# హైదరాబాద్ రాష్ట్రం (1948-1956)

|  |
| --- |
| Hyderabad State
 |
| State of India
 |
|

|  |  |  |
| --- | --- | --- |
| ←  | **1948–1956** |  →    →    → |

 |
|  Coat of arms
 |
| Location of Hyderabad StateHyderabad in India (1951)
 |
| **చరిత్ర** |  |
|  -  | Hyderabad State formed from Princely State of Hyderabad
 | 1948-09-17
 |
|  -  | Reorganised and renamed as Andhra Pradesh
 | 1956-10-31
 |
| **Today part of** | Telangana Maharashtra Karnataka
 |
| States of India since 1947 |

1956 వరకు హైదరాబాద్ రాష్ట్రం
**హైదరాబాద్ రాష్ట్రం** డొమినియన్ ఒక రాష్ట్రం, తరువాత రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఇండియా, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం 1948 సెప్టెంబరు 17 న యూనియన్ చేరిన తరువాత ఏర్పడింది. ఇది 1948 నుండి 1956 వరకు ఉనికిలో ఉంది.

రాష్ట్రాల భాషా పునర్వ్యవస్థీకరణను అమలు చేసిన రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం తరువాత, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం రద్దు చేయబడింది. దీని వివిధ విభాగాలు వరుసగా ఆంధ్ర రాష్ట్రం, మైసూర్ రాష్ట్రం, బొంబాయి రాష్ట్రాలతో విలీనం చేయబడ్డాయి.

## చరిత్ర.

**ఆపరేషన్ పోలో** అనే కోడ్ పేరుతో సైనిక ఆపరేషన్ ద్వారా 1948 సెప్టెంబరులో హైదరాబాద్ సంస్థానాన్ని భారతదేశం స్వాధీనం చేసుకుంది, దీనిని "పోలీసు చర్య" అని పిలిచారు.

1947లో భారతదేశ విభజన సమయంలో, భారతదేశంలోని రాచరిక రాష్ట్రాలు, సూత్రప్రాయంగా తమ భూభాగాల్లో స్వపరిపాలన కలిగి ఉన్నాయి, బ్రిటీష్ వారితో అనుబంధ పొత్తులకు లోబడి, వారి బాహ్య సంబంధాలపై నియంత్రణను ఇచ్చాయి. భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం 1947తో, బ్రిటీష్ వారు అటువంటి పొత్తులన్నింటినీ విడిచిపెట్టారు, రాష్ట్రాలు పూర్తి స్వాతంత్ర్యం కోసం ఎంపిక చేసుకునే అవకాశాన్ని వదిలివేసారు.[6][7] అయితే, 1948 నాటికి దాదాపు అందరూ భారతదేశం లేదా పాకిస్తాన్‌లో చేరారు. హైదరాబాదులో అత్యంత సంపన్నమైన, అత్యంత శక్తివంతమైన సంస్థానానికి ఒక ప్రధాన మినహాయింపు ఉంది, ఇక్కడ నిజాం, మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్, అసఫ్ జా VII, హిందువుల జనాభాకు నాయకత్వం వహించిన ముస్లిం పాలకుడు స్వాతంత్య్రాన్ని ఎంచుకున్నారు, క్రమరహిత సైన్యంతో దీనిని కొనసాగించాలని ఆశించారు. .[8]: 224  నిజాం కూడా తెలంగాణ తిరుగుబాటుతో చుట్టుముట్టాడు, దానిని అతను అణిచివేయలేకపోయాడు.[8]: 224

1947 నవంబరులో, హైదరాబాదు డొమినియన్ ఆఫ్ ఇండియాతో స్టాండ్ స్టాల్ ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది, రాష్ట్రంలో భారత దళాలను నిలబెట్టడం మినహా మునుపటి అన్ని ఏర్పాట్లను కొనసాగించింది. హైదరాబాద్‌లో కమ్యూనిస్ట్ రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేయడం వల్ల దేశానికి ముప్పు వాటిల్లుతుందని భారతదేశం భావించింది.[9][10] తెలంగాణ తిరుగుబాటు కారణంగా నిజాం అధికారం బలహీనపడింది, అతను అణచివేయలేని రజాకార్లు అని పిలువబడే రాడికల్ మిలీషియా పెరుగుదల కారణంగా. సెప్టెంబరు 7న, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ నిజాంకు అల్టిమేటం ఇచ్చారు, రజాకార్లపై నిషేధం విధించాలని, సికింద్రాబాద్‌కు భారత సైన్యాన్ని తిరిగి తీసుకురావాలని డిమాండ్ చేశారు.[11][12][13] వికలాంగ ఆర్థిక దిగ్బంధనం, రైల్వే అంతరాయాలు, ప్రభుత్వ భవనాలపై బాంబులు వేయడం, సరిహద్దు గ్రామాలపై దాడుల ద్వారా రాష్ట్రాన్ని అస్థిరపరిచేందుకు అనేకసార్లు ప్రయత్నించిన తరువాత, భారతదేశం 1948 సెప్టెంబరు 13 నాటికి రాష్ట్రంపై దాడి చేసింది.[14][15][16] రజాకార్ల పరాజయం తర్వాత, నిజాం భారతదేశంలో చేరి, విలీన పత్రంపై సంతకం చేశాడు.[17][18]

