# మజ్రూహ్ సుల్తాన్‌పురి

| మజ్రూహ్ సుల్తాన్‌పురి |
| --- |
|  |
| Background information |
| Born | అస్రార్ ఉల్ హసన్ ఖాన్ (1919-10-01)1919 అక్టోబరు 1 సుల్తాన్‌పూర్, యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ ఆఫ్ ఆగ్రా అండ్ ఔధ్, బ్రిటిష్ ఇండియా (ప్రస్తుతం ఉత్తర ప్రదేశ్, భారతదేశం) |
| Died | 2000 మే 24(2000-05-24) (వయసు: 80) ముంబై, మహారాష్ట్ర, భారతదేశం |
| Occupations | కవి, గీత రచయిత, సినిమా పాటల రచయిత |
| Years active | 1946–2000 |

**అస్రార్ ఉల్ హసన్ ఖాన్** (1919 అక్టోబరు 1 - 2000 మే 24), **మజ్రూహ్ సుల్తాన్‌పురి**గా సుపరిచితుడు, ఒక భారతీయ ఉర్దూ కవి, హిందీ సినిమా పరిశ్రమలో గీత రచయిత. ఆయన ఎన్నో హిందీ సినిమా సౌండ్‌ట్రాక్‌లకు సాహిత్యం అందించారు. 1950ల, 1960ల ప్రారంభంలో భారతీయ సినిమాలో ఆయన ఒక ప్రముఖ సంగీత శక్తిగా ఎదిగారు, ప్రోగ్రెసివ్ రైటర్స్ మూవ్‌మెంట్‌లో ఒక ముఖ్యమైన వ్యక్తి. 20వ శతాబ్దపు సాహిత్యంలో అత్యుత్తమ అవాంట్-గార్డ్ ఉర్దూ కవులలో ఆయన ఒకరిగా పరిగణించబడతారు.

తన ఆరు దశాబ్దాల సుదీర్ఘ వృత్తి జీవితంలో ఆయన ఎంతోమంది సంగీత దర్శకులతో పనిచేశారు. 1965లో *దోస్తీ* చిత్రంలోని "చాహూంగా మై తుఝే" పాటకు గాను ఆయన ఫిల్మ్‌ఫేర్ ఉత్తమ గీత రచయిత అవార్డు గెలుచుకున్నారు. 1993లో భారతీయ సినిమాలో జీవిత సాఫల్య పురస్కారమైన అత్యున్నత దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డు అందుకున్నారు. 1980ల, 1990ల దశకంలో ఆయన ఎక్కువగా ఆనంద్-మిలింద్‌తో కలిసి పనిచేశారు, వారి ముఖ్యమైన కలయికలో *ఖయామత్ సే ఖయామత్ తక్*, *లాల్ దుపట్టా మల్మల్ కా*, *లవ్*, *దహెక్* సినిమాలు వచ్చాయి. ఆయన జతిన్-లలిత్ చిత్రాలైన *జో జీతా వోహీ సికందర్*, వారి తొలి చిత్రం *యారా దిల్దారా* లకు కూడా పాటలు రాశారు.

## తొలినాటి జీవితం

మజ్రూహ్ సుల్తాన్‌పురి 1919/1920లో సుల్తాన్‌పూర్‌లోని ఒక ముస్లిం రాజ్‌పుత్ కుటుంబంలో అస్రార్ ఉల్ హసన్ ఖాన్‌గా జన్మించారు, అక్కడ ఆయన తండ్రి పోలీస్ డిపార్ట్‌మెంట్‌లో విధులు నిర్వర్తించేవారు. తన కుమారుడు ఆంగ్ల విద్య అభ్యసించడం తండ్రికి ఇష్టం లేదు, అందువల్ల మజ్రూహ్ సాంప్రదాయిక 'మదరసా విద్య' కోసం పంపబడ్డారు. దీనిద్వారా ఆయన ముందుగా ఏడేళ్ల దర్స్-ఎ-నిజామీ కోర్సును పూర్తి చేశారు. ఇందులో మతపరమైన వ్యవహారాలతో పాటు అరబిక్, పర్షియన్ భాషలలో ప్రావీణ్యం సంపాదించారు. ఆ తర్వాత ఆయన *ఆలిమ్* సర్టిఫికేట్ పొందారు. ఆ తర్వాత ఆయన లక్నోలోని తక్మీల్-ఉత్-తిబ్ కళాశాలలో యునానీ వైద్యం అభ్యసించారు.

