# అభినవ గుప్తుడు

| అభినవగుప్తుడు |
| --- |
| జననం | శంకర్ c. 950 సా.శ. కాశ్మీర్ |
| నిర్యాణము | c. 1016 సా.శ. మంగమ్, కాశ్మీర్ |
| విస్తరించు
ప్రభావితులైన వారు
* శంభునాథుడు, లక్ష్మణగుప్తుడు, భూతిరాజు
 |

**అభినవ గుప్తుడు** (c. 950 – 1020 AD) కాశ్మీర దేశానికి చెందిన ఒక ప్రాచీన భారతీయ తత్వవేత్త, మార్మికవాది, రసవాది. ఆయన భారతీయ సంగీతాన్ని, కవిత్వాన్ని, నాటకరంగాన్నీ, వేదాంత శాస్త్రం, తార్కిక శాస్త్రాలను కూడా ప్రభావితం చేశాడు. అంతే కాకుండా భారతీయ సంస్కృతి మీద తన ప్రభావం చూపిన బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి.

ఈయన కాశ్మీర్ లోని పండితుల కుటుంబంలో జన్మించాడు. అన్ని రకాల తత్వాలను అధ్యయనం చేశాడు. ఆ కాలంలో ఉన్న అన్ని రకాల కళలను సుమారు 15 మంది గురువుల దగ్గర శిష్యరికం చేసి నేర్చుకున్నాడు. ఆయన జీవిత కాలంలో సుమారు 35 రచనలు చేశాడు. వాటిల్లో అన్నింటికన్నా పెద్దది తంత్రాలోకం అనే గ్రంథం. ఇప్పుడు కాశ్మీర శైవం గా పిలువబడుతున్న *త్రికం*, *కౌల* అనే సాంప్రదాయాల పరిపూర్ణ విజ్ఞాన సర్వస్వం ఇది. ఆయన రచించిన ఇంకో ప్రముఖ గ్రంథం అభినవభారతి. ఇది భరతముని రాసిన నాట్యశాస్త్రానికి భాష్యం.

ఇతని పూర్వీకులు కాశ్మీర్ రాజు లలితాదిత్య ముక్తపీడుని ఆహ్వానం మేరకు కన్నౌజ్ నుండి వలస వచ్చారు. ఇతను తన కాలంలోని తత్వశాస్త్రం, కళలకు సంబంధించిన అన్ని విభాగాలను పదిహేను మందికి పైగా గురువుల పర్యవేక్షణలో అభ్యసించాడు. తన సుదీర్ఘ జీవితంలో 35కు పైగా గ్రంథాలను పూర్తి చేశాడు. అందులో అత్యంత భారీ, ప్రసిద్ధ రచన *తంత్రాలొక*. ఇది కౌళ, త్రిక (నేడు కాశ్మీర్ శైవంగా పిలుస్తారు) తత్వశాస్త్రం, ఆచరణాత్మక అంశాలన్నింటిపై విజ్ఞాన సర్వస్వం లాంటి గ్రంథం. సౌందర్యశాస్త్ర తత్వశాస్త్రంలో ఇతని మరో ముఖ్యమైన రచన *అభినవభారతి*. ఇది భరత ముని రాసిన *నాట్య శాస్త్రం*పై రాసిన వ్యాఖ్యానం.

## జీవితం

అభినవ గుప్తుడు ఆయన అసలు పేరు కాదు. ఆయన సామర్థ్యం, సాధికారతలను చూసి ఆయన గురువుగారిచ్చిన బిరుదు. ఆయన రచనల మీద అతి ముఖ్యమైన భాష్యాలు రాసిన జయరధుడు ప్రకారం అభినవ గుప్తుడు అనే పేరుకి *ఎల్లప్పుడు జాగరూకత కలిగి ఉండే*, *అన్ని చోట్లా ఉండగలిగే*, *ప్రశంసలచే రక్షించబడే* అనే అర్థాలు కూడా ఉన్నాయి. తంత్రాలోకం గ్రంథాన్ని పూర్తిగా ఆంగ్లంలోకి అనువదించిన రెనీరో నోలి అనే సంస్కృత పండితుడు అభినవ గుప్తుడు అంటే నిత్య నూతనమైన భావాలు కలిగిన వాడు అని పేర్కొన్నాడు.

