# నరేంద్ర మోదీ

| నరేంద్ర మోదీ |
| --- |
|  |
|  |
| 14వ భారతదేశ ప్రధానమంత్రి |
| **Incumbent** |
| **Assumed office** 2014 మే 26 |
| అధ్యక్షుడు | ప్రణబ్ ముఖర్జీ(2014–2017) రామ్‌నాథ్‌ కోవింద్‌(2017–2022) ద్రౌపది ముర్ము(2022–ప్రస్తుతం) |
| ఉప రాష్ట్రపతి | ముహమ్మద్ హమీద్ అన్సారి(2014–2017) వెంకయ్య నాయుడు(2017–2022) జగదీప్ ధన్కర్(2022–ప్రస్తుతం) |
| అంతకు ముందు వారు | మన్మోహన్ సింగ్ |
| మంత్రిత్వ శాఖలు, విభాగాలు | వ్యక్తిగత పెన్షన్లు, అంతరిక్ష శాఖ, అణుశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ |
| లోక్‌సభలో పాలకపక్ష నేత |
| **Incumbent** |
| **Assumed office** 2014 మే 26 |
| అంతకు ముందు వారు | సుశీల్‌కుమార్ షిండే |
| లో‍క్‍సభ సభ్యుడు |
| **Incumbent** |
| **Assumed office** 2014 జూన్ 5 |
| అంతకు ముందు వారు | మురళీ మనోహర్ జోషి |
| నియోజకవర్గం | వారణాసి నియోజకవర్గం |
| గుజరాత్ 14వ ముఖ్యమంత్రి |
| **In office** 2001 అక్టోబరు 7 – 2014 మే 22 |
| గవర్నర్ | * సుందర్ సింగ్ భండారి
* కైలాశపతి మిశ్రా
* బలరాం జక్కర్
* నావల్ కిషోర్ శర్మ
* ఎస్. సి. జమీర్
* కమల బేణివాల్
 |
| అంతకు ముందు వారు | కేశుభాయ్ పటేల్ |
| తరువాత వారు | ఆనందిబెన్ పటేల్ |
| గుజరాత్ శాసన సభ్యుడు |
| **In office** 2002 డిసెంబరు 15 – 2014 మే 16 |
| అంతకు ముందు వారు | కమలేష్ పటేల్ |
| తరువాత వారు | సురేష్ పటేల్ |
| నియోజకవర్గం | మణినగర్ |
| **In office** 2002 ఫిబ్రవరి 24 – 2002 జులై 19 |
| అంతకు ముందు వారు | వాజూభాయ్ వాలా |
| తరువాత వారు | వాజూభాయ్ వాలా |
| నియోజకవర్గం | రాజ్‌కోట్ పశ్చిమం |
|  |
| వ్యక్తిగత వివరాలు |
| జననం | నరేంద్ర దామోదర్‌దాస్ మోదీ  (1950-09-17) 1950 సెప్టెంబరు 17 వాద్‌నగర్, బాంబే రాష్ట్రం, భారత్ (ఇప్పుడు గుజరాత్) |
| రాజకీయ పార్టీ | భారతీయ జనతా పార్టీ |
| జీవిత భాగస్వామి | జశోదాబెన్ మోదీ (m. 1968; estranged) |
| తల్లి | హీరాబెన్ మోదీ |
| తండ్రి | దామోదర్ దాస్ మూల్‌చంద్ మోదీ |
| నివాసం | 7, లోక్ కళ్యాణ్ మార్గ్, న్యూ ఢిల్లీ |
| కళాశాల | ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయం (బిఎ) గుజరాత్ విశ్వవిద్యాయలం (ఎం. ఎ) |
| పురస్కారాలు | List of state honours |
| సంతకం |  |
| వెబ్‌సైట్ |  |

**నరేంద్ర దామోదరదాస్ మోడీ** (జననం 1950 సెప్టెంబరు 17) ఒక భారతీయ రాజకీయ నాయకుడు, ఆయన భారత ప్రధాన మంత్రి 2014 నుండి పనిచేశారు. మోదీ 2001 నుండి 2014 వరకు గుజరాత్ ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు. పార్లమెంటు సభ్యుడు (లోక్‌సభ సభ్యుడు) (ఎంపి)గా ఉన్నారు. వారణాశి. ఆయన భారతీయ జనతా పార్టీ (బిజిపి), రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (ఆర్‌ఎస్‌ఎస్) సభ్యుడు, ఇది కుడి-వింగ్ హిందుత్వ పారామిలిటరీ స్వచ్ఛంద సంస్థ. ఆయన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ వెలుపల ఎక్కువ కాలం పనిచేసిన ప్రధానమంత్రి.

మోడీ బొంబాయి రాష్ట్రం (ప్రస్తుత గుజరాత్) లోని వాదు‌నగరు లో పుట్టి పెరిగాడు, అక్కడే తన మాధ్యమిక విద్యను పూర్తి చేశాడు. ఎనిమిదేళ్ల వయసులో ఆయన ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌కు పరిచయం అయ్యారు, 1971లో గుజరాత్‌లో పూర్తికాల కార్యకర్తగా పనిచేశారు. ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ 1985లో ఆయనను బిజెపికి నియమించింది, 1998లో ఆయన పార్టీ సోపానక్రమంలో ఉన్నత స్థాయికి ఎదిగి 1998లో ప్రధాన కార్యదర్శి అయ్యారు. 2001లో మోడీ గుజరాత్ ముఖ్యమంత్రిగా నియమితులయ్యారు , త్వరలోనే శాసనసభకు ఎన్నికయ్యారు. 2002 గుజరాత్ అల్లర్లలలో అతని పరిపాలనను కుట్రపూరితంగా పరిగణిస్తారు. సంక్షోభ నిర్వహణకు విమర్శలు ఎదుర్కొంది. అధికారిక రికార్డుల ప్రకారం, 1,000 కంటే ఎక్కువ మంది మరణించారు, వీరిలో మూడొంతుల మంది ముస్లింలు; స్వతంత్ర వర్గాలు 2,000 మంది మరణాలను అంచనా వేశాయి, వీరిలో ఎక్కువ మంది ముస్లింలు. 2012లో భారత సుప్రీంకోర్టు నియమించిన ప్రత్యేక దర్యాప్తు బృందం అతనిపై ప్రాసిక్యూషన్ చర్యలు ప్రారంభించడానికి ఎటువంటి ఆధారాలు కనుగొనలేదు, ఇది దేశంలోని ముస్లిం వర్గాలలో విస్తృతమైన కోపం, అపనమ్మకాన్ని కలిగించింది. ముఖ్యమంత్రిగా ఆయన విధానాలు ఆర్థిక వృద్ధిని ప్రోత్సహించినందుకు ప్రశంసలు అందుకున్నప్పటికీ, రాష్ట్రంలో ఆరోగ్యం, పేదరికం, విద్య సూచికలను గణనీయంగా మెరుగుపరచడంలో ఆయన పరిపాలన విఫలమైందని విమర్శించారు.

2014 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలలో, మోడీ బిజెపిని పార్లమెంటరీ మెజారిటీకి నడిపించారు 1984 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు తర్వాత ఒక పార్టీకి ఇదే మొదటిసారి. ఆయన పరిపాలన ప్రత్యక్ష విదేశీ పెట్టుబడులు పెంచింది. ఆరోగ్య సంరక్షణ, విద్య, సామాజిక సంక్షేమ కార్యక్రమాల మీద ఖర్చును తగ్గించింది. మోడీ హై-ప్రొఫైల్ పారిశుద్ధ్య ప్రచారాన్ని ప్రారంభించారు. పర్యావరణ, కార్మిక చట్టాలను బలహీనపరిచారు లేదా రద్దు చేశారు. ఆయన 2016లో నోట్ల రద్దు, 2017లో వస్తువులు, సేవల పన్ను ప్రవేశపెట్టడం వివాదానికి దారితీసింది. పాకిస్తాన్‌లోని ఉగ్రవాద శిక్షణా శిబిరం మీద మోడీ పరిపాలన 2019 బాలకోట్ వైమానిక దాడి ప్రారంభించింది; వైమానిక దాడి విఫలమైంది, కానీ ఈ చర్య జాతీయవాద ఆకర్షణను కలిగి ఉంది. ఆ తర్వాత జరిగిన 2019 సార్వత్రిక ఎన్నికలులో మోడీ పార్టీ విజయం సాధించింది. రెండవ పదవీకాలంలో, ఆయన పరిపాలన జమ్మూ కాశ్మీర్ ప్రత్యేక హోదాను రద్దు చేసింది, పౌరసత్వ సవరణ చట్టం ప్రవేశపెట్టింది. దీని వలన విస్తృత నిరసనలు, 2020 ఢిల్లీ అల్లర్లు జరిగాయి. దీనిలో ముస్లింలు హిందూ గుంపులచే దారుణంగా హింసించబడి చంపబడ్డారు. దేశవ్యాప్తంగా రైతులు సమావేశాలకు దారితీసిన మూడు వివాదాస్పద వ్యవసాయ చట్టాలు, చివరికి వాటిని అధికారికంగా రద్దు చేయడానికి దారితీశాయి. కోవిడ్-19 మహమ్మారికి భారతదేశం ప్రతిస్పందనను మోడీ పర్యవేక్షించారు. ఈ సమయంలో ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ ప్రకారం, 4.7 మిలియన్ల మంది భారతీయులు మరణించారు. 2024 సార్వత్రిక ఎన్నికలులో, మోడీ పార్టీ పార్లమెంటు దిగువ సభలో తన మెజారిటీని కోల్పోయి నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ సంకీర్ణానికి నాయకత్వం వహించే ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. భారత పాలిత జమ్మూ కాశ్మీర్‌లో ఉగ్రవాద దాడి తరువాత, మోడీ 2025 భారతదేశం-పాకిస్తాన్ సంఘర్షణకు అధ్యక్షత వహించారు దీని ఫలితంగా కాల్పుల విరమణ జరిగింది.

మోడీ హయాంలో భారతదేశం ప్రజాస్వామ్య తిరోగమనాన్ని ఎదుర్కొంది. ఆయన చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉన్న వ్యక్తిత్వ సంస్కృతితో అధికార ప్రభుత్వ శైలి వైపు మళ్లింది. ప్రధానమంత్రిగా ఆయనకు భారతదేశంలో స్థిరంగా అధిక ఆమోద రేటింగు‌లు లభించాయి. మోడీని కుడి-పక్ష రాజకీయాల వైపు రాజకీయ పునఃసమీక్షకు ఇంజనీరింగు చేస్తున్నట్లుగా అభివర్ణించారు. ఆయన హిందూ జాతీయవాద విశ్వాసాలు. గుజరాతు అల్లర్లను నిర్వహించడం మీద దేశీయంగా, అంతర్జాతీయంగా అత్యంత వివాదాస్పద వ్యక్తిగా కొనసాగుతున్నారు. వీటిని మెజారిటీవాద, బహిష్కరణ సామాజిక ఎజెండాకు రుజువుగా ఉదహరించారు.

## బాల్యం

1950, సెప్టెంబరు 17న గుజరాత్‌లోని మెహ్సానా జిల్లాలోని వాద్‌నగర్‌లో ఒక దిగువ మధ్యతరగతి కుటుంబంలో జన్మించారు. ఇతను తల్లిదండ్రులు దామోదర్ దాస్ మోదీ, హీరా బెన్ దంపతులకు 3 వ సంతానంగా జన్మించారు. నరేంద్ర మోదీ పాఠశాల విద్యను వాద్ నగర్ లో ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయం నుంచి దూర విద్య ద్వారా రాజనీతి శాస్త్రంలో డిగ్రీ, గుజరాత్ విశ్వవిద్యాలయం నుంచి రాజనీతి శాస్త్రంలో పోస్టుగ్రాడ్యుయేషన్ పూర్తి చేశారు. విద్యార్థి దశలోనే ఆర్. ఎస్.ఎస్ లో చేరి వాద్ నగర్ లో స్వయం సేవక్ గా శాఖలకు వెళ్ళేవారు . 1970లో అహ్మదాబాద్ చేరుకొని ఆర్.ఎస్.ఎస్ లో చేరి అతి కొద్ది కాలంలోనే కీలకమైన బాధ్యతలు చేపట్టారు. ఒక మారుమూల గ్రామంలో తేనీరు అమ్మడం ద్వారా ప్రారంభమైన అతను జీవితం కాల క్రమంలో అనేక మలుపులు తిరిగింది. మోదీకి తన తల్లి హీరాబెన్, సోదరి వాసంతితో మంచి అనుబంధం ఉంది. హీరాబెన్ 2022, డిసెంబరు 30 న చనిపోయింది.

## ప్రారంభ జీవితం - విద్య

నరేంద్ర దామోదర‌దాసు మోడీ 1950 సెప్టెంబరు 17న ఇతర వెనుకబడిన తరగతి (ఒబిసి ) నేపథ్యంతో హిందూ విశ్వాసం కలిగిన గుజరాతీ కుటుంబంలో జన్మించారు లో వాదు‌నగరు, మెహ్సానా జిల్లా, బొంబాయి రాష్ట్రం (ప్రస్తుత గుజరాత్). దామోదర‌దాసు ముల్చందు మోడీ (1915–1989), హీరాబెను మోడీ (1923–2022) దంపతులకు జన్మించిన ఆరుగురు పిల్లలలో ఆయన మూడవవాడు. మోడీ ఆయన పొరుగువారి అభిప్రాయం ప్రకారం ఆయన వాదు‌నగరు రైల్వే స్టేషనులోని తన తండ్రి టీ స్టాలు‌లో చాలా అరుదుగా పనిచేసేవాడు.

మోడీ 1967లో వాదు‌నగరు‌లో తన హయ్యరు సెకండరీ విద్య పూర్తి చేశాడు; ఆయన ఉపాధ్యాయులు ఆయనను సగటు విద్యార్థిగా, నాటక రంగంలో ఆసక్తి ఉన్న, చురుకైన, ప్రతిభావంతుడైన వాగ్వివాదకారుడిగా అభివర్ణించారు. ఆయన నాటకరంగాన్ని ఇష్టపడ్డాడు నాటక నిర్మాణాలలో పెద్ద పాత్రలను పోషించడం ఇది ఆయన రాజకీయ ఇమేజు‌ను ప్రభావితం చేసింది.

మోడీకి ఎనిమిదేళ్ల వయసులో ఉన్నప్పుడు రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (ఆర్‌ఎస్‌ఎస్) తో పరిచయం పెంచుకుని, దాని స్థానిక *శాఖలు* (శిక్షణా సమావేశాలు) కు హాజరు కావడం ప్రారంభించాడు. అక్కడ, ఆయన లక్ష్మణరావు ఇనాందారును కలిశాడు. ఆయన మోడీని ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ లో *బాల్స్వాయంసేవకు* (జూనియరు క్యాడెటు) గా చేర్చుకుని, ఆయన రాజకీయ గురువు అయ్యాడు. మోదీ ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ లో శిక్షణ పొందుతున్నప్పుడు, 1980 లో బిజెపి గుజరాతు విభాగాన్ని స్థాపించడంలో సహాయం చేసిన భారతీయ జనసంఘ్ నాయకులు వసంతు గజేంద్రగడ్కరు, నథాలాలు జఘ్దాలను కూడా కలిశాడు. యుక్తవయసులో ఆయన నేషనలు క్యాడెటు కార్ప్సులో చేరాడు.

నరేంద్ర మోడీ కులానికి చెందిన సాంప్రదాయ ఆచారం ప్రకారం ఆయన కుటుంబం జశోదాబెను చిమన్‌లాలు మోడీతో నిశ్చితార్థం చేసుకుంది. ఆమె 17 సంవత్సరాల వయసులో, ఆయనకు 18 సంవత్సరాల వయసులో వారి వివాహం జరిగింది. ఆ తర్వాత కొద్దికాలానికే ఆయన తన భార్యను విడిచిపెట్టాడు ఇంటి నుండి బయలుదేరాడు. ఈ జంట ఎప్పుడూ విడాకులు తీసుకోలేదు కానీ చాలా దశాబ్దాలుగా ఆ వివాహం ఆయన బహిరంగ ప్రకటనలలో లేదు. 2014 ఏప్రిల్ లో తాను అధికారంలోకి వచ్చిన జాతీయ ఎన్నికలకు కొద్దిసేపటి ముందు మోడీ తాను వివాహం చేసుకున్నానని తన జీవిత భాగస్వామి జశోదాబెను అని బహిరంగంగా ధృవీకరించాడు. ఒకప్పుడు బ్రహ్మచర్యం తప్పనిసరి అయిన RSSలో *ప్రచారకుగా* మారలేకపోయినందున మోడీ వివాహాన్ని రహస్యంగా ఉంచారని మోడీ జీవిత చరిత్ర రచయిత రాశారు.

మోడీ తరువాతి రెండు సంవత్సరాలు ఉత్తర, ఈశాన్య భారతదేశం అంతటా ప్రయాణించారు. 1968 మధ్యలో మోడీ బేలూర్ మఠం చేరుకున్నారు కానీ తిరస్కరించబడ్డారు. ఆ తర్వాత ఆయన కలకత్తా, పశ్చిమ బెంగాల్, అస్సాంలను సందర్శించి సిలిగురి, గౌహతిలలో ఆగారు. తరువాత ఆయన అల్మోరాలోని రామకృష్ణ ఆశ్రమానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ఆయన మళ్ళీ తిరస్కరించబడ్డాడు. 1968 నుండి 1969 వరకు ఢిల్లీ, రాజస్థాన్ మీదుగా గుజరాత్కు తిరిగి వచ్చాడు. 1969 చివరలో లేదా 1970 ప్రారంభంలో ఆయన వాదు‌నగరుకు తిరిగి వచ్చి అహ్మదాబాదు, కు తిరిగి వెళ్ళే ముందు అక్కడ ఆయన తన మామతో నివసించాడు. గుజరాతు స్టేటు రోడ్డు‌లోని తన మామ క్యాంటీనులో పనిచేశాడు. ట్రాన్సు‌పోర్టు కార్పొరేషను. మోడీ జీవితంలో వివేకానందుడి ప్రభావం చాలా ఉంది.

అహ్మదాబాదు‌లో మోడీ ఇనాం‌దారు‌తో తన పరిచయాన్ని పునరుద్ధరించుకున్నాడు. మోడీ పెద్దయ్యాక తొలిసారిగా రాజకీయ కార్యకలాపాలు 1971లో అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి నేతృత్వంలో ఢిల్లీలో జరిగిన జన సంఘ్ సత్యాగ్రహంలో చేరినప్పుడు జరిగింది. బంగ్లాదేశ్ విముక్తి యుద్ధంలో పాల్గొనడానికి ఆయన చేరారు. ఇందిరా గాంధీ నేతృత్వంలోని కేంద్ర ప్రభుత్వం ముక్తి బాహినికి బహిరంగ మద్దతును నిషేధించింది; మోడీ ప్రకారం ఆయన కొంతకాలం తీహార్ జైలులో ఉంచబడ్డారు. తర్వాత 1971 ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం తరువాత మోడీ తన మామ ఉద్యోగాన్ని విడిచిపెట్టి, ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ కోసం పూర్తి సమయం *ప్రచారకుడు* (ప్రచారకుడు) అయ్యాడు. ఇనాం‌దార్ కింద పనిచేశాడు. యుద్ధానికి కొంతకాలం ముందు, మోడీ భారత ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా న్యూఢిల్లీలో జరిగిన అహింసా నిరసనలో పాల్గొన్నాడు. దీని కోసం ఆయన అరెస్టు చేయబడ్డారు; ఈ అరెస్టు కారణంగా ఇనాం‌దారు మోడీకి మార్గదర్శకత్వం వహించాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. మోడీ ప్రకారం ఆయన రాజకీయ యుద్ధానికి దారితీసిన సత్యాగ్రహంలో భాగం అయ్యాడు.

1978లో మోడీ స్కూలు ఆఫ్ ఓపెను లెర్నింగు నుండి రాజకీయ శాస్త్రంలో బ్యాచిలరు ఆఫ్ ఆర్ట్సు (బిఎ) డిగ్రీని పొందారు ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయం వద్ద. 1983లో ఆయన గుజరాతు యూనివర్సిటీ నుండి పొలిటికలు సైన్సు‌లో మాస్టరు ఆఫ్ ఆర్ట్సు (ఎంఏ) డిగ్రీని పొందాడు, పట్టభద్రుడయ్యాడు. మొదటి తరగతి బాహ్య దూరవిద్య విద్యార్థిగా. ఆయన బిఎ, ఎంఎ డిగ్రీల ప్రామాణికత చుట్టూ వివాదం ఉంది.

