# సాహిత్య అకాడమీ ఫెలోషిప్

**సాహిత్య అకాడమీ ఫెలోషిప్** అనేది భారత సాహిత్య అకాడమీ అందించే సాహితీ గౌరవం. ఇది ఒక జీవించి ఉన్న రచయితకు అకాడమీ అందించే అత్యున్నత గౌరవం. సభ్యుల సంఖ్య ఏ సమయంలోనూ 21 కి మించలేదు. అకాడమీ గుర్తింపు పొందిన యోగ్యత కలిగిన రచయితల నుండి ఎన్నుకయ్యే సభ్యులను కొన్నిసార్లు "భారతీయ సాహిత్యంలో అమరులు" అని అభివర్ణిస్తారు.

## చరిత్ర, ప్రయోజనం

సాహిత్య అకాడమీకి సభ్యుల నియామకం కొంతవరకు ఇతర సాహిత్య అకాడమీల నమూనాలపై ఆధారపడింది. ప్రత్యేకించి, రచయితలను సభ్యులుగా ఎన్నుకుని అత్యుత్తమ సాహిత్యాన్ని గౌరవించే ఫ్రెంచి అకాడమీ (అకాడమీ ఫ్రాంకైస్) నమూనాపై ఆధారపడింది. అకాడమీ ప్రారంభ రాజ్యాంగం ఇరవై ఒక్క మంది సభ్యులుండే పరిమిత సభ్యత్వాన్ని ప్రతిపాదించింది. ఈ సభ్యులు "అత్యుత్తమ ప్రతిభ కలిగిన సాహితీమూర్తులు". మొదటి జనరల్ కమిటీ యాభై మంది అసోసియేట్ ఫెలోలతో పాటు ఐదుగురు గౌరవ సభ్యులను చేర్చుకుని సభ్యుల సంఖ్యను విస్తరించాలని సిఫార్సు చేసింది. తరువాతి నిబంధన అకాడమీ విదేశీ రచయితలను కూడా గౌరవించేలా చేయడం. ఈ నిబంధనను చేర్చినప్పటికీ, అకాడెమీ అసోసియేట్ ఫెలోల నియామకాలు చేయలేదు. 1999 లో అసోసియేట్ ఫెలోల నియామకానికి సంబంధించిన నిబంధన తొలగించబడింది.

సాహిత్య అకాడమీకి మొదటి అధ్యక్షుడైన జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ మరణించిన వెంటనే, అతన్ని మరణానంతరం అకాడమీ ఫెలోగా ఎన్నుకోవాలని ముల్క్ రాజ్ ఆనంద్ ప్రతిపాదించాడు. ఈ ప్రతిపాదన వీగిపోయింది. ఫెలోషిప్‌లు జీవించి ఉన్న రచయితలకు మాత్రమే ఇవ్వాలని అకాడమీ అభిప్రాయానికి వచ్చింది. జనరల్ కౌన్సిల్, దాని స్వంత సభ్యులను ఫెలోషిప్ కోసం ఎన్నుకోవడం మానుకుంది. అయినప్పటికీ జనరల్ కౌన్సిల్ సభ్యులు కౌన్సిల్‌లో వారి పదవీకాలం ముగిసిన తర్వాత సభ్యులుగా మారిన సందర్భాలు ఉన్నాయి. డి. జయకాంతన్‌ను కౌన్సిల్‌లో పనిచేస్తున్నప్పుడు ఫెలోగా నియమించడం ఈ పద్ధతికి ఒక ముఖ్యమైన మినహాయింపు.