పవిత్ర గ్రంథాలలో (శ్రీపూర్వశాస్త్రం) వివరించిన విధంగా, అత్యున్నత స్థాయి శక్తిపాతం గ్రహీతలకు అవసరమైన ఆరు లక్షణాలు అభినవగుప్తునిలో ఉన్నాయని జయరథుని ద్వారా తెలుస్తోంది: దేవునిపై అచంచల విశ్వాసం, మంత్ర సిద్ధి, ప్రాపంచికి అంశాలపై నియంత్రణ (36 తత్వాలు ప్రస్తావన), చేపట్టిన అన్ని కార్యకలాపాలను విజయవంతంగా ముగించడం, కవితా సృజనాత్మకత, అన్ని శాస్త్రాలపై సహజ జ్ఞానం.

అభినవగుప్తుని సృష్టి త్రిక (ముక్కోణపు) శాఖల మధ్య సమతుల్యంగా ఉంటుంది: ఇచ్ఛ (కోరిక), జ్ఞానం, క్రియ (చర్య); ఇతని రచనలలో భక్తి గీతాలు, తాత్విక రచనలు, ఆచార/యోగ సాధనలను వివరించే రచనలు ఉన్నాయి.

రచయితగా ఇతను తాత్విక ఆలోచనలను క్రమబద్ధీకరించిన వ్యక్తిగా గుర్తింపు పొందాడు. తన కాలంలో అందుబాటులో ఉన్న అన్ని వనరులను మదింపు చేసి, తాత్విక జ్ఞానాన్ని మరింత పొందికైన రూపంలోకి పునర్నిర్మించాడు, హేతుబద్ధీకరించాడు.

వివిధ సమకాలీన పండితులు అభినవగుప్తుని "అద్భుతమైన పండితుడు, సాధువు", "కాశ్మీర్ శైవమత వికాస శిఖరం", "యోగ సిద్ధి పొందినవాడు" అని అభివర్ణించారు.

## కుటుంబం

అభినవగుప్తునికి ఒక సోదరుడు, ఒక సోదరి ఉన్నారు. సోదరుడు మనోరథుడు శివ భక్తుడు. సోదరి అంబ (నవ్జీవన్ రస్తోగి ప్రకారం ఊహించిన పేరు), జీవిత చరమాంకంలో భర్త మరణానంతరం ఆరాధనకే అంకితమైంది.

అతని బంధువు కర్ణుడు చిన్నప్పటి నుండే శైవమత సారాంశాన్ని గ్రహించి, ప్రపంచం పట్ల వైరాగ్యంతో ఉండేవాడు. అతని భార్య బహుశా అభినవగుప్తుని అక్క అంబ అయి ఉండవచ్చు. అంబ, కర్ణులకు యోగేశ్వరిదత్తుడు అనే కుమారుడు ఉన్నాడు, అతను యోగాలో అద్భుతమైన ప్రతిభ కనబరిచాడు.

తన శిష్యుడు రామదేవుడు గ్రంథాల అధ్యయనానికి, గురువు సేవకు అంకితమయ్యాడని అభినవగుప్తుడు పేర్కొన్నాడు. మరో బంధువు క్షేమ, బహుశా అభినవగుప్తుని ప్రసిద్ధ శిష్యుడు క్షేమరాజు ఒకరే కావచ్చు. కర్ణుని చిన్ననాటి స్నేహితుడు మంద్రుడు వారికి ఆతిథ్యం ఇచ్చాడు; అతను సంపన్నుడే కాకుండా ఆహ్లాదకరమైన వ్యక్తిత్వం, పాండిత్యం ఉన్నవాడు. చివరగా, మంద్రుని అత్త వటసిక, అభినవగుప్తుని పట్ల అసాధారణమైన శ్రద్ధ, ఆప్యాయత చూపినందుకు ప్రత్యేక ప్రస్తావన పొందింది; తన పని విజయవంతంగా పూర్తయిన ఘనత వటసికకే దక్కుతుందని అభినవగుప్తుడు ప్రకటించాడు.

