదిగా చేసింది.

భాటి పాలకులు మొదట ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలను పాలించారు-వారి పూర్వీకుడు రావల్ గజ్ గజనీ నగరాన్ని స్థాపించాడని నమ్ముతారు. జేమ్స్ టాడ్ ప్రకారం, ఈ నగరం ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని ఘజ్ని, అయితే కన్నింగ్హామ్ దీనిని ఆధునిక రావల్పిండి గుర్తించాడు. ఆయన వారసుడు రావల్ సాలివాహన్ సియాల్‌కోట్ నగరాన్ని స్థాపించి దానిని తన కొత్త రాజధానిగా మార్చుకున్నట్లు భావిస్తున్నారు. సాలివాహన్ సాక్కా సిథియన్లను క్రీ. శ. 78లో కహ్రోర్ వద్ద ఓడించి, సాకా-ఆరి (శకాసు శత్రువు) అనే బిరుదును పొందాడు. సలీవాహన్ మనవడైన రావల్ భాటి అనేక పొరుగు ప్రాంతాలను జయించాడు. అతని నుండే భాటి వంశం తన పేరును పొందింది.

#### దేరావర్ కోట

*దేరావర్* కోట మొదట క్రీ. శ. 9వ శతాబ్దంలో భాటి వంశానికి చెందిన హిందూ రాజపుత్ర పాలకుడు *రాయ్ జజ్జా భుట్టా* నిర్మించారు, జైసల్మేర్, బహవల్పూర్ రాజైన రావల్ దేవరాజ్ భాటి కి నివాళి దీనిని నిర్మించారు. ఈ కోటను మొదట్లో డేరా రావల్ అని పిలిచేవారు, తరువాత డేరా రావర్ అని పిలిచేవారు, కాలక్రమేణా దీనిని డేరవార్ అని ఉచ్ఛరించడం మొదలైంది, ఇదే దాని ప్రస్తుత పేరు.

#### మధ్యయుగ కాలం

9వ శతాబ్దంలో భుట్టా పాలకుడు రాయ్ జజ్జా భుట్టా నిర్మించిన డేరావర్ కోట
1156లో రావల్ జైసల్ తన కొత్త రాజధానిని మట్టి కోట రూపంలో స్థాపించి, దానికి తన పేరు మీద జైసల్మేర్ అని పేరు పెట్టాడు.

ప్రధాన భాటి రాజ్య స్థాపకుడు రావల్ జైసల్
జైసల్మేర్ మొదటి *జౌహర్* 1294లో ఢిల్లీ టర్కిక్ పాలకుడు అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ పాలనలో జరిగింది. 3000 గుర్రాలు, గాడిదలపై రవాణా చేయబడుతున్న భారీ నిధి కాన్వాయ్‌పై భాటీలు దాడి చేయడం దీనికి కారణమైంది.

#### జైసల్మేర్ రాచరిక రాష్ట్రం

జైసల్మేర్ రాజ్యం
1818లో జైసల్మేర్ రాష్ట్రానికి చెందిన రావల్స్ బ్రిటిష్ వారితో ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేశారు, రాజ వారసత్వానికి హామీ ఇచ్చారు. బ్రిటిష్ వారితో ఒప్పందం కుదుర్చుకున్న చివరి రాజ్పుత్ రాష్ట్రాలలో జైసల్మేర్ ఒకటి. 1829లో బికనేర్ తో యుద్ధాన్ని నివారించడానికి, 10 సంవత్సరాల తరువాత 1839లో మొదటి ఆంగ్లో-ఆఫ్ఘన్ యుద్ధానికి బ్రిటిష్ వారి సేవలను కోరడానికి జైసల్మేర్ ఒప్పందం నిబంధనలను అమలు చేయవలసి వచ్చింది.

## చౌహాన్ రాజవంశం (క్రీ. శ. 650-1315)

చౌహాన్ రాజవంశం లేదా చహమాన రాజవంశం 6వ శతాబ్దం నుండి 12వ శతాబ్దం వరకు 400 సంవత్సరాలకు పైగా పాలించిన గొప్ప శక్తి. చౌచాన్ రాజస్థాన్, హర్యానా, మధ్యప్రదేశ్, ఢిల్లీ ఆధునిక ప్రాంతాలను పాలించిన రాజపుత్ర రాజవంశం. వారు మలేచాల నుండి మాతృభూమిని రక్షించుకోవడానికి తమ వద్ద ఉన్నదంతా త్యాగం చేశారు. చాహమానులు ఈ రాజవంశాన్ని నాలుగు అగ్నివంశి రాజపుత్ర వంశాలలో వర్గీకరించారు, వీరి పూర్వీకులు అగ్నికుండ బలి అగ్నిగుండం నుండి బయటకు వచ్చారని చెబుతారు. ఈ పురాణాన్ని ప్రస్తావించిన తొలి ఆధారాలు 16వ శతాబ్దపు *పృథ్వీరాజ్ రాసో* ఉల్లేఖనాలు.

చౌహాన్ వంశానికి చెందిన పాలక రాజవంశాలు:

* శకంభరి చహమానాలు (అజ్మీర్ చహాన్లు)
* నడ్డుల చాహమానులు (నాదోల్ కు చెందిన చహాన్లు)
* జలోర్ చాహమానులు (జలోర్ కు చెందిన చహమానులు) నడ్డుల చాహమానులు నుండి విడిపోయారు
* రణస్తంభపురకు చహమానాలు (రణతంబోరేకు చెందిన చహామానులు) శకంభరి చహమానాలు నుండి విడిపోయారు
* లతా చహమానాలు
* ధోల్పూర్ చహమానాలు
* పర్తాబ్గఢ్ చహమానాలు

చౌహాన్ సంతతికి చెందిన కుటుంబాలు పాలించిన సంస్థానాలలో ఇవి ఉన్నాయి:

* బుండి రాష్ట్రం
* చాంగ్‌భాకర్ రాష్ట్రం
* కొరియా రాష్ట్రం
* కోట రాష్ట్రం
* సిరోహి రాష్ట్రం
* సోన్‌పూర్ రాష్ట్రం
* అంబ్లియారా రాష్ట్రం

### శకంభరి చహమానాలు (క్రీ. శ. 650-1194)

శకంభరి చహమానాలు (IAST: CHAMANA) (వ్యవహారికంగా సంభార్ చౌహాన్ అని పిలుస్తారు, 6వ, 12 వ శతాబ్దాల మధ్య ప్రస్తుత రాజస్థాన్, భారతదేశంలోని దాని పొరుగు ప్రాంతాలను పరిపాలించిన రాజవంశం. వారు పాలించిన భూభాగాన్ని సపదలక్ష అని పిలిచేవారు. వారు చహమాన (చౌహాన్ వంశం) అత్యంత ప్రముఖ పాలక కుటుంబం, తరువాతి మధ్యయుగ పురాణాలలో అగ్నివంశి రాజపుత్రులలో వర్గీకరించబడ్డారు.

చాహమానాలు మొదట వారి రాజధానిని శాకంభరి (ప్రస్తుత సంభార్ లేక్ టౌన్) లో కలిగి ఉన్నారు. 10వ శతాబ్దం వరకు వారు ప్రతిహార సామంతులుగా పాలించారు. త్రైపాక్షిక పోరాటం తరువాత ప్రతిహార శక్తి క్షీణించినప్పుడు, చహమన పాలకుడు సింహరాజ మహారాజాధిరాజ అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. 12వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, రెండవ అజయరాజ రాజ్యం రాజధానిని అజయమేరు (ఆధునిక అజ్మీరు) కు మార్చాడు. ఈ కారణంగా, చహమాన పాలకులను అజ్మీర్ చౌహన్లు అని కూడా పిలుస్తారు.