## తొలి రాజకీయ జీవితం

1975 జూన్ లో ప్రధానమంత్రి ఇందిరా గాంధీ భారతదేశంలో అత్యవసర పరిస్థితిని ప్రకటించారు. ఇది 1977 వరకు కొనసాగింది. "అత్యవసర పరిస్థితి" అని పిలువబడే ఈ కాలంలో ఆమె రాజకీయ ప్రత్యర్థులలో చాలామంది జైలు పాలయ్యారు. ప్రతిపక్ష గ్రూపులు నిషేధించబడ్డాయి. గుజరాతు‌లో అత్యవసర పరిస్థితిని వ్యతిరేకిస్తూ సమన్వయం చేసే ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ కమిటీ అయిన "గుజరాతు లోక్ సంఘర్షు సమితి"కి మోడీ ప్రధాన కార్యదర్శిగా నియమితులయ్యారు. కొంతకాలం తర్వాత ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ నిషేధించబడింది. మోడీ గుజరాతు‌లో అజ్ఞాతంలోకి వెళ్ళవలసి వచ్చింది. అరెస్టును నివారించడానికి తరచుగా మారువేషంలో ప్రయాణించాడు. ఒకసారి సన్యాసిగా ఒకసారి సిక్కుగా దుస్తులు ధరించాడు. ఆయన ప్రభుత్వాన్ని వ్యతిరేకించే కరపత్రాలను ముద్రించడం, వాటిని ఢిల్లీకి పంపడం, ప్రదర్శనలు నిర్వహించడంలో పాల్గొన్నాడు. ప్రభుత్వం కోరుకునే వ్యక్తుల కోసం సురక్షిత గృహాల నెట్వర్కు‌ను సృష్టించడంలో, రాజకీయ శరణార్థుల కోసం నిధులను సేకరించడంలో కూడా ఆయన కార్యకర్తగా పాల్గొన్నాడు. ఈ కాలంలో మోడీ *సంఘర్షు మా గుజరాతు* (*గుజరాతు పోరాటాలలో*) అనే గుజరాతీ-భాష పుస్తకాన్ని రాశారు. ఇది అత్యవసర పరిస్థితి సమయంలో జరిగిన సంఘటనలను వివరిస్తుంది. ఈ పాత్రలో ఉన్నప్పుడు, మోడీ ట్రేడు యూనియను సోషలిస్టు కార్యకర్త జార్జ్ ఫెర్నాండెజ్ , అనేక ఇతర జాతీయ రాజకీయ ప్రముఖులను కలిశారు.

1978లో మోడీ ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ *సంభాగ్ ప్రచారక్* (ప్రాంతీయ నిర్వాహకుడు) అయ్యాడు. సూరత్, వడోదరలలో కార్యకలాపాలను పర్యవేక్షించాడు. 1979లో ఆయన ఢిల్లీలో ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ కోసం పని చేయడానికి వెళ్ళాడు. అక్కడ ఆయన ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ అత్యవసర పరిస్థితి చరిత్రను పరిశోధించి రాశాడు. కొంతకాలం తర్వాత ఆయన గుజరాతు‌కు తిరిగి వచ్చాడు. 1985లో ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ ఆయనను బిజెపికి నియమించింది. 1987లో అహ్మదాబాదు మున్సిపలు ఎన్నికలలో బిజెపి ప్రచారాన్ని నిర్వహించడానికి మోడీ సహాయం చేశాడు. ఆ పార్టీ సునాయాసంగా గెలిచింది; జీవిత చరిత్ర రచయితల ప్రకారం మోడీ ప్రణాళిక విజయానికి కారణమని గూగుల్లో తేలింది. 1986లో ఎల్.కె.అద్వానీ బిజెపి అధ్యక్షుడైన తర్వాత, ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ తన సభ్యులను పార్టీలో ముఖ్యమైన పదవులలో ఉంచాలని నిర్ణయించుకుంది; అహ్మదాబాదు ఎన్నికల సమయంలో మోడీ చేసిన కృషి ఆయనను ఈ పాత్రకు ఎంపిక చేయడానికి దారితీసింది. 1987లో మోడీ బిజెపి గుజరాతు యూనిటు ఆర్గనైజింగు సెక్రటరీగా ఎన్నికయ్యారు.

 అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయితో మోడీ
మోడీ పార్టీలో ఎదిగి 1990లో దాని జాతీయ ఎన్నికల కమిటీ సభ్యుడిగా నియమితులయ్యారు. 1990లో అద్వానీ రాం రథయాత్ర, మురళీ మనోహర్ జోషి 1991–1992 *ఏక్తా యాత్ర* (ఐక్యత కోసం ప్రయాణం) నిర్వహించడానికి సహాయం చేశారు. గుజరాతు‌కు చెందిన బిజెపి ఎంపి శంకర్సి‌న్హా వాఘేలాతో ఘర్షణ కారణంగా 1992లో అహ్మదాబాదు‌లో ఒక పాఠశాలను స్థాపించడానికి మోడీ రాజకీయాల నుండి కొద్దిసేపు విరామం తీసుకున్నారు. అద్వానీ ఒత్తిడి మేరకు మోడీ 1994లో ఎన్నికల రాజకీయాలకు తిరిగి వచ్చారు; పార్టీ కార్యదర్శిగా మోడీ ఎన్నికల వ్యూహం 1995 రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికలులో బిజెపి విజయానికి కేంద్రంగా పరిగణించబడింది. ఆ సంవత్సరం నవంబరు‌లో మోడీని బిజెపి జాతీయ కార్యదర్శిగా నియమించి న్యూఢిల్లీకి బదిలీ చేశారు. అక్కడ ఆయన హర్యానా, హిమాచల్ ప్రదేశ్లో పార్టీ కార్యకలాపాలకు బాధ్యత వహించారు. మరుసటి సంవత్సరం గుజరాతు‌కు చెందిన ప్రముఖ బిజెపి నాయకుడు శంకర్‌సిన్హా వాఘేలా, లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో తన పార్లమెంటరీ స్థానాన్ని కోల్పోయిన తర్వాత భారత జాతీయ కాంగ్రెస్కి ఫిరాయించారు అని పిలుస్తారు. 1998 గుజరాతు శాసనసభ ఎన్నికల ఎంపిక కమిటీలో ఉన్న మోడీ, బిజెపి నాయకుడు కేశుభాయ్ పటేల్ మద్దతుదారుల కంటే మద్దతు ఇచ్చారు పార్టీలో వర్గ విభజనను అంతం చేయడానికి వాఘేలా. 1998 ఎన్నికలలో బిజెపి మొత్తం మెజారిటీని గెలుచుకోవడంలో ఆయన వ్యూహం కీలక పాత్ర పోషించిందని చెప్పబడింది. ఆ మే నెలలో మోడీ బిజెపి ప్రధాన కార్యదర్శి (సంస్థ)గా పదోన్నతి పొందారు. సంవత్సరం.

## వ్యక్తిగత జీవితం

నరేంద్ర మోదీకి నలుగురు సోదరులు, ఒక సోదరి ఉన్నారు. ఆధునిక సాంకేతిక పరిజ్ఝానాన్ని ఎక్కువగా ఉపయోగిస్తారు. వెంట ఎప్పుడు లాప్‌టాప్ను ఉంచుకుంటారు. ఖరీదైన దుస్తులు ధరిస్తారు. అనేక వ్యాసాలతో పాటు 3 పుస్తకాలను కూడా రచించారు. సొంత ఆస్తి కూడబెట్టుకోలేదు. మంచి వక్త, వ్యూహకర్త అయిన మోదీ జీవితంలో చాలా భాగం ఇప్పటికీ రహస్యమే. సాధారణంగా ముఖ్యమంత్రులు, మంత్రుల వంటి పదవులను అధిష్టించినవారి కుటుంబసభ్యులు ఏదో ఒక విధంగా లబ్ధి పొందుతుంటారు. రాజకీయాల్లోకి వస్తుంటారు. కానీ, మోదీ కుటుంబం ఇందుకు పూర్తి విరుద్ధం. ఆయన సోదరులు, సోదరీమణుల జీవితం ఎవరిది వారిదే. తండ్రి దామోదర్దాసు మరణించగా, తల్లి హీరాబెన్ మోదీ ఇటీవల మరణించారు. మోదీ శాకాహారి.

## రాజకీయ జీవితం

ఆర్.ఎస్.ఎస్ జీవితం:

నరేంద్ర మోదీ బాలుడిగా ఉన్న సమయంలోనే గుజరాతు రాష్ట్రంలో అప్పుడే బలపడుతున్న ఆర్.ఎస్.ఎస్ సంస్థను గుజరాతు గ్రామీణ ప్రాంతాలలో విస్తరణకు వచ్చిన, వకీలు సాబుగా ప్రసిద్ధి గాంచిన, లక్ష్మణ రావు ఇనాందారు ద్వారా ప్రారంభమైన వాద్ నగరు శాఖలో స్వయం సేవకుగా ప్రవేశించాడు. మోదీ ఉన్నత పాఠశాల విద్యను పూర్తి చేసి 17 ఏళ్ల వయస్సులో దేశ పర్యటన నిమిత్తం ఇల్లు వదిలి మధ్యప్రదేశ్, ఉత్తరప్రదేశ్, బీహారు రాష్ట్రాల మీదగా పశ్చిమ బెంగాలు లోని కలకత్తా, డార్జిలింగు వరకు వెళ్ళాడు. కలకత్తాలో రామకృష్ణ మఠంలో సన్యాసం తీసుకోవడానికి ప్రయత్నం చేయగా అక్కడి నిబంధనలు అంగీకరించక పోవడంతో అక్కడి నుండి బీహారు మీదగా అప్పటి ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రంలో ఉన్న ఆల్మోరాకు వెళ్లి రామకృష్ణ మఠం ఆశ్రమంలో గడిపాడు. అలా 17 నుంచి 20 ఏళ్ళు వయస్సులో ఉత్తరభారతంలో ముఖ్యమైన ప్రాంతాలలో పర్యటించి అక్కడి పరిస్థితులను ఆకళింపు చేసుకున్నాడు.

మోదీ పర్యటన ముగించుకుని స్వగ్రామమైన వాద్ నగర్ కి చేరి తల్లి దగ్గర దీవెనలు తీసుకొని అహ్మదాబాదులో తన మేనమామ నడుపుతున్న ఆర్.టి.సి క్యాంటీనులో పనిచేస్తూనే తన గురువు వకీలు సాబు ద్వారా తిరిగి ఆర్.ఎస్.ఎస్ లోకి ప్రవేశించాడు. వకీలు సాబు అనుచరుడిగా అనతి కాలంలోనే అహ్మదాబాదు నగర సంఘ్ శాఖల్లో అందరికి సూపరిచితులయ్యాడు . 1972లో గుజరాతు రాష్ట్రంలో విశ్వహిందూ పరిషత్తు తలపెట్టిన సాధు పరిషత్తు కార్యక్రమ బాధ్యతలు, సభ కార్యక్రమాలు, వకీలు సాబు తరుపున, విజయవంతంగా నిర్వహించి ఆర్.ఎస్.ఎస్ పెద్దల దృష్టిలో పడ్డాడు. ఆనాటి సంఘ్ లో సంస్థ సంఘ్ చాలక్ గురూజీ తరువాత ముఖ్యులు ఏక్ నాథ్ రానాడే, దత్తోపంతు తేంగ్డే, బాలా సాహెబు దేవరాసు మున్నగువారు. సాధు పరిషత్తు కార్యక్రమం విజయవంతం కావడంతో సంఘ్ లో మోదీకి కీలకమైన బాధ్యతలు అప్పగించడం జరిగింది. 1975లో అత్యవసర పరిస్థితి విధించిన సమయంలో దేశంలోని ఆనాటి కీలకమైన జాతీయ నాయకులను సంఘ్ ప్రతినిధిగా కలవడంతో పాటుగా నాయకులకు రహస్యంగా దాచి పెట్టే కార్యక్రమంలో కీలకమైన పాత్ర పోషించాడు. ఆ సమయంలోనే గుజరాతు రాష్ట్ర సంఘ్ విద్యార్థి విభాగం ఏబీవీపీ నాయకుడిగా బాధ్యతలు చేపట్టి విద్యార్థులను విజయవంతంగా నడిపించాడు. అత్యవసర స్థితి ముగిసిన తరువాత సంఘ్ లో పెద్ద పెద్ద పదవులు నిర్వహించాడు. ఈ సమయంలోనే ఢిల్లీ వెళ్లి ప్రముఖ కార్మిక నాయకుడు, సంఘ్ పెద్దల్లో ఒకరైన దత్తోపంతు తేంగ్డేకు పలు పుస్తకాల రచనలో సహాయకుడిగా పనిచేయడమే కాకుండా ఢిల్లీ రాజకీయ పరిస్థితులను ఆకళింపు చేసుకున్నాడు. పుస్తక రచన పూర్తి కాగానే గుజరాతు కు తిరిగి వచ్చి గుజరాతు రాష్ట్ర సంఘ్ సహా ప్రముఖ్ గా బాధ్యతలు చేపట్టి 1986 వరకు ఆ బాధ్యతల్లో కోనసాగడు.

హైదరాబాద్ పర్యటనలో భాగంగా బేగంపేట్ ఎయిర్​పోర్ట్​లో ప్రధాని నరేంద్ర మోడీ (2023)
మోదీ ఆర్.ఎస్.ఎస్ లో పనిచేస్తున్న సమయంలో నే ఆనాటి గుజరాతు రాష్ట్ర జనసంఘం పార్టీ ముఖ్య నాయకులు నాథులాలు ఝాగ్దా, వసంతు భాయి గజేంద్రద్కరు లతో ఏర్పడ్డ సన్నిహిత సంబంధాలు మోదీని రాజకీయాల పట్ల ఆకర్షితుడిని చేశాయి. 1986లో ఆర్.ఎస్.ఎస్ నుంచి భాజపా లోకి ప్రవేశించిన మొదటి తరం నాయకుల్లో వీరు ఒకరు. భాజపాలో చేరిన తర్వాత అహ్మదాబాదు పురపాలక సంఘ ఎన్నికల బాధ్యతలు తీసుకొని పురపాలక ఎన్నికల్లో భాజపాని గెలిపించడంలో కీలకమైన పాత్ర పోషించి భాజపా అగ్రనాయకత్వం దృష్టిలో పడ్డాడు. అప్పటి పార్టీ జాతీయ అధ్యక్షుడు ఎల్.కె.అద్వానీ ప్రోత్సాహం కూడా తోడై కొద్దికాలంలోనే రాష్ట్ర భారతీయ జనతా పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శి పదవిని చేపట్టారు. 1990లో లాల్ కృష్ణ అద్వానీ చేపట్టిన అయోధ్య రథయాత్రకు గుజరాతు బాధ్యుడిగా 1992లో మరళీ మనోహర్ జోషి చేపట్టిన కన్యాకుమారి-కాశ్మీర్ ఏక్తా రథయాత్రకు జాతీయ ఇన్‌చార్జీగా పనిచేశారు.

1993లో బీజేపీని రాష్ట్రవ్యాప్తంగా బలోపేతం చేసేందుకు రాష్ట్ర ప్రధాన కార్యదర్శిగా పలు యాత్రలు చేపట్టారు. 1995 లో జరిగిన శాసనసభ ఎన్నికలలో బీజేపీ రాష్ట్రంలో అధికారంలోకి రావడానికి కీలకమైన పాత్ర పోషించారు. ఈ విజయం తరువాత ఆయన సేవలను జాతీయ స్థాయిలో వాడుకునేందుకు అద్వానీ తదితరులు ఉత్తర భారతంలో హిమాచల్ ప్రదేశ్, పంజాబు, హర్యానా రాష్ట్రాల ఇంఛార్జిగా నియమించడం జరిగింది. ఆయా రాష్ట్రాల ఇంఛార్జిగా పార్టీని బలోపేతం చేయడమే కాకుండా పార్టీని అధికారంలోకి తీసుకువచ్చారు. మోదీ సాధించిన విజయాలను గమనించిన ఆర్.ఎస్.ఎస్, బీజేపీ నాయకత్వం బీజేపీ జాతీయ కార్యదర్శి పదవిని కట్టబెట్టింది. 1997లో అద్వానీ చేపట్టిన స్వర్ణజయన్త రథయాత్ర నిర్వహణ బాధ్యతను తీసుకొని విజయవంతంగా నిర్వహించి రథయాత్ర విజయానికి కీలకమైన పాత్ర పోషించాడు. 1998లో బీజేపీ పార్టీ అధ్యక్షుడుగా బాధ్యతలు చేపట్టిన కుష్బూ థాక్రే ప్రోద్బలంతో మోదీ భారతీయ జనతా పార్టీ జాతీయ ప్రధాన కార్యదర్శిగా నియమించబడ్డారు. ఆ తర్వాత జరిగిన 1998, 1999లలో లోక్ సభ ఎన్నికలలో భారతీయ జనతా పార్టీ విజయం సాధించింది. పార్టీ ప్రధాన కార్యదర్శిగా ఉంటూనే 1998లో జరిగిన గుజరాతు శాసనసభ ఎన్నికలలో తన వ్యూహాలతో పార్టీని విజయతీరాలకు చేర్చడంతో పార్టీలో సీనియర్ నాయకుడైన కేశూభాయి పటేల్ ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. 2000వ సమయంలో గుజరాతు‌లోని కుచ్ ప్రాంతంలో సంభవించిన పెను భూకంపం తర్వాత సహాయ కార్యక్రమాలు చేపట్టడంలో కేశూభాయి ప్రభుత్వం విఫలమైందని ప్రతిపక్షాలు విమర్శించడంతో భారతీయ జనతా పార్టీ నాయకత్వం 2001 అక్టోబరులో నరేంద్ర మోదీని గుజరాతు ముఖ్యమంత్రి పీఠంపై అధిష్టించింది. అప్పటి నుంచి 2014 మే 21 నాడు ప్రధానమంత్రి పదవి చేపట్టేందుకు వీలుగా రాజీనామా చేసేవరకు గుజరాతు ముఖ్యమంత్రిగా నరేంద్ర మోదీనే కొనసాగారు.

### ముఖ్యమంత్రిగా *మోదీ*

ముఖ్యమంత్రి పీఠం అధిష్టించిన ఏడాదిలోనే ఆయన అద్భుత విజయాలు సాధించారు. భూకంపం వల్ల నష్టపోయిన ప్రాంతాలలో పెద్ద ఎత్తున పునరావాస కార్యక్రమాలు చేపట్టినారు. 2002లో గోద్రాలో సబర్మతి ఎక్స్‌ప్రెసు రైలు బోగీ దహనం తర్వాత జరిగిన అల్లర్లు ఆయన ప్రభుత్వానికి కష్టం కల్గించాయి. దేశ వ్యాప్తంగా ఆయన రాజీనామా చేయాలని విమర్శలు రావడంతో రాజీనామా సమర్పించి మళ్ళీ ఎన్నికలకు సిద్ధమయ్యారు.

**2002 ఎన్నికలు**: 2002 డిసెంబర్లో జరిగిన గుజరాతు శాసనసభ ఎన్నికలలో మొత్తం 182 స్థానాలకు గాను భారతీయ జనతా పార్టీకి 126 స్థానాలలో విజయం చేకూర్చి వరుసగా రెండో సారి ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు. 2002 గుజరాతు అల్లర్ల మీద రాజకీయంగా ఎన్నో విమర్శలు వచ్చినప్పటికినీ సమర్థంగా తన అధికారాన్ని నిలబెట్టుకున్నారు. గుజరాతు రాష్ట్రాన్ని ఆర్థికంగా బలోపేతం చేసి, ఉత్తమమైన పరిపాలన కార్యశీలిగా పేరు తెచ్చుకున్నారు.

**2007 ఎన్నికలు**: 2007 డిసెంబర్లో జరిగిన గుజరాతు శాసనసభ ఎన్నికలు దేశవ్యాప్తంగా ఆకర్షించాయి. ఆ కాలంలో ఏ ఎన్నికలకూ లేని విశేష ప్రాధాన్యత గుజరాతు ఎన్నికలకు లభించిందంటే అందులో ఎటువంటి అతిశయోక్తి లేదు. కేవలం ఒక రాష్ట్ర ఎన్నికలు దేశవ్యాప్తంగా ఆకర్షించడానికి కారణం ఇది జరగబోయే లోక‌సభ ఎన్నికలను ప్రభావితం చేయడమే. అంతేకాకుండా 2009 లో భారతీయ జనతా పార్టీ తరఫున ప్రధానమంత్రి అభ్యర్థిగా ప్రకటించబడిన లాల్ కృష్ణ అద్వానీది గుజరాతే. కాంగ్రెస్ పార్టీ అధ్యక్షురాలు సోనియా గాంధీ రాజకీయ కార్యదర్శి కూడా గుజరాతు‌కే చెందినవారు. ఇటీవల కాలంలో అధికారంలో ఉంటూ మళ్ళీ పార్టీని గెలిపించిన సందర్భాలు తక్కువే. అటువంటిది వరుసగా మూడో పర్యాయం 182 స్థానాలకుగాను 117 స్థానాలు పొందటం విశేషం. ఆయన స్వయంగా మణినగరు శాసనసభ నియోజకవర్గం నుంచి కాంగ్రెసు అభ్యర్థి, కేంద్ర మంత్రి అయిన దిన్షా పటేలు మీద 87,161 ఓట్ల తేడాతో ఘన విజయం సాధించారు. గుజరాతు‌లో భారతీయ జనతా పార్టీ ప్రభుత్వం ఏర్పడటం అది 4 వ సారి కాగా నరేంద్ర మోదీ సర్కారు ఏర్పడటం 3 వ పర్యాయం. గుజరాతు‌లోని 4 భౌగోళిక ప్రాంతాలైన సౌరాష్ట్ర, మధ్య గుజరాతు, దక్షిణ గుజరాతు, ఉత్తర గుజరాతు‌ అన్నింటిలోనూ భారతీయ జనతా పార్టీ స్పష్టమైన ఆధిక్యత సాధించింది. భారతీయ జనతా పార్టీ కేంద్ర కార్యాలయం, ఇది భారతీయ జనతా పార్టీ జట్టు విజయమని, 'మ్యాన్ ఆఫ్ ది మ్యాచు' మాత్రం నరేంద్ర మోదీ అనీ క్రికెట్టు భాషలో వ్యాఖ్యానించింది. తాను 2001 నుంచే కాదు ఎప్పటి నుంచో సీఎం అని, ఎప్పటికీ గుజరాతు‌ సీఎం నేనని, సీఎం అంటే కామన్‌ మ్యాన్‌ అని నరేంద్ర మోదీ సరి కొత్త భాష్యం చెప్పారు.