దీనిని బట్టి అభినవగుప్తుడు ఒక రక్షిత వాతావరణంలో జీవించాడని, అక్కడ అతని సృజనాత్మక శక్తులకు అవసరమైన అన్ని మద్దతు లభించిందని అర్థమవుతుంది. చుట్టూ ఉన్నవారందరూ ఆధ్యాత్మిక ఉత్సాహంతో నిండి ఉండేవారు, అభినవగుప్తుని తమ ఆధ్యాత్మిక గురువుగా భావించేవారు. తంత్రాలొక వంటి బృహత్తర గ్రంథాన్ని పూర్తి చేయడానికి అతని వ్యక్తిగత మేధస్సుతో పాటు కుటుంబం, స్నేహితుల మద్దతు కూడా అంతే అవసరమైంది.

## గురువులు

జ్ఞానం పట్ల ఉన్న అపారమైన దాహానికి అభినవగుప్తుడు ప్రసిద్ధి చెందాడు. అధ్యయనం కోసం అనేక మంది గురువులను (పదిహేను మంది వరకు) ఆశ్రయించాడు. వారిలో ఆధ్యాత్మిక తత్వవేత్తలు, పండితులు ఉన్నారు. వైష్ణవులు, బౌద్ధులు, సిద్ధాంత శైవులు, త్రిక పండితులను సంప్రదించాడు.

తన గురువులలో అత్యంత ప్రముఖులుగా నలుగురిని పేర్కొన్నాడు. వారిలో ఇద్దరు వామనాథుడు (ద్వైత శైవంలో బోధించాడు), భూతిరాజు (ద్వైత/అద్వైత పాఠశాల). ప్రసిద్ధ అభినవగుప్తునికి గురువుగానే కాకుండా, భూతిరాజు ఇద్దరు ప్రముఖ పండితులకు తండ్రి కూడా.

త్రయంబక వంశంలో ఉత్పలదేవుని ప్రత్యక్ష శిష్యుడైన లక్ష్మణగుప్తుడు అభినవగుప్తునిచే బాగా గౌరవించబడ్డాడు. ఇతను అద్వైత ఆలోచనా విధానాలైన క్రమ, త్రిక, ప్రత్యభిజ్ఞ (కౌళ తప్ప) అన్నింటినీ బోధించాడు. శంభునాథుడు నాల్గవ పాఠశాల (అర్ధ-త్రయంబక) బోధించాడు. వాస్తవానికి ఈ పాఠశాల కౌళ, ఇది త్రయంబక కుమార్తె నుండి ఉద్భవించింది.

అభినవగుప్తునికి శంభునాథుడు అత్యంత ఆరాధ్య గురువు. తన గురువు గొప్పతనాన్ని వివరిస్తూ, హృదయం నుండి అజ్ఞానాన్ని పారద్రోలే శక్తిలో శంభునాథుని సూర్యునితో, మరో చోట "త్రిక జ్ఞాన సముద్రంపై ప్రకాశించే చంద్రునితో" పోల్చాడు. అభినవగుప్తుడు శంభునాథుని భార్య ద్వారా కౌళ దీక్షను పొందాడు. ఈ దీక్ష శక్తి ప్రసారం చేయబడి, హృదయంలోకి, చివరగా స్పృహలోకి ఉదాత్తీకరించబడుతుంది. ఈ పద్ధతి కష్టమైనది కానీ చాలా వేగవంతమైనది, మానసిక పరిమితులను తొలగించుకున్న పవిత్రులకే ఇది సాధ్యం. తంత్రాలొక రాయమని అభ్యర్థించింది శంభునాథుడే. గురువుగా, తంత్రాలొక నిర్మాణంలో, దాని సృష్టికర్త అభినవగుప్తుని జీవితంలో శంభునాథుడు ప్రగాఢ ప్రభావం చూపాడు.

## జీవనశైలి

అభినవగుప్తుడు జీవితాంతం అవివాహితుడిగా ఉన్నాడు. కౌళ సాధకుడిగా, కనీసం ప్రారంభంలో బ్రహ్మచర్యం పాటించాడు. తన రచనలలో వివరించిన ఆధ్యాత్మిక నాడీ వ్యవస్థపై అవగాహన పెంచుకోవడానికి తన శక్తిని (ఓజస్సును) ఉపయోగించుకున్నాడు - ఇది పురుష (శివుడు), శక్తి మధ్య ఆచారబద్ధమైన కలయికను కలిగి ఉంటుంది. ఇటువంటి కలయిక భౌతికేతరమైనది, విశ్వజనీనమైనది. అందువల్ల అభినవగుప్తుడు తనను తాను ఎప్పుడూ శివ-శక్తితో మమేకమైనట్లు భావించాడు. అతని జీవితం, బోధనల సందర్భంలో, అభినవగుప్తుడు తపస్విగానూ, భోక్తగానూ శివునితో సమానంగా కనిపిస్తాడు.