#### భూభాగం

చహమాన భూభాగం విస్తరించడంతో, వారు పాలించిన మొత్తం ప్రాంతం సపదాలక్ష అని పిలువబడింది. **లేదా** జంగ్లాదేష్. ఇందులో తరువాతి చహమాన రాజధానులు అజయమెరు (అజ్మీర్), శకంభరి (సాంభర్) ఉన్నాయి. ఈ పదం చహమానాలు స్వాధీనం చేసుకున్న పెద్ద ప్రాంతానికి కూడా వర్తించబడింది. ప్రారంభ మధ్యయుగ భారతీయ శాసనాలు, సమకాలీన ముస్లిం చరిత్రకారుల రచనలు ఈ క్రింది నగరాలు కూడా సపదలక్షలో చేర్చబడ్డాయని సూచిస్తున్నాయి: హన్సి (ప్రస్తుతం హర్యానా) మాండోర్ (ఇప్పుడు మార్వార్ ప్రాంతంలో), మండల్‌గఢ్ (ఇప్పుడు మేవార్ ప్రాంతంలో).

#### చరిత్ర

అన్నా సరోవర్ సరస్సు అజ్మీర్
6వ శతాబ్దపు పాలకుడు వాసుదేవ అత్యంత పురాతన చారిత్రక చహమాన రాజు.

అజ్మీర్ అనా సాగర్ సరస్సును చహమాన పాలకుడు అర్నోరాజా ప్రారంభించారు. తరువాతి చహమాన రాజులు అనేక ఘజ్నావిడ్ దాడులను ఎదుర్కొన్నారు. రెండవ అజయరాజ (క్రీ.శ. 1110–1135) ఘజ్నావిడ్ దాడిని తిప్పికొట్టాడు, అలాగే పరమార రాజు నరవర్మన్ కూడా ఓడించాడు. అతను రాజ్య రాజధానిని శకంభరి నుండి అజయమేరు (అజ్మీరు) కు మార్చాడు, ఈ నగరాన్ని అతను స్థాపించాడు లేదా బాగా విస్తరించాడు. అతని వారసుడు అర్నోరాజు తోమర భూభాగంపై దాడి చేశాడు, ఒక ఘజ్నవి దండయాత్రను కూడా తిప్పికొట్టాడు. అయితే, అతను గుజరాత్ చాళుక్య రాజులైన జయసింహ సిద్ధరాజు,  కుమారపాలుడి చేతిలో ఎదురుదెబ్బలు తిన్నాడు, తన సొంత కుమారుడైన జగద్దేవుడి చేతిలో చంపబడ్డాడు.

విగ్రహరాజా IV చే నియమించబడిన బిసల్డియో ఆలయం
అర్నోరాజా చిన్న కుమారుడు నాలుగవ విగ్రహరాజ చహమాన భూభాగాలను బాగా విస్తరించి, తోమరుల నుండి ఢిల్లీ స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఈ రాజవంశానికి అత్యంత ప్రసిద్ధ పాలకుడు సోమేశ్వర కుమారుడు మూడవ పృథ్వీరాజు, ఇతను పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ అని బాగా పిలుస్తారు. అతను చందేలా భూభాగాన్ని తన రాజ్యంలో విలీనం చేయలేకపోయినప్పటికీ, 1182-83 లో చందేలా పాలకుడు పరమార్ది తో సహా అనేక పొరుగు రాజులను ఓడించాడు.1191లో, అతను మొదటి తారైన్ యుద్ధంలో ఘోర్ కు చెందిన ఘురిద్ రాజు ముహమ్మద్ ను ఓడించాడు. అయితే, మరుసటి సంవత్సరం, అతను రెండవ తారైన్ యుద్ధంలో ఓడిపోయి , తదనంతరం చంపబడ్డాడు.
[[File:Prithvi Raj Chauhan (Edited).jpg|thumb|right|పృథ్వీరాజ III , రాజవంశంలో అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందిన పాలకుడు
ఘోర్‌కు చెందిన ముహమ్మద్, పృథ్వీరాజు కుమారుడైన గోవిందరాజు IVను సామంతుడిగా నియమించాడు. పృథ్వీరాజు సోదరుడైన హరిరాజు అతడిని పదవీచ్యుతుడిని చేసి, తన పూర్వీకుల రాజ్యంలో కొంత భాగాన్ని తిరిగి తన నియంత్రణలోకి తీసుకున్నాడు. 1194లో హరిరాజు ఘురిదుల చేతిలో ఓడిపోయాడు. ఘురిదులు గోవిందరాజుకు రణథంబోర్ జాగీరును ప్రదానం చేశారు . అక్కడ, అతను రాజవంశం కొత్త శాఖను స్థాపించాడు.

#### సాంస్కృతిక విజయాలు

[[File:Harshnathtemple.jpg|thumb|The Harshnath temple was commissioned by the Chahamana rulers]]
చహమానాలు అనేక హిందూ దేవాలయాలను నిర్మించారు, వీటిలో చాలా వాటిని మూడవ పృథ్వీరాజు ఓటమి తరువాత ఘురిద్ ఆక్రమణదారులు ధ్వంసం చేశారు. అనేక మంది చాహమాన పాలకులు హర్షనాథ ఆలయ నిర్మాణానికి సహకరించారు, దీనిని బహుశా మొదటి గోవిందరాజు నియమించారు. పృథ్వీరాజ విజయ ప్రకారం:

* సింహరాజ పుష్కర్ వద్ద ఒక పెద్ద శివాలయాన్ని నిర్మించాడు
* చాముండ్రాజా నరపుర (అజ్మీర్ జిల్లా ఆధునిక నర్వార్) వద్ద ఒక విష్ణు ఆలయాన్ని ఏర్పాటు చేశారు
* మొదటి పృథ్వీరాజు యాత్రికుల కోసం సోమనాథ్ ఆలయానికి వెళ్లే మార్గంలో ఆహార పంపిణీ కేంద్రాన్ని (అన్నా-జాత్రా) నిర్మించాడు.
* సోమేశ్వర అజ్మీర్‌లోని ఐదు దేవాలయాలతో సహా అనేక దేవాలయాలను నిర్మించాడు.

నాలుగవ విగ్రహరాజ కళలు, సాహిత్యం పట్ల తన ప్రోత్సాహానికి ప్రసిద్ధి చెందాడు, స్వయంగా *హరికెలి* నాటకాన్ని రచించాడు. తరువాత అధాయ్ దిన్ కా ఝోంప్రా మసీదుగా మార్చబడిన నిర్మాణం అతని పాలనలో నిర్మించబడింది.

### నడ్డుల చహమాన రాజవంశం (క్రీ.శ. 950-1197 )

నాదోల్ చౌహన్లు అని కూడా పిలువబడే నడ్డుల చాహమానులు ఒక భారతీయ రాజవంశం. వారు తమ రాజధాని నడుల (ప్రస్తుతం రాజస్థాన్ నడోల్) చుట్టూ ఉన్న మార్వార్ ప్రాంతాన్ని 10వ, 12వ శతాబ్దాల మధ్య పరిపాలించారు. నడ్డులలోని చహమానాలు శాకంభరి చహమానాల శాఖ. వారి స్థాపకుడు లక్ష్మణ (అలియాస్ రావు లఖ) 10వ శతాబ్దపు శాకంబరి పాలకుడు మొదటి వక్పతిరాజ కుమారుడు. అతని సోదరుడు సింహరాజ వారి తండ్రి తరువాత శాకంభరి పాలకుడు అయ్యాడు. తదనంతర పాలకులు పొరుగు రాజ్యాలైన మాళ్వా పరమారులు, చాళుక్యులు, గజనవిడ్‌లతో పోరాడారు. చివరి పాలకుడు జయతా-సిమ్హా బహుశా 1197లో కుతుబ్ అల్-దిన్ ఐబక్ చేతిలో ఓడిపోయాడు.