**2012 ఎన్నికలు:** 2012 గుజరాతు శాసనసభ ఎన్నికలలో మోదీ నాయకత్వంలోని భారతీయ జనతా పార్టీ సునాయాస విజయాన్ని నమోదు చేసింది. నరేంద్రమోదీ స్వయంగా మణినగరు నుంచి 86వేలకు పైగా ఓట్ల ఆధిక్యతతో గెలుపొందినారు. వరసగా 4వ సారి గుజరాతు ముఖ్యమంత్రి పీఠాన్ని ఎక్కిన నరేంద్రమోదీ దేశప్రజల దృష్టిని ఆకర్షించారు. వేగంగా జరిగిన రాజకీయ పరిణామాలతో ఏకంగా మోదీని ప్రధానమంత్రి అభ్యర్థిగా ప్రకటించే స్థాయికి వెళ్ళింది.

**ప్రధానమంత్రి అభ్యర్థిగా:** 2013లో కర్ణాటక శాసనసభ ఎన్నికలు జరిగిన వెంటనే భారతీయ జనతా పార్టీ అధినాయకత్వం మోదీని ప్రధానమంత్రి పదవికి అభ్యర్థిగా ప్రకటించడంతో దేశవ్యాప్తంగా భారతీయ జనతా పార్టీకి అనుకూల పవనాలు బలంగా వీచాయి. 2014 సార్వత్రిక ఎన్నికలలో భారతీయ జనతా పార్టీ నాయకత్వంలోని ఎన్డీఏ మోదీ ప్రభావంతో గణనీయమైన స్థానాలు సాధించింది. మోదీ స్వయంగా వడోడర నుంచి 5 లక్షలకు పైగా మెజారిటీతో విజయం సాధించడమే కాకుండా వారణాసిలో కూడా భారీ మెజారిటీతో గెలుపొందారు.

### చేపట్టిన అభివృద్ధి కార్యక్రమాలు

2002లో ఎన్నికలలో విజయం సాధించిన తర్వాత మోదీ అనేక అభివృద్ధి కార్యక్రమాల మీద దృష్టి సారించారు. విదేశీ పెట్టుబడులను కూడా ఆకర్షించడానికి విశేషంగా తోడ్పడ్డారు. నర్మదా ఆనకట్ట ఎత్తును పెంచి లక్షల ఎకరాల భూమిని సాగులోనికి తెచ్చారు. తాగునీటి సరఫరా జల విద్యుత్తు మీద ‌ కూడా శ్రద్ధ చూపినారు. అనేక మహిళా పథకాలను చేపట్టారు. పెట్టుబడులను రప్పించడంలో పారిశ్రామిక అభివృద్ధిలో ఎగుమతులలో గుజరాతు రాష్ట్రాన్ని మోదీ అగ్రస్థానంలో కొనసాగిస్తున్నారు. 2011 సెప్టెంబరు 14న నరేంద్రమోదీ పరిపాలన సామర్థ్యాన్ని అమెరికా శ్లాఘించింది. అమెరికా కాంగ్రెసు‌కు చెందిన పరిపాలన విభాగం "భారతదేశపు అత్యుత్తమ పాలన, ఆకర్షణీయమైన అభివృద్ధి గుజరాతు‌లో కనిపిస్తున్నాయి. ప్రభుత్వ యంత్రాంగంలోని అవినీతిని, అలసత్వాన్ని తొలిగించి ఆర్థికరథ చక్రాలను గాడిలో పెట్టారు" అని అభివర్ణించింది.

## గుజరాతు ముఖ్యమంత్రి (2001–2014)

### పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించడం

2001లో కేశుభాయ్ పటేల్ ఆరోగ్యం క్షీణించింది ఉప ఎన్నికలలో బిజెపి కొన్ని రాష్ట్ర అసెంబ్లీ స్థానాలను కోల్పోయింది. అధికార దుర్వినియోగం, అవినీతి, పేలవమైన పరిపాలన ఆరోపణలు వచ్చాయి. 2001లో భుజ్‌లో సంభవించిన భూకంపంను ఆయన పరిపాలన నిర్వహించిన తీరు పటేలు ప్రతిష్టను దెబ్బతీసింది. బిజెపి జాతీయ నాయకత్వం ముఖ్యమంత్రి పదవికి కొత్త అభ్యర్థిని కోరింది. పటేలు పరిపాలన గురించి సందేహాలు వ్యక్తం చేసిన మోడీని ఆయన స్థానంలో ఎంపిక చేశారు. అద్వానీ పటేలు‌ను బహిష్కరించాలని కోరుకోలేదు. ప్రభుత్వంలో మోడీ అనుభవం లేకపోవడం గురించి ఆందోళన చెందాడు. పటేలు ఉప ముఖ్యమంత్రిగా మారే ప్రతిపాదనను మోడీ తిరస్కరించారు. అద్వానీ, అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి లకు "గుజరాతు‌కు పూర్తిగా బాధ్యత వహించబోతున్నాడా లేదా అన్నది తెలిసే వరకు అస్సలు బాధ్యత వహించబోనని" చెప్పారు. 2001 అక్టోబరు 3న మోడీ గుజరాతు ముఖ్యమంత్రిగా పటేలు స్థానంలో రాబోయే డిసెంబరు 2002 ఎన్నికలకు బిజెపిని సిద్ధం చేసే బాధ్యతను అప్పగించారు. అక్టోబరు 7న మోడీ ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు. రాజ్‌కోటు II నియోజకవర్గంలో ఉప ఎన్నికలో గెలిచిన తర్వాత వాజుభాయ్ వాలా తన స్థానాన్ని ఖాళీ చేసిన తర్వాత ఐఎన్‌సికి చెందిన అశ్విను మెహతాను ఓడించి 2002 ఫిబ్రవరి 24న గుజరాతు రాష్ట్ర శాసనసభలోకి ప్రవేశించాడు.

### 2002 గుజరాతు అల్లర్లు

2002 ఫిబ్రవరి 27న వందలాది మంది ప్రయాణికులతో వెళ్తున్న రైలు గోద్రా సమీపంలో దగ్ధమైంది. దాదాపు 60 మంది మృతి చెందారు. రైలు కూల్చివేసిన బాబ్రీ మసీదు ప్రదేశంలో జరిగిన మతపరమైన వేడుక తర్వాత అయోధ్య నుండి తిరిగి వస్తున్న పెద్ద సంఖ్యలో హిందూ యాత్రికులను తీసుకెళ్లారు. ఈ సంఘటనకు స్థానిక ముస్లింలే బాధ్యులని మోడీ ఒక బహిరంగ ప్రకటనలో పేర్కొన్నారు. మరుసటి రోజు విశ్వ హిందూ పరిషత్ రాష్ట్రవ్యాప్తంగా *బంద్* (సాధారణ సమ్మె)కి పిలుపునిచ్చింది. అల్లర్లు ప్రారంభమయ్యాయి *బందు,* ముస్లిం వ్యతిరేక హింస సమయంలో గుజరాతు అంతటా వ్యాపించింది. గోద్రా నుండి అహ్మదాబాదు‌కు రైలు బాధితుల మృతదేహాలను తరలించాలనే ప్రభుత్వం నిర్ణయం హింసను మరింత రెచ్చగొట్టింది. అల్లర్లలో 790 మంది ముస్లింలు, 254 మంది హిందువులు మరణించారని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం తరువాత పేర్కొంది; స్వతంత్ర వర్గాలు 2,000 మందికి పైగా మరణాలు సంభవించాయని పేర్కొన్నాయి, వారిలో అత్యధికులు ముస్లింలు. దాదాపు 1,50,000 మందిని శరణార్థి శిబిరాలకు తరలించారు. బాధితుల్లో అనేక మంది మహిళలు , పిల్లలు ఉన్నారు; ఈ హింసలో సామూహిక అత్యాచారాలు, మహిళల మీద విచ్ఛేదనం ఉన్నాయి.

గుజరాత్ ప్రభుత్వం అల్లర్లలో భాగస్వాములుగా ఉన్నారని మేధావులు భావిస్తున్నారు. పరిస్థితిని నిర్వహించడంలో దీనికి చాలా విమర్శలు వచ్చాయి; కొంతమంది మేధావులు మోడీని స్పష్టంగా నిందిస్తున్నారు. మోడీ ప్రభుత్వం 26 ప్రధాన నగరాల్లో కర్ఫ్యూ విధించింది. కనిపించగానే కాల్చివేత ఆదేశాలు జారీ చేసింది. వీధుల్లో గస్తీ తిరగాలని సైన్యాన్ని కోరింది; హింస పెరగకుండా నిరోధించడంలో ఈ చర్యలు విఫలమయ్యాయి. ఆ సమయంలో ఇటువంటి చర్యలు చట్టవిరుద్ధమైనప్పటికీ బిజెపి రాష్ట్ర శాఖ అధ్యక్షుడు *బందుకు* మద్దతు తెలిపారు. తరువాత రాష్ట్ర అధికారులు అల్లర్ల బాధితులు శరణార్థి శిబిరాలను వదిలి వెళ్ళకుండా నిరోధించారు. అవి తరచుగా అక్కడ నివసిస్తున్న వారి అవసరాలను తీర్చలేకపోయాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం హిందూ బాధితులకు అందించే పరిహారంలో సగం ఉంటుందని ప్రకటించినప్పుడు అల్లర్ల ముస్లిం బాధితులు మరింత వివక్షకు గురయ్యారు; ఈ విషయం కోర్టుకు వెళ్లిన తర్వాత ఈ నిర్ణయం తిరగబడింది. అల్లర్ల సమయంలో పోలీసు అధికారులు తరచుగా వారు చేయగలిగిన పరిస్థితులలో జోక్యం చేసుకోలేదు. అనేక మంది పండితులు ఈ హింసను పోరాటంగా అభివర్ణించారు, ఇతరులు దీనిని రాష్ట్రం ఉగ్రవాదం. మార్తా నస్బాం ప్రకారం "గుజరాతు హింస ఒక రకమైన జాతి ప్రక్షాళన అని అనేక విధాలుగా అది ముందస్తుగా జరిగిందని, అది రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, చట్ట అధికారుల సహకారంతో జరిగిందని ఇప్పుడు విస్తృత ఏకాభిప్రాయం ఉంది".

2002 సంఘటనలలో మోడీ వ్యక్తిగత ప్రమేయం చర్చనీయాంశంగా కొనసాగుతోంది. అల్లర్ల సమయంలో "జరుగుతున్నది చర్య, ప్రతిచర్యల గొలుసు" అని ఆయన అన్నారు. తరువాత 2002లో తాను మీడియాతో వ్యవహరించిన విధానం ఈ ఎపిసోడు గురించి తనకున్న ఏకైక విచారం అని మోడీ అన్నారు. 2008 మార్చిలో భారత సుప్రీంకోర్టు గుల్బర్గు సొసైటీ ఊచకోతతో సహా అల్లర్లకు సంబంధించిన అనేక కేసులను తిరిగి తెరిచి ఈ సమస్యను పరిశీలించడానికి ప్రత్యేక దర్యాప్తు బృందం (సిట్)ను ఏర్పాటు చేసింది. 2009 ఏప్రిల్ లో గుల్బర్గు సొసైటీ ఊచకోతలో మరణించిన ఎహ్సాను జాఫ్రీ భార్య జాకియా జాఫ్రీ దాఖలు చేసిన పిటిషను‌కు ప్రతిస్పందనగా, కోర్టు కూడా ఇలా ప్రశ్నించింది ఈ హత్యలలో మోడీ పాత్రను దర్యాప్తు చేయడానికి సిట్. 2010 మార్చి లో సిట్ మోడీని ప్రశ్నించింది; మే నెలలో, అతనికి వ్యతిరేకంగా ఎటువంటి ఆధారాలు లేవని కోర్టుకు నివేదిక సమర్పించింది. జూలై 2011లో కోర్టు నియమించిన *అమికస్ క్యూరీ* రాజు రామచంద్రను తన తుది నివేదికను కోర్టుకు సమర్పించారు. సిట్ వైఖరికి విరుద్ధంగా, అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాల ఆధారంగా మోడీని ప్రాసిక్యూట్ చేయవచ్చని రామచంద్రన్ అన్నారు. సుప్రీంకోర్టు ఈ విషయాన్ని మేజిస్ట్రేట్ కోర్టుకు పంపింది. సిట్ రామచంద్రను నివేదికను పరిశీలించి 2012 మార్చిలో తన తుది నివేదికను సమర్పించి కేసును ముగించాలని కోరింది. దీనికి ప్రతిస్పందనగా జకియా జాఫ్రీ నిరసన పిటిషను దాఖలు చేశారు. 2013 డిసెంబరులో మోడీకి వ్యతిరేకంగా ఎటువంటి ఆధారాలు లేవని సిట్ తేల్చడాన్ని అంగీకరిస్తూ, మేజిస్ట్రేటు కోర్టు నిరసన పిటిషను‌ను తిరస్కరించింది. 2022లో సుప్రీంకోర్టు జకియా జాఫ్రీ దాఖలు చేసిన పిటిషను‌ను తోసిపుచ్చింది. దీనిలో ఆమె సిట్ ద్వారా మోడీకి అల్లర్లలో క్లీన్ చిట్ ఇవ్వడాన్ని సవాలు చేసింది. ఆయన మీద ఎటువంటి ఆధారాలు కనుగొనబడలేదని మునుపటి తీర్పులను సమర్థించింది.

### ముఖ్యమంత్రిగా తరువాత పదవీకాలం

హింస తర్వాత మోడీ ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేయాలని రాష్ట్రం లోపల, వెలుపల ఉన్న రాజకీయ నాయకులు డిమాండు చేశారు. వీరిలో బిజెపి నేతృత్వంలోని నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ సంకీర్ణంలోని భాగస్వాములైన జనతాదళ్ (యునైటెడ్) , తెలుగు దేశం పార్టీ నాయకులు ఉన్నారు. ప్రతిపక్ష పార్టీలు ఈ అంశం మీద పార్లమెంటును స్తంభింపజేశాయి. ఏప్రిల్ 2002లో గోవాలో జరిగిన బిజెపి జాతీయ కార్యవర్గ సమావేశంలో మోడీ తన రాజీనామాను సమర్పించారు కానీ దానిని ఆమోదించలేదు. ఎన్నికల కమిషనరు వ్యతిరేకత ఉన్నప్పటికీ అనేక మంది ఓటర్లు ఇప్పటికీ స్థానభ్రంశం చెందారని చెప్పినప్పటికీ ఎన్నికలను 2002 డిసెంబరుకి వాయిదా వేయడంలో మోడీ విజయం సాధించారు. ఎన్నికలలో 182 మంది సభ్యుల అసెంబ్లీలో బిజెపి 127 సీట్లను గెలుచుకుంది. మోడీ తన ప్రచార సమయంలో ముస్లిం వ్యతిరేక వాక్చాతుర్యాన్ని గణనీయంగా ఉపయోగించారు. ఓటర్లలో మతపరమైన ధ్రువణత నుండి బిజెపి లాభపడింది. మోడీ తన ప్రభుత్వం మీద మానవ హక్కుల ఉల్లంఘనల విమర్శలను గుజరాతీ గర్వం మీద దాడిగా చిత్రీకరించారు. రాష్ట్ర అసెంబ్లీలో 182 సీట్లలో 127 సీట్లను బిజెపి గెలుచుకోవడానికి దారితీసిన వ్యూహం - మూడింట రెండు వంతుల మెజారిటీ. ఆయన మణినగరు నియోజకవర్గంను గెలుచుకున్నాడు. కాంగ్రెసు అభ్యర్థి యతిను ఓజాను ఓడించాడు. 2002 డిసెంబరు 22న మోడీ రెండవసారి ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.మోడీ రెండవ పదవీకాలంలో ప్రభుత్వ వాక్చాతుర్యం హిందుత్వ నుండి గుజరాతు ఆర్థిక అభివృద్ధికి మారింది. ఆయన భారతీయ కిసాను వంటి సంఘ్ పరివార్ సంస్థల ప్రభావాన్ని తగ్గించాడు. సంఘ్ (బికీస్), విశ్వ హిందూ పరిషత్ (బిహెచ్‌పి). బికీస్ రైతుల ప్రదర్శన నిర్వహించినప్పుడు, మోడీ బికీస్ ను రాష్ట్రం అందించిన ఇళ్ల నుండి ఖాళీ చేయమని ఆదేశించాడు. గాంధీనగర్ లోని 200 అక్రమ దేవాలయాలను కూల్చివేసే నిర్ణయం విహెచ్‌పితో విభేదాలను మరింత తీవ్రతరం చేసింది. మోడీ కొంతమంది హిందూ జాతీయవాదులతో సంబంధాలను నిలుపుకున్నారు. దిననాథు బాత్రా రాసిన 2014 పాఠ్యపుస్తకానికి ఆయన ముందుమాట రాశారు. ఇది పురాతన భారతదేశం టెస్టు-ట్యూబు బేబీలు వంటి సాంకేతికతలను కలిగి ఉందనే అశాస్త్రీయ వాదనను చేసింది.

ముస్లింలతో మోడీ సంబంధం విమర్శలను ఆకర్షిస్తూనే ఉంది. ప్రధానమంత్రి అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయి దూరమయ్యారు. 2004 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలకు ముందు ఉత్తర భారత ముస్లింలను సంప్రదించారు. ఆ తర్వాత గుజరాతు‌లో జరిగిన హింసను బిజెపి ఎన్నికల ఓటమికి కారణమని వాజ్‌పేయి అన్నారు. అల్లర్ల తర్వాత మోడీని పదవిలో ఉంచడం తప్పు అని అన్నారు. పాశ్చాత్య దేశాలు కూడా ముస్లింలతో మోడీ సంబంధం గురించి ప్రశ్నలు లేవనెత్తాయి: యుఎస్ స్టేటు డిపార్టు‌మెంటు ఆ దేశం కమిషను ఆన్ ఇంటర్నేషనలు రిలిజియసు ఫ్రీడం సిఫార్సుల ప్రకారం ఆయనను అమెరికాలోకి ప్రవేశించకుండా నిషేధించింది, యుఎస్ వీసా నిరాకరించబడిన. అల్లర్లలో మోడీ పాత్ర ఉందని భావించిన కారణంగా యుకె యూరోపియను యూనియను (ఇయు) మోడీని అంగీకరించడానికి నిరాకరించాయి. భారతదేశంలో మోడీ ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకున్న తర్వాత, యుకె ఇయు వరుసగా 2012 అక్టోబరు‌లో, 2013 మార్చిలో వారి నిషేధాలను ఎత్తివేసింది. 2014 మార్చిలో ఆయన ప్రధానమంత్రిగా ఎన్నికైన తర్వాత అమెరికా తన నిషేధాన్ని ఎత్తివేసి, ఆయనను వాషింగ్టన్, డి.సి. కి ఆహ్వానించింది.

 2004లో అప్పటి భారత ప్రధాన మంత్రి మన్మోహన్ సింగ్తో మోడీ సమావేశం
2007 గుజరాత్ శాసనసభ ఎన్నికలు, 2009 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు సందర్భంగా బిజెపి ఉగ్రవాదం మీద తన వాక్చాతుర్యాన్ని తీవ్రతరం చేసింది. 2002 ఉగ్రవాద నిరోధక చట్టం వంటి "ఉగ్రవాద నిరోధక చట్టాన్ని పునరుద్ధరించడానికి ఆయన అయిష్టత కనబరచారని" ప్రధాన మంత్రి మన్మోహను సింగును మోడీ విమర్శించారు. 2007లో మోడీ మాన్యువలు స్కావెంజింగు గురించి చర్చించే 101 పేజీల బుక్‌లెటు *కర్మయోగును* రాశారు. అందులో దళితుల ఉప కులమైన వాల్మీకులుకు చెత్తను శుభ్రం చేయడం ఒక "ఆధ్యాత్మిక అనుభవం" అని ఆయన అన్నారు. ఎన్నికల ప్రవర్తనా నియమావళి కారణంగా ఆ సమయంలో పుస్తకం పంపిణీ చేయబడలేదు. 2008 నవంబరు ముంబై దాడులు తర్వాత గుజరాతు ప్రభుత్వం తీరప్రాంత నిఘా కోసం 30 హై-స్పీడు బోట్ల మోహరింపు. 2007 జూలైలో మోడీ గుజరాతు ముఖ్యమంత్రిగా వరుసగా 2,063 రోజులు పూర్తి చేసుకున్నారు. ఆ పదవిలో ఎక్కువ కాలం పనిచేసిన వ్యక్తిగా ఆయన నిలిచారు. ఆ సంవత్సరం జరిగిన ఎన్నికల్లో బిజెపి 182 రాష్ట్ర-అసెంబ్లీ సీట్లలో 122 గెలుచుకుంది.

