# మాధవ్ శ్రీహరి ఆనే

| లోకనాయక్ బాపూజీమాధవ్ శ్రీహరి ఆనే |
| --- |
|  |
|  |
| లోక్‌సభ సభ్యుడు |
| **In office** 1962–1967 |
| అంతకు ముందు వారు | అనసూయాబాయి కాలే |
| తరువాత వారు | నరేంద్ర ఆర్. దేవ్‌ఘరే |
| నియోజకవర్గం | నాగపూర్ |
| 2 వ బీహార్ గవర్నరు |
| **In office** (1948-01-12)1948 జనవరి 12 – 1952 జూన్ 14 |
| ముఖ్యమంత్రి | శ్రీ కృష్ణ సిన్హా |
| అంతకు ముందు వారు | జైరామ్‌దాస్ దౌలత్‌రామ్ |
| తరువాత వారు | ఆర్.ఆర్.దివాకర్ |
| వైస్రాయ్ ఎక్జిక్యూటివ్ కౌన్సిల్ సభ్యుడు |
| **In office** 1941–1943 |
|  |
| వ్యక్తిగత వివరాలు |
| జననం | 1880 ఆగస్టు 29 వానీ, హైదరాబాదు రాష్ట్రం |
| మరణం | 1968 జనవరి 26(1968-01-26) (వయసు: 20) |
| రాజకీయ పార్టీ | కాంగ్రెస్ నేషనలిస్ట్ పార్టీ |
| ఇతర రాజకీయ పదవులు | భారత జాతీయ కాంగ్రెసు |
| జీవిత భాగస్వామి |
యమునా బాయి
​ ​(m. 1898; died 1925)​ |
| సంతానం | 4 |
| కళాశాల | మోరిస్ కాలేజి (B.A., 1902)
కలకత్తా యూనివర్సిటీ (LL.B, 1907) |
| వృత్తి | రచయిత, రాజకీయ నాయకుడు, స్వాతంత్ర్య సమర యోధుడు |
| పురస్కారాలు | పద్మవిభూషణ (1968) |

**మాధవ్ శ్రీహరి** ఆనే (29 ఆగస్టు 1880 - 26 జనవరి 1968), విద్యావేత్త, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, రాజనీతిజ్ఞుడు, ఆధునిక సంస్కృత కవి, రాజకీయ నాయకుడు. ఆయనకు "లోక్‌నాయక్ బాపూజీ" ఆనే బిరుదు ఉంది. ఆయన కాంగ్రెస్ నేషనలిస్ట్ పార్టీ వ్యవస్థాపకులలో ఒకడు. తిలక్ అడుగుజాడల్లో నడిచిన లోక్‌మాన్య తిలక్ ప్రముఖ శిష్యులైన ఎన్‌సి కేల్కర్, కాకాసాహెబ్ ఖాదిల్కర్, గంగాధర్ దేశ్‌పాండే, డాక్టర్ బిఎస్ ముంజే, అభ్యంకర్, టిబి పరాంజపే, వామన్ మల్హర్ జోషిలలో ఆయన మొదటివాడు.

బాల గంగాధర్ తిలక్ మరణం తరువాత మహాత్మా గాంధీ నాయకత్వాన్ని అంగీకరించేందుకు ఆనే తన సహచరులను ఒప్పించాడు. అంత మాత్రాన ఆయన గుడ్డిగా విధేయత చూపలేదు. కాంగ్రెస్ ఖిలాఫత్ ఉద్యమంలోకి దిగడాన్ని ఆయన తిరస్కరించాడు. జాతీయ ప్రయోజనాలను పణంగా పెట్టి ముస్లింలను అధికంగా ఆకర్షించడాన్ని హెచ్చరించాడు. మైనారిటీకి ఉత్తమ రక్షణ మెజారిటీ యొక్క సద్భావన కాబట్టి. ఆయన తన విమర్శనాత్మక సామర్థ్యాలను భావోద్వేగం ద్వారా అస్పష్టం చేయడానికి ఎప్పుడూ అనుమతించలేదు. మహాత్మా గాంధీ ఆయన ప్రశాంతమైన తర్కాన్ని మెచ్చుకున్నాడు. ఆయనపై నమ్మకం ఉంచాడు. తరచుగా ఆయన సలహాను కోరేవాడు. సుభాష్ చంద్రబోస్, జతీంద్ర మోహన్ సేన్‌గుప్తా మధ్య వివాదాలను మధ్యవర్తిత్వం చేయడానికి ఆయనను ఎంపిక చేశాడు. ఆయన విచ్ఛిన్నకారి కాదు, విధ్వంసకుడు కాదు; విడిపోవడం కాక కలిసి ఉండడాన్ని నమ్మేవాడు.