అభినవగుప్తుడు కనీసం ముప్పై లేదా ముప్పై ఐదు సంవత్సరాల వయస్సు వరకు దీక్షగా చదువుకున్నాడు. దాని కోసం కాశ్మీర్ అంతటా పర్యటించాడు. తన సాక్ష్యం ప్రకారం, అతను తన అత్యంత ఆరాధ్య గురువు శంభునాథుని మార్గదర్శకత్వంలో కౌళ సాధన ద్వారా ఆధ్యాత్మిక విముక్తి పొందాడు. అతను తన కుటుంబ సభ్యులు, శిష్యులతో కలిసి తన ఇంటిలోనే (ఆశ్రమంగా పనిచేసేది) నివసించాడు. సంచార సన్యాసిగా మారలేదు, కుటుంబ బాధ్యతలు చేపట్టలేదు, కానీ రచయితగా, గురువుగా జీవితాన్ని గడిపాడు. అభినవగుప్తుని వ్యక్తిత్వం అతని దర్శనానికి సజీవ రూపంగా వర్ణించబడింది.

ఒక చిత్రలేఖనంలో, అభినవగుప్తుడు వీరాసనంలో కూర్చుని, భక్తులు, కుటుంబ సభ్యులతో చుట్టుముట్టబడి, వీణ వాయిస్తూ పారవశ్యాన్ని కలిగించే సంగీతాన్ని వినిపిస్తూ, తన పరిచారకులలో ఒకరికి తంత్రాలొక శ్లోకాలను చెబుతున్నట్లు చిత్రీకరించారు - అతని వెనుక ఇద్దరు దూతలు (స్త్రీ యోగులు) సేవ చేస్తున్నారు. అతని మరణం (మూలాన్ని బట్టి 1015, 1025 మధ్య) గురించి ఒక పురాణం ఉంది: అతను 1,200 మంది శిష్యులతో కలిసి భైరవ-స్తవ అనే భక్తి గీతాన్ని పఠిస్తూ బీర్వాలోని భైరమ్ కొండ వద్ద ఉన్న గుహలోకి (నేడు అభినవగుప్తుని గుహగా పిలుస్తారు) వెళ్ళాడు. వారు తిరిగి రాలేదు, ఆధ్యాత్మిక ప్రపంచంలోకి వెళ్ళిపోయారని ప్రతీతి.

## రచనలు

అభినవగుప్తుని రచనలు బహుళ విభాగాలుగా ఉన్నాయి: మతపరమైన ఆచారాల మాన్యువల్లు, భక్తి గీతాలు, తాత్విక రచనలు, సౌందర్యశాస్త్ర తత్వశాస్త్రం. ఇక్కడ అతని రచనలు చాలా వరకు ఇవ్వబడ్డాయి. బోల్డ్ టైప్‌లో ఉన్నవి ముఖ్యమైన రచనలు.

### మతపరమైన రచనలు

#### తంత్రాలొక

ఇతని అత్యంత ముఖ్యమైన రచన *తంత్రాలొక* ("తంత్రంపై వివరణ"), ఇది మొత్తం త్రిక వ్యవస్థ సంశ్లేషణ. కౌళ ఆచారంపై నిగూఢమైన 29వ అధ్యాయాన్ని జయరథుని వ్యాఖ్యానంతో పాటు జాన్ ఆర్. డుపుచే ఆంగ్లంలోకి అనువదించాడు. లక్నో విశ్వవిద్యాలయ ప్రొఫెసర్ నవజీవన్ రస్తోగి *తంత్రాలొక* సందర్భం, రచయితలు, విషయాలు, సూచనలపై సంక్లిష్టమైన అధ్యయనాన్ని ప్రచురించాడు. ఇండాలజిస్ట్ Mark S. G. Dyczkowski 45 సంవత్సరాల కృషి తర్వాత 2023లో *తంత్రాలొక* మొదటి పూర్తి ఆంగ్ల అనువాదాన్ని ప్రచురించాడు. కాశ్మీర్ శైవమత మౌఖిక సంప్రదాయంలో గుర్తింపు పొందిన చివరి గురువు స్వామి లక్ష్మణ్ జూ, *కాశ్మీర్ శైవిజం – ది సీక్రెట్ సుప్రీమ్* పుస్తకంలో *తంత్రాలొక*లోని కీలక తాత్విక అధ్యాయాల సంక్షిప్త రూపాన్ని అందించాడు.