బిజెపి స్పష్టమైన హిందూత్వానికి దూరంగా ఉన్నప్పటికీ 2007 - 2012 గుజరాతు శాసనసభ ఎన్నికలలో మోడీ ప్రచారాలలో హిందూ జాతీయవాదం అంశాలు ఉన్నాయి. ఆయన హిందూ మతపరమైన వేడుకలకు మాత్రమే హాజరయ్యారు. హిందూ మత నాయకులతో ప్రముఖ సంబంధాలను కలిగి ఉన్నారు. 2012 ప్రచారంలో మోడీ రెండుసార్లు ముస్లిం నాయకులు బహుమతిగా ఇచ్చిన స్కలు‌క్యాపు ధరించడానికి నిరాకరించారు. అయితే ఆయన దావూది బోహ్రాతో సంబంధాలను కొనసాగించారు. మోడీ 2012 ప్రచారంలో అఫ్జల్ గురు, సోహ్రాబుద్దీను షేకు మరణం వంటి మతపరమైన ధ్రువణతకు కారణమయ్యే అంశాల గురించి ప్రస్తావించారు. 2012 అసెంబ్లీ ఎన్నికలకు బిజెపి ముస్లిం అభ్యర్థులను నామినేటు చేయలేదు. 2012 ప్రచారంలో మోడీ గుజరాతు రాష్ట్రంతో తనను తాను గుర్తించుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. ఇది ఇందిరా గాంధీ అత్యవసర పరిస్థితి సమయంలో ఉపయోగించిన వ్యూహానికి సమానమైనది. భారతదేశంలోని మిగిలిన ప్రాంతాల హింస నుండి గుజరాతు‌ను రక్షించే వ్యక్తిగా తనను తాను ప్రదర్శించుకున్నాడు. 2012 గుజరాతు శాసనసభ ఎన్నికలకు ప్రచారం చేస్తున్నప్పుడు మోడీ హోలోగ్రాం‌లు, ఇతర సాంకేతిక పరిజ్ఞానాలను విస్తృతంగా ఉపయోగించాడు. తద్వారా ఆయన పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలను చేరుకోగలిగాడు, 2014 సార్వత్రిక ఎన్నికలలో కూడా ఆయన దీనిని పునరావృతం చేశారు. మణినగరు నియోజకవర్గంలో మోడీ ఐఎన్‌సికి చెందిన శ్వేతా భట్‌ను ఓడించి గెలిచారు. బిజెపి 182 సీట్లలో 115 గెలుచుకుంది. ఆయన పదవీకాలంలో దాని మెజారిటీని కొనసాగించింది. భారత ప్రధానమంత్రిగా ఎన్నికైన తర్వాత, మోడీ గుజరాతు ముఖ్యమంత్రి పదవికి, మణినగరు ఎమ్మెల్యే పదవికి రాజీనామా చేశారు. ఆనందిబెన్ పటేల్ మోడీ తర్వాత ముఖ్యమంత్రి అయ్యారు.

### అభివృద్ధి ప్రాజెక్టులు

2006 ఎత్తు పెరుగుదల సమయంలో సర్దారు సరోవరు ఆనకట్ట
ముఖ్యమంత్రిగా మోడీ ప్రైవేటీకరణ, చిన్న ప్రభుత్వానికి అనుకూలంగా ఉన్నారు. ఇది సాధారణంగా ప్రైవేటీకరణ వ్యతిరేకత, ప్రపంచీకరణ వ్యతిరేకతగా వర్ణించబడే ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ తత్వశాస్త్రానికి విరుద్ధంగా ఉంది. మోడీ తన రెండవ పదవీకాలంలో తీసుకున్న విధానాల వల్ల గుజరాతు‌లో అవినీతి తగ్గింది. ఆయన రాష్ట్రంలో ఆర్థిక, సాంకేతిక ఉద్యానవనాలను స్థాపించారు. 2007 వైబ్రంటు గుజరాతు శిఖరాగ్ర సమావేశంలో, ₹6.6 trillion (US$83 billion) విలువైన రియలు ఎస్టేటు పెట్టుబడి ఒప్పందాలు సంతకం చేయబడ్డాయి.

పటేలు, మోడీ నేతృత్వంలోని ప్రభుత్వాలు పెద్ద ఎత్తున భూగర్భజల సంరక్షణ ప్రాజెక్టులను సృష్టించడంలో ఎన్‌జిఒలు, సంఘాలకు మద్దతు ఇచ్చాయి. వ్యాఖ్యాతలు వీటిని క్షీణించిన భూగర్భజలాలతో సగం తహసీల్లు తమ జలచరాలను తిరిగి నింపడానికి సహాయం చేశారని ఘనత ఇచ్చారు. ఫలితంగా రాష్ట్రంలో జన్యుపరంగా మార్పు చెందిన పత్తి ఉత్పత్తి భారతదేశంలోనే అతిపెద్దదిగా పెరిగింది. పత్తి ఉత్పత్తిలో పెరుగుదల, దాని పాక్షిక-శుష్క భూ వినియోగం 2001 నుండి 2007 వరకు గుజరాతు వ్యవసాయ రంగం సగటున 9.6 శాతం వృద్ధి చెందడానికి దారితీసింది. సర్దార్ సరోవర్ ఆనకట్ట వంటి మధ్య, దక్షిణ గుజరాతు‌లలో ప్రజా నీటిపారుదల చర్యలు అంతగా విజయవంతం కాలేదు. సర్దారు సరోవరు ప్రాజెక్టు ఉద్దేశించిన ప్రాంతంలో 4–6% మాత్రమే సాగునీటిని అందించింది. 2008లో నానో కారును తయారు చేసే ప్లాంటు‌ను ఏర్పాటు చేయడానికి మోడీ గుజరాత్‌లో టాటా మోటార్స్కు భూమిని ఇచ్చాడు. ప్రజా ఆందోళన కంపెనీ పశ్చిమ బెంగాలు నుండి తరలివెళ్లవలసి వచ్చింది. టాటా తరువాత అనేక ఇతర కంపెనీలు గుజరాతు‌కు మకాం మార్చాయి.

మోడీ ప్రభుత్వం గుజరాతు‌లోని ప్రతి గ్రామానికి విద్యుత్తును అందించే ప్రక్రియను పూర్తి చేసింది. దాని ముందున్న ప్రభుత్వం దాదాపు పూర్తి చేసింది. మోడీ రాష్ట్ర విద్యుత్తు పంపిణీ వ్యవస్థను గణనీయంగా మార్చారు. ఇది రైతుల మీద తీవ్ర ప్రభావం చూపింది. గుజరాతు జ్యోతిగ్రాం యోజన పథకాన్ని విస్తరించింది. దీనిలో వ్యవసాయ విద్యుత్తును ఇతర గ్రామీణ విద్యుత్తు నుండి వేరు చేశారు; వ్యవసాయ విద్యుత్తును షెడ్యూలు చేసిన నీటిపారుదల డిమాండ్లకు అనుగుణంగా రేషను చేశారు. దీని వలన దాని ఖర్చు తగ్గింది. విద్యుత్తు సరఫరా స్థిరీకరించబడిందని లబ్ధి పొందిన వారు కనుగొన్నప్పుడు రైతుల తొలి నిరసనలు ముగిశాయి కానీ ఒక అంచనా అధ్యయనం ప్రకారం, కార్పొరేషన్లు, పెద్ద రైతులు చిన్న రైతులు, కార్మికుల ఖర్చుతో ఈ విధానం నుండి ప్రయోజనం పొందారు.

### అభివృద్ధి చర్చ

మోడీ ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్న కాలంలో గుజరాతు ఆర్థిక అభివృద్ధి అంచనా చుట్టూ వివాదాస్పద చర్చ జరిగింది. ఆయన పదవీకాలంలో రాష్ట్ర స్థూల దేశీయోత్పత్తి (జిడిపి) వృద్ధి రేటు సగటున 10% ఉంది. ఇది ఇతర అధిక పారిశ్రామికీకరణ చెందిన రాష్ట్రాల మాదిరిగానే, దేశం కంటే ఎక్కువగా ఉంది. మోడీ అధికారంలోకి రాకముందు గుజరాతు బలమైన ఆర్థిక వృద్ధిని చూసింది; కొంతమంది పండితులు ఆయన పదవీకాలంలో వృద్ధి వేగవంతం కాలేదని పేర్కొన్నారు. మోడీ పాలనలో గుజరాతు వ్యాపార సౌలభ్యానికి సంబంధించిన ప్రమాణాలలో బాగా రాణించింది. ఇతర రాష్ట్రాల కంటే గుజరాతు‌లో పన్ను మినహాయింపులు, వ్యాపారాలకు భూమిని పొందడం సులభం. గుజరాతు‌ను పెట్టుబడులకు ఆకర్షణీయంగా మార్చే మోడీ విధానాలలో ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలాలు ఏర్పాటు కూడా ఉంది. దీనిలో కార్మిక చట్టాలు బాగా బలహీనపడ్డాయి. మోడీ ప్రభుత్వం తరువాతి సంవత్సరాల్లో గుజరాతు ఆర్థిక వృద్ధిని తరచుగా మతతత్వ ఆరోపణలను ఎదుర్కోవడానికి వాదనగా ఉపయోగించారు.

వృద్ధి రేటు ఉన్నప్పటికీ మోడీ హయాంలో గుజరాతు మానవాభివృద్ధి, పేదరిక నిర్మూలన, పోషకాహారం, విద్యలో సాపేక్షంగా పేలవమైన రికార్డును కలిగి ఉంది. విద్యలో గుజరాతు దేశంలో పేలవమైన స్థానంలో ఉంది. పిల్లల రోగనిరోధకతలో పేలవమైన రికార్డును కలిగి ఉందని నివేదించబడింది. మోడీ పదవీకాలంలో గుజరాతు పేదరికం, మహిళా అక్షరాస్యత లేదా శిశు మరణాలు విషయంలో భారత రాష్ట్రాలలో తన స్థానాన్ని గణనీయంగా మార్చుకోలేదు. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ సామాజిక విధానాలు సాధారణంగా ముస్లింలు, దళితులు, ఆదివాసీలకు ప్రయోజనం చేకూర్చలేదు. సాధారణంగా సామాజిక అసమానతలు. గుజరాతు‌లో అభివృద్ధి సాధారణంగా పట్టణ మధ్యతరగతికి మాత్రమే పరిమితం చేయబడింది. గ్రామీణ ప్రాంతాల్లోని పౌరులు, దిగువ కులాల వారు ఎక్కువగా అణగదొక్కబడ్డారు. మోడీ హయాంలో రాష్ట్ర ప్రభుత్వం విద్య, ఆరోగ్య సంరక్షణ మీద జాతీయ సగటు కంటే తక్కువ ఖర్చు చేసింది.

## ప్రీమియరు‌షిపు ప్రచారాలు

### 2014 భారత సాధారణ ఎన్నికలు

నరేంద్ర మోదీ మణినగరు ఎమ్మెల్యే పదవికి రాజీనామాను గుజరాతు విధానసభ వజుభాయి వాలాకు అందజేశారు. చిత్రంలో గుజరాత్ ముఖ్యమంత్రి ఆనందీబెన్ పటేల్ కూడా కనిపిస్తున్నారు.
2013 సెప్టెంబరు 1న 2014 లోక్‌సభ ఎన్నికలకు ముందు మోడీని బిజెపి ప్రధాన మంత్రి అభ్యర్థిగా ప్రకటించారు. రామ్ మాధవ్ ప్రకారం, మోడీ "మార్పు కోరుకునే ప్రజల మద్దతును ఆస్వాదించారు" అనేక మంది బిజెపి నాయకులు, బిజెపి వ్యవస్థాపక సభ్యుడు ఎల్. కె. అద్వానీతో సహా "ఆందోళన చెందుతున్న నాయకులతో ఆందోళనను ఉదహరించారు వారి వ్యక్తిగత అజెండాలు", మోడీ అభ్యర్థిత్వాన్ని వ్యతిరేకించాయి. బిజెపి 2009 సార్వత్రిక ఎన్నికల ప్రచారంలో మోడీ ప్రధాన పాత్ర పోషించారు. మొదట్లో స్వరాజు మోడీని ప్రధానమంత్రిగా ఆమోదించినప్పటికీ తరువాత మోడీ అభ్యర్థిత్వాన్ని ప్రకటించడాన్ని ఆమె వ్యతిరేకించారు ఎందుకంటే ఇది చాలా తొందరగా ఉంటుంది. అయితే ఆయనకు ప్రతిఘటనలు ఉన్నప్పటికీ, రాజ్‌నాథ్ సింగు చాలా మంది నాయకులను వెంబడించి, మోడీని బిజెపి అధికారిక ప్రధాన మంత్రి అభ్యర్థిగా నిర్ధారించగలిగారు. బిజెపికి ఓటు వేసిన చాలా మంది ప్రజలు మోడీ ప్రధాన మంత్రి అభ్యర్థి కాకపోతే తాము వేరే పార్టీకి ఓటు వేసి ఉండేవారని పేర్కొన్నారు. బిజెపి ఎన్నికల ప్రచారానికి మోడీని ఒక వ్యక్తిగా దృష్టి పెట్టడం అసాధారణం. ఈ ఎన్నికను నరేంద్ర మోడీ మీద ప్రజాభిప్రాయ సేకరణగా అభివర్ణించారు.

 2014 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికల్లో గెలిచిన తర్వాత మోడీ తన తల్లిని కలిశారు.
ప్రచార సమయంలో, మోడీ మునుపటి కాంగ్రెసు ప్రభుత్వ హయాంలో జరిగిన అవినీతి కుంభకోణాల మీద దృష్టి సారించారు. గుజరాతు‌లో అధిక జిడిపి వృద్ధి రేటును సృష్టించిన రాజకీయ నాయకుడిగా తన ఇమేజు‌ను ఉపయోగించుకున్నారు. ఆయన నిర్దిష్ట విధానాల మీద దృష్టి పెట్టకుండా "అభివృద్ధి"ని తీసుకురాగల వ్యక్తిగా తనను తాను అంచనా వేసుకున్నాడు. ఆయన సందేశానికి యువ, మధ్యతరగతి ప్రజలలో మద్దతు లభించింది. మోడీ నాయకత్వంలోని బిజెపి మతపరమైన మైనారిటీల రక్షణ, మోడీ లౌకికవాదం పట్ల నిబద్ధత గురించి ఆందోళనలను తగ్గించగలిగింది. ఈ రంగాలలో ఆయన గతంలో విమర్శలు ఎదుర్కొన్నారు. ఎన్నికలకు ముందు, మోడీ మీడియా ఇమేజు 2002 గుజరాతు అల్లర్లలో ఆయన పాత్ర చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉంది. కానీ ప్రచార సమయంలో, బిజెపి మోడీ నవ ఉదారవాద భావజాలం, గుజరాతు అభివృద్ధి నమూనా దృష్టి పెట్టింది. బిజెపి బి.ఆర్.అంబేద్కర్, సుభాష్ చంద్రబోస్, రామ్ మనోహర్ లోహియా వంటి హిందూ జాతీయవాదానిని బహిరంగంగా వ్యతిరేకించిన రాజకీయ నాయకులతో తనను తాను గుర్తించుకోవడానికి ప్రయత్నించింది. హిందూత్వం ప్రచారంలో భాగంగానే ఉంది; బిజెపి నాయకులు అనేక రాష్ట్రాల్లో హిందూత్వ ఆధారిత వాక్చాతుర్యాన్ని ఉపయోగించారు. ముఖ్యంగా ఉత్తరప్రదేశ్, ఈశాన్య భారతదేశంలో మత ఉద్రిక్తతలను ఉపయోగించారు. వివాదాస్పద యూనిఫాం సివిలు కోడ్ ప్రతిపాదన బిజెపి ఎన్నికల మ్యానిఫెస్టోలో ఒక భాగం.
బీజేపీ ప్రచారానికి మీడియాలో దాని విస్తృత ప్రభావం సహాయపడింది. మోడీ ప్రచార మెరుపు ఖర్చు దాదాపు ₹50 బిలియను (US$630 million) బిజెపి అందుకుంది కార్పొరేటు దాతల నుండి విస్తృతమైన ఆర్థిక సహాయం. మోడీ సోషలు మీడియాను విస్తృతంగా ఉపయోగించుకున్నారు. హోలోగ్రాం ప్రదర్శనల ద్వారా 1,000 కంటే ఎక్కువ ర్యాలీలను ఉద్దేశించి ప్రసంగించారు.

బిజెపి 31 శాతం ఓట్లను గెలుచుకుంది. లోక్‌సభలో దాని సీట్ల సంఖ్యను 282కి రెట్టింపు చేసి 1984 తర్వాత దాని స్వంతంగా మెజారిటీ సీట్లు గెలుచుకున్న మొదటి పార్టీగా అవతరించింది. ఉత్తర భారతదేశంలో కాంగ్రెసు ప్రాంతీయ పార్టీల మీద ఓటర్ల అసంతృప్తి, ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ మద్దతు బిజెపి విజయానికి కారణాలు. ఉత్తరప్రదేశ్ వంటి రాష్ట్రాల్లో, బిజెపి మంచి పనితీరు కనబరిచింది, దీనికి అగ్రవర్ణ హిందువుల నుండి అనూహ్యంగా అధిక మద్దతు లభించింది. దాని ముస్లిం ఓట్లు 10 శాతానికి పెరిగాయి. ఇటీవల హిందువులు , ముస్లింల మధ్య హింస జరిగిన కొన్ని ప్రాంతాల్లో బిజెపి బాగా రాణించింది. బిజెపి విజయం పరిమాణం చాలా మంది వ్యాఖ్యాతలు ఈ ఎన్నికలు ప్రగతిశీల పార్టీలు నుండి కుడి-వింగ్ వైపు రాజకీయ పునఃసమీక్షను ఏర్పాటు చేశాయని చెప్పడానికి దారితీసింది.

లౌకిక, సోషలిస్టు రాజ్యం నుండి పెట్టుబడిదారీ విధానం, హిందూ సాంస్కృతిక జాతీయవాదం వైపు రాజకీయ పునరేకీకరణకు చిహ్నంగా మోడీ తన విజయాన్ని ప్రకటించిన ట్వీట్‌ను అభివర్ణించారు. 1947లో బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం నుండి దేశ స్వాతంత్ర్యం తర్వాత జన్మించిన మొదటి భారతీయ ప్రధానమంత్రి మోడీ.

మోడీ లోక్‌సభ నియోజకవర్గాలకు వారణాసి, వడోదర అభ్యర్థిగా ఉన్నారు. వారణాసిలో ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ నాయకుడు అరవింద్ కేజ్రివాల్ ను 371,784 ఓట్ల తేడాతో, వడోదరలో కాంగ్రెసు‌కు చెందిన మధుసూదను మిస్త్రీ ను 570,128 ఓట్ల తేడాతో ఓడించి రెండు నియోజకవర్గాల్లోనూ ఆయన గెలిచారు. ఓట్లు. భారత రాష్ట్రపతి, బిజెపి నాయకుడిగా ఏకగ్రీవంగా ఎన్నికైన మోడీని భారత ప్రధానమంత్రిగా నియమించారు. ఒకటి కంటే ఎక్కువ నియోజకవర్గాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించిన ఎంపీలు కావడంతో ఆయన వడోదర సీటును ఖాళీ చేశారు.

### 2019 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు

2018 అక్టోబరున 2019 సార్వత్రిక ఎన్నికలులో మోడీని బిజెపి ప్రధాన మంత్రి అభ్యర్థిగా ప్రకటించారు. బిజెపి ప్రధాన ప్రచారకర్త దాని అధ్యక్షుడు అమిత్ షా. సార్వత్రిక ఎన్నికలకు ముందు పార్టీ *మై భీ చౌకీదారు* ("నేను కూడా ఒక కాపలాదారుడిని") ప్రచారాన్ని మోడీ ప్రారంభించారు, ఐఎన్‌సి ప్రచార నినాదమైన *చౌకీదారు చోరు హై* ("కాపలాదారుడు ఒక దొంగ") కు వ్యతిరేకంగా. 2018లో ఆంధ్రప్రదేశ్కు ప్రత్యేక హోదా కోసం ప్రచారం చేస్తున్నందుకు తెలుగు దేశం పార్టీ ఎన్‌డిఎ నుండి విడిపోయింది.