### జలోర్ చహమాన రాజవంశం (క్రీ.శ. 1160-1311)

స్థానిక గాథలలో జలోర్ చౌహాన్‌లుగా కూడా పిలువబడే జలోర్ చాహమానులు, 1160, 1311 మధ్య ప్రస్తుత రాజస్థాన్ జలోర్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతాన్ని పాలించిన భారతీయ రాజవంశం. వారు నడ్డులలోని చహమానాల నుండి విడిపోయి, తరువాత గుజరాత్ లోని చాళుక్యుల సామంతులుగా పాలించారు. కొంతకాలం పాటు, వారు స్వతంత్రులయ్యారు, కానీ చివరికి జలోర్ ముట్టడి ఢిల్లీ సుల్తానేట్ లొంగిపోయారు.

జలోర్ చహమానాలు నడ్డులా శాఖ చెందిన చహమాన రాజు అల్హానా నుండి వచ్చారు. వాస్తవానికి, 12వ శతాబ్దం ప్రారంభం వరకు జలోర్ కోట పరమారా శాఖ నియంత్రించింది. నడ్డులలోని చహమానాలు అల్హానా పాలనలో దాని నియంత్రణను స్వాధీనం చేసుకున్నారు. అల్హానా కుమారుడు కీర్తిపాల తన తండ్రి, అతని సోదరుడు (యువరాజు కెల్హానా) నుండి 12 గ్రామాలకు భూస్వామ్య మంజూరు పొందాడు. అతను తన రాజ్యాలను సువర్ణగిరి లేదా సోనాగిరి నుండి నియంత్రించాడు, ఈ కొండపై జలోర్ కోట ఉంది. ఈ కారణంగా, అతను చెందిన శాఖను సోనాగర అని పిలుస్తారు.

### రణస్తంభపుర చహమాన రాజవంశం (క్రీ.శ. 1192-1301)

రాణి హవేలీ
రణస్తంభపుర చహమానాలు 13వ శతాబ్దపు భారతీయ రాజవంశం. వారు తమ రాజధాని రణస్తంభపుర (ప్రస్తుత రాజస్థాన్ రణతంబోరే) చుట్టూ ఉన్న ప్రాంతాన్ని మొదట ఢిల్లీ సుల్తానేట్ సామంతులుగా, తరువాత సార్వభౌమాధికారులుగా పరిపాలించారు. వారు శాకంభరి వంశానికి చెందిన చహమానాలకు చెందినవారు, స్థానిక రాజస్థానీ బార్డిక్ సాహిత్యంలో వారిని 'రణథంబోర్ చౌహాన్' అని కూడా పిలుస్తారు.

నౌలఖా గేట్
గోవిందరాజ తన తండ్రి శాకంభరి చాహమాన రాజు మూడవ పృథ్వీరాజుని ఓడించిన తరువాత 1192లో ఘురిడ్ల సామంతునిగా పాలించడానికి అంగీకరించిన గోవిందరాజుడు రణస్తంభపుర చాహమాన వంశాన్ని స్థాపించాడు.13వ శతాబ్దంలో గోవిందరాజు వారసులు ఢిల్లీ సుల్తానేట్ నుండి తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని అనేకసార్లు పొందారు, కోల్పోయారు. రాజవంశం చివరి రాజు అయిన హమ్మీరా విస్తరణవాద విధానాన్ని అవలంబించి, అనేక పొరుగు రాజ్యాలపై దాడి చేశాడు. క్రీ. శ. 1301 లో రణతంబోర్ ముట్టడి ఢిల్లీ సుల్తాన్ అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ ఆయన ఓటమితో రాజవంశం ముగిసింది.

## తరువాత మధ్యయుగ కాలం (క్రీ. శ. 1000-1568)

### ఘురిద్ దండయాత్రలకు ముందు & తరువాత రాజపుత్రులు

[File:Prithvi Raj Chauhan (Edited).jpg|thumb|పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ 12వ శతాబ్దానికి చెందిన అజ్మీర్, ఢిల్లీ రాజపుత్ర రాజు, ఇతను అనేక రాజపుత్ర రాజ్యాలను ఏకం చేసి 1191లో భారతదేశంపై జరిగిన ఘురిద్ దండయాత్రను తిప్పికొట్టాడు]]
12వ శతాబ్దంలో ఘురి దండయాత్రలకు ముందు ఇండో-గంగా మైదాన ప్రాంతంలో చాలా వరకు రాజపుత్రులు పాలించారు. 1191లో అజ్మీర్, ఢిల్లీ రాజపుత్ర రాజు పృథ్వీరాజ్ చౌహాన్ అనేక రాజపుత్ర రాష్ట్రాలను ఏకం చేసి, మొదటి తరైన్ యుద్ధంలో తరైన్ సమీపంలో దాడి చేస్తున్న ఘురిద్ సైన్యాన్ని ఓడించాడు, అయితే రాజపుత్రులు ఘురిడ్లను వెంబడించలేదు, ముయిజ్ అల్-దిన్ తప్పించుకోవడానికి అనుమతించలేదు. ఫలితంగా 1192లో ముయిజ్ అల్-దిన్ సుమారు 120,000 మంది టర్కులు, ఆఫ్ఘన్లు, ముస్లిం మిత్రుల సైన్యంతో తిరిగి వచ్చి రెండవ తారైన్ యుద్ధంలో రాజపుత్ర సమాఖ్యను నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించాడు, పృథ్వీరాజ్ యుద్ధభూమి నుండి పారిపోయాడు కానీ యుద్ధ స్థలం సమీపంలో పట్టుబడి ఉరితీయబడ్డాడు. ఈ యుద్ధంలో రాజపుత్రుల ఓటమి రాజస్థాన్,  భారత చరిత్రలో ఒక కొత్త అధ్యాయాన్ని ప్రారంభించింది, ఎందుకంటే ఇది గంగా మైదానంలో రాజపుత్ర శక్తులను అణచివేయడమే కాకుండా ఉత్తర భారతదేశంలో ముస్లిం ఉనికిని కూడా పటిష్టంగా స్థాపించింది. ఆ ఘోరమైన యుద్ధంలో, పృథ్వీరాజ్ మిత్రుడైన కచ్వాహా రాజ్పుత్ మలేసి, ఘురిద్‌లకు వ్యతిరేకంగా రాజపుత్రుల తరపున చివరి పోరాటానికి నాయకత్వం వహించాడు,  పృథ్వీరాజ్ తప్పించుకోవడానికి ప్రయత్నించిన తర్వాత పోరాడుతూ మరణించాడు.

తరువాతి నాలుగు శతాబ్దాలుగా, ఢిల్లీ కేంద్రంగా ఉన్న కేంద్ర అధికారం ఈ ప్రాంతంలోని రాజపుత్ర సంస్థానాలను లొంగదీసుకోవడానికి పదేపదే విఫల ప్రయత్నాలు చేసింది. అయితే, ఉమ్మడి చారిత్రక, సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలు ఉన్నప్పటికీ, రాజపుత్రులు తమ ప్రత్యర్థులపై నిర్ణయాత్మక ఓటమిని కలిగించడానికి ఎన్నడూ ఏకం కాలేకపోయారు.

మేవార్ సిసోడియా రాజపుత్రులు బయటి పాలనకు వ్యతిరేకంగా ఇతర రాజ్యాలను ప్రతిఘటించారు. రాణా హమ్మీర్ సింగ్, తుగ్లక్ రాజవంశాన్ని ఓడించి, రాజస్థాన్‌లో ఎక్కువ భాగాన్ని తిరిగి పొందాడు. అజేయమైన రాణా కుంభ మాల్వా, నాగౌర్, గుజరాత్ సుల్తానులను ఓడించి, మేవార్ను ఉత్తర భారతదేశంలో అత్యంత శక్తివంతమైన హిందూ రాజ్యంగా మార్చాడు.

