# ధర్మవీర్ భారతి

| డా. ధర్మవీర్ భారతి |
| --- |
|  |
| జననం | (1926-12-25)1926 డిసెంబరు 25 అలహాబాద్, యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్, బ్రిటిష్ ఇండియా |
| మరణం | 1997 సెప్టెంబరు 4(1997-09-04) (వయసు: 70) ముంబై, మహారాష్ట్ర, భారతదేశం |
| వృత్తి | రచయిత (వ్యాసకర్త, నవలా రచయిత, కవి) |
| జాతీయత | భారతీయుడు |
| విద్య | ఎం.ఏ. (హిందీ), పీహెచ్‌డీ |
| పూర్వ విద్యార్థి | అలహాబాద్ విశ్వవిద్యాలయం |
| ప్రసిద్ధ రచనలుs | *గునాహోం కా దేవతా* (1949, నవల) *సూరజ్ కా సాత్వాన్ ఘోడా* (1952, నవల) *అంధ యుగ్* (1953, నాటకం) |
| ప్రసిద్ధ పురస్కారాలు | 1972: పద్మశ్రీ 1984: వ్యాలీ టర్మరిక్ ఉత్తమ జర్నలిజం పురస్కారం 1988: మహారాణా మేవార్ ఫౌండేషన్ ఉత్తమ నాటక రచయిత పురస్కారం 1989: సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం రాజేంద్ర ప్రసాద్ శిఖర్ సమ్మాన్ భారత్ భారతి సమ్మాన్ 1994: మహారాష్ట్ర గౌరవ్ కౌడియా న్యాస్ వ్యాస సమ్మాన్ |
| దాంపత్యభాగస్వామి | కాంతా భారతి (వివాహం 1954) (మొదటి భార్య), పుష్ప భారతి (రెండవ భార్య) |
| పిల్లలు | కుమార్తె పరిమితా (మొదటి భార్య ద్వారా); కుమారుడు కిన్షుక్ భారతి, కుమార్తె ప్రజ్ఞా భారతి (రెండవ భార్య ద్వారా) |

**ధర్మవీర్ భారతి** (25 డిసెంబర్ 1926 – 4 సెప్టెంబర్ 1997) భారతదేశానికి చెందిన హిందీ కవి, రచయిత, నాటకకర్త, సామాజిక ఆలోచకుడు. ఆయన 1960 నుండి 1987 వరకు హిందీ వారపత్రిక *ధర్మయుగ్* ప్రధాన సంపాదకుడిగా పనిచేశాడు.

భారత ప్రభుత్వము 1972లో ఆయనకు సాహిత్య రంగంలో పద్మశ్రీ పురస్కారం ప్రదానం చేసింది. ఆయన రచించిన *గునాహోం కా దేవతా* నవల ఒక క్లాసిక్ రచనగా గుర్తింపు పొందింది. భారతి రచించిన *సూరజ్ కా సాత్వాన్ ఘోడా* నవల ఆధారంగా శ్యామ్ బెనెగల్ 1992లో అదే పేరుతో తెరకెక్కించిన చలనచిత్రం జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారంను గెలుచుకుంది. మహాభారతం అనంతర పరిస్థితులను నేపథ్యంగా చేసుకుని రచించిన ఆయన నాటకం *అంధ యుగ్*ను అనేక నాటక బృందాలు తరచుగా ప్రదర్శిస్తుంటాయి.

1988లో సంగీత నాటక అకాడమీ, భారతదేశ జాతీయ సంగీత, నృత్య, నాటక అకాడమీ, ఆయనకు నాటక రచన (హిందీ) విభాగంలో సంగీత నాటక అకాడమీ పురస్కారం ప్రదానం చేసింది.