అకాడమీ మొదటి ఫెలో, S. రాధాకృష్ణన్, అకాడమీ ఏర్పడిన పద్నాలుగు సంవత్సరాల తర్వాత, 1968 లో ఫెలోగా ఎన్నికయ్యారు. రాధాకృష్ణన్ గతంలో సాహిత్య అకాడమీ కౌన్సిల్‌లో మొదట ఉపాధ్యక్షుడిగా, తర్వాత అధ్యక్షుడిగా పనిచేశారు. అతను "భారతీయ ఆలోచనలకూ, సార్వత్రిక మానవతావాద సంప్రదాయానికీ చేసిన విశిష్ట సహకారానికి గుర్తింపుగా" నియమితుడయ్యాడు. ఫెలోగా ఎన్నికైన మొదటి మహిళ మహాదేవి వర్మ (1979లో). 1994 లో ముగ్గురు మహిళా రచయితలు (మలయాళ కవి బాలమణి అమ్మ, బెంగాలీ నవలా రచయిత్రి, కవయిత్రి ఆశాపూర్ణా దేవి, ఉర్దూ నవలా రచయిత్రి ఖుర్రతులైన్ హైదర్ లు ఫెలోలయ్యారు. హిందీ రచయిత్రి కృష్ణ సోబ్తి 1996 లో, ఆంగ్ల నవలా రచయిత్రి అనితా దేశాయ్ 2009 లో ఈ సత్కారం పొందారు. 2019 లో డోగ్రీ రచయిత్రి పద్మా సచ్‌దేవ్‌కు, 2021 లో మలయాళ రచయిత్రి, విమర్శకురాలు ఎం. లీలావతికి ఈ ఫెలోషిప్ లభించింది. 2021 సెప్టెంబరు 19 న అకాడమీ బెంగాలీ రచయిత శీర్షేందు ముఖోపాధ్యాయ, మలయాళ రచయిత్రి, విమర్శకురాలు ఎం. లీలావతి, ఆంగ్ల రచయిత రస్కిన్ బాండ్, హిందీ రచయిత వినోద్ కుమార్ శుక్లా, మరాఠీ కవి, పండితుడు బాల్‌చంద్ర నెమాడే, పంజాబీ రచయిత, ప్రొఫెసరు తేజ్‌వంత్ సింగ్ గిల్‌, సంస్కృత పండితుడు రాంభద్రాచార్య, తమిళ నాటక రచయిత్రి ఇందిరా పార్థసారథి లకు ఫెలోషిప్‌లను ప్రకటించింది. 2023 నాటికి, సాహిత్య అకాడమీలో ఫెలోలు కేవలం 17 మంది మాత్రమే ఉన్నారు.

## ఫెలోషిప్‌ల నియామకం

జనరల్ కౌన్సిల్‌కు సభ్యులుగా, గౌరవ సభ్యులుగా ఎన్నుకోబడే సాహితీవేత్తల పేర్లను అకాడెమీ కార్యనిర్వాహక మండలి సిఫార్సు చేస్తుంది. ఐదేళ్లపాటు పనిచేసే జనరల్ కౌన్సిల్, ఎగ్జిక్యూటివ్ బోర్డ్ చేసిన సిఫార్సు ఆధారంగా ఫెలోలను ఎన్నుకునే అధికారాన్ని కలిగి ఉంటుంది.

ఈ ఫెలోషిప్‌ను 1968 లో స్థాపించారు. ఏ సమయంలోనైనా ఇరవై మంది వ్యక్తులకు మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది. As of 2021 </link></link> , 105 మంది రచయితలకు ఫెలోషిప్ ప్రదానం చేయబడింది.

1994 లో అకాడమీ 'సంవాద్' అనే కార్యక్రమాన్ని నిర్వహించడం ప్రారంభించింది, దీనిలో సభ్యులు తమ స్వంత రచనల నుండి కొంత భాగాన్ని చదువుతారు. ప్రతి పఠనం తరువాత విమర్శకులు, రచయితల బృందం దానిపై చర్చ జరుపుతుంది. మొదటి సిరీస్‌లో పాల్గొన్న వారిలో విష్ణు భికాజీ కోల్తే (మరాఠీ పండితుడు, రచయిత, విమర్శకుడు), హర్భజన్ సింగ్ (పంజాబీ రచయిత, విమర్శకుడు), నాగార్జున (మైథిలి, హిందీ కవి, నవలా రచయిత) ఉన్నారు.