## రాణా సంగ ఆధ్వర్యంలోని రాజపుతానా

రాణా సంగ 16వ శతాబ్దపు చిత్తూరు రాజు, వాయవ్య భారతదేశంలోని రాజపుత్ర సమాఖ్యకు అధిపతి. అతను 18 ప్రధాన యుద్ధాలలో ఢిల్లీ, మాళ్వా, గుజరాత్ సుల్తాన్‌లను ఓడించి రాజస్థాన్, మాళ్వా & గుజరాత్‌లపై తన ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించాడు.
1508లో రాణా సంగ తన సోదరులతో సుదీర్ఘ పోరాటం తర్వాత సింహాసనాన్ని అధిష్టించాడు. ఆయన ఒక ప్రతిష్టాత్మక రాజు, ఆయన ఆధ్వర్యంలో మేవార్ అధికారం, శ్రేయస్సులో అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది. రాణా సంగ ఆధ్వర్యంలో రాజపుత్రుల బలం అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుని, ఉత్తర భారతదేశం తమ అధికారాలను మళ్లీ పునరుద్ధరించుకుంటామని బెదిరించింది. అతను మాల్వా జయించిన తరువాత ఉత్తరాన పంజాబ్లోని సట్లెజ్ నుండి దక్షిణాన మాల్వాలో నర్మదా నది వరకు పశ్చిమాన సింధు నది నుండి తూర్పున బయానా వరకు బలమైన రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు. తన సైనిక జీవితంలో అతను ఖతోలి యుద్ధంలో ఇబ్రహీం లోధి ఓడించి, రాజస్థాన్ చాలా ప్రాంతాలను విడిపించగలిగాడు, దానితో పాటు చంద్వార్ తో సహా ఉత్తర ప్రదేశ్ కొన్ని ప్రాంతాలపై తన నియంత్రణను స్థాపించాడు, అతను యు. పి. లో తన భాగాన్ని తన మిత్రపక్షాలైన రావు మాణిక్ చంద్ చౌహాన్కు ఇచ్చాడు, తరువాత ఖాన్వా యుద్ధం అతనికి మద్దతు ఇచ్చాడు. ఆ తరువాత రాణా సంగ ఇంకొక యుద్ధంలో ఇబ్రహీం లోధి తో పోరాడారు, దీనిని ధోల్పూర్ యుద్ధం అని పిలుస్తారు, అక్కడ మళ్ళీ రాజపుత్రాణా సంగా విజయం సాధించింది, ఈసారి అతని విజయం తరువాత సంగ చందేరి పాటు మాల్వాలో ఎక్కువ భాగాన్ని జయించి తన సామంతులలో ఒకరైన మెడిని రాయ్ అప్పగించాడు. రాయ్ చందేరీని రాజధానిగా చేసుకుని మాల్వాను పరిపాలించాడు.

సంగ తన ముగ్గురు మిత్రపక్షాలతో కలిసి 50,000 రాజపుత్ర సమాఖ్యతో గుజరాత్ పై కూడా దాడి చేశాడు. అతను గుజరాత్ సుల్తానేట్ను దోచుకుని, రాజధాని అహ్మదాబాద్ వరకు ముస్లిం సైన్యాన్ని వెంబడించాడు. అతను ఉత్తర గుజరాత్ను విజయవంతంగా స్వాధీనం చేసుకుని, అక్కడ పాలించడానికి తన సామంతులలో ఒకరిని నియమించాడు. సుల్తాన్లపై విజయాలు సాధించిన తరువాత, అతను రాజస్థాన్, మాల్వా, గుజరాత్లోని పెద్ద ప్రాంతాలపై తన సార్వభౌమత్వాన్ని విజయవంతంగా స్థాపించాడు. గుజరాత్ పై ఆయన దండయాత్రలో రాజపుత్రులు సుమారు 200 మసీదులను ధ్వంసం చేశారు, అనేక ముస్లిం పట్టణాలను తగలబెట్టారు. చౌబే ప్రకారం ఈ ప్రచారం క్రూరమైనది, ఇందులో రాజపుత్రులు చాలా మంది ముస్లిం మహిళలను బందీలుగా అపహరించి రాజస్థాన్ మార్కెట్లలో విక్రయించారు.

గోపినాథ్ శర్మ ప్రకారం, ఈ ప్రచారం సంగ కీర్తిని పెంచడమే కాకుండా, గుజరాత్లో రాజపుత్రుల మతపరమైన మూఢనమ్మకం కారణంగా సంగ ముస్లింలకు కళ్లు చెదరగొట్టింది. ఈ విజయాల తరువాత, అతను బాబర్ భారతదేశం నుండి బహిష్కరించడానికి, ఢిల్లీ హిందూ శక్తిని తిరిగి స్థాపించడానికి ఉత్తర భారతదేశం నుండి అనేక రాజపుత్ర రాష్ట్రాలను ఏకం చేశాడు. బాబర్ను బహిష్కరించడానికి ఢిల్లీ & ఆగ్రా విలీనం చేయడం ద్వారా తన భూభాగాన్ని విస్తరించడానికి అతను 100,000 మంది రాజపుత్రుల సైన్యంతో ముందుకు సాగాడు. ఉత్తర భారతదేశం ఆధిపత్యం కోసం రాజపుత్రులు, మొఘలుల మధ్య యుద్ధం జరిగింది. అయితే బాబర్ ఉన్నతమైన నాయకత్వం ఆధునిక వ్యూహాల కారణంగా ఖాన్వా రాజ్పుత్ సమాఖ్య ఘోర ఓటమిని చవిచూసింది. ఈ యుద్ధం మొదటి పానిపట్ యుద్ధం కంటే మరింత చారిత్రాత్మకమైనది, సంఘటనలతో కూడుకున్నది, ఎందుకంటే ఇది తిరిగి ఉద్భవిస్తున్న రాజపుత్ర శక్తులను అణిచివేస్తూ భారతదేశంలో మొఘల్ పాలనను దృఢంగా స్థాపించింది. ఈ యుద్ధం కూడా ఫిరంగులు, అగ్గిపెట్టెలు, స్వివెల్ తుపాకులు, మోర్టార్లను గొప్పగా ఉపయోగించడానికి ఉపయోగించబడింది.

మధ్యయుగ భారతదేశంలో రాజపుత్రులు ఒక విదేశీ దురాక్రమణదారుడికి వ్యతిరేకంగా ఐక్యంగా నిలబడిన చివరి సందర్భం కూడా ఈ యుద్ధమే. ఖచ్చితమైన ప్రాణనష్టం తెలియకపోయినప్పటికీ, ఈ యుద్ధంలో అన్ని రాజపుత్ర వంశాలు తమ సన్నిహిత మిత్రులను చాలా మందిని కోల్పోయాయని అంచనా.

రాణా సంగను అతని సామంతులు జైపూర్‌కు చెందిన పృథ్వీరాజ్ సింగ్ I, మార్వార్‌కు చెందిన మాల్దేవ్ రాథోర్ యుద్ధభూమి నుండి అపస్మారక స్థితిలో తీసుకువెళ్లారు. స్పృహలోకి వచ్చిన తర్వాత, బాబర్‌ను ఓడించి ఢిల్లీని జయించే వరకు చిత్తూరుకు తిరిగి రానని అతను ప్రమాణం చేశాడు. అతను తలపాగా ధరించడం కూడా మానేసి, తన తలపై గుడ్డను చుట్టుకునేవాడు. ఆయన బాబర్‌పై మరో యుద్ధానికి సిద్ధమవుతున్నప్పుడు, బాబర్‌తో మరో యుద్ధాన్ని వ్యతిరేకించిన అతని సొంత ప్రభువులు అతనికి విషం ఇచ్చారు. ఆయన జనవరి 1528లో కల్పిలో మరణించాడు.

