# శిశిర్ కుమార్ మిత్రా

| **శిశిర్ కుమార్ మిత్రా** |
| --- |
|  |
| జననం | శిశిర్ కుమార్ మిత్రా (1890-10-24)1890 అక్టోబరు 24 న్‌నగర్, హుగ్లీ జిల్లా, బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ |
| మరణం | 1963 ఆగస్టు 13(1963-08-13) (వయసు: 72) బాలీగంజ్, కోల్‌కతా, పశ్చిమ బెంగాల్  |
| జాతీయత | భారతీయుడు |
| రంగములు | రేడియోఫిజిక్స్ ఎట్మాస్ఫెరిక్ ఫిజిక్స్ |
| వృత్తిసంస్థలు | బంకురా సైన్స్ కాలేజీ రాజాబజార్ సైన్స్ కాలేజీ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ పారిస్ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ నాన్సీ యూనివర్సిటీ ఆఫ్ కలకత్తా క్యూరీ ఇన్‌స్టిట్యూట్ (పారిస్) |
| చదువుకున్న సంస్థలు | యూనివర్సిటీ ఆఫ్ కలకత్తా |
| పరిశోధనా సలహాదారుడు(లు) | సి.వి.రామన్ చార్లెస్ ఫ్యాబ్రీ |
| ఇతర విద్యా సలహాదారులు | జగదీశ్ చంద్ర బోస్ మేరీ క్యూరీ కామైల్ గుట్టన్ |
| ముఖ్యమైన విద్యార్థులు | యూనివర్సిటీ ఆఫ్ కలకత్తా |
| ప్రసిద్ధి | అయనోస్ఫియర్‌పై చేసిన పరిశోధన |

*శిశిర్‌ కుమార్ మిత్రా* MBE, FNI, FASB, FIAS, FRS (1890 అక్టోబరు 24 - 1963 ఆగస్టు 13) భారతీయ భౌతిక శాస్త్రవేత్త.

## ప్రారంభ జీవితం, విద్య

*ది హిందూస్థానీ స్టూడెంట్* 1916 జనవరి సంచిక నుండి SK మిత్ర ఛాయాచిత్రం.
మిత్రా తన తండ్రి స్వస్థలమైన కోన్‌నగర్‌లో జన్మించాడు. ఇది బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీ (ప్రస్తుత పశ్చిమ బెంగాల్) లోని హుగ్లీ జిల్లాలో ఉన్న కోల్‌కతా (అప్పటి కలకత్తా) శివారు ప్రాంతం. పాఠశాల ఉపాధ్యాయుడు జయకృష్ణ మిత్రా, మిడ్నాపూర్ కు చెందిన వైద్య విద్యార్థి శరత్కుమారి దంపతుల మూడవ కుమారుడు. మిత్రా తండ్రి కుటుంబం సనాతన హిందువులు అయినప్పటికీ, అతని తల్లి కుటుంబం ప్రగతిశీల బ్రహ్మ సమాజానికి అనుయాయులు. అధునాతన దృక్పథానికి ఆ కుటుంబం మిడ్నాపూర్‌లో ప్రసిద్ధి చెందింది. 1878లో, జయకృష్ణ మిత్రా బ్రహ్మ సమాజంలో చేరి శరత్ కుమారిని పెళ్ళి చేసుకున్నాడు. దానికి ఇష్టం లేని అతని కుటుంబం అతనితో సంబంధాలను తెంచుకుంది. పర్యవసానంగా, కొత్తగా పెళ్లైన జంట శరత్ కుమారి స్వస్థలమైన మిడ్నాపూర్‌కు వెళ్లారు. అక్కడ ఆ దంపతులకు సతీష్ కుమార్, సంతోష్ కుమార్ అనే ఇద్దరు కుమారులు, ఒక కుమార్తె కలిగారు. తరువాత 1889లో జయకృష్ణ తన కుటుంబాన్ని కోల్‌కతాకు తరలించాడు; అక్కడ, అతను పాఠశాల ఉపాధ్యాయుడయ్యాడు. మరుసటి సంవత్సరం మిత్రా జన్మించాడు.