## విదేశీ రచయితలకు ఫెలోషిప్‌లు

భారతీయ జాతీయులకు ఇరవై ఒక్క ఫెలోషిప్‌లతో పాటు, అంతర్జాతీయ రచయితలు, పండితులకు మూడు ఫెలోషిప్‌లను కూడా సాహిత్య అకాడమీ ఏర్పాటు చేసింది.

### గౌరవ ఫెలోషిప్‌లు

సాహిత్య అకాడమీ రాజ్యాంగం ప్రకారం, "భారత జాతీయులు కాని అత్యుత్తమ ప్రతిభావంతులైన సాహిత్య వ్యక్తుల నుండి" అకాడమీ లోని 'గౌరవ సభ్యుల'ను నియమించుకోవచ్చు. అటువంటి ఫెలోషిప్‌ల సంఖ్య ఏ సమయంలోనైనా పది మందిని దాటకూడదు. మొదట్లో ఉన్న ఐదుగురు సభ్యుల పరిమితిని పెంచారు. 1974 లో అకాడెమీలో మొదటిసారిగా గౌరవ సభ్యునిగా కవి, సెనెగల్ మొదటి అధ్యక్షుడూ అయిన నెగ్రిట్యూడ్ లియోపోల్డ్ సెదర్ సెంఘోర్. నియమితుడయ్యాడు. అతనికి అందించిన ఉల్లేఖనంలో "సెంఘోర్, ఆఫ్రికా ఖండంలోని ప్రముఖ సాహితీవేత్తలలో ఒకరు. ఒక భాషావేత్తగా అతను ద్రావిడ, సుమేరియన్, ప్రాచీన ఈజిప్షియన్, ఆఫ్రికన్ భాషల మధ్య సంబంధాలను ఏర్పరచడానికి కృషి చేస్తున్నాడు..." అని పేర్కొన్నారు. తన అంగీకార ప్రసంగంలో సెంఘోర్, తాను "భారతీయ నాగరికత పాత అభిమాని"గా అభివర్ణించుకున్నాడు. రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ కవిత్వం పట్ల తనకున్న అభిమానాన్ని నొక్కి చెప్పాడు.

అకాడమీ ఇతర గౌరవ సభ్యులలో - అమెరికా భాషావేత్త, ఇండాలజిస్ట్ ఎడ్వర్డ్ సి. డిమోక్, సంస్కృతంలో ప్రొఫెసరైన డేనియల్ హెన్రీ హోమ్స్ ఇంగాల్, ద్రావిడ అధ్యయనాలలో చెక్ పండితుడైన కమిల్ వాక్లావ్ జ్వెలెబిల్, భారతీయ సాహిత్యంలో చైనా ప్రొఫెసరు అనువాదకుడు అయిన జి జియాన్లిన్, గ్రీకు దౌత్యవేత్త, పండితుడు, కవి అయిన వాసిలిస్ విట్సాక్సిస్, రష్యన్ విద్యావేత్త, భారతీయ చరిత్రలో పండితుడూ అయిన ఎవ్జెనీ పెట్రోవిచ్ చెలిషెవ్‌లు ఉన్నారు.

### ఆనంద కుమారస్వామి ఫెలోషిప్

శ్రీలంక తమిళ తత్వవేత్త ఆనంద కుమారస్వామి పేరిట "ఆనంద కుమారస్వామి ఫెలోషిప్" ను 1996 లో స్థాపించారు. సాహిత్య ప్రాజెక్టులను కొనసాగించడానికి ఆసియా దేశాల నుండి "ఆసియన్ కళ, సంస్కృతి, సాహిత్యం, భాషా అధ్యయనాల రంగంలో ప్రముఖ వ్యక్తికి" ఈ ఫెలోషిప్ ఇస్తారు. మొత్తం ముగ్గురు - శ్రీలంక పురావస్తు శాస్త్రవేత్త సెనకే బండారనాయకే, జపనీస్ రచయిత, మానవ శాస్త్రవేత్త చీ నకనే, ఉజ్బెకిస్తానీ ప్రొఫెసర్ ఆజాద్ ఎన్. షమటోవ్ - వ్యక్తులకు ఈ ఫెలోషిప్ ఇచ్చారు. మొదటిసారి ఈ ఫెలోషిప్‌లను ప్రకటించాక, దాన్ని నిలిపివేసి, మళ్ళీ 2005 లో పునరుద్ధరించారు. కానీ అప్పటి నుండి ఎవేరికీ దీన్ని ప్రదానం చెయ్యలేదు.