అతని ఓటమి తరువాత, అతని సామంతుని మదీని రాయ్ చందేరి యుద్ధం బాబర్ చేతిలో ఓడిపోయాడు, బాబర్ రాయ్ రాజ్య రాజధాని చందేరిని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. మాల్వాను జయించడంలో చారిత్రాత్మకంగా ముఖ్యమైనది కాబట్టి చందేరీకి బదులుగా షంసాబాద్కు బదులుగా మదీనికి ఇవ్వబడింది, కాని రావు ఈ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించి, పోరాడుతూ చనిపోవడానికి ఎంచుకున్నాడు. ముస్లిం సైన్యం నుండి తమ గౌరవాన్ని కాపాడుకోవడానికి రాజపుత్ర మహిళలు, పిల్లలు ఆత్మాహుతి చేసుకున్నారు. విజయం తరువాత బాబర్ రాయ్ పాలించిన మాల్వాతో పాటు చందేరీని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అయితే, బాబర్ మాళ్వా నియంత్రణను అహ్మద్ షాకు అప్పగించాడు, అతను మాళ్వా సుల్తాన్ వారసుడు, అతని మాళ్వా రాజ్యం మొత్తం సంగచే ఆక్రమించబడింది. ఈ విధంగా బాబర్ మాళ్వాలో ముస్లిం పాలనను పునరుద్ధరించాడు.

### మేవాత్‌కు చెందిన ఖాన్జాదాలు

రాజా హసన్ ఖాన్ మేవతి , 1504 నుండి 1527 వరకు మేవాట్ ఖంజదా రాజ్‌పుత్ పాలకుడు
1372 నుండి 1527 వరకు ఉన్న మేవాట్ రాష్ట్రం, అల్వార్ రాజధానిగా దక్షిణ ఆసియాలో సార్వభౌమ రాజ్యంగా నిలిచింది. రాజ్పుతానా నుండి ఉద్భవించిన ముస్లిం రాజపుత్ర రాజవంశం మేవాట్ ఖాన్జాదాలచే పాలించబడి, వారు తమ సంతతిని ఢిల్లీ సుల్తానేట్ యుగంలో ఇస్లాం స్వీకరించిన యదువంశి రాజ్పుత్ రాజా సోన్‌పర్ పాల్ గుర్తించారు. సున్నీ ఇస్లాం అనుచరులు అయిన ఖాన్జాదాలు 1372లో ఫిరుజ్ షా తుగ్లక్ మంజూరు చేసిన వంశపారంపర్య రాజకీయ వ్యవస్థను మేవాత్లో స్థాపించారు. కాలక్రమేణా, వారు 1527లో తమ పాలన ముగిసే వరకు తమ సార్వభౌమత్వాన్ని నొక్కి చెప్పారు.

రాజా హసన్ ఖాన్ మేవతి దాదాపు రెండు శతాబ్దాలుగా మేవాట్ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించిన అదే వంశానికి చెందినవాడు, రాజుగా తన సార్వభౌమత్వాన్ని నొక్కి చెప్పాడు. 'మేవాత్ దేశం' నాయకుడిగా మొఘల్ సామ్రాజ్య స్థాపకుడు బాబర్ చేత గుర్తించబడిన హసన్ ఖాన్ మేవతి ఖాన్వా యుద్ధం కీలక పాత్ర పోషించాడు, అక్కడ అతను బాబర్ మొఘల్ దళాలకు వ్యతిరేకంగా రాజ్పుత్ సమాఖ్యలో భాగంగా రాణా సంగా కలిసి 5,000 మిత్రరాజ్యాలకు నాయకత్వం వహించాడు. ముఖ్యంగా, అతను 15వ శతాబ్దంలో అల్వార్ కోటను పునర్నిర్మించాడు.

సైనిక దండయాత్రలలో, రాజా హసన్ ఖాన్ మేవాటి మొదటి పానిపట్ యుద్ధంలో బాబర్‌కు వ్యతిరేకంగా ఇబ్రహీం లోడీకి మద్దతునిస్తూ ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. ఓటమిని చవిచూసినప్పటికీ హసన్ ఖాన్ మేవాటి తన దృఢ నిశ్చయంతో నిలిచారు, పానిపట్ తర్వాత ఆ ప్రాంతంలోకి బాబర్ చొరబాటును ప్రతిఘటించడానికి రాణా సంగాతో చేతులు కలిపారు.

ఖాన్వా యుద్ధం, రాజా హసన్ ఖాన్ మేవతి బాబర్ వ్యతిరేకంగా రాణా సంగా మద్దతు ఇచ్చాడు, రాణా సంగ పతనం తరువాత కమాండర్ జెండాకు బాధ్యత వహించాడు, తన 12 వేల గుర్రపు సైనికులతో బలీయమైన దాడికి నాయకత్వం వహించాడు. మొదట్లో విజయవంతమైన వారు బాబర్ దళాలను అధిగమించినట్లు కనిపించింది. దురదృష్టవశాత్తు, యుద్ధ సమయంలో, హసన్ ఖాన్ మేవతి ఫిరంగి బంతి కారణంగా ఛాతీకి తగిలిన ప్రాణాంతక గాయంతో మరణించాడు, ఇది అతని జీవితానికి ముగింపు పలికింది, కానీ యుద్ధభూమిలో ధైర్యం, స్థితిస్థాపకత వారసత్వాన్ని మిగిల్చింది.

1505లో హసన్ ఖాన్ మేవతి ప్రవేశపెట్టిన "వలీ-ఎ-మేవాత్", తరువాత "షా-ఎ-మెవాత్" ఖానజాదా వంశంలో గుర్తించదగిన బిరుదులు.

## ఆధునిక కాలం (సుమారు క్రీ.శ. 1568–1947)

### మొఘల్ దండయాత్రలు, రాజపుత్రుల ప్రతిఘటన

రాజా రవి వర్మ రచించిన మహారాణా ప్రతాప్ చిత్రం
మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్ 16వ శతాబ్దంలో ఈ సామ్రాజ్యాన్ని రాజ్పుతానాకు విస్తరించాడు. అతను చిత్తోర్ను ముట్టడించి, 1568లో మేవార్ రాజ్యాన్ని ఓడించాడు. అతను రణతంబోర్‌ను కూడా ముట్టడించి, అదే సంవత్సరంలో సుర్జన్ హాడా దళాలను ఓడించాడు.

రాజపుత్ర పాలకుల నమ్మకాన్ని పొందడానికి అక్బర్ వైవాహిక పొత్తులను కూడా ఏర్పాటు చేశాడు. ఆయన స్వయంగా రాజపుత్ర యువరాణి జోధా బాయి వివాహం చేసుకున్నాడు. అతను పెద్ద సంఖ్యలో రాజపుత్ర యువరాజులకు ఉన్నత పదవులను కూడా మంజూరు చేసి, *నవరత్నాలు* ఒకరైన మాన్ సింగ్ వంటి వారితో స్నేహపూర్వక సంబంధాలను కొనసాగించాడు. అయితే, కొంతమంది రాజపుత్ర పాలకులు అక్బర్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించడానికి సిద్ధంగా లేరు, స్వతంత్రంగా ఉండటానికి ఇష్టపడతారు. అలాంటి ఇద్దరు పాలకులు మేవార్‌కు చెందిన ఉదయ్ సింగ్, మేవార్‌కు చెందిన చంద్రసేన్ రాథోడ్. వారు అక్బర్ ఆధిపత్యాన్ని అంగీకరించలేదు, అతనితో నిరంతరం యుద్ధంలో ఉన్నారు. ఉదయ్ సింగ్ వారసుడు రాణా ప్రతాప్ ఈ పోరాటాన్ని కొనసాగించాడు. అతని సైన్యం హల్దిఘాటి యుద్ధం అక్బర్ దళాలను ఎదుర్కొంది, అక్కడ అతను ఓడిపోయి గాయపడ్డాడు. అప్పటి నుండి అతను పన్నెండు సంవత్సరాలు ఏకాంతంలో ఉండి, ఎప్పటికప్పుడు మొఘలులపై దాడి చేశాడు.

మధ్యయుగ కాలంలోని రాజపుత్ర చిత్రకళ, రాజపుత్ర వాస్తుశిల్ప శైలులలో మొఘల్ ప్రభావం కనిపిస్తుంది.