## ప్రారంభ జీవితం

ధర్మవీర్ భారతి 1926 డిసెంబర్ 25న అలహాబాద్ లోని ఒక కాయస్థ కుటుంబంలో చిరంజీ లాల్, చందా దేవి దంపతులకు జన్మించాడు. ఆయన తండ్రి చిన్న వయసులోనే మరణించడంతో కుటుంబం తీవ్రమైన ఆర్థిక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొంది. ఆయనకు డాక్టర్ వీర్‌బాలా అనే సోదరి ఉండేది. ఆయన 1946లో అలహాబాద్ విశ్వవిద్యాలయం నుండి హిందీలో ఎం.ఏ. పట్టా పొందాడు. హిందీలో అత్యధిక మార్కులు సాధించినందుకు “చింతామణి ఘోష్ పురస్కారం” అందుకున్నాడు. ఈ కాలంలో ధర్మవీర్ భారతి *Abhyudaya*, *Sangam* పత్రికలకు ఉపసంపాదకుడిగా పనిచేశాడు. “సిద్ధ సాహిత్యం” అనే అంశంపై డాక్టర్ ధీరేంద్ర వర్మ పర్యవేక్షణలో 1954లో పీహెచ్‌డీ పూర్తి చేసి, అలహాబాద్ విశ్వవిద్యాలయంలో హిందీ అధ్యాపకుడిగా నియమితుడయ్యాడు. 1950ల దశకం భారతి జీవితంలో అత్యంత సృజనాత్మక కాలంగా నిలిచింది. ఈ సమయంలో ఆయన అనేక నవలలు, నాటకాలు, కవితలు, వ్యాసాలు, విమర్శనాత్మక రచనలు చేశాడు.

### పత్రికారంగం (ముంబై)

1960లో టైమ్స్ గ్రూప్ ఆయనను ప్రముఖ హిందీ వారపత్రిక *ధర్మయుగ్* ప్రధాన సంపాదకుడిగా నియమించింది. అనంతరం ఆయన బొంబాయికి (ప్రస్తుత ముంబై) మారాడు. 1987 వరకు ఆయన *ధర్మయుగ్* సంపాదకుడిగా కొనసాగాడు. ఈ దీర్ఘకాలంలో ఆ పత్రిక దేశంలో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన హిందీ వారపత్రికగా ఎదిగి, హిందీ పత్రికారంగాన్ని కొత్త శిఖరాలకు తీసుకెళ్లింది. క్షేత్ర స్థాయి పాత్రికేయుడిగా భారతి, బంగ్లాదేశ్ విమోచనకు దారితీసిన భారత్-పాకిస్తాన్ యుద్ధాన్ని ప్రత్యక్షంగా కవర్ చేశాడు.

## వ్యక్తిగత జీవితం

1954లో భారతి కాంతా భారతిని వివాహం చేసుకున్నాడు. వీరికి ఒక కుమార్తె జన్మించింది. తరువాత ఆయన పుష్ప భారతిని వివాహం చేసుకున్నాడు. ఈ దంపతులకు ఇద్దరు సంతానం కలిగారు. భారతి గుండె సంబంధిత వ్యాధులతో బాధపడుతూ, స్వల్ప అనారోగ్యానంతరం 1997లో మరణించాడు.

## ప్రధాన రచనలు

### నవలలు

* *గునాహోం కా దేవతా* (గునాహోం కా దేవతా) (1949)
* *సూరజ్ కా సాత్వాన్ ఘోడా* (सूरज का सातवां घोड़ा, 1952) (*సూర్యుని ఏడవ గుర్రం*) — 1952లో ప్రచురితమైన ఈ లఘు నవల పరస్పర సంబంధం కలిగిన చిన్న కథల సమాహారంలా ఉండి, 20వ శతాబ్దపు హిందీ సాహిత్యంలో మెటాఫిక్షన్ కు ప్రముఖ ఉదాహరణలలో ఒకటిగా పరిగణించబడుతుంది. ఇందులోని ప్రధాన పాత్ర మాణిక్ ముల్లా అనే యువకుడు, తన స్నేహితులకు ఈ కథలను వివరిస్తాడు. ఈ రచన పేరు హిందూ పురాణాలలోని సూర్యుడు రథాన్ని ఏడు గుర్రాలు లాగుతాయని చెప్పే విశ్వాసానికి సంకేతంగా ఉంది. (అంటే వారంలోని ఏడు రోజుల సూచనగా). ఈ నవలను హంగ్రీ జనరేషన్ కు చెందిన కవి మలయ్ రాయ్ చౌధురి బెంగాలీకి అనువదించాడు. ఆ అనువాదానికి ఆయనకు సాహిత్య అకాడమీ పురస్కారం లభించింది. ఈ నవల ఆధారంగా శ్యామ్ బెనెగల్ రూపొందించిన అదే పేరుతో వచ్చిన చిత్రం (1992) ఉత్తమ నటుడికి జాతీయ చలనచిత్ర పురస్కారాన్ని గెలుచుకుంది.
* *Gyarah sapno ka desh* (ग्यारह सपनों का देश)
* *Prarambh va Samapan* (प्रारंभ व समापन)

### కవిత్వం

*Kanupriya*, *Thanda Loha*, *Saat Geet Varsh*, *Sapana Abhi Bhi*, *Toota Pahiya* ఆయన ప్రసిద్ధ కవితా రచనలలో కొన్ని. *Toota Pahiya*లో మహాభారతం యుద్ధంలో విరిగిన చక్రం ఎలా అభిమన్యుడుకు సహాయపడిందో వివరిస్తుంది.