## జీవిత చరిత్ర

### తొలినాళ్ళ జీవితం, నేపథ్యం

బాపూజీ ఆనే 1880 ఆగస్టు 20న మహారాష్ట్ర, యావత్మల్ జిల్లాలోని వానిలో సంస్కృత పండితుల కుటుంబంలో జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి శ్రీహరి ఆనే పండితుడు, తల్లి రఖ్మా బాయి గృహిణి. బాపూజీ ఆనే వారి నలుగురు కుమారులలో రెండవవాడు. ఆయన దేశస్థ బ్రాహ్మణ కుటుంబీకుడు. ఆయన పూర్వీకులు తెలంగాణకు చెందిన తెలుగు మాట్లాడే ప్రాంతం అన్నంవార్ నుండి వచ్చారని చెబుతారు. వారి ఇంటిపేరు "అన్నవర్" కావచ్చు, అది తరువాత "అనే"గా మారిందని భావిస్తారు. ఆయన చిన్నతనంలోనే వేదాధ్యయనాలలో నిమగ్నమై త్వరలోనే గొప్ప సంస్కృత పండితుడిగా ఎదిగాడు. ఆయన 1902లో నాగ్‌పూర్‌లోని మోరిస్ కళాశాల నుండి బి.ఎ. పూర్తి చేసి, 1907లో అమరావతిలోని కాశీబాయి ప్రైవేట్ స్కూల్‌లో ఉపాధ్యాయుడిగా పనిచేశాడు. 1907లో కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం నుండి న్యాయ పట్టా పొందిన తర్వాత, 1910లో యావత్మల్‌లోని బార్‌లో చేరాడు. అక్కడ ఆయన ఒక లాభదాయకమైన ప్రాక్టీస్‌ను నిర్మించాడు. ఆయన నెలలో రెండు వారాలు కోర్టులకు హాజరయ్యేవాడు. మిగిలిన సమయంలో ప్రజా సేవలో మునిగేవాడు. ఆయన 1910లో 'హరికిషోర్' పత్రికకు రాశాడు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా రాసినందుకు విచారణకు గురయ్యాడు. 1 సంవత్సరం పాటు న్యాయవాద వృత్తిని చేపట్టడానికి ఆయనకు ఉన్న సనద్‌ను రద్దు చేశారు. 1911లో బాల గంగాధర్ తిలక్ విదర్భలో ప్రచారం చేసినప్పుడు ఆయనతో పాటు ఆనే కూడా తిరిగాడు. తిలక్ ఆనేకు రాజకీయ గురువు. ఆనే రాజకీయాలు తిలక్ భావజాలానికి అన్వయం.

### రాజకీయ జీవితం, సామాజిక జీవితం

1918 లో ఆనే హోమ్ రూల్ లీగ్‌లో చేరాడు. 1918 లోనే అతను యావత్మల్‌లో లోక్‌మత్ పత్రికను స్థాపించాడు. తరువాత దానిని 1952లో జవహర్‌లాల్ దర్దా స్వాధీనం చేసుకున్నాడు 1921 లో అతను విదర్భ ప్రదేశ్ కాంగ్రెస్ కమిటీ అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. శాసనోల్లంఘన ఉద్యమంలో చేరాడు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం అతని న్యాయవాద వృత్తిని రద్దు చేసింది. దాంతో అతని న్యాయవాద వృత్తి అర్ధంతరంగా ముగిసింది.