### జాట్ రాజ్యాల ఆవిర్భావం

#### భరత్‌పూర్ జాట్ రాజ్యం (సుమారు క్రీ.శ. 1722–1948)

భరత్‌పూర్ జాట్ రాజ్యం అని కూడా పిలువబడే భరత్‌పూర్ రాష్ట్రం, చారిత్రాత్మకంగా భరత్‌పూర్ రాజ్యం అని పిలువబడేది, భారత ఉపఖండంలోని ఉత్తర భాగంలో ఉన్న ఒక హిందూ రాజ్యం. దీనిని హిందూ జాట్ల సిన్ సిన్వర్ వంశం పాలించింది. సూరజ్ మాల్ రాజు పాలన సమయంలో రాష్ట్ర ఆదాయం సంవత్సరానికి 17,500,000 రూపాయలు.

ఢిల్లీ, ఆగ్రా, మధుర చుట్టుపక్కల ప్రాంతాల్లో నివసిస్తున్న జాట్లు మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా చేసిన తిరుగుబాట్ల ఫలితంగా భరత్‌పూర్ రాష్ట్రం ఏర్పడింది. జమీందారీ హక్కుల కోసం జాట్‌లు, రాజపుత్రుల మధ్య ఉన్న వివాదం కూడా ఈ సమస్యను మరింత క్లిష్టతరం చేసింది, ఎందుకంటే జాట్‌లు ప్రధానంగా భూస్వాములుగా ఉండగా, రాజపుత్రులు ప్రధానంగా పన్ను వసూలుదారులుగా ఉండేవారు. జాట్‌లు తీవ్ర ప్రతిఘటనను ఎదుర్కొన్నారు, కానీ 1691 నాటికి రాజా రామ్ సిన్సిని, అతని వారసుడు చురామన్ మొఘలులకు లొంగిపోవాల్సి వచ్చిందిది. అక్బర్ అవశేషాలను వెలికితీసి తగలబెట్టిన రాజారాం సిన్సిని వద్ద ఒక చిన్న కోటను ఏర్పాటు చేసినందుకు ప్రసిద్ధి చెందాడు. ఇది ఈ రాజ్యానికి కీలక పునాది.

సూరజ్ మల్ భరత్‌పూర్ పాలకుడు, అతని రాజకీయ చాతుర్యం, స్థిరమైన మేధస్సు, స్పష్టమైన దృష్టి కారణంగా, కొంతమంది సమకాలీన చరిత్రకారులు అతన్ని "జాట్ ప్రజల ప్లేటో" అని, ఒక ఆధునిక రచయిత "జాట్ ఒడిస్సియస్ " అని వర్ణించారు.
భరత్‌పూర్ అత్యంత ప్రముఖ పాలకుడు మహారాజా సూరజ్ మాల్. 1761 జూన్ 12న ఆయన ముఖ్యమైన మొఘల్ నగరమైన ఆగ్రాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అతను ప్రసిద్ధ మొఘల్ స్మారక చిహ్నం తాజ్ మహల్ రెండు వెండి తలుపులను కూడా కరిగించాడు. ఆగ్రా 1774 వరకు భరత్‌పూర్ పాలకుల ఆధీనంలో ఉండిపోయింది. మహారాజా సూరజ్ మాల్ మరణం తరువాత, మహారాజా జవహర్ సింగ్, మహారాజా రతన్ సింగ్, మహారాజా కెహ్రీ సింగ్ (మహారాజా నవాల్ సింగ్ నివాస ఓడ క్రింద ఉన్న మైనర్) ఆగ్రా కోట పరిపాలించారు.

### ధోల్పూర్ జాట్ రాజ్యం (క్రీ.శ. 1806-1949)

చారిత్రాత్మకంగా ధోల్పూర్ రాజ్యం అని పిలువబడే ఇది భారతదేశంలోని తూర్పు రాజస్థాన్ ఒక రాజ్యం, దీనిని క్రీ. శ. 1806లో గోహద్ కు చెందిన జాట్ పాలకుడు రాణా కిరాత్ సింగ్ స్థాపించారు. 1818 తరువాత, ఈ రాష్ట్రం బ్రిటిష్ ఇండియా రాజ్పుతానా ఏజెన్సీ అధికారం క్రింద ఉంచబడింది. 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు రాణాలు ఈ రాష్ట్రాన్ని పరిపాలించారు, ఆ తరువాత రాజ్యం భారత యూనియన్లో విలీనం చేయబడింది.

ఈ రాష్ట్ర ప్రారంభ చరిత్ర గురించి చాలా తక్కువ తెలుసు. సంప్రదాయం ప్రకారం ధవళపురగా పూర్వపు రాష్ట్రం స్థాపించబడింది. 1505లో పొరుగున ఉన్న రాణా జాట్ల గోహద్ రాష్ట్రం స్థాపించబడింది. 1740. 1756 మధ్య గోహద్ గ్వాలియర్ కోట ఆక్రమించింది. 1761 నుండి 1775 వరకు ధోల్పూర్ భరత్‌పూర్ రాష్ట్రంలో విలీనం చేయబడింది. 1782 & డిసెంబర్ 1805 మధ్య ధోల్పూర్ను మళ్లీ గ్వాలియర్ స్వాధీనం చేసుకుంది. 1806 జనవరి 10న ధోల్పూర్ బ్రిటిష్ రక్షిత ప్రాంతంగా మారింది, అదే సంవత్సరంలో గోహద్ పాలకుడు గోహడ్‌ను ధోల్పూర్‌లో విలీనం చేశాడు.

### మరాఠా ప్రభావాలు (క్రీ.శ. 1720-1817)

1720ల నుండి, పూణే చెందిన పేష్వా మొదటి బాజీ రావు నేతృత్వంలో మరాఠా సామ్రాజ్యం ఉత్తర దిశగా విస్తరించడం ప్రారంభించింది. ఈ విస్తరణ చివరకు కొత్తగా స్థాపించబడిన మరాఠా సామ్రాజ్యాన్ని రాజపుత్రులతో పరిచయం చేసింది. కొన్ని రాజపుత్ర రాజ్యాలు మరాఠా ఆధిపత్యాన్ని ఇష్టపూర్వకంగా అంగీకరించగా, మరికొన్ని కొన్ని ప్రతిఘటనను కలిగి ఉన్నాయి. ఎక్కువగా హోల్కర్లు, సింధియాల సైనిక నాయకత్వంలో మరాఠాలు చేసిన అనేక పోరాటాలను రాజస్థాన్ చూసింది.

### బ్రిటిష్ ప్రభావాలు (క్రీ.శ. 1817-1947)

రాజపుతానా లేదా రాజస్థాన్ పటం, 1920
ఈ ప్రాంతంలో బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రాక కారణంగా కొన్ని భౌగోళికంగా, సాంస్కృతికంగా, ఆర్థికంగా, చారిత్రాత్మకంగా విభిన్నమైన ప్రాంతాలకు పరిపాలనా హోదా లభించింది, ఇవి ఎప్పుడూ ఉమ్మడి రాజకీయ గుర్తింపును పంచుకోలేదు, రాజ్పుతానా ఏజెన్సీ పేరుతో. ఇది ఒక ముఖ్యమైన గుర్తింపు, తరువాత దీనిని 'రాజ్‌పుతానా ప్రావిన్స్'గా మార్చారు, 1949లో రాజస్థాన్‌గా పేరు మార్చబడే వరకు కొనసాగింది. కంపెనీ వివిధ సంస్థలను అధికారికంగా గుర్తించింది, అయితే మూలాలు వివరాల గురించి విభేదించాయి, ప్రత్యక్ష బ్రిటిష్ నియంత్రణలో ఉన్న ఏకైక ప్రాంతం అజ్మీర్-మెర్వారా కూడా ఇందులో ఉంది. ఈ ప్రాంతాలలో, 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో మార్వార్, జైపూర్ అత్యంత ముఖ్యమైనవి, అయినప్పటికీ మేవార్, రజపుతానా పట్ల ఆకర్షితులైన కంపెనీ ఉద్యోగి జేమ్స్ టాడ్ నుండి ప్రత్యేక దృష్టిని ఆకర్షించింది, మొత్తం ఏజెన్సీ ప్రజలు, చరిత్ర, భౌగోళికం గురించి విస్తృతంగా, తరచుగా విమర్శించకుండా, వ్రాసింది.