### ప్రేమ్‌చంద్ ఫెలోషిప్

"ప్రేమ్‌చంద్ ఫెలోషిప్" ను 2005 లో స్థాపించారు. అతని 125వ జన్మదినోత్సవం సందర్భంగా "మున్షీ ప్రేమ్‌చంద్"గా ప్రసిద్ధి చెందిన హిందీ రచయిత ప్రేమ్‌చంద్ పేరిట దీన్ని నెలకొల్పారు. భారతీయ సాహిత్యంపై పరిశోధన చేస్తున్న "సాంస్కృతిక, సాహిత్య రంగంలో ప్రముఖులకు" లేదా భారతదేశం కాకుండా ఇతర దక్షిణాసియా ప్రాంతీయ సహకార సంఘం (SAARC) దేశాల లోని సృజనాత్మక రచయితలకూ దీన్ని ఇస్తారు. ఫెలోషిప్ మొదటి, ఏకైక గ్రహీత పాకిస్తాన్ జాతీయుడు, ఉర్దూ రచయిత అయిన ఇంతిజార్ హుస్సేన్. "ఆనంద కుమారస్వామి ఫెలోషిప్", "ప్రేమ్‌చంద్ ఫెలోషిప్" కోసం ఫెలోషిప్ వ్యవధి గ్రహీత యొక్క సౌలభ్యాన్ని బట్టి ఒక నెల నుండి మూడు నెలల వరకు ఉంటుంది. విజిటింగ్ ఫెలో వారి సందర్శనపై సమగ్ర నివేదికను ఎగ్జిక్యూటివ్ బోర్డు ముందు ఉంచాలి. తాను పనిచేసే రంగంలో కృషిచేసే విశ్వవిద్యాలయాలు, సంస్థలలో తమ అంశంపై ఉపన్యాసాలు అందించాలి.

## ఫెలోల జాబితా

 సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్‌ సాహిత్య అకాడమీ ఫెలోషిప్‌ పొందిన మొదటి వ్యక్తి.
 లియోపోల్డ్ సెదర్ సెంఘోర్ గౌరవ ఫెలోషిప్‌ను పొందిన మొదటి వ్యక్తి.

సాహిత్య కాడమీలో ప్రస్తుత ఫెలోలు (పైండి కిందికి)రమాకాంత రథ్ (2009)రఘువీర్ చౌధురి (2013)సీతాకాంత్ మహాపాత్ర (2013)ఎమ్.టి.వాసుదేవన్ నాయర్ (2013)ఎస్.ఎల్.బైరప్ప (2014)విశ్వనాథ్ ప్రసాద్ తివారీ (2019)నాగేన్ సైకియా (2019)శీర్షేందు ముఖోపాధ్యాయ్ (2021)ఎమ్.లీలావతి (2021)రస్కిన్ బాండ్ (2021)రామభద్రాచార్య (2021)

కీ
| #
 | ప్రస్తుత సహచరుడిని సూచిస్తుంది
 |
| †
 | గౌరవ ఫెలోషిప్‌ను సూచిస్తుంది
 |
| ‡
 | ప్రేమ్‌చంద్ ఫెలోషిప్‌ని సూచిస్తుంది
 |
| § | ఆనంద కుమారస్వామి ఫెలోషిప్‌ను సూచిస్తుంది
 |