1922 జనవరి 1 న పండిట్ మోతీలాల్ నెహ్రూ, చిత్రాంజన్ దాస్ స్వతంత్ర పార్టీ వర్హాద్ యూనిట్‌కు అధ్యక్షుడయ్యాడు. 1923 లో ఆనే సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్ లెజిస్లేటివ్ అసెంబ్లీకి ఎన్నికయ్యాడు. 1923లో ఆయన విదర్భ శిత్యా సంఘాన్ని స్థాపించాడు. 1924 లో ఆనే కాంగ్రెస్ కమిటీ సభ్యుడిగా కాంగ్రెస్‌లో చేరాడు. 1928లో గ్వాలియర్ సమావేశంలో మహారాష్ట్ర సాహిత్య సంఘానికి అధ్యక్షుడిగా ఎన్నికయ్యాడు. 1928లో యావత్మల్‌లో న్యూ ఇంగ్లీష్ హై స్కూల్ స్థాపించాడు. 1928-29లో ఆనే నెహ్రూ కమిటీ కార్యదర్శిగా ఉన్నాడు. 1928 ఆగస్టు 10న నెహ్రూ కమిటీ నివేదిక భారతదేశానికి రాజ్యాంగానికి ప్రతిపాదిత కొత్త ఆధిపత్య హోదాను వివరించే ఒక మెమోరాండం. దీనిని మోతీలాల్ నెహ్రూ అధ్యక్షతన, ఆయన కుమారుడు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ కార్యదర్శిగా వ్యవహరించే ఆల్ పార్టీస్ కాన్ఫరెన్స్ కమిటీ తయారు చేసింది. ఈ కమిటీలో మరో తొమ్మిది మంది సభ్యులు ఉన్నారు. తుది నివేదికపై మోతీలాల్ నెహ్రూ, అలీ ఇమామ్, తేజ్ బహదూర్ సప్రూ, మాధవ్ శ్రీహరి ఆనే, మంగళ్ సింగ్, షుయబ్ ఖురేషి, సుభాష్ చంద్రబోస్, జిఆర్ ప్రధాన్ సంతకం చేశారు. షుయబ్ ఖురేషి కొన్ని సిఫార్సులతో విభేదించాడు.

28.4.1930న, మహాత్మా గాంధీ ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి సంఘీభావంగా, ఆనే శాసనసభకు రాజీనామా చేసి, 10.0.1930న, పుసాద్ వెలుపల ఉన్న అడవిలో జరిగిన అడవి సత్యాగ్రహంలో పాల్గొన్నాడు. అక్కడ అతను తన సహచరులతో సహా అరెస్టయ్యాడు. అటవీ ఉత్పత్తుల దొంగతనం కేసులో అతను దోషిగా నిర్ధారించబడి, 6 నెలల పాటు జైలు శిక్ష అనుభవించాడు. ఈ సంఘటన తర్వాత, అతన్ని 'లోక్నాయక్' అని పిలిచేవారు. 1930 నుండి 1942 వరకు అతను క్విట్ ఇండియా ఉద్యమంలో పాల్గొన్నాడు. 1931లో అతను కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ సభ్యుడిగా నియమితుడయ్యాడు. 1933లో అతను భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడయ్యాడు. 1938లో ఆనే, తిలక్ మహారాష్ట్ర విద్యాపీఠానికి వైస్ ఛాన్సలర్‌గా నియమితుడయ్యాడు. 1941లో అతను లార్డ్ లిన్‌లిత్‌గో ఆధ్వర్యంలో వైస్రాయ్ కౌన్సిల్‌లో సభ్యుడిగా నియమితుడయ్యాడు. ఓవర్సీస్ ఇండియన్స్ & కామన్వెల్త్ సంబంధాల పోర్ట్‌ఫోలియోకు ఇన్‌ఛార్జ్‌గా ఉన్నాడు. 1942లో మహాత్మా గాంధీ ఆమరణ నిరాహార దీక్షకు మద్దతుగా ఆనే, సర్ హోమి మోడీ, ఎన్.ఆర్.సర్కార్, డాక్టర్ బాబాసాహెబ్ అంబేద్కర్, ఇతరులు వైస్రాయ్ కౌన్సెల్ పదవికి రాజీనామా చేశారు. 1943 నుండి 1947 వరకు ఆనే శ్రీలంకకు భారత హైకమిషనర్‌గా ఉన్నాడు. 1948లో, భారత రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించడానికి రాజ్యాంగ సభ సమావేశమైనప్పుడు, మధ్య భారత రాచరిక రాష్ట్రాలు లోక్‌నాయక్ ఆనేని రాజ్యాంగ సభలో తమ ప్రతినిధిగా నామినేట్ చేశాయి.

1948 లో, జైరాందాస్ దౌలత్రామ్ తర్వాత ఆనే, బీహార్ గవర్నరయ్యాడు. పాట్నాలోని అతి ముఖ్యమైన రహదారులలో ఒకటి లోక్‌నాయక్ ఆనే పేరు మీద ఉంది. 1952లో, గవర్నర్ గా ఉన్నప్పుడు, ఆనే వెన్నెముక క్షయవ్యాధితో తీవ్ర అనారోగ్యానికి గురై, పూర్తిగా మంచం పట్టాడు. చాలా నెలలు ప్లాస్టర్ వేయాల్సి వచ్చింది. ఆయనను పాట్నా నుండి పూణేలోని సదాశివ్ పేత్ లోని తన బావమరిది ఇంటికి తరలించారు. ఆయన కోలుకోవడానికి 4 సంవత్సరాలకు పైగా పట్టింది. ఈ మంచాన పడిన స్థితిలో కూడా, ఆయన పూనాలో వాజపాయ యజ్ఞం చేశారు.