ఈ ఆపరేషన్ మతపరమైన మార్గాల్లో భారీ హింసకు దారితీసింది, కొన్ని సమయాల్లో భారత సైన్యం జరిగింది.[19] భారత ప్రధాని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూచే నియమించబడిన సుందర్‌లాల్ కమిటీ, రాష్ట్రంలో మొత్తం 30,000–40,000 మంది మరణించినట్లు నిర్ధారించింది, ఈ నివేదిక 2013 వరకు విడుదల కాలేదు.[20] ఇతర బాధ్యతగల పరిశీలకులు మరణాల సంఖ్య 200,000 లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఉన్నట్లు అంచనా వేశారు.[21]

## ఏకీకరణ తరువాత ప్రభుత్వ ఏర్పాటు

హైదరాబాద్ రాష్ట్ర మొదటి మంత్రివర్గం
సైనిక కార్యకలాపాలు పూర్తయిన తరువాత, 1948లో ఐక్యరాజ్యసమితి భద్రతా మండలి నుండి వివాదాన్ని ఉపసంహరించుకోవాలని హైదరాబాద్ నిర్ణయించింది. ఆపరేషన్ పోలోకు నాయకత్వం వహించిన మేజర్ జనరల్ జె. ఎన్. చౌదరి నేతృత్వంలో సైనిక ప్రభుత్వం స్థాపించబడింది. 1949 డిసెంబరు వరకు ఆయన మిలిటరీ గవర్నర్గా కొనసాగారు.   1950లో సైనిక ప్రభుత్వం రద్దు చేయబడింది, దాని స్థానంలో ఎం. కె. వెల్లోడి నేతృత్వంలో పౌర ప్రభుత్వం ఏర్పడింది. తరువాత 1952లో బుర్గుల రామకృష్ణరావు హైదరాబాద్ రాష్ట్రానికి రెండవ ముఖ్యమంత్రిగా, ప్రజాస్వామ్యబద్ధంగా ఎన్నికైన మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా అయ్యారు. చివరి నిజాం మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్ 1956 వరకు రాజప్రముఖ్గా కొనసాగారు, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం భాషా ప్రాతిపదికన విభజించబడింది, మూడు రాష్ట్రాలుగా పునర్వ్యవస్థీకరించబడింది.

స్థానికులకు ఉద్దేశించిన ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలు స్థానికులకు కాని వారికి ఇచ్చిన తరువాత 1952లో స్థానికులు ముల్ఖీ ఉద్యమాన్ని రాష్ట్రం చూసింది.

| లేదు.
 | చిత్తరువు
 | పేరు.
 | పదవీకాలం
 | వ్యవధి
 | కార్యాలయం (నిర్వహించబడింది)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1
 |  | మీర్ ఉస్మాన్ అలీ ఖాన్
 | 1950 జనవరి 26
 | 1956 అక్టోబరు 31
 | 6 సంవత్సరాలు, 279 రోజులు
 | రాజ్ప్రముఖ్
 |

| లేదు.
 | చిత్తరువు
 | పేరు.
 | పదవీకాలం
 | వ్యవధి
 | కార్యాలయం (నిర్వహించబడింది)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1
 |  | జయంతో నాథ్ చౌదరి
 | 1948 సెప్టెంబరు 17
 | 1949 జనవరి 25
 | 130 రోజులు
 | హైదరాబాద్ మిలటరీ గవర్నర్
 |

| లేదు.
 | చిత్తరువు
 | పేరు.
 | పదవీకాలం
 | వ్యవధి
 | కార్యాలయం (నిర్వహించబడింది)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1
 | ] | ఎం. కె. వెల్లోడి
 | 1950 జనవరి 26
 | 1952 మార్చి 6
 | 2 సంవత్సరాలు, 40 రోజులు
 | హైదరాబాద్ ముఖ్యమంత్రి
 |

| లేదు.
 | చిత్తరువు
 | పేరు.
 | పదవీకాలం
 | వ్యవధి
 | కార్యాలయం (నిర్వహించబడింది)
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1
 | ] | బుర్గుల రామకృష్ణరావు
 | 1952 మార్చి 6
 | 1956 అక్టోబరు 31
 | 4 సంవత్సరాలు, 239 రోజులు
 | హైదరాబాద్ ముఖ్యమంత్రి
 |

## ఎన్నికలు

1952లో భారతదేశంలో జరిగిన మొదటి రాష్ట్ర అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో డాక్టర్ బుర్గుల రామకృష్ణ రావు హైదరాబాద్ రాష్ట్ర ముఖ్యమంత్రిగా ఎన్నికయ్యారు. ఈ సమయంలో మద్రాసు రాష్ట్రం నుండి బ్యూరోక్రాట్లను తిరిగి పంపించాలని, 1919 నుండి హైదరాబాద్ రాష్ట్ర చట్టంలో భాగమైన 'ముల్కి-రూల్స్' (స్థానికులకు మాత్రమే స్థానిక ఉద్యోగాలు) ను కచ్చితంగా అమలు చేయాలని కొంతమంది తెలంగాణ ప్రజలు హింసాత్మక ఆందోళనలు చేశారు.

## హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని జిల్లాల జాబితా

పరిపాలనాపరంగా, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం పదహారు జిల్లాలతో రూపొందించబడింది, నాలుగు విభాగాలుగా విభజించబడిందిః .

| అధికారిక పేరు
 | డివిజన్
 | మ్యాప్
 |
| --- | --- | --- |
| ఔరంగాబాద్
 | ఔరంగాబాద్ డివిజన్
 |  |
| భీర్
 |  |
| నాందర్
 |  |
| పర్భాని
 |  |
| బీదర్
 | గుల్బర్గా డివిజన్
 |  |
| గుల్బర్గా
 |  |
| ఉస్మానాబాద్
 |  |
| రాయచూర్
 |  |
| అత్రఫ్-ఇ-బలదా
 | గుల్షనాబాద్ (మెదక్ డివిజన్)
 |  |
| మహబూబ్ నగర్
 |  |
| మెదక్
 |  |
| నల్గొండ
 |  |
| నిజామాబాద్
 |  |
| ఆదిలాబాద్
 | వరంగల్ డివిజన్
 |  |
| కరీంనగర్
 |  |
| వరంగల్
 |  |

## భాషా పునర్వ్యవస్థీకరణ

1956 మ్యాప్ హైదరాబాద్ రాష్ట్రాన్ని పసుపు ఆకుపచ్చ రంగులో చూపిస్తుంది. 1956లో రాష్ట్ర పునర్వ్యవస్థీకరణ తరువాత, ఎర్ర, నీలం రేఖలకు పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతాలు వరుసగా బొంబాయి, మైసూర్ రాష్ట్రాలతో విలీనం అయ్యాయి, మిగిలిన భాగం (తెలంగాణ) ఆంధ్ర రాష్ట్రం విలీనం చేయబడి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది.
1956లో భాషా ప్రాతిపదికన భారత రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ సమయంలో, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతం ఆంధ్ర రాష్ట్రం విలీనం చేయబడింది. మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతం బొంబాయి రాష్ట్రం, కన్నడ మాట్లాడే ప్రాంతం మైసూర్ రాష్ట్రం విలీనం చేయబడింది.

ఉమ్మడి భాష ఉన్నప్పటికీ, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే తెలంగాణ ప్రాంతాన్ని ఆంధ్ర రాష్ట్రం వెంటనే విలీనం చేయడానికి రాష్ట్ర పునర్వ్యవస్థీకరణ కమిషన్ (ఎస్ఆర్సి) అనుకూలంగా లేదు. ఎస్ఆర్సి నివేదికలోని పేరా 378 ప్రకారం, విశాలాంధ్ర వ్యతిరేకతకు ప్రధాన కారణాలలో ఒకటి, తెలంగాణలోని విద్యాపరంగా వెనుకబడిన ప్రజలు తీరప్రాంతాలలోని మరింత అభివృద్ధి చెందిన ప్రజలు తమను చిత్తడి నేలలుగా చేసి, దోపిడీ చేయవచ్చని భావించడం.  *విశాలాంధ్ర వ్యతిరేకతకు ప్రధాన కారణాలలో ఒకటి, తెలంగాణలోని విద్యాపరంగా వెనుకబడిన ప్రజలు తీరప్రాంతాలలోని మరింత అభివృద్ధి చెందిన ప్రజలు తమను చిత్తడి నేలలుగా చేసి దోపిడీ చేయవచ్చని భావించడం.*<span title="This claim needs references to reliable sources. (January 2022)">citation needed</span>*]*

జెంటిల్మెన్ ఒప్పందం రూపంలో తెలంగాణకు రక్షణ కల్పించిన తరువాత, 1956 నవంబరు 1న ఆంధ్ర, హైదరాబాద్ రాష్ట్రంలోని తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతాలను విలీనం చేసి ఆంధ్రప్రదేశ్ ఏర్పడింది. 2014 జూన్లో ఆంధ్రప్రదేశ్ విడిపోయి తెలంగాణ ప్రత్యేక రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది. హైదరాబాద్ నగరం 2024 జూన్ 1 వరకు 10 సంవత్సరాల పాటు ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ రెండింటికీ ఉమ్మడి రాజధానిగా ఉండిపోయింది.

## గమనికలు

## సూచనలు