మరొక ముఖ్యమైన గ్రంథం పరాశ్రీశిక వ్యాఖ్యానం, *పరాశ్రీశికవివరణ*. ఇది ధ్వని శక్తుల ప్రాముఖ్యత, వాటి రెండు వరుస క్రమ వ్యవస్థలైన మాతృక, మాలిని గురించి వివరిస్తుంది. ఇది జైదేవ సింగ్ చివరి ప్రధాన అనువాద ప్రాజెక్ట్.

#### తంత్రసార

తంత్రసార ("తంత్ర సారాంశం") అనేది వచనంలో ఉన్న *తంత్రాలొక* సంక్షిప్త రూపం. దీనిని *తంత్రోచ్చయ*లో మరోసారి కుదించారు, చివరగా *తంత్రవటధానిక* - "తంత్ర బీజం" పేరుతో చాలా చిన్న సారాంశ రూపంలో అందించారు.

*పూర్వపంచిక* అనేది నేడు అలభ్యం అయిన *పూర్వతంత్ర* (మాలినివిజయ తంత్ర) వ్యాఖ్యానం. *మాలినివిజయ-వార్త్తిక* ("మాలినివిజయ వ్యాఖ్యానం") అనేది *మాలినివిజయ తంత్రం* మొదటి శ్లోకంపై పద్య రూపంలో ఉన్న వ్యాఖ్యానం. *క్రమకేలి*, "క్రమ క్రీడ" అనేది *క్రమస్తోత్ర* వ్యాఖ్యానం, ఇది ఇప్పుడు అలభ్యం. *భగవద్గీతార్థ-సంగ్రహ* అంటే "భగవద్గీతపై వ్యాఖ్యానం", దీనికి ఇప్పుడు బోరిస్ మార్జనోవిక్ ఆంగ్ల అనువాదం ఉంది.

ఇతర మతపరమైన రచనలు: *పరాశ్రీశిక-లఘువృత్తి* ("పరాశ్రీశికపై లఘు వ్యాఖ్యానం"), *పర్యంతపంచాశిక* ("పరమ సత్యంపై యాభై శ్లోకాలు"), *రహస్యపంచదశిక* ("నిగూఢ సిద్ధాంతంపై పదిహేను శ్లోకాలు"), *లఘ్వీ ప్రక్రియ* ("లఘు ఉత్సవం"), *దేవీస్తోత్రవివరణ* ("దేవి స్తోత్రంపై వ్యాఖ్యానం"), *పరమార్థసార* ("పరమ సత్య సారాంశం").

### భక్తి గీతాలు

అభినవగుప్తుడు అనేక భక్తి కవితలను రచించాడు, వాటిలో చాలా వరకు లిలియన్ సిల్బర్న్ ఫ్రెంచ్‌లోకి అనువదించింది:

* *బోధపంచదశిక* – "చైతన్యంపై పదిహేను శ్లోకాలు";
* *పరమార్థచర్చ* – "పరమ సత్యంపై చర్చ";
* *అనుభవనివేదన* – "అంతర్గత అనుభవ నివాళి";
* *అనుత్తరాష్టిక* – "అనుత్తరపై ఎనిమిది శ్లోకాలు";
* *క్రమ-స్తోత్ర* – ఒక స్తోత్రం, క్రమ పాఠశాల మౌలిక గ్రంథానికి భిన్నమైనది;
* *భైరవ-స్తవ* – "భైరవుని స్తోత్రం";
* *దేహస్థదేవతాచక్ర-స్తోత్ర* – "శరీరంలో నివసించే దేవతల చక్రంపై స్తోత్రం";
* *పరమార్థద్వాదశిక* – "పరమ సత్యంపై పన్నెండు శ్లోకాలు",
* *మహోపదేశ-వింశతిక* – "గొప్ప బోధనపై ఇరవై శ్లోకాలు".
* మరొక కవిత *శివశక్త్యవినాభావ-స్తోత్ర* – "శివుడు, శక్తి విడదీయరానితనంపై స్తోత్రం" అలభ్యం.