ఆయన అనారోగ్యంతో ఉన్న సమయంలో, రాష్ట్రాల మొదటి పునర్వ్యవస్థీకరణ కోసం ఫజల్ అలీ కమిషన్ ను నియమించారు. 1954లో ఆనే మంచం పట్టినప్పటికీ, 'విదర్భకు రాష్ట్ర హోదా కోసం మెమోరాండం' ఆనే మెమోరాండంను కమిషన్‌కు సమర్పించారు, ఇది విదర్భకు రాష్ట్ర హోదా కోసం చాలా వివరంగా వివరించింది, భారత యూనియన్‌లో రాష్ట్ర హోదా కోసం దాని చారిత్రక, భౌగోళిక, సామాజిక-రాజకీయ, ఆర్థిక వాదనను ఎత్తి చూపింది. ఫజల్ అలీ కమిషన్ విదర్భ రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని సిఫార్సు చేసింది. ఈ సిఫార్సును కేంద్ర హోం మంత్రిత్వ శాఖ ఆమోదించింది. అయితే, 1.11.1956న రాష్ట్రాల ఏర్పాటు ప్రకటించినప్పుడు, విదర్భను సృష్టించలేదు. ఇది ప్రజాందోళనకు దారితీసింది, దీనికి ఆనే, బ్రిజ్‌లాల్ బియానీ నాయకత్వం వహించారు. వీరు నాగ్ విదర్భ ఆందోళన్ సమితిని ఏర్పాటు చేశారు. తన దీర్ఘకాలిక అనారోగ్యం నుండి కోలుకున్న తర్వాత ఆనే, 1959లో నాగ్‌పూర్ పార్లమెంటరీ స్థానానికి 2వ లోక్‌సభకు జరిగిన ఉప ఎన్నికలో కాంగ్రెస్ టికెట్‌పై గెలిచాడు. అయితే, 1962 సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో, ఆయన కాంగ్రెస్ టికెట్‌పై పోటీ చేయడానికి నిరాకరించి, నాగ్‌ విదర్భ ఆందోళన్ సమితి అభ్యర్థిగా పోటీ చేసి, నాగ్‌పూర్ పార్లమెంటరీ స్థానాన్ని 1,31,740 ఓట్లతో గెలుచుకున్నారు.

1959 నుండి 1966 వరకు లోక్‌నాయక్ ఆనే 3వ లోక్‌సభ సభ్యుడిగా ఉన్నాడు. 1967లో ఆయన నాగ్‌పూర్ స్థానంలో ఎన్‌ఆర్‌డియోగరే (కాంగ్రెస్) చేతిలో 1,29736 ఓట్లతో ఓడిపోయారు, ఆ తర్వాత ఎ. భరర్ధన్ (సిపిఐ) 97,767 ఓట్లతో, ఆనే 54,049 ఓట్లతో ఓడిపోయాడు.

### అటవీ సత్యాగ్రహం

దేశంలోని ఇతర ప్రాంతాల మాదిరిగానే బేరార్‌లో కూడా అటవీ చట్టాన్ని ఉల్లంఘించారు. మోరేశ్వర్ వాసుదేవ్ అభ్యంకర్, వామన్‌రావ్ జోషి లను అరెస్టు చేసారు. 1930 జూలై 10 న బాపూజీ ఆనే " *అటవీ సత్యాగ్రహం* "ను ప్రారంభించడానికి నాయకత్వం వహించాడు. స్వచ్ఛంద సేవకుల బృందంతో కలిసి, అతను యావత్మల్‌లోని పుసాద్ వద్ద ఉన్న రిజర్వ్డ్ అడవులలో గడ్డిని కోసి అరెస్టయ్యాడు. సెక్షన్ 379 కింద అతనిపై 'దొంగతనం' నేరం మోపబడి దోషిగా నిర్ధారించబడింది. అదే సమయంలో, బేరార్‌లోని ఇతర నాయకులు, బ్రిజ్‌లాల్ బియానీ, గోలే, పట్వర్ధన్, సోమన్‌లను కూడా అరెస్టు చేశారు. దీనితో, సీపీ & బేరార్ రాష్ట్రంలోని అన్ని ప్రాంతాలలో సత్యాగ్రహం వ్యాపించడం ప్రారంభమైంది. గోండ్, ఇతర ఆదివాసీ గిరిజనులు కూడా వేలాది మంది సత్యాగ్రహంలో పాల్గొన్నారు. ఆనే ఆరు నెలల జైలు శిక్ష అనుభవించాడు. ఆ తర్వాత అతన్ని " *లోక్‌నాయక్* ఆనే " అని పిలుస్తారు.