అమిత్ షా 2019 ఏప్రిల్ 8న బిజెపి ఎన్నికల ప్రచారాన్ని ప్రారంభించారు. ప్రచారంలో, ప్రతిపక్షాలు ఫ్రాన్సు ప్రభుత్వంతో రాఫెలు ఒప్పందం మీద అవినీతి ఆరోపణల మీద మోడీని లక్ష్యంగా చేసుకుని ఒప్పందం చుట్టూ ఉన్న వివాదాన్ని హైలైటు చేశాయి. మోడీ ప్రచారం రక్షణ, జాతీయ భద్రత మీద దృష్టి పెట్టింది. ముఖ్యంగా పుల్వామా దాడి, ప్రతీకార బాలకోటు వైమానిక దాడి తర్వాత దీనిని ఆయన పరిపాలన సాధించిన విజయంగా పరిగణించారు. ప్రచారంలోని ఇతర అంశాలు నరేంద్రుడి అభివృద్ధి, విదేశాంగ విధానం మొదటి ప్రీమియర్‌షిపు‌లో మోడీ ప్రభుత్వం మంచి విదేశీ సంబంధాలు మెరుగుపరచింది.

మోడీ లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో వారణాశి అభ్యర్థిగా పోటీ చేశారు; ఆయన 479,505 ఓట్ల తేడాతో ఆ స్థానాన్ని గెలుచుకున్నారు, ఎస్‌పి-బహుజన్ సమాజ్ పార్టీ (బిఎస్‌పి) కూటమి అభ్యర్థిగా నిలిచిన సమాజ్ వాదీ పార్టీ (ఎస్‌పి)కి చెందిన షాలిని యాదవ్‌ను ఓడించారు. నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ ద్వారా మోడీ రెండవసారి ఏకగ్రీవంగా ప్రధానమంత్రిగా నియమితులయ్యారు లోక్‌సభలో 353 సీట్లతో కూటమి రెండవసారి ఎన్నికల్లో గెలిచిన తర్వాత; బిజెపి ఒంటరిగా 303 సీట్లు గెలుచుకుంది.

### 2024 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికలు

 2024 సార్వత్రిక ఎన్నికలు] కోసం మధ్యప్రదేశ్లో జరిగిన ఎన్నికల ప్రచార ర్యాలీలో మోడీ
నవంబరు 2023లో, 2024 సార్వత్రిక ఎన్నికలులో మోడీని బిజెపి ప్రధానమంత్రి అభ్యర్థిగా ప్రకటించారు. బిజెపి ప్రధాన ప్రచారకర్త దాని హోం మంత్రి అమిత్ షా, అధ్యక్షుడు జె.పి.నడ్డా. పార్టీ "*మోడీ కి గ్యారెంటీ*" ("మోడీ హామీ") ను మోడీ ప్రారంభించారు సాధారణ ఎన్నికలకు ముందు జరిగిన ప్రచారం, ఐఎన్‌సి హామీల ప్రచారాలకు వ్యతిరేకంగా దారితీసింది. కర్ణాటక, తెలంగాణ అసెంబ్లీ ఎన్నికలలో పార్టీ అపార విజయాలు సాధించింది.

మోడీ లోక్‌సభ ఎన్నికల్లో వారణాశి అభ్యర్థిగా వరుసగా మూడవసారి పోటీ చేశారు; ఆయన ఆ స్థానాన్ని 152,513 ఓట్ల తేడాతో గెలుచుకున్నారు, ఎస్‌పి-ఐఎన్‌సి కూటమి అభ్యర్థిగా పోటీ చేసిన ఐఎన్‌సి అభ్యర్థి అజయ్ రాయిను ఓడించారు. చంద్రశేఖర్ తర్వాత భారతదేశంలో ఒక సిట్టింగు ప్రధానమంత్రికి ఆయన సాధించిన విజయ మార్జిను (శాతం పాయింట్లలో) రెండవ అత్యల్పం. నేషనల్ డెమోక్రటిక్ అలయన్స్ మొత్తం 292 సీట్లను గెలుచుకుంది, సాధారణ మెజారిటీ కంటే 20 సీట్లు ముందంజలో ఉన్నాయి. బిజెపి 240 సీట్లను మాత్రమే గెలుచుకుంది. వరుసగా 3వ సారి తన ప్రభుత్వం మీద విశ్వాసం ఉంచినందుకు ఓటర్లకు మోడీ కృతజ్ఞతలు తెలిపారు.

## ప్రధానిగా

2014 మే 26న నరేంద్రమోదీ భారతదేశ 15వ ప్రధానమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం చేశారు. భారత ప్రధానమంత్రిగా నరేంద్ర మోదీ పలు నిర్ణయాలు, విధి విధానాలు అమలుచేశాడు. వాటిలో 500, 1000, 2000 రూపాయల నోట్ల రద్దు, జీఎస్టీ అమలు, అధికరణ 370 రద్దు, ట్రిపుల్ తలాక్ రద్దు, పారసత్వం సవరణ చట్టం (CAA), జాతీయ పౌర జాబితా (NRC) అమలు వంటివి ఉన్నాయి.

## భారత ప్రధాన మంత్రి (2014–ప్రస్తుతం)

మోదీ భారత ప్రధాన మంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేస్తున్నారు. అధ్యక్షుడు ప్రణబ్ ముఖర్జీ ప్రమాణ స్వీకారం చేస్తున్నారు
మోదీ రెండవసారి భారత ప్రధాన మంత్రిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేస్తున్నారు. అధ్యక్షుడు రామ్ నాథ్ కోవిందు ప్రమాణం
భారత ప్రధానమంత్రిగా మోడీ ప్రమాణ స్వీకారం మూడవసారి, రాష్ట్రపతి ద్రౌపది ముర్ము ప్రమాణ స్వీకారం చేస్తున్నారు
### పాలన - ఇతర కార్యక్రమాలు

 74వ స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం సందర్భంగా ఆగస్టు 15, 2020న ఢిల్లీలోని ఎర్రకోట ప్రాకారాల నుండి మోడీ జాతిని ఉద్దేశించి ప్రసంగిస్తున్న దృశ్యం
ప్రధానిగా మోడీ మొదటి సంవత్సరం గణనీయమైన అధికార కేంద్రీకరణను చూసింది. భారత పార్లమెంటు ఎగువ సభ అయిన రాజ్యసభలో ప్రారంభంలో మెజారిటీ లేని మోడీ, తన విధానాలను అమలు చేయడానికి అనేక ఆర్డినెన్సు‌లను ఆమోదించాడు, ఇది అధికార కేంద్రీకరణకు దారితీసింది. న్యాయమూర్తుల నియామకం మీద తన నియంత్రణను పెంచడానికి, న్యాయవ్యవస్థ నియంత్రణను తగ్గించడానికి ఆయన పరిపాలన ఒక బిల్లును రూపొందించింది. 2014 డిసెంబరులో ఆయన ప్రణాళికా సంఘం ను రద్దు చేసి దాని స్థానంలో భారత పరివర్తన జాతీయ సంస్థ (నీతి ఆయోగు) ను ఏర్పాటు చేశారు. ప్రణాళికా సంఘంతో గతంలో ఉన్న అధికారాన్ని ప్రధానమంత్రి వ్యక్తిలో కేంద్రీకరించడం. గత సంవత్సరాలలో ప్రణాళికా సంఘం ప్రభుత్వంలో అసమర్థతను సృష్టించినందుకు, సామాజిక సంక్షేమాన్ని మెరుగుపరచడంలో తన పాత్రను నిర్వర్తించలేదని విమర్శించబడింది. కానీ 1990ల ఆర్థిక సరళీకరణ నుండి సామాజిక న్యాయానికి సంబంధించిన చర్యలకు బాధ్యత వహించే ప్రధాన ప్రభుత్వ సంస్థగా ఇది ఉంది.

మోదీ ప్రభుత్వం తన మొదటి సంవత్సరంలో అనేక పౌర సమాజ సంస్థలు, విదేశీ ప్రభుత్వేతర సంస్థలు (ఎన్‌జిఒలు) ఆర్థిక వృద్ధిని మందగిస్తున్నాయనే కారణంతో ఇంటెలిజెన్సు బ్యూరో ద్వారా దర్యాప్తు ప్రారంభించింది. ఈ దర్యాప్తులను మంత్రగత్తె వేటగా విమర్శించారు. దర్యాప్తు చేయబడిన సమూహాలలో అంతర్జాతీయ మానవతా సహాయ సంస్థ మెడిసిన్సు సాన్సు ఫ్రాంటియర్సు, పర్యావరణ లాభాపేక్షలేని సంస్థ సియెర్రా క్లబ్బు, అవాజు ఉన్నాయి. ప్రభుత్వాన్ని విమర్శించిన వ్యక్తుల మీద దేశద్రోహం, ఉగ్రవాద చట్టాల కేసులు నమోదు చేయబడ్డాయి. ఇది బిజెపిలో ఆయన పనితీరు మీద అసంతృప్తికి దారితీసింది. ఇందిరా గాంధీ పాలనా శైలితో పోలికలను చూపించింది.

ప్రధానిగా మొదటి మూడు సంవత్సరాలలో మోడీ 1,200 వాడుకలో లేని చట్టాలను రద్దు చేశారు; గత 64 సంవత్సరాలలో మునుపటి ప్రభుత్వాలు 1,301 చట్టాలను రద్దు చేశాయి. ప్రభుత్వ సేవలు ఎలక్ట్రానికు‌గా అందుబాటులో ఉండేలా చూసుకోవడం, గ్రామీణ ప్రాంతాలకు హై-స్పీడు ఇంటర్నెటు యాక్సెసు అందించడానికి మౌలిక సదుపాయాలను నిర్మించడం, దేశంలో ఎలక్ట్రానికు వస్తువుల తయారీని పెంచడం, డిజిటలు అక్షరాస్యతను ప్రోత్సహించడం లక్ష్యంగా మోడీ డిజిటల్ ఇండియా కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించారు.

2019లో ఆర్థికంగా వెనుకబడిన వ్యక్తులకు విద్యా ప్రవేశం, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో 10 శాతం రిజర్వు చేయడానికి ఒక చట్టం ఆమోదించబడింది. 2016లో మోడీ ప్రభుత్వం గ్రామీణ గృహాలకు ఉచిత ద్రవీకృత పెట్రోలియం గ్యాసు (ఎల్‌పిజి ) కనెక్షను‌లను అందించడానికి ఉజ్జ్వల పథకాన్ని ప్రారంభించింది. ఈ పథకం వల్ల 2014తో పోలిస్తే 2019లో అదనంగా 24% భారతీయ గృహాలకు ఎల్‌పిజి అందుబాటులోకి వచ్చింది. 2022లో ఉజ్జ్వాల కార్యక్రమం పరిధిలోకి వచ్చే పౌరులు మినహా అన్ని పౌరులకు ఎల్‌పిజి సబ్సిడీలను ప్రభుత్వం తొలగించింది.

2023లో మోడీ పరిపాలన ఒక దేశం, ఒక ఎన్నిక మీద ఉన్నత స్థాయి కమిటీని ఏర్పాటు చేస్తూ ఒక నోటిఫికేషను జారీ చేసింది. ఇది దేశంలోని అన్ని ఎన్నికలను ఒకే రోజు లేదా ఒక నిర్దిష్ట కాలపరిమితిలో సమకాలీకరించాలనే లక్ష్యంతో ఈ ప్రతిపాదనను రూపొందించింది. 2024 సెప్టెంబరులో ఒక దేశం, ఒక ఎన్నిక బిల్లును మోడీ క్యాబినెటు ఆమోదించింది.

2023 మే నుండి కొన్ని సమూహాల మధ్య జాతి ఉద్రిక్తతలు మణిపూర్లో హింసాత్మక ఘర్షణలుకు దారితీశాయి. హింస జరిగిన ఒక నెల తర్వాత, దాదాపు 100 మంది మరణించారు. 36,000 మందికి పైగా నిరాశ్రయులయ్యారు. హింస పట్ల మోడీ స్పందన లేకపోవడం మీద విమర్శలు ఎదుర్కొన్నారు.

### హిందూత్వం

తిరుమలలోని శ్రీ వెంకటేశ్వర స్వామి ఆలయం (తిరుమల) వద్ద మోడీ
మోడీ ప్రధానమంత్రిగా నియమితులైన తర్వాత కొన్నిసార్లు ప్రభుత్వ మద్దతుతో అనేక హిందూ జాతీయవాద సంస్థల కార్యకలాపాలు పెరిగాయి. కాంస్పైరసీ థియరీ) , మహాత్మా గాంధీ హత్యకు గురైన నాథురాం గాడ్సేను కుడి-పక్ష సంస్థ హిందూ మహాసభ సభ్యులు జరుపుకునే ప్రయత్నాలు జరిగాయి. హోంమంత్రితో సహా ప్రభుత్వ అధికారులు, మార్పిడి కార్యక్రమాలను సమర్థించారు.

మోడీ హయాంలో బిజెపి, రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (ఆర్ఎస్ఎస్) మధ్య సంబంధాలు మరింత బలపడ్డాయి. ఆర్ఎస్ఎస్ బిజెపి ఎన్నికల ప్రచారాలకు సంస్థాగత మద్దతును అందించగా, మోడీ ప్రభుత్వం ఆర్ఎస్ఎస్-అనుబంధ వ్యక్తులను ప్రముఖ ప్రభుత్వ పదవులకు నియమించింది. 2014లో గతంలో ఆర్ఎస్ఎస్‌తో సంబంధం కలిగి ఉన్న యెల్లాప్రగడ సుదర్శను రావు, ఇండియను కౌన్సిలు ఆఫ్ హిస్టారికలు రీసెర్చి (ఐసిహెచ్‌ఆర్)కి చైర్‌పర్సను అయ్యారు. చరిత్రకారులు, ఐసిహెచ్‌ఆర్ మాజీ సభ్యులు, బిజెపి పట్ల సానుభూతిపరులతో సహా రావు చరిత్రకారుడిగా ఆయన అర్హతలను ప్రశ్నించారు. ఈ నియామకం సాంస్కృతిక జాతీయవాదం ఎజెండాలో భాగమని పేర్కొన్నారు. తన మొదటి పదవీకాలంలో మోడీ పరిపాలనలో విశ్వవిద్యాలయాలు పరిశోధనా సంస్థలకు నాయకత్వం వహించడానికి ఇతర ఆర్ఎస్ఎస్ సభ్యులను నియమించింది. ఆర్ఎస్ఎస్‌కు అనుకూలంగా ఉండే అధ్యాపక సభ్యుల నియామకం పెరిగింది. నందిని సుందరు, కిరణ్ భట్టి వంటి మేధావుల అభిప్రాయం ప్రకారం ఈ నియామకాలలో చాలా మందికి వారి పదవులకు అర్హతలు లేవు. మోడీ పరిపాలన ప్రభుత్వం ఆమోదించిన చరిత్ర పాఠ్యపుస్తకాలలో జవహర్‌లాలు పాత్రను నొక్కి చెప్పే అనేక మార్పులను కూడా చేసింది. నెహ్రూ, మోడీని కీర్తిస్తూనే భారతీయ సమాజాన్ని సామరస్యపూర్వకంగా, సంఘర్షణ, అసమానతలు లేకుండా చిత్రీకరించారు.

2019లో మోడీ పరిపాలన పౌరసత్వ చట్టంను ఆమోదించింది. ఇది ఆఫ్ఘనిస్తాన్, బంగ్లాదేశ్ పాకిస్తాన్ నుండి హిందువులు, సిక్కులు, బౌద్ధులు, జైనులు, పార్సీలు లేదా క్రైస్తవులు అయిన మతపరమైన మైనారిటీలకు భారత పౌరసత్వం పొందే మార్గాన్ని అందిస్తుంది, కానీ అర్హతను మంజూరు చేయదు ముస్లింలు. భారత చట్టం ప్రకారం పౌరసత్వం కోసం మతాన్ని బహిరంగంగా ప్రమాణంగా ఉపయోగించడం ఇదే మొదటిసారి; ఇది ప్రపంచవ్యాప్తంగా విమర్శలను ఆకర్షించింది. విస్తృతమైన నిరసనలుకు దారితీసింది. కోవిడ్-19 మహమ్మారి సమయంలోవీటిని నిలిపివేసింది. నిరసనలకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన ప్రతి-ప్రదర్శనలు 2020 ఢిల్లీ అల్లర్లుగా అభివృద్ధి చెందాయి. ప్రధానంగా హిందూ గుంపులు ముస్లింల మీద దాడి చేయడం దీనికి కారణం. నిరసనలలో యాభై మూడు మంది మరణించారు. వారిలో మూడింట రెండొంతుల మంది ముస్లింలు. 2019లో సుప్రీంకోర్టు తర్వాత అయోధ్యలో వివాదాస్పద భూమిను హిందూ దేవాలయం నిర్మించడానికి ఒక ట్రస్టు‌కు అప్పగించాలని ఆదేశించిన తర్వాత, సున్నీ వక్ఫు బోర్డుకు మసీదు నిర్మించడానికి ప్రత్యామ్నాయ ఎకరాలు భూమిని ఇవ్వాలని ప్రభుత్వాన్ని ఆదేశించిన తర్వాత, అయోధ్యను సందర్శించిన మోడీ, 2020 ఆగస్టు 5న మసీదు నిర్మాణం కోసం సున్నీ వక్ఫు బోర్డుకు ప్రత్యామ్నాయ ఎకరాలు భూమిని ఇవ్వాలని ఆదేశించారు. రామ జన్మభూమి, హనుమాను గర్హి దేవాలయాలను సందర్శించిన మొదటి ప్రధానమంత్రిగా మోడీ నిలిచారు.

2019లో మోడీ తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చిన వెంటనే, ఆయన ఆర్ఎస్ఎస్ చాలా కాలంగా కోరుతున్న మూడు చర్యలు తీసుకున్నారు. ట్రిపుల్ తలాక్ ఆచారం చట్టవిరుద్ధం 2019 ఆగస్టు 1 నుండి శిక్షార్హమైన చర్యగా మారింది. పరిపాలన భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 370 ను రద్దు చేసింది, ఇది జమ్మూ కాశ్మీర్,, దాని రాష్ట్ర హోదాను రద్దు చేసింది. దీనిని యూనియను టెరిటరీ జమ్మూ కాశ్మీర్, లడఖ్గా పునర్వ్యవస్థీకరించింది. ఈ ప్రాంతాన్ని ఒక లాక్‌డౌను కింద ఉంచారు. ఇంటర్నెటు సేవలు నిలిపివేయబడ్డాయి. 2021 ఫిబ్రవరి వరకు పూర్తిగా పునరుద్ధరించబడలేదు. వందలాది మంది రాజకీయ నాయకులతో సహా వేలాది మందిని అదుపులోకి తీసుకున్నారు. భారత సుప్రీంకోర్టు పునర్వ్యవస్థీకరణ లేదా పౌరసత్వ సవరణ చట్టానికి సంబంధించిన రాజ్యాంగ సవాళ్లను వినలేదు. భట్టి, సుందరు ప్రకారం ఇది సుప్రీంకోర్టు, ఇతర ప్రధాన సంస్థల కూలదోయడానికి ఒక ఉదాహరణ, ఇవి బిజెపికి అనుకూలంగా నియమించబడిన వారితో నిండి ఉన్నాయి.

2024 భారత సార్వత్రిక ఎన్నికల ప్రచారంలో మోడీ ముస్లింలు ను చొరబాటుదారులుగా అభివర్ణించారు. వారు తన రాజకీయ ప్రత్యర్థులు అధికారంలోకి వస్తే భారతదేశ సంపదను దోచుకునే అనేక మంది పిల్లలను కలిగి ఉంటారు. తరువాత ఇచ్చిన ఇంటర్వ్యూలో సామాజిక తరగతితో సంబంధం లేకుండా పేదరికంతో బాధపడుతున్న పొరుగు ప్రాంతాలలో ఎక్కువ మంది పిల్లలు ఉన్నారని మోడీ అన్నారు. తన ప్రచార ప్రసంగంలో ముస్లిం లేదా హిందూ గురించి తాను ఎక్కడా ప్రస్తావించలేదని ఆయన అన్నారు. అయితే ఫాక్టు చెకర్సు మోడీ ఈ వాదనను తోసిపుచ్చారు. ఆయన ఎన్నికల ప్రచారంలో ముస్లింలను మతపరంగా లక్ష్యంగా చేసుకున్న అనేక సందర్భాలను కనుగొన్నారు.

### ఆర్థిక వ్యవస్థ

బ్రిక్స్ 2019లో నాయకులు. ఎడమ నుండి కుడికి: జి జిన్‌పింగ్ (చైనా), పుతిన్ (రష్యా), బోల్సోనారో (బ్రెజిల్), మోడీ, రామఫోసా (దక్షిణాఫ్రికా)
మోడీ ప్రభుత్వ ఆర్థిక విధానాలు ఆర్థిక వ్యవస్థ ప్రైవేటీకరణ, సరళీకరణ మీద దృష్టి సారించాయి. నవ ఉదారవాద చట్రం మీద ఆధారపడి ఉన్నాయి. మోడీ భారతదేశం విదేశీ ప్రత్యక్ష పెట్టుబడి విధానాలను సరళీకరించారు, రక్షణ, రైల్వేసు. ఇతర ప్రతిపాదిత సంస్కరణలలో కార్మికులకు యూనియన్ల ఏర్పాటును మరింత కష్టతరం చేయడం, యజమానులకు నియామకం, తొలగింపును సులభతరం చేయడం ఉన్నాయి; ఈ ప్రతిపాదనలలో కొన్ని నిరసనల తర్వాత వదిలివేయబడ్డాయి. సంస్కరణలు యూనియన్ల నుండి తీవ్ర వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొన్నాయి: 2015 సెప్టెంబరు 2న లో, దేశంలోని అతిపెద్ద యూనియన్లలో పదకొండు యూనియన్లు - బిజెపికి అనుబంధంగా ఉన్న ఒక యూనియను సహా - సమ్మె చేశాయి. సంఘ్ పరివార్ ( ఆర్ఎస్ఎస్ కుటుంబం) ఒక సభ్య సంస్థ అయిన భారతీయ మజ్దూర్ సంఘ్ (భారతీయ కార్మికుల సంఘం), కార్మిక సంస్కరణల అంతర్లీన ప్రేరణ కార్మికుల కంటే కార్పొరేషన్లకు అనుకూలంగా ఉందని పేర్కొంది.