కోల్‌కతాలో ఉన్నప్పుడు, జయకృష్ణ అనేక మంది ప్రముఖ పండితులతో, ముఖ్యంగా ఈశ్వర్ చంద్ర విద్యాసాగర్, బిపిన్ చంద్ర పాల్‌తో పరిచయం పెంచుకున్నాడు. శరత్‌కుమారి ప్రగతిశీల దృక్పథాన్ని పంచుకుంటూ, జయకృష్ణ తన భార్యకు క్యాంప్‌బెల్ మెడికల్ కాలేజీలో విద్యార్థిగా ప్రవేశం కల్పించాడు. 1892లో, శరత్‌కుమారి వైద్యురాలిగా అర్హత సాధించి, బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీలో ఉన్న భాగల్పూర్ నగరంలోని (ఇప్పుడు బీహార్‌లో ఉంది) లేడీ డఫెరిన్ ఆసుపత్రిలో నియామకం పొందారు. ఆ విధంగా కుటుంబం భాగల్పూర్‌కు వెళ్లింది. అక్కడ శరత్‌కుమారి తన కొత్త వృత్తిని ప్రారంభించగా, జయకృష్ణ మునిసిపల్ క్లర్క్‌గా ఉద్యోగం సంపాదించాడు. అక్కడ, కొంతకాలం తర్వాత మిత్రా తమ్ముడు శరత్ కుమార్ జన్మించాడు.

మిత్రా భాగల్పూర్ లోని జిల్లా పాఠశాలలో పాఠశాల విద్యను ప్రారంభించాడు. 1897–1898 ప్రాంతంలో, ఆరు లేదా ఏడు సంవత్సరాల వయస్సులో, మిత్రా పుట్టడానికి ఒక సంవత్సరం ముందు, 1889 మే 4 న, సోలో బెలూన్ విమానాన్ని నడిపిన మొదటి భారతీయుడు అయిన బెంగాలీ వైమానిక శాస్త్రవేత్త రామచంద్ర ఛటర్జీ కథను విన్న తర్వాత వాతావరణ శాస్త్రంపై అతని ఆసక్తి ప్రారంభమైంది. ఈ కథ మిత్రా తన అన్నయ్య సతీష్ కుమార్‌ను గాలి కంటే తేలికైన విమాన సూత్రాల గురించి అడగడానికి ప్రేరేపించింది; అతని సోదరుడు తనకు సాధ్యమైనంత ఉత్తమంగా వివరించాడు. కొన్ని సంవత్సరాల తరువాత, మిత్రా అన్నయ్యలు ఇద్దరూ మరణించారు; ఈ మరణం తరువాత కొన్నాళ్ళకు జయకృష్ణ పక్షవాతం బారిన పడి వికలాంగులయ్యాడు. కుటుంబం ఆర్థిక భారాలు పెరుగుతున్నప్పటికీ, శరత్కుమారి తన ఇద్దరు కుమారులను చదివించగలిగింది.

తన బాల్యం, కౌమారదశలో, జగదీష్ చంద్రబోస్ రాసిన కొన్నింటితో సహా ప్రముఖ బెంగాలీ శాస్త్రవేత్తల ప్రసిద్ధ శాస్త్రీయ కథనాలను చదవడం ద్వారా మిత్రా సైన్స్ పట్ల ఆసక్తిని పెంచుకున్నాడు. భాగల్పూర్ జిల్లా పాఠశాల నుండి పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణత సాధించిన తరువాత మిత్రా, TNJ కళాశాలలో FA (ఇంటర్మీడియట్-లెవల్) ప్రోగ్రామ్‌లో చేరాడు; కొంతకాలం తర్వాత అతని తండ్రి జయకృష్ణ మరణించాడు.