## నిర్వహించిన పదవులు

### బ్రిటిష్ రాజ్ కాలంలో

1923లో, ఆయన బెరార్ డివిజన్ ప్రతినిధిగా కేంద్ర శాసనసభకు నామినేట్ అయ్యాడు. 1941–1943 మధ్యకాలంలో, ఆయన వైస్రాయ్ కార్యనిర్వాహక మండలిలో సభ్యుడిగా ఉన్నాడు. ఆయన భారతీయుల విదేశీ, కామన్వెల్త్ సంబంధాలకు బాధ్యత వహించాడు. మహాత్మా గాంధీ నిరాహార దీక్ష చేస్తున్నప్పుడు బ్రిటిష్ భారత ప్రభుత్వం ఆయనను విడుదల చేయడానికి నిరాకరించినప్పుడు ఆయన 1943లో రాజీనామా చేశాడు. 1943 నుండి జూలై 1947 వరకు సిలోన్ కు హైకమిషనర్ గా పనిచేసాడు. ఆయన 1947లో రాజ్యాంగ సభలో చేరారు.

### భారతదేశ స్వాతంత్ర్యం తర్వాత

భారత స్వాతంత్ర్యం తర్వాత, డాక్టర్ ఆనే 1948 జనవరి 12 నుండి 1952 జూన్ 14 వరకు బీహార్ గవర్నర్‌గా ఉన్నాడు. 1962 నుండి 1967 వరకు నాగ్‌పూర్ నియోజకవర్గానికి ప్రతినిధిగా 3వ లోక్‌సభ సభ్యుడు కూడా.

## మరణం

ఆయన 1968 జనవరి 26న సాయంత్రం తీవ్రమైన గుండెపోటుతో మరణించాడు.

## అవార్డులు

* 1968 జనవరి 26న, ఆయన మరణించిన రోజున, ఆయనకు పద్మవిభూషణ్ పురస్కారం లభించింది.
* 1973లో, బాల గంగాధర తిలక్ సంస్కృత జీవిత చరిత్ర అయిన శృతిలకయశోర్ణవ (1971)కి సంస్కృత సాహిత్య అకాడమీ అవార్డుతో మరణానంతరం గౌరవించబడ్డాడు.

## కుటుంబం

బాపూజీ ఆనే 1898లో యమునా బాయిని వివాహం చేసుకున్నాడు. వారికి ఇద్దరు కుమారులు, ఇద్దరు కుమార్తెలు ఉన్నారు. యమునా బాయి 1925లో మరణించింది. పెద్ద కుమారుడు దత్తాత్రేయ, జిల్లా న్యాయమూర్తిగా పనిచేశాడు. మహారాష్ట్ర శాసనసభ కార్యదర్శిగా పదవీ విరమణ చేశాడు. ఆయన చిన్న కుమారుడు గణేష్ జంషెడ్‌పూర్‌లోని టిస్కోలో డైరెక్టర్ పర్సనల్‌గా పదవీ విరమణ చేశాడు. ఆయన మనవడు శ్రీహరి ఆనే మహారాష్ట్ర మాజీ అడ్వకేట్ జనరల్‌గా పనిచేశాడు. రెండవ మనవడు మహేష్ ఆనే సినిమాటోగ్రాఫర్, ఉత్తమ సినిమాటోగ్రాఫర్‌గా 'స్వదేశ్' చిత్రానికి రాష్ట్రపతి అవార్డును అందుకున్నాడు.

## మూలాలు

వనరులు
* Rao, P. Rajeswar (1991). *The Great Indian Patriots, Volume 1*. Mittal Publications. ISBN 9788170992806.
* Sinha, Biswajit (1996). *Encyclopaedia of Indian Writers: Akademi Laurels*. Eastern Book Linkers. ISBN 9788186339312.