మోడీ పరిపాలన పేదరిక నిర్మూలన కార్యక్రమాలు, సామాజిక సంక్షేమ చర్యలకు కేటాయించిన నిధులను బాగా తగ్గించింది. సామాజిక కార్యక్రమాల మీద ఖర్చు చేసిన డబ్బు గత కాంగ్రెసు ప్రభుత్వంలో జిడిపిలో 14.6 శాతం నుండి మోడీ మొదటి సంవత్సరంలో 12.6 శాతానికి తగ్గింది. ఆరోగ్యం, కుటుంబ సంక్షేమం మీద ఖర్చు 15 శాతానికి తగ్గింది. ప్రభుత్వం కార్పొరేటు పన్నులను తగ్గించింది, సంపద పన్నును రద్దు చేసింది. అమ్మకపు పన్నులను పెంచింది. బంగారం, ఆభరణాల మీద కస్టమ్సు సుంకాలను తగ్గించింది. 2014 అక్టోబరులో మోడీ ప్రభుత్వం డీజిలు‌ను ధరలనియంత్రణ నుండి తొలగించింది. మోడీ మొదటి పదవీకాలంలో ఆయన ప్రభుత్వం విద్య మీద ఖర్చును బడ్జెటు‌లో వాటాగా తగ్గించింది: ఐదు కంటే ఎక్కువ సంవత్సరాలుగా, విద్య వ్యయం జిడిపిలో 0.7 శాతం నుండి 0.5 శాతానికి పడిపోయింది. 2014, 2014 మధ్య బడ్జెటు‌లో పిల్లల పోషకాహారం, విద్య, ఆరోగ్యం, సంబంధిత కార్యక్రమాల మీద ఖర్చు చేసిన శాతం దాదాపు సగానికి తగ్గింది 2022. రవాణా మౌలిక సదుపాయాల మీద మూలధన వ్యయం గణనీయంగా పెరిగింది. 2014లో జిడిపి లో 0.4 శాతం కంటే తక్కువ నుండి 2023లో 1.7 శాతానికి పెరిగింది.

2014 సెప్టెంబరు‌లో దేశాన్ని ప్రపంచ తయారీ కేంద్రంగా మార్చాలనే లక్ష్యంతో విదేశీ కంపెనీలు భారతదేశంలో ఉత్పత్తులను తయారు చేయడాన్ని ప్రోత్సహించడానికి మోడీ మేక్ ఇన్ ఇండియా చొరవను ప్రవేశపెట్టారు. ఆర్థిక సరళీకరణ మద్దతుదారులు ఈ చొరవకు మద్దతు ఇచ్చారు. కానీ విమర్శకులు ఇది విదేశీ సంస్థలు భారత మార్కెటు‌లో ఎక్కువ వాటాను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి వీలు కల్పిస్తుందని అన్నారు. మోడీ పరిపాలన ఒక భూ-సంస్కరణ బిల్లును ఆమోదించింది. ఇది సామాజిక ప్రభావ అంచనాను నిర్వహించకుండా, దానిని కలిగి ఉన్న రైతుల సమ్మతి లేకుండా ప్రైవేటు వ్యవసాయ భూమిని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి అనుమతించింది. పార్లమెంటులో వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొన్న తర్వాత ఈ బిల్లు కార్యనిర్వాహక ఉత్తర్వు ద్వారా ఆమోదించబడింది. కానీ చివరికి దానిని రద్దు చేయడానికి అనుమతించబడింది. మోడీ ప్రభుత్వం స్వాతంత్ర్యం తర్వాత దేశంలో అతిపెద్ద పన్ను సంస్కరణ అయిన వస్తువులు, సేవల పన్నును ఆమోదించింది. ఇది దాదాపు 17 పన్నులను కలిపి 2017 జూలై 1 నుండి అమలులోకి వచ్చింది.

మేక్ ఇన్ ఇండియా కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించిన సందర్భంగా మోడీ
తన మొదటి మంత్రివర్గ నిర్ణయంలో మోడీ నల్లధనం దర్యాప్తు కోసం ఒక బృందాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. అవినీతి, నల్లధనం, ఉగ్రవాదం, నకిలీ కరెన్సీ వాడకాన్ని అరికట్టే ఉద్దేశ్యంతో ప్రభుత్వం 2016 ఇండియను బ్యాంకు నోటు డీమోనిటైజేషను|₹500 - ₹1000 నోట్లను డీమోనిటైజేషను చేసింది. ఈ చర్య వలన భారీ నగదు చెలామణికి దారితీసింది. కొరత, భారత స్టాకు సూచీలలో బిఎస్‌ఇ సెంసెక్సు, నిఫ్టీ 50 బాగా తగ్గాయి, దేశవ్యాప్తంగా విస్తృత నిరసనలకు దారితీసింది. 1.5 మిలియన్ల ఉద్యోగాలు పోయాయని, దేశ జిడిపి లో ఒక శాతం తుడిచిపెట్టుకుపోయిందని అంచనా. నగదు మార్పిడి కోసం హడావిడి కారణంగా అనేక మరణాలు సంభవించాయి. తరువాతి సంవత్సరంలో వ్యక్తుల కోసం దాఖలు చేయబడిన ఆదాయపు పన్ను రిటర్ను‌ల సంఖ్య 25 శాతం పెరిగింది. డిజిటలు లావాదేవీల సంఖ్య బాగా పెరిగింది.

మోడీ పరిపాలనలో మన్మోహన్ సింగ్ హయాంలో మునుపటి పరిపాలనతో పోలిస్తే జిడిపి వృద్ధిలో క్షీణత, నిరుద్యోగం పెరుగుతోంది. మోడీ ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టిన మొదటి ఎనిమిది సంవత్సరాలలో, భారతదేశ జిడిపి సగటున 5.5 శాతం వృద్ధి చెందింది. ఇది మునుపటి ప్రభుత్వ హయాంలో 7.03 శాతంగా ఉంది. ఆదాయ అసమానత పెరిగింది. 2017లో నిరుద్యోగం 45 సంవత్సరాలలో అత్యధిక స్థాయికి పెరిగిందని అంతర్గత ప్రభుత్వ నివేదిక పేర్కొంది. 2016 నోట్ల రద్దు, వస్తువులు, సేవల పన్ను ప్రభావాలే ఉద్యోగాల నష్టానికి కారణమని చెప్పబడింది. 2018–19 ఆర్థిక సంవత్సరంలో జిడిపి వృద్ధి 6.12 శాతంగా ఉంది. ద్రవ్యోల్బణ రేటు 3.4 శాతంగా ఉంది. 2019–20 సంవత్సరంలో జిడిపి వృద్ధి రేటు 4.18 శాతానికి తగ్గింది. ద్రవ్యోల్బణం 4.7 శాతం పెరిగింది. 2020–21లో కోవిడ్-19 మహమ్మారి సమయంలో భారత ఆర్థిక వ్యవస్థ 6.6 శాతం కుంచించుకుపోయింది. తరువాతి ఆర్థిక సంవత్సరంలో 8.2 శాతం వృద్ధి చెందుతుందని అంచనా వేయబడింది.

### ఆరోగ్యం - పారిశుధ్యం

ప్రధానిగా తన మొదటి సంవత్సరంలో మోడీ కేంద్ర ప్రభుత్వ ఆరోగ్య సంరక్షణ ఖర్చును తగ్గించారు. 2014 జనవరిలో మోడీ ప్రభుత్వం తన కొత్త ఆరోగ్య విధానాన్ని (ఎన్‌హెచ్‌పి) ప్రారంభించింది. ఇది ఆరోగ్య సంరక్షణ మీద ప్రభుత్వ ఖర్చును పెంచలేదు కానీ ప్రైవేటు ఆరోగ్య సంరక్షణ సంస్థల పాత్రను నొక్కి చెప్పింది. ఇది మునుపటి కాంగ్రెసు ప్రభుత్వ విధానానికి భిన్నంగా ఉంది. ఇది పిల్లల, ప్రసూతి మరణాల రేటు తగ్గింపుతో సహా ప్రజారోగ్య లక్ష్యాలకు సహాయపడే కార్యక్రమాలకు మద్దతు ఇచ్చింది. ఈ సూచికలను లక్ష్యంగా చేసుకున్న ప్రజారోగ్య కార్యక్రమాలను కలిగి ఉన్న జాతీయ ఆరోగ్య మిషను దాదాపు 20 శాతం తక్కువగా పొందింది. నిధులు లో గత సంవత్సరం కంటే 2015. మోడీ ప్రభుత్వం తన రెండవ సంవత్సరంలో ఆరోగ్య సంరక్షణ బడ్జెటు‌ను మరో 15% తగ్గించింది. తరువాతి సంవత్సరం ఆరోగ్య సంరక్షణ బడ్జెటు 19% పెరిగింది; ప్రైవేటు బీమా ప్రొవైడర్లు బడ్జెటు‌ను సానుకూలంగా చూశారు కానీ ప్రజారోగ్య నిపుణులు ప్రైవేట్ హెల్త్‌కేర్ ప్రొవైడర్ల పాత్రపై దాని ప్రాధాన్యతను విమర్శించారు. ఇది ప్రజారోగ్య సౌకర్యాల నుండి దూరంగా ఉన్న మార్పును సూచిస్తుందని అన్నారు.
2018లో ఆరోగ్య సంరక్షణ బడ్జెటు 11.5% పెరిగింది; ఈ మార్పులో ప్రభుత్వ నిధులతో కూడిన ఆరోగ్య బీమా కార్యక్రమం కోసం 20 బిలియన్లు($ 250 మియన్ల డాలర్లు) కేటాయింపు, జాతీయ ఆరోగ్య మిషను బడ్జెటు‌లో తగ్గింపు ఉన్నాయి.

జూన్ 2020లో వీడియో కాన్ఫరెన్సింగ్ ద్వారా ముఖ్యమంత్రులతో COVID-19 మహమ్మారి గురించి మోడీ చర్చిస్తున్నారు
మంచి ఆరోగ్యాన్ని నిర్ధారించడానికి పారిశుధ్యం పట్ల తన ప్రభుత్వం చేస్తున్న ప్రయత్నాలను మోడీ నొక్కిచెప్పారు. 2014 అక్టోబరు 2న, మోడీ స్వచ్ఛ భారతు మిషను ("క్లీన్ ఇండియా") ప్రచారాన్ని ప్రారంభించారు. ఈ ప్రచారంలో పేర్కొన్న లక్ష్యాలలో ఐదు సంవత్సరాలలోపు బహిరంగ మలవిసర్జన, మానవీయ మలవిసర్జన నిర్మూలించడం ఉన్నాయి. ఈ కార్యక్రమంలో భాగంగా, భారత ప్రభుత్వం గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో లక్షలాది మరుగుదొడ్లను నిర్మించడం, వాటిని ఉపయోగించమని ప్రజలను ప్రోత్సహించడం ప్రారంభించింది. ప్రభుత్వం కొత్త మురుగునీటి శుద్ధిని నిర్మించే ప్రణాళికలను కూడా ప్రకటించింది. మొక్కలు, 2019 నాటికి 60 మిలియన్ల టాయిలెట్లను నిర్మించాలని ప్రణాళిక వేసింది. నిర్మాణ ప్రాజెక్టులు అవినీతి ఆరోపణలను ఎదుర్కొన్నాయి. కొత్తగా నిర్మించిన టాయిలెట్లను ప్రజలు ఉపయోగించుకోవడంలో తీవ్ర ఇబ్బందులను ఎదుర్కొన్నాయి. భారతదేశంలో పారిశుధ్య కవరు 2014 అక్టోబరులో 38.7% నుండి మే 2018లో 84.1%కి పెరిగింది కానీ కొత్త పారిశుధ్య సౌకర్యాల వినియోగం ప్రభుత్వ లక్ష్యాల కంటే తక్కువగా ఉంది. 2018లో, ప్రపంచ ఆరోగ్య సంస్థ (డబల్యూహెచ్‌ ) కనీసం ఇలా పేర్కొంది. పారిశుధ్య ప్రయత్నం ప్రారంభించిన తర్వాత గ్రామీణ భారతదేశంలో 1,80,000 అతిసార మరణాలు నివారించబడ్డాయి.

2019 మార్చిలో కోవిడ్-19 మహమ్మారికి ప్రతిస్పందనగా మోడీ పరిపాలన అంటువ్యాధి వ్యాధుల చట్టం 1897, విపత్తు నిర్వహణ చట్టం 2005లను అమలులోకి తెచ్చింది. అదే నెలలో అన్ని వాణిజ్య దేశీయ, అంతర్జాతీయ విమానాలు నిలిపివేయబడ్డాయి. మార్చి 22న మోడీ 14 గంటల కర్ఫ్యూను ప్రకటించారు. తరువాత మూడు వారాల "మొత్తం లాక్‌డౌను" రెండు రోజులు విధించబడింది. తరువాత. ఏప్రిల్ నుండి ఆంక్షలు క్రమంగా ఎత్తివేయబడ్డాయి. 2020 నవంబరులో పూర్తిగా ఉపసంహరించబడ్డాయి. 2021 మార్చిలో ప్రారంభమైన మహమ్మారి రెండవ తరంగం మొదటిదానికంటే చాలా వినాశకరమైనది; భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో వ్యాక్సిన్లు, ఆసుపత్రి పడకలు, ఆక్సిజను సిలిండర్లు, ఇతర వైద్య సామాగ్రి కొరత ఏర్పడింది. ఏప్రిల్ చివరిలో భారతదేశం 24 గంటల వ్యవధిలో 4,00,000 కంటే ఎక్కువ కేసులను నివేదించింది. అలా చేసిన మొదటి దేశం. భారతదేశం తన టీకా కార్యక్రమం 2021 జనవరిలో ప్రారంభించింది; 2022 జనవరిలో భారతదేశం దాదాపు 1.7 బిలియను డోసు‌ల వ్యాక్సిను‌లను అందించిందని, 720 మిలియన్లకు పైగా ప్రజలకు పూర్తిగా టీకాలు వేసినట్లు ప్రకటించింది. 2022 మేలో డబల్యూహెచ్‌ఒ అంచనా ప్రకారం భారతదేశంలో 4.7 మిలియన్ల మంది కోవిడ్-19 కారణంగా మరణించారు. ఎక్కువగా 2021 మధ్యలో రెండవ వేవ్ సమయంలో - ఇది భారత ప్రభుత్వ అంచనా కంటే దాదాపు 10 రెట్లు ఎక్కువ. మోడీ పరిపాలన డబల్యూహెచ్‌ఒ అంచనాను తిరస్కరించింది.

### విదేశాంగ విధానం

 భారతదేశంలోని అహ్మదాబాద్లో జరిగిన నమస్తే ట్రంప్] ర్యాలీలో అమెరికా అధ్యక్షుడు డొనాల్డు ట్రంపుతో మోడీ
మోదీ ఎన్నికల ప్రచారంలో విదేశాంగ విధానం చిన్న పాత్ర పోషించింది. బిజెపి ఎన్నికల మ్యానిఫెస్టోలో ప్రముఖంగా కనిపించలేదు. మోడీ విదేశాంగ విధానం, మునుపటి కాంగ్రెసు ప్రభుత్వం మాదిరిగానే ఆర్థిక సంబంధాలు, భద్రత, ప్రాంతీయ సంబంధాలను మెరుగుపరచడంపై దృష్టి పెట్టింది. మోడీ మన్మోహను సింగ్ "బహుళ-సమలేఖన" విధానాన్ని కొనసాగించారు. మోడీ పరిపాలన "మేక్ ఇన్ ఇండియా", "డిజిటల్ ఇండియా" వంటి నినాదాలను ఉపయోగించి అనేక వనరుల నుండి ముఖ్యంగా తూర్పు ఆసియా నుండి భారత ఆర్థిక వ్యవస్థలోకి విదేశీ పెట్టుబడులను ఆకర్షించడానికి ప్రయత్నించింది. మధ్యప్రాచ్యంలోని ఇస్లామికు దేశాలు, బహ్రెయిన్, ఇరాన్, సౌదీ అరేబియా, యునైటెడు అరబు ఎమిరేట్సు, అలాగే ఇజ్రాయేల్తో సంబంధాలను మెరుగుపరచడానికి కూడా ప్రభుత్వం ప్రయత్నించింది.

 జనవరి 2018లో న్యూఢిల్లీలో మయన్మార్ నాయకురాలు ఆంగ్ సాన్ సూకీని మోడీ కలిశారు
నరేంద్ర మోడీ ప్రధానమంత్రి అయిన తర్వాత అమెరికాతో భారతదేశం సంబంధం మెరుగుపడింది. సార్వత్రిక ఎన్నికలకు ముందు, మోడీ ప్రధానమంత్రిగా ఉన్నప్పుడు వ్యూహాత్మక ద్వైపాక్షిక సంబంధాల భవిష్యత్తు గురించి విస్తృతమైన సందేహాలు ఉన్నాయి; 2005లో గుజరాత్ ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నప్పుడు జార్జ్ డబ్ల్యూ. బుష్ అధ్యక్షుడిగా మోడీకి మానవ హక్కుల పేలవమైన రికార్డు కారణంగా అమెరికా వీసా నిరాకరించబడింది. ఎన్నికలకు చాలా ముందుగానే మోడీ విజయాన్ని గ్రహించిన భారతదేశంలో అమెరికా రాయబారి నాన్సీ పావెలు పశ్చిమ దేశాల నుండి మరింత *సంఘర్షణ*లో భాగంగా మోడీని సంప్రదించారు. 2014లో భారత ప్రధానిగా మోడీ నియామకం తర్వాత, అధ్యక్షుడు ఒబామా ఆయనను టెలిఫోను ద్వారా అభినందించి అమెరికాను సందర్శించమని మోడీని ఆహ్వానించారు. బరాక్ ఒబామా, ఆయన వారసుడు డోనాల్డ్ ట్రంప్ అధ్యక్షత వహించిన కాలంలో మోడీ ప్రభుత్వం అమెరికాతో సానుకూల సంబంధాన్ని కలిగి ఉంది.

 మోడీ , రష్యా అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్ రష్యాలోని మాస్కోలో, 9 జూలై 2024
ప్రధానిగా నియమితులైన తర్వాత మొదటి కొన్ని నెలలలో మోడీ తన విధానానికి మద్దతుగా అనేక దేశాలను సందర్శించారు. BRICS, ఆసియన్, జి20 శిఖరాగ్ర సమావేశాలకు హాజరయ్యారు. మోడీ ప్రధానమంత్రిగా చేసిన మొదటి పర్యటనలలో ఒకటి నేపాల్ ఈ సమయంలో ఆయన ఒక బిలియన్ యుఎస్ డాలర్ల సహాయాన్ని వాగ్దానం చేశారు. మోడీ అమెరికాకు కూడా అనేకసార్లు వెళ్లారు; 2002 గుజరాతు అల్లర్లలో మోడీ పాత్ర మీద అమెరికా గతంలో మోడీకి అమెరికా ట్రావెలు వీసా నిరాకరించినందున దీనిని ఊహించని పరిణామంగా అభివర్ణించారు. ఈ సందర్శనలు రెండు దేశాల మధ్య దౌత్య, వాణిజ్య సంబంధాలను బలోపేతం చేస్తాయని భావించారు.

2015లో భారత పార్లమెంటు భారతదేశం–బంగ్లాదేశు ఎన్క్లేవ్సులో బంగ్లాదేశు‌తో ఒక భూ-మార్పిడి ఒప్పందాన్ని ఆమోదించింది. దీనిని మన్మోహను సింగు ప్రభుత్వం ప్రారంభించింది. 1991లో స్థాపించబడిన భారతదేశం "లుక్ ఈస్టు పాలసీ" మీద మోడీ పరిపాలన మళ్ళీ దృష్టిని ఆకర్షించింది. "యాక్టు ఈస్టు పాలసీ"గా పేరు మార్చబడిన ఈ విధానంలో తూర్పు ఆసియా, ఆగ్నేయాసియా వైపు భారత విదేశాంగ విధానాన్ని నిర్దేశించడం జరిగింది. భారతదేశంలోని మణిపూర్ రాష్ట్రం ద్వారా మయన్మార్తో భూ అనుసంధానాన్ని మెరుగుపరచడానికి ప్రభుత్వం ఒప్పందాల మీద సంతకం చేసింది; ఇది వాణిజ్యం కంటే సరిహద్దు భద్రతకు ప్రాధాన్యతనిచ్చే మయన్మార్‌తో భారతదేశం చారిత్రాత్మక నిశ్చితార్థానికి విరామం ఇచ్చింది. 2020 చైనా-భారత ఘర్షణలు తర్వాత చైనా-భారత సంబంధాలు వేగంగా క్షీణించాయి. మోడీ ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌కు $900 మిలియన్ల సహాయాన్ని ప్రతిజ్ఞ చేశాడు. దానిని ఆయన రెండుసార్లు సందర్శించాడు. ఆఫ్ఘనిస్తాను అత్యున్నత పౌర గౌరవంతో సత్కరించబడ్డాడు. 2016. 2022 సెప్టెంబరులో మోడీ రష్యాతో బలమైన వ్యక్తిగత సంబంధాన్ని పెంచుకున్నట్లు కనిపించింది. అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్.