సాహిత్య అకాడమీ ఫెలోల జాబితా
| సంవత్సరం
 | గ్రహీత
 |
| --- | --- |
| 1968
 | సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్
 |  |
| 1969
 | తారాశంకర్ బంద్యోపాధ్యాయ
 |  |
| డి.ఆర్. బింద్రే
 |  |
| సుమిత్రానందన్ పంత్
 |  |
| సి.రాజగోపాలాచారి
 |  |
| 1970
 | వైకోమ్ ముహమ్మద్ బషీర్
 |  |
| ఫిరాక్ గోరఖ్‌పురి
 |  |
| విష్ణు సఖారం ఖండేకర్
 |  |
| విశ్వనాథ సత్యనారాయణ
 |  |
| 1971
 | దత్తాత్రేయ బాల్కృష్ణ కాలేల్కర్
 |  |
| గోపీనాథ్ కవిరాజ్
 |  |
| కాళింది చరణ్ పాణిగ్రాహి
 |  |
| గుర్బక్ష్ సింగ్
 |  |
| 1973
 | మాస్తి వెంకటేశ అయ్యంగార్
 |  |
| మంఘరం ఉదరమ్ మల్కాని
 |  |
| నీల్మోని ఫుకాన్
 |  |
| వాసుదేవ్ విష్ణు మిరాశి
 |  |
| సుకుమార్ సేన్
 |  |
| విష్ణుప్రసాద్ రాంచోడ్‌లాల్ త్రివేది
 |  |
| 1974
 | లియోపోల్డ్ సెడార్ సెంఘోర్ †
 | † |
| 1975
 | T. P. మీనాక్షిసుందరం
 |  |
| 1979
 | ఆత్మారాం రావాజీ దేశ్‌పాండే
 |  |
| జైనేంద్ర కుమార్
 |  |
| కుప్పలి వెంకటప్ప పుట్టప్ప 'కువెంపు'
 |  |
| వి. రాఘవన్
 |  |
| మహాదేవి వర్మ
 |  |
| 1985
 | ఉమాశంకర్ జోషి
 |  |
| కె. ఆర్. శ్రీనివాస అయ్యంగార్
 |  |
| కె. శివరామ కారంత్
 |  |
| 1989
 | ముల్క్ రాజ్ ఆనంద్
 |  |
| వినాయక కృష్ణ గోకాక్
 |  |
| లక్ష్మణశాస్త్రి బాలాజీ జోషి
 |  |
| అమృతలాల్ నగర్
 |  |
| తకళి శివశంకర పిళ్లై
 |  |
| అన్నదా శంకర్ రే
 |  |
| 1994
 | నాగార్జున
 |  |
| బాలమణి అమ్మ
 |  |
| ఆశాపూర్ణా దేవి
 |  |
| ఖురతులైన్ హైదర్
 |  |
| విష్ణు భికాజీ కోల్తే
 |  |
| కన్హు చరణ్ మొహంతి
 |  |
| పి.టి.నరసింహాచార్
 |  |
| R. K. నారాయణ్
 |  |
| హర్భజన్ సింగ్
 |  |
| 1996
 | జయకాంతన్
 |  |
| సేనకే బండారునాయక్ §
 | §
 |
| ఎడ్వర్డ్ సి. డిమోక్ †
 | †
 |
| డేనియల్ H. H. ఇంగాల్స్ సీనియర్ †
 | †
 |
| విందా కరాండికర్
 |  |
| చీ నకనే §
 | §
 |
| విద్యా నివాస్ మిశ్రా
 |  |
| సుభాష్ ముఖోపాధ్యాయ్
 |  |
| రాజారావు
 |  |
| సచ్చిదానంద రౌత్రే
 |  |
| ఆజాద్ ఎన్. షమటోవ్ §
 | §
 |
| కృష్ణ సోబ్తి
 |  |
| జి జియాన్లిన్ †
 | †
 |
| కమిల్ జ్వెలెబిల్ †
 | †
 |
| 1999
 | సయ్యద్ అబ్దుల్ మాలిక్
 |  |
| కె.ఎస్.నరసింహస్వామి
 |  |
| గుంటూరు శేషేంద్ర శర్మ
 |  |
| రాజేంద్ర షా
 |  |
| రామ్ విలాస్ శర్మ
 |  |
| N. ఖేల్‌చంద్ర సింగ్