1908లో తన FA పరీక్షలలో ఉత్తీర్ణత సాధించిన తర్వాత, మిత్రా కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయంలోని ప్రెసిడెన్సీ కళాశాలలో విద్యార్థిగా చేరాడు, అక్కడ అతను B.Sc పట్టా పొందాడు. అతను భౌతిక శాస్త్రం, శాస్త్రీయ పరిశోధనలపై మక్కువ పెంచుకున్నాడు. 1912 లో అత్యున్నత గౌరవాలతో మాస్టర్స్ డిగ్రీ పూర్తి చేసిన తర్వాత జగదీష్ బోస్ అతన్ని పరిశోధనా పండితుడిగా తీసుకున్నాడు. కొన్ని నెలలు ప్రొఫెసర్ బోస్ వద్ద పనిచేశాక, తన కుటుంబ ఆర్థిక ఇబ్బందుల కారణంగా చదువును ముగించాడు.

## ఫ్రాన్స్‌లో విశ్వవిద్యాలయ అధ్యయనాలు, పరిశోధన

కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం నుండి బయలుదేరిన తర్వాత, తన కుటుంబాన్ని పోషించడానికి మిత్రా, తన పూర్వ కళాశాల అయిన TNJ కళాశాలలో లెక్చరర్‌గా నియామకం పొందాడు. అక్కడ కొంతకాలం గడిపిన తర్వాత, అతను బంకురా క్రిస్టియన్ కళాశాలలో లెక్చరర్‌గా నియమితుడయ్యాడు. రెండు సంస్థలలోనూ పరిశోధన అవకాశాలు లేకపోవడంతో నిరాశ చెందిన మిత్రా, తన శక్తిని తన విద్యార్థులకు ప్రదర్శించడానికి వినూత్న ప్రయోగాలను అభివృద్ధి చేయడంలో, బెంగాలీలో ప్రసిద్ధ శాస్త్రీయ వ్యాసాలు రాయడంలో వినియోగించాడు. 1916లో, అశుతోష్ ముఖర్జీ కొత్త యూనివర్సిటీ సైన్స్ కళాశాలలో పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ ఫిజిక్స్ పండితుడిగా కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయానికి తిరిగి రావాలని ఆహ్వానించాడు. అక్కడ అతను CV రామన్ ఆధ్వర్యంలో కాంతి వివర్తనం, జోక్యంపై పరిశోధన నిర్వహించాడు, వాలుగా ఉన్న సింగిల్ స్లిట్‌లో మోనోక్రోమాటిక్ కాంతి వివర్తనంపై రామన్ చేసిన మునుపటి పరిశోధనను మెరుగుపరిచాడు. హీలియోమీటర్ వివర్తన నమూనాలను నిర్ణయించడానికి మెరుగైన పద్ధతిని కూడా రూపొందించాడు. రామన్ ఎంతో ప్రశంసించిన ఈ పనికి, మిత్రా 1919లో D.Sc. పట్టా పొందాడు. అతను *ఫిలాసఫికల్ మ్యాగజైన్‌లో* మూడు పత్రాలను కూడా ప్రచురించాడు. వాటిలో ఒకటి "అసిమెట్రీ ఆఫ్ ది ఇల్యూమినేషన్ కర్వ్స్ ఇన్ ఆబ్లిక్ డిఫ్రాక్షన్", మరొకటి ఆర్నాల్డ్ సోమర్‌ఫెల్డ్ యొక్క డిఫ్రాక్షన్ విధానాలపై.