భారతదేశం 2023 జి20 న్యూఢిల్లీ శిఖరాగ్ర సమావేశానికి ఆతిథ్యం ఇచ్చింది. ఈ సమయంలో ఆఫ్రికను యూనియను జి20తో శాశ్వత సభ్యుడిగా చేరింది. 26 ఆగస్టు 2023న జరిగిన ఒక ఇంటర్వ్యూలో, ప్రధాన మంత్రి మోడీ భారతదేశం అధ్యక్షతన జి20 దేశాల అభివృద్ధి చెందుతున్న ఎజెండా గురించి ఆశావాదాన్ని వ్యక్తం చేశారు. ఇది మానవ-కేంద్రీకృత అభివృద్ధి విధానం వైపు మళ్లింది. గ్లోబలు సౌతు, వాతావరణ మార్పు, రుణ పునర్నిర్మాణం జి20 రుణం కోసం సాధారణ చట్రాన్ని, ప్రపంచ క్రిప్టోకరెన్సీ నియంత్రణ కోసం ఒక వ్యూహాన్ని పరిష్కరించడం సహా. జి20 సమావేశానికి ముందు మోడీ ప్రభుత్వం విమర్శలను ఎదుర్కొంది. ఎందుకంటే భారత అధికారులు న్యూఢిల్లీలోని మురికివాడ పొరుగు ప్రాంతాలను కూల్చివేసి, అట్టడుగున ఉన్న నివాసితులను స్థానభ్రంశం చేశారని బహుళ వార్తా వర్గాలు నివేదించాయి.

### రక్షణ

 2017లో ఇజ్రాయెల్‌లోని టెల్ అవీవులో జరిగిన టెక్నాలజీ ఎగ్జిబిషన్‌ను సందర్శించిన బెంజిమిన్ నెతన్యాహు మోడీ
మోడీ హయాంలో భారతదేశ నామమాత్రపు సైనిక వ్యయం క్రమంగా పెరిగింది. మోడీ పదవీకాలంలో, సైనిక బడ్జెట్ తగ్గింది, జిడిపిలో కొంత భాగం, ద్రవ్యోల్బణానికి సర్దుబాటు చేసినప్పుడు. సైనిక బడ్జెటు‌లో గణనీయమైన భాగం సిబ్బంది ఖర్చులకు కేటాయించబడింది. బడ్జెటు భారత సైనిక ఆధునీకరణను అడ్డుకుంటుందని వ్యాఖ్యాతలు రాశారు.

మోడీ హయాంలో భారతదేశం రక్షణ సంసిద్ధతను బలోపేతం చేయడం, రక్షణ సముపార్జనను క్రమబద్ధీకరించడం లక్ష్యంగా సైనిక ఆధునీకరణ చొరవను ప్రారంభించింది. మోడీ "ఆత్మనిర్భరు భారతు" ప్రచారం కింద కొత్త విధానాలను ప్రారంభించారు. దేశీయంగా కీలక ఆయుధ వ్యవస్థలను కొనుగోలు చేయడానికి విధానాలతో స్వదేశీ రక్షణ తయారీని ప్రోత్సహించారు. రక్షణ సేకరణను క్రమబద్ధీకరించడానికి, ఖర్చును హేతుబద్ధీకరించడానికి షెకత్కర్ కమిటీ నుండి అనేక సిఫార్సులను ప్రభుత్వం అమలు చేసింది. సేవల మధ్య ఉమ్మడిత్వాన్ని పెంపొందించడానికి ఇంటిగ్రేటెడు థియేటరు కమాండు‌లను (ఐటిసిలు) స్థాపించడానికి ప్రయత్నాలు జరిగాయి. అయితే వాటి పూర్తి కార్యాచరణలో సవాళ్లు కొనసాగుతున్నాయి.

తన ఎన్నికల ప్రచారంలో మోడీ పాకిస్తాను మీద "కఠినంగా" ఉంటానని హామీ ఇచ్చారు. పాకిస్తాన్ను ఉగ్రవాద ఎగుమతిదారు అని పదే పదే పిలిచారు. 2016 సెప్టెంబరు 29 న మోడీ పరిపాలన భారత సైన్యం ఆజాదు కాశ్మీరు లోని ఉగ్రవాద లాంచు ప్యాడుల మీద సర్జికలు స్ట్రైకు నిర్వహించింది; ఈ దాడిలో 50 మంది వరకు ఉగ్రవాదులు, పాకిస్తాన్ సైనికులు మరణించారని భారత మీడియా తెలిపింది. స్వతంత్ర విశ్లేషకులు భారతదేశం సమ్మె పరిధి, మరణాల సంఖ్య గురించి చేసిన ప్రకటన అతిశయోక్తి అని అన్నారు. పాకిస్తాన్ ఎటువంటి సర్జికల్ దాడులు జరిగాయని ఖండించింది. 2019 ఫిబ్రవరిలో భారతదేశం పాకిస్తాన్‌లోని ఒక ఉగ్రవాద శిబిరం మీద వైమానిక దాడులు నిర్వహించింది; ఓపెను సోర్సు ఉపగ్రహ చిత్రాలు ముఖ్యమైన లక్ష్యాలను ఢీకొట్టలేదని సూచించాయి. సరిహద్దు దాడులతో సహా మరిన్ని సైనిక ఘర్షణలు జరిగాయి. ఈ సంఘటన జరిగిన ఎనిమిది నెలల తర్వాత, స్నేహపూర్వక కాల్పులతో ఆరుగురు భారత సైనిక సిబ్బంది మరణించారని మోడీ పరిపాలన అంగీకరించింది.

 2021లో వాషింగ్టన్, డి.సి.లో క్వాడ్ నాయకులతో పాటు మోడీ
2020 మేలో వివాదాస్పద పాంగోంగ్ సరస్సు, లడఖ్, , టిబెట్ అటానమస్ రీజియన్, సిక్కిం, టిబెటు అటానమసు రీజియను మధ్య సరిహద్దుతో సహా చైనా-భారత సరిహద్దు వెంబడి చైనా భారత దళాలు దూకుడుగా ఘర్షణలకు దిగాయి. తూర్పు లడఖ్‌లో వాస్తవ నియంత్రణ రేఖ (ఎల్‌ఎసి) వెంట అదనపు ఘర్షణలు జరిగాయి. 2020లో దేశాల మధ్య హై-ప్రొఫైలు ఘర్షణలు జరిగాయి. భారతదేశం, చైనా మధ్య వరుస చర్చలు జరిగాయి. 2021లో నివేదించబడిన మొదటి సరిహద్దు ఘర్షణ జనవరి 20న జరిగింది; దీనిని సిక్కింలో జరిగిన ఒక చిన్న సరిహద్దు ఘర్షణగా పేర్కొన్నారు. 2022 చివరి నుండి మోడీ వదులుకోవడం 2020 జూన్ నుండి చైనాకు దాదాపు 2,000 చదరపు కిలోమీటర్ల భూమిని అప్పగించడం మీద మౌనం వహించినందుకు విమర్శించారు.

2021 డిసెంబరులో మోడీ రష్యా అధ్యక్షుడు వ్లాదిమిర్ పుతిన్తో సైనిక సాంకేతిక సహకారాన్ని విస్తరించడానికి ఒక ఒప్పందం మీద సంతకం చేశారు. మోడీ ప్రభుత్వం ఎస్-400 క్షిపణిని కొనుగోలు చేసింది వ్యవస్థ, ఇది రెండు దేశాల మధ్య సంబంధాన్ని బలోపేతం చేసే క్షిపణి నిరోధక వ్యవస్థ. 2022 రష్యా ఉక్రెయిను దండయాత్రను ఖండించడానికి భారతదేశం నిరాకరించింది. తటస్థంగా ఉంది. యుద్ధ సమయంలో ఉక్రెయిను‌లో చిక్కుకున్న భారతీయులను తిరిగి తీసుకురావడానికి భారత ప్రభుత్వం ఆపరేషన్ గంగా చొరవను చేపట్టింది. 19,000 మందికి పైగా భారతీయులను తరలించారు. పొరుగు దేశాల నుండి కొంతమందితో సహా.

### పర్యావరణం

 పారిస్‌లోని CoP21 వాతావరణ సమావేశంలో మోడీ (కుడివైపు), అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి (ISA) స్థాపనను ప్రకటించారు. నవంబరు 2015.
తన మంత్రివర్గాన్ని పేరు పెట్టేటప్పుడు, మోడీ పర్యావరణ, అటవీ మంత్రిత్వ శాఖను "పర్యావరణ, అటవీ, పర్యావరణ, అడవులు, వాతావరణ మార్పు మంత్రిత్వ శాఖ" గా మార్చారు, తన పరిపాలన మొదటి బడ్జెటు‌లో దాని బడ్జెటు కేటాయింపులను సగానికి పైగా తగ్గించారు. కొత్త మంత్రిత్వ శాఖ పర్యావరణ పరిరక్షణకు సంబంధించిన అనేక చట్టాలను, పారిశ్రామిక కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన ఇతర చట్టాలను తొలగించింది. లేదా పలుచన చేసింది. ప్రభుత్వం నేషనలు బోర్డు ఫర్ వైల్డ్‌లైఫును పునర్నిర్మించడానికి కూడా ప్రయత్నించింది, తద్వారా అది ఇకపై ఎన్‌జిఒ ప్రతినిధులను కలిగి ఉండదు. కానీ భారత సుప్రీంకోర్టు ఈ చర్యను అడ్డుకుంది. ఇతర మార్పులలో చిన్న మైనింగ్ ప్రాజెక్టుల మీద మంత్రిత్వ శాఖ పర్యవేక్షణను తగ్గించడం. అటవీ ప్రాంతాలలోని ప్రాజెక్టులకు గిరిజన కౌన్సిలు‌ల నుండి ఆమోదం పొందాల్సిన అవసరాన్ని ముగించడం ఉన్నాయి. భారతదేశంలోని అత్యంత కాలుష్య ప్రాంతాలలో కొత్త పారిశ్రామిక కార్యకలాపాల మీద విధించిన తాత్కాలిక నిషేధాన్ని కూడా మోడీ ఎత్తివేశారు. ఈ మార్పులను వ్యాపారవేత్తలు స్వాగతించారు కానీ పర్యావరణవేత్తలు విమర్శించారు.

 2023లో కర్ణాటకలోని బందీపూర్ , ముదుమలై టైగర్ రిజర్వ్లను మోడీ సందర్శించారు
2014లో అస్సామీ విద్యార్థులతో మాట్లాడుతూ మోడీ వాతావరణ మార్పును తక్కువ చేసి "వాతావరణం మారలేదు. మనం మారాము మన అలవాట్లు మారాయి. మన అలవాట్లు చెడిపోయాయి. దాని కారణంగా మన మొత్తం పర్యావరణాన్ని నాశనం చేసుకున్నాము" అని అన్నారు. అయితే తరువాత తన పరిపాలనలో ఆయన వాతావరణ చర్య కోసం పిలుపునిచ్చాడు. ముఖ్యంగా క్లీన్ ఎనర్జీ విస్తరణతో. 2015లో సౌరశక్తిలో పెట్టుబడులను ప్రోత్సహించడానికి మోడీ ఇంటర్నేషనలు సోలారు అలయన్సు చొరవను ప్రతిపాదించారు. అభివృద్ధి చెందిన దేశాలను బాధ్యతాయుతంగా ఉంచుతూ వాతావరణ మార్పులో భారతదేశం చారిత్రక పాత్ర పోషించలేదని మోడీ, ఆయన ప్రభుత్వం చెప్పాయి. కాప్26 సమావేశంలో భారతదేశం 2070 నాటికి కార్బను తటస్థతను లక్ష్యంగా చేసుకుంటుందని దాని పునరుత్పాదక ఇంధన సామర్థ్యాన్ని విస్తరిస్తుందని మోడీ ప్రకటించారు. భారతీయ పర్యావరణవేత్తలు, ఆర్థికవేత్తలు ఈ నిర్ణయాన్ని ప్రశంసించారు. దీనిని సాహసోపేతమైన వాతావరణ చర్యగా అభివర్ణించారు. భారతదేశం దాని పారిస్ ఒప్పందం లక్ష్యాలను చేరుకునే దిశగా పయనిస్తున్న ఏకైక ప్రధాన ఆర్థిక వ్యవస్థగా మారింది. ఇది షెడ్యూలు కంటే ఐదు నెలల ముందుగానే 10 శాతం ఇథనాలు మిశ్రమాన్ని సాధించింది.

### ప్రజాస్వామ్య తిరోగమనం

మోడీ పదవీకాలంలో భారతదేశం ప్రజాస్వామ్య తిరోగమనంను ఎదుర్కొంది. ఆయన పాలన ప్రజాస్వామ్య సంస్థలు, వ్యక్తిగత హక్కులు, భావ ప్రకటనా స్వేచ్ఛ బలహీనపడటానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. ఒక అధ్యయనం ప్రకారం "రాజకీయ కార్యనిర్వాహకుడిని జవాబుదారీగా ఉంచడానికి అమలులో ఉన్న దాదాపు అన్ని యంత్రాంగాల మీద బిజెపి ప్రభుత్వం క్రమంగా కానీ వ్యవస్థాత్మకంగా దాడి చేసింది. ఈ యంత్రాంగాలు రాజకీయ కార్యనిర్వాహకుడికి లోబడి ఉండేలా చూసుకోవడం ద్వారా లేదా పార్టీ విధేయులచే బంధించబడ్డాయని నిర్ధారించుకోవడం ద్వారా". మోడీ ప్రభుత్వం మీడియా, విద్యాసంస్థలలోని విమర్శకులను బెదిరించడానికి, అణచివేయడానికి రాజ్యాధికారాన్ని ఉపయోగించింది. భావ ప్రకటనా స్వేచ్ఛను, ప్రత్యామ్నాయ వనరులను దెబ్బతీసింది. సమాచారం. ఆర్థిక అభివృద్ధి కంటే హిందూ-జాతీయవాద ప్రాధాన్యతల మీద దృష్టి పెట్టడం సహా ప్రజాస్వామ్య ప్రక్రియలను అణగదొక్కడానికి ప్రజాస్వామ్య ఆదేశాన్ని ఉపయోగించినందుకు అయన పరిపాలన విమర్శించబడింది. ముఖ్యంగా మోడీ రెండవసారి ప్రధానమంత్రిగా బాధ్యతలు చేపట్టిన కాలంలో పౌర హక్కులు పత్రికా స్వేచ్ఛ హరించుకుపోయాయి.

## ప్రజల అవగాహన - ఇమేజు

భారత జాతీయ కాంగ్రెసు వెలుపల మోడీ అత్యంత ఎక్కువ కాలం పనిచేసిన ప్రధానమంత్రి, ఆయన ప్రీమియర్షిపు సమయంలో నరేంద్ర మోడీ మీద అభిప్రాయం స్థిరంగా అధిక ఆమోదం రేటింగు‌లు పొందారు.

### వ్యక్తిత్వం

మోడీని శాఖాహారి, టీటోటలరుగా పరిగణిస్తారు. 2012 ఆగస్టు 13న ఆయన గూగుల్ హాంగౌటులో పోస్టు చేశాడు. ప్రత్యక్ష చాట్‌లో పౌరులతో సంభాషించిన మొదటి భారతీయ రాజకీయ నాయకుడు అయ్యాడు. మోడీ క్రమం తప్పకుండా ఇస్త్రీ చేసిన, సగం చేతుల *కుర్తా* ధరిస్తారు. ఆయన సూటు‌లో ఆయన పేరు పదే పదే ఎంబ్రాయిడరీ చేయబడుతుంది, దీనిని ఆయన అమెరికా అధ్యక్షుడు బరాక్ ఒబామా రాష్ట్ర పర్యటన సందర్భంగా ధరించారు. ఇది ప్రజల, మీడియా దృష్టిని ఆకర్షించింది. మేధావులు జీవిత చరిత్ర రచయితలు మోడీ వ్యక్తిత్వాన్ని శక్తివంతమైన, అసాధారణ, అహంకారపూరిత, ఆకర్షణీయమైనదిగా అభివర్ణించారు.

ప్రధానమంత్రి పదవికి మోడీ నామినేషను "సమకాలీన భారతదేశంలో అత్యంత వివాదాస్పద, విభజన రాజకీయ నాయకులలో ఒకరు" అనే ఆయన ఖ్యాతి మీద దృష్టిని ఆకర్షించింది. 2014 ఎన్నికల ప్రచారంలో బిజెపి మోడీని బలమైన, పురుష నాయకుడిగా చూపించింది. ఆయన కఠిన నిర్ణయాలు తీసుకోగల సామర్థ్యం. ఆయన పాల్గొన్న ప్రచారాలు మోడీని ఒక వ్యక్తిగా దృష్టి సారించాయి. ఇది బిజెపి ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌లకు అసాధారణ వ్యూహం. మోడీ ఆర్థిక వృద్ధి, అభివృద్ధిని తీసుకురాగల రాజకీయ నాయకుడిగా తన ఖ్యాతిని ఆధారపడ్డారు. 2002 గుజరాతు అల్లర్లలో మోడీ పాత్ర విమర్శలను, వివాదాలను ఆకర్షిస్తూనే ఉంది. మోడీ కఠినమైన హిందూత్వ భావజాలం, ఆయన ప్రభుత్వం అవలంబించిన విధానాలు విమర్శలను ఎదుర్కొంటూనే ఉన్నాయి. మెజారిటీవాద, బహిష్కరణ సామాజిక ఎజెండాకు రుజువుగా చూడబడ్డాయి.

### ఆమోద రేటింగు‌లు

 న్యూ ఢిల్లీలో స్వాతంత్ర్య దినోత్సవంన ప్రసంగించిన తర్వాత పాఠశాల పిల్లలతో మోడీ సంభాషిస్తున్నారు, ఆగస్టు 15, 2017
తన ప్రధానమంత్రి పదవి కాలంలో మోడీ నిరంతరం అధిక ఆమోద రేటింగు‌లను పొందారు; ఆయన పదవీకాలంలో మొదటి సంవత్సరం చివరిలో, ప్యూ రీసెర్చి పోల్‌లో మొత్తం మీద 87% ఆమోదం రేటింగు‌ను పొందారు, 68% మంది ప్రతివాదులు ఆయనకు "చాలా అనుకూలంగా" రేటింగు ఇచ్చారు. 93% మంది ఆయన ప్రభుత్వాన్ని ఆమోదించారు. మోడీ రెండవ సంవత్సరం అధికారంలో ఉన్నప్పుడు ఇంస్టావాణి నిర్వహించిన దేశవ్యాప్త పోల్ ప్రకారం ఆయన ఆమోదం రేటింగు దాదాపు 74% వద్ద స్థిరంగా ఉంది.. తన రెండవ సంవత్సరం పదవీకాలం ముగిసే సమయానికి, నవీకరించబడిన ప్యూ రీసెర్చి పోల్ మోడీ 81% అధిక మొత్తం ఆమోదం రేటింగు‌లను పొందుతూనే ఉందని చూపించింది. పోల్ చేయబడిన వారిలో 57% మంది ఆయనకు "చాలా అనుకూలంగా". తన మూడవ సంవత్సరం పదవీకాలం ముగింపులో, మరో ప్యూ రీసెర్చి పోల్ మోడీకి మొత్తం ఆమోదం రేటింగు 88% తో ఉందని చూపించింది. ఇది ఇప్పటివరకు ఆయన అత్యధికం, 69% మంది పోల్ చేసిన ప్రజలు ఆయనకు "చాలా అనుకూలంగా" రేటింగు ఇచ్చారు. మే 2017లో *ది టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా* నిర్వహించిన పోల్‌లో 77% మంది ప్రతివాదులు మోడీని "చాలా మంచివాడు", "మంచివాడు" అని రేట్ చేసారు. ప్రారంభంలో 2017లో ప్యూ రీసెర్చి సెంటరు నిర్వహించిన సర్వేలో భారత రాజకీయాల్లో అత్యంత ప్రజాదరణ పొందిన వ్యక్తిగా మోడీ నిలిచారని తేలింది. గ్లోబలు లీడరు అప్రూవలు రేటింగు ట్రాకరు అని పిలువబడే మార్నింగు కన్సల్టు వారపు విశ్లేషణలో, ట్రాకు చేయబడిన 13 దేశాలలోని అన్ని ప్రభుత్వ నాయకులలో 22 డిసెంబరు 2020 నాటికి మోడీ అత్యధిక నికర ఆమోదం రేటింగు‌ను కలిగి ఉన్నారు.