### కావ్య నాటకం

*అంధ యుగ్* (*అంధత్వ యుగం*) ఒక కావ్య నాటకం. మహాభారతంలోని సంఘటనల ఆధారంగా నిర్మితమైన ఈ నాటకం, మహాభారత యుద్ధం చివరి రోజును ప్రధానంగా చూపిస్తుంది. ఇది శక్తివంతమైన రూపకాల నాటకంగా గుర్తించబడింది. ఈ నాటకాన్ని ఇబ్రహీం అల్కాజీ, రాజ్ బిసారియా, ఎం.కే. రైనా, రతన్ థియామ్, అరవింద్ గౌర్, రామ్ గోపాల్ బజాజ్, మోహన్ మహర్షి, భాను భారతి, ప్రవీణ్ కుమార్ గుంజన్, డా. ఆశుతోష్ మాస్కర్ తదితర భారతీయ రంగస్థల దర్శకులు ప్రదర్శించారు.

### కథా సంకలనాలు

*Drow Ka Gaon* (र्दों का गाव), *Swarg aur Prathvhi* (स्वर्ग और पृथ्वी), *Chand aur Tute Hue Log* (चाँद और टूटे हुए लोग), *Band Gali Ka Aakhkri Makaan* (बंद गली का आखिरी मकान), *Saas ki Kalam se* (सास की कलम से), *Samasta Kahaniya ek Saath* (समस्त कहानियाँ एक साथ)

### వ్యాసాలు

*Thele par Himalayas* (ठेले पर हिमालय), *Pashyanti Stories: Ankahi* (पश्यंती कहानियाँ :अनकही), *The River Was Thirsty* (नदी प्यासी थी), *Neel Lake* (नील झील), *Human Values and Literature* (मानव मूल्य और साहित्य), *Cold Iron* (ठंडा लोहा)

### భారతి పై నిర్మితమైన చిత్రం

*Dr. Bharati* — యువ కథారచయిత ఉదయ్ ప్రకాశ్ దర్శకత్వంలో రూపొందిన డాక్యుమెంటరీ చిత్రం. ఇది 1999లో సాహిత్య అకాడమీ ఢిల్లీ కోసం రూపొందించబడింది.

## పురస్కారాలు

* 1972లో భారత ప్రభుత్వంచే పద్మశ్రీ
* రాజేంద్ర ప్రసాద్ శిఖర్ సమ్మాన్
* భారత్ భారతి సమ్మాన్
* మహారాష్ట్ర గౌరవ్, 1994
* కౌడియా న్యాస్ పురస్కారం
* వ్యాస సమ్మాన్
* 1984 — వ్యాలీ టర్మరిక్ ఉత్తమ జర్నలిజం పురస్కారం
* 1988 — మహారాణా మేవార్ ఫౌండేషన్ ఉత్తమ నాటక రచయిత పురస్కారం
* 1989 — సంగీత నాటక అకాడమీ, ఢిల్లీ పురస్కారం

## అనువాదాలు

* *Andha Yug* — ధర్మవీర్ భారతి రచన; ఆంగ్లానువాదం: అలోక్ భల్లా; ప్రచురణ: ఆక్స్‌ఫర్డ్ యూనివర్సిటీ ప్రెస్. ISBN 978-0-19-567213-8, ISBN 0-19-567213-5

## మూలాలు

## బాహ్య లింకులు

* ధర్మవీర్ భారతి అధికారిక వెబ్‌సైట్
* Kavita Kosh లో ధర్మవీర్ భారతిArchived 2021-05-27 at the Wayback Machine (హిందీ)
* భారతి జీ జ్ఞాపకాలు: ఆయన సోదరి డా. వీర్‌బాలా రచన — यादें भैया की Archived 3 డిసెంబరు 2016 at the Wayback Machine
* భారతి జీ జ్ఞాపకాలు: ప్రొఫెసర్ రాజీవ్ కృష్ణ సక్సేనా రచన — मामा जीः कुछ संस्मरण Archived 3 డిసెంబరు 2016 at the Wayback Machine