డాక్టరేట్ పొందిన తరువాత, మిత్రా 1920 లో పారిస్ విశ్వవిద్యాలయంలో తన అధ్యయనాలను కొనసాగించడానికి ఫ్రాన్స్‌ వెళ్ళాడు. అక్కడ అతను 1923 లో చార్లెస్ ఫాబ్రీ ఆధ్వర్యంలో రెండవ డాక్టరేట్ పొందాడు. తరువాత అతను క్యూరీ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌లో మేరీ క్యూరీ ఆధ్వర్యంలో కొంతకాలం పనిచేశాడు. రేడియో కమ్యూనికేషన్ల కొత్త శాస్త్రంలో నిరంతర పరిణామాల గురించి తెలుసుకున్న మిత్రా, నాన్సీ విశ్వవిద్యాలయానికి వెళ్లి కామిల్లె గుట్టన్ ప్రయోగశాలలో చేరాడు. గుట్టన్ ఆధ్వర్యంలో రేడియో వాల్వ్ సర్క్యూట్రీపై పరిశోధన చేశాడు. మిత్రా 1923 చివరిలో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చాడు.

## భారతదేశంలో పరిశోధన

భారతదేశానికి తిరిగి రాకముందు మిత్రా, కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయంలోని రాజబజార్ సైన్స్ కళాశాలలో వైర్‌లెస్ సైన్స్ కు పెరుగుతున్న ప్రాముఖ్యత, పోస్ట్ గ్రాడ్యుయేట్ ఫిజిక్స్ పాఠ్యాంశాల్లో దానిని చేర్చవలసిన ఆవశ్యకత గురించి అశుతోష్ ముఖర్జీతో ఉత్తర ప్రత్యుత్తరాలు జరిపాడు. కోల్‌కతాకు తిరిగి వచ్చిన తర్వాత, అతను విశ్వవిద్యాలయం ఖైరా ప్రొఫెసర్ ఆఫ్ ఫిజిక్స్‌గా నియమితుడయ్యాడు. ముఖర్జీ మద్దతుతో, 1924లో ఫిజిక్స్ ఎంఎస్సీ పాఠ్యాంశాల్లో "వైర్‌లెస్" కోర్సును ఎంపికగా ప్రవేశపెట్టారు. ఎలక్ట్రాన్ ట్యూబ్‌లు, రేడియో తరంగ ప్రచారంలో పరిశోధన కోసం వైర్‌లెస్ లాబొరేటరీని స్థాపించాడు. అతను కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయంలో ఒక కొత్త విభాగాన్ని కూడా ప్రారంభించాడు. అది తరువాత ఇన్‌స్టిట్యూట్ *ఆఫ్ రేడియో ఫిజిక్స్ అండ్ ఎలక్ట్రానిక్స్‌గా* మారింది. మిత్రా అనేక మంది పిహెచ్‌డి విద్యార్థులకు మార్గదర్శి, వారిలో ప్రముఖుడు అరుణ్ కుమార్ చౌదరి.

## పురస్కారాలు, గౌరవాలు

* 1938 లో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం ఆర్డర్ (MBE) సభ్యుడిగా నియామకం
* రాయల్ సొసైటీ ఫెలోషిప్, 1958
* ఆసియాటిక్ సొసైటీ ఆఫ్ బెంగాల్ (FASB) సభ్యత్వం
* ఇండియన్ అసోసియేషన్ ఫర్ ది కల్టివేషన్ ఆఫ్ సైన్స్ (FIAS; 1943) సభ్యత్వం
* ఆసియాటిక్ సొసైటీ అధ్యక్షత, 1951–53.
* ఇండియన్ నేషనల్ సైన్స్ అకాడమీ అధ్యక్షత, 1959–60.
* జాతీయ ప్రొఫెసర్‌షిప్, 1962.
* పద్మ భూషణ్, 1962.
* కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయంలోని *SK మిత్ర సెంటర్ ఫర్ రీసెర్చ్ ఇన్ స్పేస్ ఎన్విరాన్‌మెంట్‌కు* అతని పేరు పెట్టారు.
* చంద్రునిపై ఉన్న మిత్రా బిలానికి అతని పేరు పెట్టారు.

## మూలాలు