స్థానిక స్వయంప్రతిపత్తి, మరాఠాలు, పిండారి దోపిడీల నుండి రక్షణకు బదులుగా బ్రిటిష్ సార్వభౌమత్వాన్ని అంగీకరిస్తూ, 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కంపెనీ, ఈ వివిధ రాచరిక, ప్రధానంగా సంస్థల మధ్య పొత్తులు ఏర్పడ్డాయి. మొఘల్ సంప్రదాయాన్ని అనుసరించి, మరీ ముఖ్యంగా దాని వ్యూహాత్మక స్థానం కారణంగా అజ్మీర్ బ్రిటిష్ ఇండియాలో ఒక ప్రావిన్స్గా మారింది, అయితే స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన రాజ్పుత్ రాష్ట్రాలు, ముస్లిం రాష్ట్రం టోంక్, జాట్ రాష్ట్రాలు భరత్‌పూర్, ధోల్‌పూర్ జాట్ రాజ్యాలు రాజపుతానా ఏజెన్సీగా వ్యవస్థీకరించబడ్డాయి.

1817–1818లో, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం రాజపుతానాలోని దాదాపు అన్ని రాష్ట్రాలతో సంధి ఒప్పందాలను కుదుర్చుకుంది. ఆ విధంగా, అప్పట్లో రాజపుతానా అని పిలవబడిన రాజస్థాన్‌పై బ్రిటిష్ పాలన ప్రారంభమైంది .

జైపూర్ , ప్రధాన వీధి, సుమారు 1875
రాజపుతానా ఏజెన్సీ బ్రిటిష్ రాచరిక రాష్ట్రాలు:

* జైసల్మేర్ రాష్ట్రం
* బికానెర్ రాష్ట్రం
* జోధ్‌పూర్ రాష్ట్రం
* జైపూర్ రాష్ట్రం
* ఉదయ్‌పూర్ రాష్ట్రం
* అల్వార్ రాష్ట్రం
* కిషన్‌గఢ్ రాష్ట్రం
* డుంగార్‌పూర్ రాష్ట్రం
* సిరోహి రాష్ట్రం
* బన్స్వారా రాష్ట్రం
* గౌరతీ-గోద్వాడ్ రాష్ట్రం
* కోట రాష్ట్రం
* బుండి రాష్ట్రం
* భరత్‌పూర్ రాష్ట్రం
* కరౌలి రాష్ట్రం
* ధోల్పూర్ రాష్ట్రం

ఈ రాష్ట్రాలు తరువాత 1948లో ఏడు దశల్లో విలీనం అయ్యి 1956లో ప్రస్తుత రాజస్థాన్ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేశాయి.

## స్వాతంత్య్రానంతరం (1947-ప్రస్తుతం)

1948 ఏప్రిల్ 12న ఉదయ్‌పూర్‌లో జరిగిన రాజస్థాన్ యూనియన్ పునర్నిర్మాణ వేడుకలో, ఉదయ్‌పూర్ మహారాణా కొత్త రాజప్రముఖ్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించగా, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ యూనియన్ ప్రీమియర్ అయిన మాణిక్ లాల్ వర్మ చేత విధేయతా ప్రమాణం చేయించారు.
12వ శతాబ్దంలో ఘురిద్ దండయాత్రలకు ముందు రాజస్థాన్ పేరు రాజ్పుతానా మరింత ప్రాచుర్యం పొందింది, 12వ శతాబ్దం లో ఆ సమయంలో భారతీయ సామాజిక నిర్మాణంలో రాజపుత్రులు కూడా ఒక ప్రత్యేక కులంగా ఉద్భవించారు. బ్రిటిష్ క్రౌన్ స్వీకరించిన రాజపుతానా పేరును డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియాలో విలీనం చేసినప్పుడు 1949 మార్చి 30న ఈ రాష్ట్రం ఏర్పడింది. భారతదేశ స్వాతంత్ర్యం తరువాత, పి. సత్యనారాయణ రావు కమిటీ సిఫార్సు మేరకు 1950 జనవరి 26న ఈ రాష్ట్రానికి రాజస్థాన్ అనే పదాన్ని రాజ్యాంగబద్ధంగా గుర్తించారు.

అతిపెద్ద నగరంగా ఉన్న జైపూర్ రాష్ట్ర రాజధానిగా ప్రకటించారు. జైపూర్ 1727లో రెండవ అమీర్ జై సింగ్ కచ్చావా పాలకుడుచే స్థాపించబడింది, ఆయన పేరు మీద ఈ నగరానికి పేరు పెట్టారు. బ్రిటిష్ వలసరాజ్యాల కాలంలో, ఈ నగరం జైపూర్ రాష్ట్రానికి రాజధానిగా పనిచేసింది. 1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత, కొత్తగా ఏర్పడిన రాజస్థాన్ రాష్ట్రానికి జైపూర్‌ను రాజధానిగా చేశారు.

### రాజస్థాన్ ఏకీకరణ

నేటి రాజస్థాన్ స్వరూపం ఏర్పడటానికి ఏడు దశలు పట్టింది.

#### మొదటి దశ

1948 మార్చిలో అల్వార్ , భరత్‌పూర్ , ధౌల్‌పూర్, కరౌలిలతో కూడిన "మత్స్య యూనియన్" ఏర్పడింది.

#### రెండవ దశ

1948 మార్చి 25న, కోటాలోని ఉమేద్ భవన్ ప్యాలెస్‌లో , బన్స్వారా , బూందీ , దుంగార్‌పూర్ , ఝలావార్ , కిషన్‌గఢ్ , కోటా , ప్రతాప్‌గఢ్ , షాహ్‌పురా, టోంక్ సంస్థానాల పాలకులు భారత యూనియన్‌లో చేరి రాజస్థాన్‌లో భాగంగా ఏర్పడ్డారు . ఏర్పడిన మొట్టమొదటి " రాజస్థాన్ యూనియన్" కూడా ఇదే. కోటాకు చెందిన బ్రిగేడియర్ హెచ్‌హెచ్ మహారావు సర్ భీమ్ సింగ్ II , కేసీఎస్‌ఐ, రాజస్థాన్ యూనియన్‌కు మొట్టమొదటి రాజప్రముఖ్‌గా నియమితులయ్యారు .

#### మూడవ దశ

1948 ఏప్రిల్‌లో ఉదయ్‌పూర్ రాష్ట్రంలో విలీనమైంది, ఉదయ్‌పూర్ మహారాణాను రాజప్రముఖ్‌గా నియమించారు . అందువల్ల, 1948లో దక్షిణ, ఆగ్నేయ రాష్ట్రాల విలీనం దాదాపుగా పూర్తయింది.

#### నాల్గవ దశ

జైపూర్ సంస్థానం, బికనీర్ , జోధ్‌పూర్ , జైసల్మేర్ ఎడారి రాజ్యాలు భారతదేశం నుండి తమ స్వాతంత్ర్యాన్ని ఇంకా నిలుపుకున్నాయి . భద్రతా దృష్ట్యా, ఈ ఎడారి రాజ్యాలను కొత్త దేశంలో విలీనం చేయడం కొత్త భారత యూనియన్‌కు అత్యంత కీలకమని వాదించబడింది. చివరకు రాకుమారులు విలీన పత్రంపై సంతకం చేయడానికి అంగీకరించారు, బికనీర్, జోధ్‌పూర్, జైసల్మేర్, జైపూర్ రాజ్యాలు మార్చి 1949లో విలీనమయ్యాయి. ఈసారి, జైపూర్ మహారాజు, మాన్ సింగ్ II, ఆ రాష్ట్రానికి రాజప్రముఖ్‌గా నియమించబడ్డారు. జైపూర్ దాని రాజధానిగా మారింది. రాజస్థాన్ రాష్ట్ర ఏర్పాటుకు గుర్తుగా రాష్ట్రవ్యాప్తంగా 'మార్చి 30'ని జరుపుకుంటారు. ఉదయ్‌పూర్ మహారాణా, భోపాల్ సింగ్, రాజప్రముఖ్ కంటే ఉన్నతమైన పదవి అయిన మహారాజ్‌ప్రముఖ్‌గా నియమించబడ్డారు.