### జనాదరణ పొందిన సంస్కృతిలో

*మోదీ కాకా కా గావ్* (మోదీ మామ ఊరు), తుషారు అమ్రిషు గోయెలు రూపొందించిన 2017 భారతీయ హిందీ-భాషా నాటక చిత్రం, మోడీ గురించిన మొదటి బయోపికు. ఇందులో వికాసు మహంతే టైటిలు రోలు‌లో నటించారు. *ప్రధానమంత్రి నరేంద్ర మోడీ*, ఓముంగు కుమారు దర్శకత్వం వహించిన 2019 హిందీ-భాషా జీవిత చరిత్ర డ్రామా చిత్రం, వివేక్ ఒబెరాయ్ టైటిలు రోలు‌లో నటించారు. మోడీ ఉన్నత స్థానానికి ఎదగడాన్ని కవరు చేశారు ప్రీమియర్షిపు ‌. *మోడీ: జర్నీ ఆఫ్ ఎ కామన్ మాన్* అనే భారతీయ వెబ్ సిరీసు, అదే కథాంశం ఆధారంగా రూపొందించబడింది. ఇది 2019 మేలో వీడియో స్ట్రీమింగు ప్లాట్ఫా‌రం యారోసు నౌలో ఆశిష్ శర్మ మోడీని చిత్రీకరించారు.

*7 ఆర్‌సిఆర్* (*7, రేసు కోర్సు రోడ్డు*), ప్రముఖ భారతీయ రాజకీయ నాయకుల రాజకీయ కెరీరు‌లను జాబితా చేసే 2014 భారతీయ డాక్యుడ్రామా రాజకీయ టెలివిజను సిరీసు "1950 నుండి 2001 వరకు నరేంద్ర మోడీ కథ", "2001 నుండి 2013 వరకు వివాదాస్పద సంవత్సరాలలో నరేంద్ర మోడీ కథ", "బ్రాండు మోడీ వెనుక నిజం", "7 ఆర్‌సిఆర్ వరకు నరేంద్ర మోడీ ఎన్నికల ప్రయాణం" "నరేంద్ర మోడీ ఎన్‌డిఎ ప్రభుత్వం మాస్టరు ప్లాను" ఎపిసోడ్‌లలో మోడీ ప్రధానమంత్రి పదవికి ఎదగడాన్ని కవరు చేసింది. సంగం రాయి మోడీ పాత్రలో నటించారు. భారతదేశం: మోడీ ప్రశ్న, 2023 బిబిసి డాక్యుమెంటరీ, 2002 గుజరాతు అల్లర్లలో మోడీ పాత్రను, భారత ప్రధానమంత్రిగా ఆయన రికార్డును పరిశీలిస్తుంది. భారత ప్రభుత్వం ఈ డాక్యుమెంటరీని నిషేధించింది. దీని మీద విస్తృత విమర్శలు వచ్చాయి.

మోడీని ఇతర చిత్రీకరణలలో *ఉరి: ది సర్జికలు స్ట్రైకు* (2019) చిత్రంలో రజిత్ కపూర్, వెబ్-టెలివిజను సిరీసు *అవరోధు: ది సీజు వితిను* (2020)లో విక్రమ్ గోఖలే ఉన్నాయి. ఈ రెండూ 2016 ఉరి దాడి, తదుపరి భారత సర్జికలు స్ట్రైకు‌లు ఆధారంగా రూపొందించబడ్డాయి. గోఖలే *అవ్రోదు: ది సీజు వితిను 2* (2022) *సీక్వెల్‌లో పాత్రను తిరిగి పోషించాడు. ఇది ఆధారంగా రూపొందించబడింది 2016 ఇండియను బ్యాంకు నోటు డీమోనిటైజేషను. గుజరాతు అల్లర్ల నేపథ్యంలో రూపొందిన* చంద్ బుజు గయా *(2005)లో ప్రతాపు సింగు మోడీ ఆధారంగా ఒక పాత్రను పోషించాడు.*
2019 జూలైలో డిస్కవరీ ఛానలు షో *మ్యాన్ వర్సెసు వైల్డు*లో మ్యాన్ వర్సెసు వైల్డు*లో మోడీ హోస్టు బేరు గ్రిల్సుతో కలిసి కనిపించాడు. బరాక్ ఒబామా తర్వాత రియాలిటీ షోలో కనిపించిన రెండవ ప్రపంచ నాయకుడిగా అవతరించారు. ఈ కార్యక్రమంలో మోడీ అడవుల గుండా ట్రెక్కింగు చేస్తూ, గ్రిల్సు తో కలిసి ప్రకృతి, వన్యప్రాణుల సంరక్షణ గురించి మాట్లాడుతారు. ఈ ఎపిసోడు జిమ్ కార్బెట్ నేషనల్ పార్క్ లో రికార్డు చేయబడింది. ఉత్తరాఖండ్, భారతదేశం, 180 ఇతర దేశాలలో ప్రసారం చేయబడింది. మోడీ ఆల్ ఇండియా రేడియోలో నెలవారీ రేడియో కార్యక్రమం* మన్ కీ బాత్*ను నిర్వహిస్తున్నారు.* పరీక్ష పే చర్చ *పోటీని, విద్యార్థుల కోసం చర్చలను, వారు ఎదుర్కొంటున్న సమస్యలను నిర్వహించారు. పరీక్షలు.*

## అవార్డులు - గుర్తింపు

2012 మార్చి, జూన్ 2014లో నరేంద్ర మోడీ *టైం మ్యాగజైను* ఆసియా ఎడిషను ముఖచిత్రంపై కనిపించారు. అలా చేసిన కొద్దిమంది భారతీయ రాజకీయ నాయకులలో ఒకరిగా నిలిచారు. 2014లో *సిఎన్‌ఎన్-న్యూస్18* (అధికారికంగా *సిఎన్‌ఎన్-ఐబిఎన్*) న్యూసు నెట్వర్కు మోడీకి ఇండియను ఆఫ్ ది ఇయరు అవార్డును ప్రదానం చేసింది. 2015 జూన్‌లో మోడీ టైం మ్యాగజైను కవరులో కనిపించారు. 2014, 2015, 2017, 2020, 2021లో, ఆయన టైం మ్యాగజైను ప్రపంచంలో అత్యంత ప్రభావవంతమైన 100 మంది వ్యక్తులలో ఒకరిగా ఎంపికయ్యాడు. దాని ప్రపంచంలోని అత్యంత శక్తివంతమైన వ్యక్తుల జాబితాలో *ఫోర్బ్సు మాగజైను* 2014లో మోడీకి 15వ స్థానంలో, 2015, 2016, 2018లో 9వ స్థానంలో నిలిచింది. 2015లో *బ్లూం‌బెర్గు ద్వారా మోడీ ప్రపంచంలో 13వ అత్యంత ప్రభావవంతమైన వ్యక్తిగా ర్యాంకు పొందారు. మార్కెట్సు మ్యాగజైను*. 2021లో *టైం* మోడీని జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ తర్వాత స్వతంత్ర భారతదేశంలో మూడవ "కీలక నాయకుడు" అని పిలిచింది. ఇందిరా గాంధీ "వారి తర్వాత ఎవరూ దేశ రాజకీయాలను ఆధిపత్యం చెలాయించినట్లు కాదు". 2015లో *ఫార్చ్యూను మాగజైను*' "ప్రపంచంలోని గొప్ప నాయకుల" మొదటి వార్షిక జాబితాలో మోడీ ఐదవ స్థానంలో నిలిచారు. 2017లో గాలపు ఇంటర్నేషనలు అసోసియేషను (జిఐఎ) ఒక పోల్ నిర్వహించి, మోడీని ప్రపంచంలోనే మూడవ అగ్ర నాయకుడిగా ర్యాంకు ఇచ్చింది. 2016లో మేడం టుస్సాడ్సు, మైనపు మ్యూజియంలో మోడీ మైనపు విగ్రహాన్ని ఆవిష్కరించారు. లండన్.

 మేడమ్ టుస్సాడ్సు, లండన్లో నరేంద్ర మోడీ మైనపు విగ్రహం
2015లో మోడీ *టైం*' "ఇంటర్నెటు‌లో అత్యంత ప్రభావవంతమైన 30 మంది వ్యక్తులలో" ఒకరిగా పేర్కొనబడ్డాడు ఎందుకంటే ఆయన ట్విట్టర్, ఫేస్‌బుక్లో రెండవ అత్యధికంగా అనుసరించబడే రాజకీయ నాయకుడు. 2018లో ఆయన ట్విట్టరు‌లో అత్యధికంగా ఫాలో అవుతున్న మూడవ ప్రపంచ నాయకుడు. ఇన్‌స్టాగ్రామ్, ఫేస్‌బుకు‌లో అత్యధికంగా ఫాలో అవుతున్న ప్రపంచ నాయకుడు. 2018 అక్టోబరులో మోడీ అంతర్జాతీయ సౌర కూటమి, "పర్యావరణ చర్య మీద సహకార స్థాయిల కొత్త రంగాలను" "సాధించడంలో మార్గదర్శకత్వం వహించడం" ద్వారా విధాన నాయకత్వం కోసం ఐక్యరాజ్యసమితి అత్యున్నత పర్యావరణ పురస్కారం ఛాంపియన్సు ఆఫ్ ది ఎర్తును అందుకున్నారు. మోడీకి 2018 సియోలు శాంతి బహుమతి లభించింది..

భారత ప్రధానమంత్రిగా నరేంద్ర మోడీ రెండవ ప్రమాణ స్వీకారోత్సవం తర్వాత అబుదాబి, యునైటెడు అరబు ఎమిరేట్సులోని అబుదాబి నేషనలు ఆయిలు కంపెనీ (ఎఎండిఎన్‌ఒసి) భవనం ముఖభాగంలో మోడీ చిత్రాన్ని ప్రదర్శించారు. టెక్సాసు ఇండియా ఫోరం 2019 సెప్టెంబరు 22 హౌడీ మోడీ *అనే కమ్యూనిటీ ఈవెంటు‌ను హౌడీ మోడీ* నిర్వహించింది. దీనిని మోడీ గౌరవార్థం హౌడీ మోడీ *అని పిలుస్తారు. దీనిని హ్యూస్టను‌లోని టెక్సాసు ఎన్‌ఆర్‌జి స్టేడియంలో నిర్వహించారు. ఈ కార్యక్రమానికి 50,000 మందికి పైగా ప్రజలు , అధ్యక్షుడు డొనాల్డు ట్రంపుతో సహా అనేక మంది అమెరికన్ రాజకీయ నాయకులు హాజరయ్యారు, ఇది పోపు కాకుండా ఆహ్వానించబడిన యునైటెడు స్టేట్సు‌ను సందర్శించే విదేశీ నాయకుడు కోసం అతిపెద్ద సమావేశంగా మారింది. ఈ కార్యక్రమంలో మోడీకి మేయరు సిల్వెస్టరు టర్నరు హ్యూస్టను , నగరానికి కీ బహుకరించారు. బిల్ & మెలిండా గేట్సు ఫౌండేషను మోడీకి స్వచ్ఛ భారతు మిషను, "ఆయన నాయకత్వంలో సురక్షితమైన పారిశుధ్యాన్ని అందించడంలో భారతదేశం సాధించిన పురోగతి"కి గుర్తింపుగా 2019 సెప్టెంబరు 24న న్యూయార్కు నగరంలో గ్లోబలు గోలు కీపరు అవార్డును ప్రదానం చేసింది.*

2020లో "కోవిడ్-19 వైరలు మహమ్మారి ఉపయోగించి రాజకీయ నాయకులు జీవితం, మరణం మిద శాస్త్రవేత్తలు, వైద్యులు కంటే తక్షణ ప్రభావాన్ని చూపగలరని ప్రపంచానికి బోధించినందుకు" వైద్య విద్యలో పేరడీ ఐజి నోబెలు బహుమతి పొందిన ఎనిమిది మంది ప్రపంచ నాయకులలో మోడీ కూడా ఉన్నారు. ఆన్ 2020 డిసెంబరు 21న, అమెరికా అధ్యక్షుడు డొనాల్డు ట్రంపు భారతదేశం-యునైటెడు స్టేట్సు సంబంధాలను మెరుగుపరిచినందుకు మోడీకి లెజియను ఆఫ్ మెరిటు అవార్డును ప్రదానం చేశారు. 2021 ఫిబ్రవరి 24న గుజరాతు క్రికెట్టు అసోసియేషను వివాదాస్పదంగా అహ్మదాబాద్లోని మోటెరా స్టేడియం పేరు మార్చబడింది—ప్రపంచంలో అతిపెద్ద క్రికెట్టు స్టేడియం—నరేంద్ర మోడీ స్టేడియం.

ప్రధాని మోడీకి భూటాన్ రాజు చే భూటాను అత్యున్నత పౌర పురస్కారం 'ఆర్డర్ ఆఫ్ ది డ్రాగన్ కింగ్' ప్రదానం చేయబడింది
2024 జూలైలో రష్యా పర్యటన సందర్భంగా భారతదేశం రష్యా మధ్య ద్వైపాక్షిక సంబంధాల అభివృద్ధిలో ఆయన చేసిన కృషికి మోడీకి రష్యా అత్యున్నత పౌర పురస్కారం ఆర్డరు ఆఫ్ సెయింటు ఆండ్రూ లభించింది. మార్చిలో భూటాను రాజు భూటాన్ అత్యున్నత అలంకరణ అయిన ఆర్డరు ఆఫ్ ది డ్రాగను కింగును మోడీకి ప్రదానం చేశారు. ఇది భూటాన్ కాని ప్రభుత్వ అధిపతికి లభించిన అటువంటి మొదటి అవార్డు.

తరువాత 2024 నవంబరులో నైజీరియాకు దౌత్య పర్యటన సందర్భంగా మోడీకి నైజీరియా అధ్యక్షుడు గ్రాండు కమాండరు ఆఫ్ ది ఆర్డరు ఆఫ్ ది నైజరు బిరుదును ప్రదానం చేశారు. ఇది దేశంలోని అత్యున్నత గౌరవాలలో ఒకటి 1969లో క్వీన్ ఎలిజబెతు II తర్వాత ఈ అవార్డును అందుకున్న రెండవ విదేశీ ప్రముఖుడిగా ఆయన నిలిచారు. రెండు దేశాల మధ్య పెరుగుతున్న భాగస్వామ్యానికి నైజీరియా ప్రశంసలకు గుర్తింపుగా ఈ అవార్డును ప్రదానం చేసినట్లు అధ్యక్షుడు బోలా టినుబు పేర్కొన్నారు. ఆయన వచ్చిన తర్వాత, మోడీకి సింబాలికు నైజీరియా ప్రజల విశ్వాసం, గౌరవాన్ని సూచించే సంజ్ఞ, మంత్రి నైసం వైక్ చే అబుజా "కీ టు ది సిటీ". 2024 డిసెంబరులో మోడీకి కువైట్ అత్యున్నత జాతీయ గౌరవం అయిన ఆర్డరు ఆఫ్ ముబారకు ది గ్రేటు లభించింది. మార్చి 2025లో మారిషస్ ప్రదానం చేసిన అత్యున్నత గౌరవం అయిన గ్రాండ్ కమాండర్ ఆఫ్ ది ఆర్డర్ ఆఫ్ ది స్టార్ అండు కీగా మోడీ ఎంపికయ్యారు. 2025 ఏప్రిల్ లో, శ్రీలంక అధ్యక్షుడు అనుర కుమార దిసానాయక కొలంబోలో మోడీకి శ్రీలంక మిత్ర విభూషణను ప్రదానం చేశారు.

## ఎన్నికల చరిత్రhv

ఎన్నికల ఫలితాలు
| సంవత్సరం
 | కార్యాలయం
 | నియోజకవర్గం
 | పార్టీ
 | మోడీకి ఓట్లు
 | ప్రత్యర్థి
 | పార్టీ
 | ఓట్లు
 | మార్జిన్
 | ఫలితం
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 2002^
 | శాసనసభ సభ్యుడు
 | రాజ్‌కోట్ II
 | భారతీయ జనతా పార్టీ
 |  | 45,298
 | అశ్విన్‌భాయి నరభేశంకర్ మెహతా
 | ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్
 |  | 30,570
 | 14,728
 | విజయం
 |
| 2002
 | మణినగర్
 | 113,589
 | యతిన్‌భాయి ఓజా
 | 38,256
 | 75,333
 | విజయం
 |
| 2007
 | 139,568
 | దిన్షా పటేలు
 | 52,407
 | 87,161
 | విజయం
 |
| 2012
 | 120,470
 | శ్వేతా సంజీవ్ భట్
 | 34,097
 | 86,373
 | విజయం
 |
| 2014
 | పార్లమెంటు సభ్యుడు, లోక్‌సభ
 | వడోదర
 | 845,464
 | మధుసూదన్ మిస్త్రీ
 | 275,336
 | 570,128
 | విజయం
 |
| 2014
 | వారణాశి
 | 581,022
 | అరవింద్ కేజ్రివాల్
 | ఆమ్ ఆద్మీ పార్టీ
 |  | 209,238
 | 371,784
 | విజయం
 |
| 2019
 | 674,664
 | షాలిని యాదవ్
 | సమాజ్ వాదీ పార్టీ
 |  | 195,159
 | 479,505
 | విజయం
 |
| 2024
 | 612,970
 | అజయ్ రాయ్
 | ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్
 |  | 460,457
 | 152,513
 | విజయం
 |

## *మోదీ* జీవిత ప్రస్థానం

2014 ఎన్నికలలో మోదీ ప్రసంగిస్తున్న బహిరంగసభ వేదిక
* గుజరాతు లోని మెహసానా జిల్లాలోని వాద్ నగరు పట్టణంలో 17-09-1950 దామోదర దాసు ముల్ చంద్ మోదీ, హీరబెను‌లకు మూడో సంతానంగా మోదీ జననం
* రాజనీతి శాస్త్రంలో పట్టా
* బాలుడిగా ఉన్నప్పుడే.. 1960ల్లో భారత్ - పాక్ మద్య యుద్ధం సమయంలో రైల్వే స్టేషనులో సైనిక సేవలు
* గుజరాతు లో పలు సామాజిక రాజకీయ ఉద్యమాల్లో క్రీయాశీల పాత్ర .
* చిన్న వయస్సులోనే వివాహం అయిందని స్థానిక మీడియా పేర్కొంటుంది . .
* చిన్నతనంలో సోదరుడితో కలిసి బస్సు స్టాండు లో టీ కొట్టు నడిపారు.
* ప్రచారకు గా జీవితాన్ని ప్రారంభించే వరకూ గుజరాతు రోడ్డు రవాణా సంస్థ క్యాంటినులో విధులు
* నాగపూరు లో అర్ ఎస్ ఎస్ లో శిక్షణ
* గుజరాతు లో ఏబీవీపి బాధ్యతలు
* 1987 లో బాజపాలో చేరిక. 1988 నుంచి 1995 మధ్య కాలంలో భారతీయ జనతా పార్టీని అధికారంలోకి తీస్కునిరావడంలో కీలక పాత్ర
* 1995 లో జాతీయ కార్యదర్శిగా ఎంపికతో బాటు ఐదు రాష్ట్రాల వ్యవహారాల బాధ్యత అప్పగింత.
* 1998 లో ప్రధాన కార్యదర్శిగా పదోన్నతి
* 07-10-2001 లో కేశుభాయి పటేలు స్థానంలో తొలిసారిగా గుజరాతు ముఖ్యమంత్రిగా ఎంపిక.
* 2002 లో రెండో దఫా ముఖ్యమంత్రిగా ఎన్నిక
* 2007 లో మూడో దఫా మఖ్యమంత్రిగా బాధ్యతలు
* 2012 లో నాల్గోసారి మఖ్యమంత్రిగా రికార్డు విజయం
* 2013 లో భారతీయ జనతా పార్టీ పార్లమెంటరీ పార్టీ బోర్డులో సభ్యుడిగా నియామకం. భారతీయ జనతా పార్టీ ఎన్నికల ప్రచార కమిటీ సారథ్య బాధ్యతలు .
* 13-09-2013 లో భారతీయ జనతా పార్టీ ప్రధానమంత్రి అభ్యర్థిగా ఎంపిక.
* 2014 సార్వత్రిక ఎన్నికలలో భారతీయ జనతా పార్టీకు పూర్తి మెజారిటీ సాధించిపెట్టి ప్రధానమంత్రి పదవి అధిష్టించడానికి సిద్ధంగా ఉన్నారు.
* 2014 మే 21 ప్రధానమంత్రి పదవి అధిష్టించడానికి వీలుగా గుజరాతు ముఖ్యమంత్రి పదవికి రాజీనామా చేశారు.
* 2014 మే 26న ప్రధానమంత్రిగా ప్రమాణస్వీకారం

## బయటి లింకులు

* నరేంద్ర **మోదీ** వ్యక్తిగత వెబ్‌సైట్
* భారతీయ జనతా పార్టీ గుజరాత్:నరేంద్ర **మోదీ నరేంద్ర **మోదీ** ఉపన్యాసాలు, ఇంటర్వ్యూలు

## ఇవి కూడా చూడండి

* ఆర్డర్ ఆఫ్ ది స్టార్ ఆఫ్ ఘనా

## మూలాలు

## ఇతర మూలాలు