### తాత్విక రచనలు

అభినవగుప్తుని అత్యంత ముఖ్యమైన రచనలలో ఒకటి *ఈశ్వరప్రత్యభిజ్ఞ-విమర్శిని* ("ప్రభువు గుర్తింపుపై శ్లోకాలకు వ్యాఖ్యానం"), *ఈశ్వరప్రత్యభిజ్ఞ-వివృతి-విమర్శిని* ("*ఈశ్వరప్రత్యభిజ్ఞ* వివరణపై వ్యాఖ్యానం"). ఈ గ్రంథం *ప్రత్యభిజ్ఞ* పాఠశాల (ప్రభువును ప్రత్యక్షంగా గుర్తించడంపై ఆధారపడిన కాశ్మీర్ శైవ శాఖ) మన రోజుల వరకు చేరడంలో ప్రాథమిక పాత్ర పోషించింది. *ప్రత్యభిజ్ఞ* రచనపై మరొక వ్యాఖ్యానం – *శివదృష్ట్యా-లోచన* ("శివదృష్టిపై కాంతి") – ఇప్పుడు అలభ్యం. భర్తృహరి *వాక్యపదీయ* మూడవ అధ్యాయాన్ని సూచించే *పదార్థప్రవేశ-నిర్ణయ-టీకా*, *ప్రకీర్ణకవివరణ* ("నోట్‌బుక్‌పై వ్యాఖ్య") అనే మరో రెండు వ్యాఖ్యానాలు కూడా అలభ్యం. అభినవగుప్తుని మరో రెండు తాత్విక గ్రంథాలు *కథాముఖ-తిలక* ("ప్రసంగాల ముఖానికి అలంకారం"), *భేదవాద-విదారణ* ("ద్వైత సిద్ధాంతంపై ఘర్షణ").

### కవితా, నాటక రచనలు

కళా తత్వశాస్త్రంపై అభినవగుప్తుని అత్యంత ముఖ్యమైన రచన *అభినవభారతి* – ఇది భరత ముని *నాట్య శాస్త్రం*పై సుదీర్ఘ, సంక్లిష్ట వ్యాఖ్యానం. నేటి వరకు అభినవగుప్తుని కీర్తికి దోహదపడిన ముఖ్యమైన అంశాలలో ఈ రచన ఒకటి. రస సిద్ధాంతానికి ఇతని సహకారం అత్యంత ముఖ్యమైనది.

ఇతర కవితా రచనలు: *ఘట-కర్పర-కులక-వివృతి*, ఇది కాళిదాసు "ఘటకర్పర"పై వ్యాఖ్యానం; *కావ్యకౌతుకవివరణ*, "కవిత్వ అద్భుతంపై వ్యాఖ్యానం" (భట్ట టౌత రచన), ఇప్పుడు అలభ్యం; *ధ్వన్యాలోకలోచన*, "ధ్వన్యాలోక ఇలస్ట్రేషన్", ఇది ఆనందవర్ధనుని ప్రసిద్ధ రచన.

## బయటి లింకులు

* అభినవగుప్తుని రచనల జాబితా, ఐటమ్ 582 Archived 13 నవంబరు 2021 at the Wayback Machine, కార్ల్ పోటర్, వాషింగ్టన్ విశ్వవిద్యాలయం
* ముక్తబోధ ఆన్‌లైన్ లైబ్రరీ – సంస్కృతంలో తంత్రాలొకతో సహా అభినవగుప్తుని అనేక రచనలు ఉన్నాయి
* GRETIL: అభినవగుప్తుని రచనల సేకరణ, ఇతర కాశ్మీర్ శైవ గ్రంథాలు కూడా ఉన్నాయి
* అభినవగుప్తునిపై నాలుగు జీవిత చరిత్ర వ్యాసాలు స్వామి లక్ష్మణ్ జూ, ప్రొఫెసర్ కె. ఎన్. ధర్, ఆర్. కె. జలాలి, గీతిక కావ్ ఖేర్
* అభినవగుప్తుని మరో గ్రంథ పట్టిక[usurped] "ది న్యూ యోగా" ద్వారా
* గ్రంథంపై అభినవగుప్తుని సిద్ధాంతం అంశాలు Archived 2010-12-31 at the Wayback Machine డేవిడ్ పీటర్ లారెన్స్
* అభినవగుప్తుని స్తోత్రాలు Archived 2016-03-28 at the Wayback Machine

## మూలాలు