#### ఐదవ దశ

ఆ తర్వాత 1949లో, పూర్వపు భరత్‌పూర్, అల్వార్, కరౌలి, ధోల్‌పూర్ రాజ్యాలతో కూడిన మత్స్య సంయుక్త రాష్ట్రాలు రాజస్థాన్‌లో విలీనం చేయబడ్డాయి.

#### ఆరవ దశ

1950 జనవరి 26న, ఉమ్మడి రాజస్థాన్‌లోని 18 రాష్ట్రాలు సిరోహితో విలీనమై రాష్ట్రంలో చేరాయి. దీంతో అబు, దిల్‌వారా గ్రేటర్ బొంబాయి (ప్రస్తుతం గుజరాత్) లో భాగంగానే ఉండిపోయాయి .

#### ఏడవ దశ

1956 నవంబర్‌లో, రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టంలోని నిబంధనల ప్రకారం , పూర్వపు మధ్యభారత్‌లోని అజ్మీర్ 'సి' భాగం, అబూ రోడ్ తాలూకా, సిరోహి రాచరిక రాష్ట్రంలోని పూర్వ భాగం (ఇవి పూర్వపు బొంబాయిలో విలీనం చేయబడ్డాయి), రాష్ట్రం, సునెల్-తప్పా ప్రాంతం రాజస్థాన్‌లో విలీనం చేయబడ్డాయి, ఝలావార్‌లోని సిరోంజ్ ఉప జిల్లా మధ్యప్రదేశ్‌కు బదిలీ చేయబడింది. ఈ విధంగా రాజస్థాన్‌కు ప్రస్తుత సరిహద్దు ఏర్పడింది. నేడు ఉత్తర ప్రదేశ్, మధ్య ప్రదేశ్, బీహార్ రాష్ట్రాల తదుపరి పునర్వ్యవస్థీకరణతో, రాజస్థాన్ భారత గణతంత్రంలో అతిపెద్ద రాష్ట్రంగా అవతరించింది. రాజస్థాన్ ఏకీకరణ 1956 నవంబర్ 1న పూర్తయింది.

### రాజస్థాన్ మొదటి ప్రభుత్వం

హిరాలాల్ శాస్త్రి, రాజస్థాన్ మొదటి ముఖ్యమంత్రి
గురుముఖ్ నిహాల్ సింగ్ రాజస్థాన్ మొదటి గవర్నర్‌గా నియమితులయ్యారు. హీరాలాల్ శాస్త్రి రాష్ట్రానికి మొదటి నామినేటెడ్ ముఖ్యమంత్రిగా 7 ఏప్రిల్ 1949న పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించారు. ఆయన తర్వాత మరో ఇద్దరు నామినేటెడ్ ముఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టగా 3 మార్చి 1951 నుండి టీకా రామ్ పాలివాల్ మొదటి ఎన్నికైన ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.

### సమకాలీన రాజస్థాన్

రెండవ భారత-పాకిస్తాన్ యుద్ధ సమయంలో, 1965 సెప్టెంబరులో, పాకిస్తాన్ రాజస్థాన్ ఫ్రంట్‌ను ప్రారంభించి, రాజస్థాన్‌లోని అనేక ప్రాంతాలను భారతదేశం నుండి స్వాధీనం చేసుకుంది. తరువాత తాష్కెంట్ డిక్లరేషన్ ప్రకారం వాటిని తిరిగి ఇచ్చారు. పూర్వపు రాజ్యాల యువరాజులకు వారి ఆర్థిక బాధ్యతలను నిర్వర్తించడంలో సహాయపడటానికి రాజ్యాంగబద్ధంగా ప్రివీ పర్సులు, అధికారాల రూపంలో మంచి వేతనం ఇవ్వబడింది. 1970లో అప్పటి భారత ప్రధాని అయిన ఇందిరా గాంధీ, ప్రివీ పర్సులను నిలిపివేయడానికి అండర్-టేకింగ్ ప్రారంభించారు, ఇవి 1971లో రద్దు చేయబడ్డాయి. చాలా మంది మాజీ యువరాజులు ఇప్పటికీ మహారాజా బిరుదును ఉపయోగించడం కొనసాగిస్తున్నారు, అయితే ఈ బిరుదుకు హోదా చిహ్నంగా కాకుండా వేరే శక్తి లేదు. చాలా మంది మహారాజులు ఇప్పటికీ తమ రాజభవనాలను కలిగి ఉండి వాటిని లాభదాయకమైన హోటళ్లుగా మార్చారు, అయితే కొందరు రాజకీయాలలో మంచి లాభాలను పొందారు. ప్రజాస్వామ్యయుతంగా ఎన్నికైన ప్రభుత్వం ముఖ్యమంత్రిని కార్యనిర్వాహక అధిపతిగా, గవర్నర్ను రాష్ట్ర అధిపతిగా చేసుకుని రాష్ట్రాన్ని నడుపుతుంది.

### పరిపాలన అభివృద్ధి

ప్రస్తుతం, కొత్తగా ఏర్పడిన ప్రతాప్‌గఢ్ జిల్లాతో సహా,రాజస్థాన్‌లో 50 జిల్లాలు, 105 ఉపవిభాగాలు, 37,889 గ్రామాలు, 350కి పైగా తహసీళ్లు,  222 పట్టణాలు ఉన్నాయి. రాష్ట్రవ్యాప్తంగా పరిపాలన,సేవా పంపిణీని మెరుగుపరచడం పరిపాలనా విస్తరణ లక్ష్యం.

2023 మార్చి 17న రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం 19 కొత్త జిల్లాలు, 3 కొత్త డివిజన్ల ఏర్పాటును ప్రకటించింది. ఫలితంగా, జైపూర్, జోధ్‌పూర్ జిల్లాలను జైపూర్ అర్బన్, జైపూర్ రూరల్, జోధ్‌పూర్ అర్బన్, జోధ్‌పూర్ రూరల్‌గా పునర్నిర్మించారు, దీంతో మొత్తం జిల్లాల సంఖ్య 50కి, డివిజన్ల సంఖ్య 10కి పెరిగింది.

ప్రజా సేవలు, పాలనను క్రమబద్ధీకరించడానికి, రాజస్థాన్ ప్రభుత్వం ఎస్ఎస్ఓ ఐడి (సింగిల్ సైన్-ఆన్) వ్యవస్థను ఏకీకృతం చేసింది. ఈ డిజిటల్ ప్లాట్ఫాం నివాసితులు ఏకీకృత లాగిన్ వ్యవస్థ ద్వారా విద్య, ఉపాధి, సంక్షేమ పథకాలతో సహా వివిధ ప్రభుత్వ సేవలను పొందటానికి అనుమతిస్తుంది. ఎస్ఎస్ఓ ఐడి అమలు పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని పెంచింది, పౌరులు భౌతిక డాక్యుమెంటేషన్ లేకుండా సేవలను పొందడం సులభం చేసింది.

## ఇవి కూడ చూడండి

* బెంగాల్ నవాబులు
* పశ్చిమ బెంగాల్ చరిత్ర
* ఉదయ్‌పూర్ చరిత్ర
* కలకత్తాపై బాంబు దాడి
* పశ్చిమ బెంగాల్‌లో మతం
* 2024లో పశ్చిమ బెంగాల్ వరదలు

## మూలాలు