సుల్తాన్‌పూర్ లోని ఒక *ముషాయిరా*లో ఆయన తన గజల్స్ లో ఒకదానిని చదివేనాటికి ఆయన ఒక సగటు *హకీమ్*గా కష్టపడుతున్నారు. ఆ గజల్ ప్రేక్షకులను ఎంతగానో ఆకట్టుకుంది, దీంతో మజ్రూహ్ తన వైద్య వృత్తిని వదులుకుని కవిత్వాన్ని తీవ్రంగా పరిగణించాలని నిర్ణయించుకున్నారు. త్వరలోనే ఆయన *ముషాయిరాలకు* 'రెగ్యులర్' గా మారారు. అప్పటి ఉర్దూ ముషాయిరాలలో అగ్రగామిగా ఉన్న జిగర్ మొరాదాబాదీకి ఆయన "షాగిర్ద్" (శిష్యుడు) అయ్యారు. మజ్రూహ్ సినీ గీత రచయితగా ఎంతగానో ప్రాచుర్యం పొందినప్పటికీ, ఆయన ఉర్దూ కవిత్వంలో అత్యుత్తమ పంక్తులలో ఒకదానిని కూడా సృష్టించారని గమనించాలి:

"మై అకేలా హీ చలా థా జానిబే మంజిల్ మగర్,

లౌగ్ సాథ్ ఆతే గయే ఔర్ కారవాన్ బంతా గయా!"

(నేను గమ్యం వైపు ఒంటరిగానే బయలుదేరాను కానీ

జనం కలుస్తూ వచ్చారు, మేమొక సమూహంగా మారాము!)

## సినిమాలు

1945లో మజ్రూహ్ సాబూ సిద్ధిక్ ఇన్స్టిట్యూట్‌లో జరిగిన ఒక *ముషాయిరా*కు హాజరయ్యేందుకు బొంబాయి సందర్శించారు. ఇక్కడ ఆయన గజల్స్, కవిత్వం ప్రేక్షకులను విశేషంగా ఆకట్టుకున్నాయి. విన్న వారిలో సినీ నిర్మాత ఏ.ఆర్. కర్దార్ కూడా ఒకరు. ఆయన జిగర్ మొరాదాబాదీని సంప్రదించారు, ఆయన మజ్రూహ్‌ని కలవడానికి సహాయపడ్డారు. అయితే, సినిమాలను అంతగా గౌరవించని కారణం చేత మజ్రూహ్ సినిమాలకు రాయడానికి నిరాకరించారు. కానీ జిగర్ మొరాదాబాదీ ఆయనకు నచ్చజెప్పారు, సినిమాలు మంచి పారితోషికం ఇస్తాయని, తన కుటుంబానికి అండగా నిలవడానికి సహాయపడతాయని చెప్పారు. అప్పుడు కర్దార్ ఆయనను సంగీత దర్శకుడు నౌషాద్ వద్దకు తీసుకువెళ్లారు, ఆయన యువ రచయితను పరీక్షించారు. నౌషాద్ మజ్రూహ్‌కు ఒక ట్యూన్ ఇచ్చి, అదే మీటర్‌లో ఏదైనా రాయమని కోరారు, దానికి మజ్రూహ్ *జబ్ ఉస్నే గేసూ బిఖ్రాయే, బాదల్ ఆయే ఝూమ్ కే* అని రాశారు. తాను రాసినది నౌషాద్‌కు నచ్చడంతో *షాజహాన్* (1946) చిత్రానికి గీత రచయితగా మజ్రూహ్ సంతకం చేశారు.

మజ్రూహ్ తదనంతరం నాటక్ (1947), డోలీ (1947), అంజుమాన్ (1948) వంటి చిత్రాలకు పాటలు రాశారు కానీ మెహబూబ్ ఖాన్ రూపొందించిన అందాజ్ (1949) తో ఆయనకు పెద్ద బ్రేక్ వచ్చింది.

1949లో ఆయన రాసిన రాజకీయ ప్రేరేపిత పద్యాల కారణంగా ఆయనకు రెండేళ్ల జైలు శిక్ష పడింది. తన సినీ జీవితాన్ని కొత్తగా ప్రారంభించాల్సి వచ్చిన మజ్రూహ్, చివరకు గురు దత్ చిత్రం బాజ్ (1953) తో మళ్లీ విజయం సాధించారు.

మజ్రూహ్ సుల్తాన్‌పురి అనిల్ బిస్వాస్, నౌషాద్, గులాం మహమ్మద్, మదన్ మోహన్, ఓ. పి. నయ్యర్, రోషన్, సలిల్ చౌదరి, చిత్రగుప్త్, ఎన్. దత్తా, కళ్యాణ్‌జీ-ఆనంద్‌జీ, లక్ష్మీకాంత్-ప్యారేలాల్, ఆర్. డి. బర్మన్ వంటి ఎందరో సంగీత దర్శకులతో పనిచేశారు.