 |  |
| 2000
 | రామచంద్ర నారాయణ్ దండేకర్
 |  |
| రెహమాన్ రాహి #
 | #
 |
| 2001
 | రామ్ నాథ్ శాస్త్రి
 |  |
| 2002
 | కైఫీ అజ్మీ
 |  |
| యూజీన్ చెలిషెవ్ †
 | †
 |
| గోవింద్ చంద్ర పాండే
 |  |
| నీలమణి ఫూకాన్ #
 | #
 |
| భీషం సాహ్ని
 |  |
| వాసిలిస్ విట్సాక్సిస్ †
 | †
 |
| 2004
 | కోవిలన్
 |  |
| యు.ఆర్. అనంతమూర్తి
 |  |
| విజయదాన్ దేత
 |  |
| శంఖ ఘోష్ #
 | #
 |
| భద్రిరాజు కృష్ణమూర్తి
 |  |
| అమృతా ప్రీతమ్
 |  |
| నిర్మల్ వర్మ
 |  |
| 2005
 | ఇంతిజార్ హుస్సేన్ ‡
 | ‡
 |
| 2006
 | మనోజ్ దాస్ #
 | #
 |
| విష్ణు ప్రభాకర్
 |  |
| 2007
 | రోనాల్డ్ E. ఆషర్ †
 | †
 |
| అనితా దేశాయ్ #
 | #
 |
| కర్తార్ సింగ్ దుగ్గల్
 |  |
| రవీంద్ర కేలేకర్
 |  |
| 2009
 | గోపీచంద్ నారంగ్ #
 | #
 |
| రమాకాంత రథ్ #
 | #
 |
| 2010
 | చంద్రనాథ్ మిశ్రా అమర్ #
 | #
 |
| కున్వర్ నారాయణ్ #
 | #
 |
| భోలాభాయ్ పటేల్
 |  |
| కేదార్‌నాథ్ సింగ్ #
 | #
 |
| ఖుశ్వంత్ సింగ్
 |  |
| 2013
 | రఘువీర్ చౌదరి #
 | #
 |
| అర్జన్ హసిద్ #
 | #
 |
| సీతాకాంత్ మహాపాత్ర #
 | #
 |
| M. T. వాసుదేవన్ నాయర్ #
 | #
 |
| అసిత్ రాయ్ #
 | #
 |
| సత్య వ్రత శాస్త్రి #
 | #
 |
| అభిమన్యు ఉన్నత్ †
 | †
 |
| 2014
 | సంతేశివర లింగణ్ణయ్య భైరప్ప #
 | #
 |
| సి.నారాయణ రెడ్డి #
 | #
 |
| 2016
 | నీరేంద్రనాథ్ చక్రవర్తి #
 | #
 |
| గుర్దియల్ సింగ్
 |  |
| 2017
 | నమ్వర్ సింగ్
 |  |
| 2019
 | జయంత మహాపాత్ర #
 | #
 |
| పద్మా సచ్‌దేవ్
 |  |
| విశ్వనాథ్ ప్రసాద్ తివారీ #
 | #
 |
| నాగెన్ సైకియా[1] #
 | #
 |
| 2020
 | వెల్చేరు నారాయణరావు[2] †
 | † |
| 2021
 | శిర్షేందు ముఖోపాధ్యాయ[3] #
 | #
 |
| ఎం. లీలావతి[4] #
 | #
 |
| రస్కిన్ బాండ్ #
 | #
 |
| వినోద్ కుమార్ శుక్లా #
 | #
 |
| భాలచంద్ర నెమాడే #
 | #
 |
| తేజ్వంత్ సింగ్ గిల్ #
 | #
 |
| రాంభద్రాచార్య #
 | #
 |
| ఇందిరా పార్థసారథి #
 | #
 |

* సంగీత నాటక అకాడమీ సభ్యుల జాబితా
* లలిత కళా అకాడమీ ఫెలోషిప్
* జ్ఞానపీఠ పురస్కారం, భారతీయ జ్ఞానపీఠ్చే వార్షిక సాహిత్య పురస్కారం.

## మూలాలు

## ఇతర మూలాలు

వనరులు
* George, Rosemary Marangoly (2013). *Indian English and the Fiction of National Literature*. Cambridge University Press. p. 285. ISBN 978-1-107-04000-7.