గీత రచయితగా ఆయన చివరి చిత్రం వన్ 2 కా 4, ఇది ఆయన మరణానంతరం 2001లో విడుదలైంది.

## రాజకీయ భావజాలం

*షాజహాన్* (1946) సినిమా తర్వాత ఎస్. ఫాజిల్ రూపొందించిన *మెహందీ*, డోలీ (1947), మెహబూబ్ రూపొందించిన అందాజ్ (1949), షాహిద్ లతీఫ్ రూపొందించిన *ఆర్జూ* వచ్చాయి. మజ్రూహ్ ఒక గీత రచయితగా, పాటల రచయితగా స్థిరపడుతున్న సమయంలో, ఆయన వామపక్ష భావజాలం ఆయనను ఇబ్బందుల్లోకి నెట్టింది. ఆయన రాసిన వ్యవస్థా వ్యతిరేక కవితలు ప్రభుత్వానికి ఆగ్రహం తెప్పించాయి, 1949లో బలరాజ్ సాహ్ని వంటి ఇతర వామపక్షవాదులతో పాటు ఆయన జైలు పాలయ్యారు. 1948లో జరిగిన కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా రెండవ కాంగ్రెస్ తర్వాత కమ్యూనిస్టులపై దేశవ్యాప్తంగా జరిగిన అరెస్టుల పరంపరలో మజ్రూహ్ అరెస్టు జరిగింది, ఆ కాంగ్రెస్‌లో భారత ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా విప్లవం తీసుకురావాలని కమ్యూనిస్టులు నిర్ణయించుకున్నారు. మజ్రూహ్‌ను క్షమాపణ చెప్పాలని కోరారు, కానీ ఆయన నిరాకరించారు, దీంతో ఆయనకు రెండేళ్ల జైలు శిక్ష పడింది. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూను హిట్లర్‌తో పోలుస్తూ ఒక కవిత రాసి, చదివినందుకు 1951లో ఆయనను అరెస్టు చేశారు.

## అవార్డులు, గుర్తింపులు

2013 భారత తపాలా బిళ్ళపై సుల్తాన్‌పురి
మజ్రూహ్ 1950ల దశాబ్దం పొడవునా ఎన్నో ప్రజాదరణ పొందిన చిత్రాలకు పాటలు రాశారు. ఫైజ్ అహ్మద్ ఫైజ్, ఖుమార్ బారాబంక్వి లతో పాటు, మజ్రూహ్ అత్యంత ప్రముఖ గజల్ రచయితగా పరిగణించబడ్డారు.

1965లో వచ్చిన *దోస్తీ* చిత్రంలోని "చాహూంగా మై తుఝే సాంజ్ సవేరే" పాటకు మజ్రూహ్ తన ఏకైక ఫిల్మ్‌ఫేర్ ఉత్తమ గీత రచయిత అవార్డును గెలుచుకున్నారు.

1993లో ఆయనకు ప్రతిష్టాత్మకమైన దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డు ప్రదానం చేశారు, ఈ అవార్డును గెలుచుకున్న మొట్టమొదటి గీత రచయితగా ఆయన నిలిచారు.

## మరణం

మజ్రూహ్ సుల్తాన్‌పురి కొంతకాలంగా ఊపిరితిత్తుల వ్యాధితో బాధపడుతూ తీవ్రమైన న్యుమోనియా బారిన పడి 2000 మే 24న ముంబైలో కన్నుమూశారు. మరణించే సమయానికి ఆయన వయస్సు 80 ఏళ్లు.

## డిస్కోగ్రఫీ

| సంవత్సరం | సినిమా | పాటలు | భాష
 |
| --- | --- | --- | --- |
| 1963 | లాగీ నహీ ఛూటే రామ్ | అన్ని పాటలు | భోజ్‌పురి
 |
| 1969 | తలాష్ | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| 1970 | పరదేశి | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| 1986 | *ఏక్ ఔర్ సికందర్* | అన్ని పాటలు |  |
| 1987
 | *వతన్ కే రఖ్‌వాలే* | అన్ని పాటలు |  |
| *ఇనామ్ దస్ హజార్* | అన్ని పాటలు |  |
| 1988
 | *ఖయామత్ సే ఖయామత్ తక్* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *జనమ్ జనమ్*  | "బర్ఖా రుత్ భీ ఆజ్", "కహే దగ్‌మగ్ తేరీ" |  |
| *ఘర్ ఘర్ కీ కహానీ* | "దుల్హే రాజా కీ సూరత్ దేఖో", "కిసీ సే జబ్ ప్యార్ హువా", "దాదీ మా దాదీ మా" | హిందీ
 |
| *జహ్రీలే* | అన్ని పాటలు |  |
| 1989
 | *లాల్ దుపట్టా మల్మల్ కా* | అన్ని పాటలు |  |
| *ఫిర్ లహరాయా లాల్ దుపట్టా* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| 1990
 | *యారా దిల్దారా* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *తుమ్ మేరే హో* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *న్యాయ్ అన్యాయ్* | అన్ని పాటలు |  |
| *శివ* | అన్ని పాటలు |  |
| *ఘర్ హో తో ఐసా* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *దౌలత్ కీ జంగ్* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *కానూన్ కీ జంజీర్* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| 1991
 | *ఆయీ మిలన్ కీ రాత్* | "మత్ రో మేరే దిల్", "దేఖే అప్నీ కిస్మత్ మే" | హిందీ
 |
| *జో జీతా వోహీ సికందర్* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *లవ్* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *దస్తూర్* | అన్ని పాటలు |  |
| *హై మేరీ జాన్* | "కహాన్ చలీ ఏ నాజనీన్", "ఘూంఘట్ మేరా జానే క్యా హువా" | హిందీ
 |
| *యార్ మేరీ జిందగీ* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *హమ్‌షకల్* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| 1992
 | *హనీమూన్* | "యూన్ నా దేఖో తస్వీర్ బన్‌కే", "ఆధా తేరా దిల్ ఆధా మేరా దిల్" | హిందీ
 |
| *గురుదేవ్* | "ఆజా సున్‌లే సదా" మినహా అన్ని పాటలు |  |
| *రిష్తా హో తో ఐసా* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *ఏక్ లడ్కా ఏక్ లడ్కీ* | "ఛోటీ సీ దునియా మొహబ్బత్ కీ", "అండే సే ఆయీ ముర్గీ" మినహా అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *బడీ బహెన్ (1992)* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *దిల్ ఆష్నా హై* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *మిస్టర్. బాండ్* | "జబ్ దో దిల్ మిల్తే హై" | హిందీ
 |
| *నర్గిస్* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| 1993
 | *లూటేరే* | "ఆ జా ఆనేవాలే ఆజా", "ఓయే పాపే", "మేరీ బర్బాద్ మొహబ్బత్ పుకారే" | హిందీ
 |
| *ఆపత్కాల్* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *లక్ష్య* | "తేరే బినా ఓ మేరే", "బేఖుదీ కే నషే", "రఫ్తార్ హై జిందగీ కీ" | హిందీ
 |
| 1994
 | *అందాజ్ అప్నా అప్నా* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *కభీ హా కభీ నా* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *బాజీ* | "నా జానే క్యా హో గయా" మినహా అన్ని పాటలు |  |
| 1995
 | *అకేలే హమ్ అకేలే తుమ్* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *గుడ్డు* | అన్ని పాటలు |  |
| *పాండవ్* | "యే హైనా ప్యార్ హీ తో హైనా", "ప్యార్ కా అందాజ్ తుమ్", "యే చమన్ జో జల్ గయా" | హిందీ
 |
| 1996
 | *ఖామోషీ: ది మ్యూజికల్* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *ఘాతక్* | "కోయీ జాయే తో లే ఆయే" మినహా అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *దరార్* | "మై హీ మై" | హిందీ
 |
| *ఐసీ భీ క్యా జల్దీ హై...* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *నామ్ క్యా హై* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| 1997
 | *దిల్ కే ఝరోకే మే* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *యుగ్‌పురుష్* | అన్ని పాటలు |  |
| *ఆశా భోంస్లేస్ జానమ్ సమ్ఝా కరో* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| 1998
 | *డూండ్తే రహ్ జావోగే!* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| 1999
 | *కార్తూస్* | అన్ని పాటలు |  |
| *దహెక్* | అన్ని పాటలు |  |
| *జానమ్ సమ్ఝా కరో* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *ప్యార్ కోయీ ఖేల్ నహీ* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| 2000
 | *హమ్ తో మొహబ్బత్ కరేగా* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *క్యా కహ్నా* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *పుకార్* | "కే సెరా సెరా" మినహా అన్ని పాటలు |  |
| 2001
 | *వన్ 2 కా 4* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |
| *ముఝే మేరీ బీవీ సే బచావో* | అన్ని పాటలు | హిందీ
 |

## మూలాలు

## బయటి లింకులు

* ఇంటర్నెట్ మూవీ డేటాబేసు లో మజ్రూహ్ సుల్తాన్‌పురి పేజీ
* కవితా కోష్ లో మజ్రూహ్ సుల్తాన్‌పురి Archived 3 నవంబరు 2020 at the Wayback Machine (in Hindi)
* రేఖ్తా.ఆర్గ్ లో మజ్రూహ్ సుల్తాన్‌పురి