# మహారాష్ట్ర చరిత్ర

మహారాష్ట్ర భారతదేశంలోని పశ్చిమ ప్రాంతంలో ఉన్న ఒక రాష్ట్రం. ఇది భారతదేశంలో రెండవ అత్యధిక జనాభా కలిగిన రాష్ట్రం వైశాల్యం ప్రకారం మూడవ అతిపెద్ద రాష్ట్రం. ఈ రాష్ట్రాన్ని కలిగి ఉన్న ప్రాంతానికి సుమారు క్రీ.పూ 1300-700 నాటి సుదీర్ఘ చరిత్ర ఉంది, అయితే ప్రస్తుత రాష్ట్రం క్రీ. శ. 1960 వరకు స్థాపించబడలేదు.

భారత స్వాతంత్ర్యానికి ముందు ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించిన ప్రముఖ రాజవంశాలు, సంస్థలలో కాలక్రమానుసారం, అస్మాక, విదర్భ రాజ్యం, శాతవాహన సామ్రాజ్యం, వాకాటక రాజవంశం, చాళుక్య సామ్రాజ్యం, రాష్ట్రకూట సామ్రాజ్యం, పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యం, సెయున యాదవ రాజవంశం & శిలాహార, బహమనీ సుల్తానేట్, దక్కన్ సుల్తానేట్లు, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, మరాఠా సామ్రాజ్యం, బ్రిటిష్ రాజ్ ఉన్నాయి. ఈ పాలకులు వదిలిపెట్టిన శిధిలాలు, స్మారక చిహ్నాలు, సమాధులు, కోటలు, ప్రార్థనా స్థలాలు రాష్ట్రం చుట్టూ ఉన్నాయి.

20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమం సమయంలో ఈ ప్రాంతంలో-బ్రిటిష్ పాలిత ప్రాంతాలు బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ, సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు, బెరార్-అనేక బ్రిటిష్ సామంత రాజ్యాలు ఉన్నాయి. వీటిలో పూర్వపు హైదరాబాద్ రాష్ట్రం అతిపెద్దది అనేక ఆధునిక భారతీయ రాష్ట్రాలకు విస్తరించింది. దక్కన్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ క్రింద ఉన్న ఇతర రాష్ట్రాల్లో కొల్హాపూర్, మిరాజ్, సాంగ్లీ, ఔంధ్, భోర్, సావంత్‌వాడి ఉన్నాయి. 1947లో బ్రిటిష్ వారి నుండి స్వాతంత్ర్యం పొందిన తరువాత 1950లలో మరాఠీ మాట్లాడే రాష్ట్రాన్ని సృష్టించాలనే ప్రచారం తరువాత, 1960లో మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం ఏర్పడింది.

క్రీ పూ 4వ నుండి 875 వరకు మహారాష్ట్ర ప్రాకృత, దాని మాండలికాలు ఈ ప్రాంతంలో ప్రబలమైన భాషలుగా ఉండేవి. మహారాష్ట్ర ప్రాకృత భాష నుండి ఉద్భవించిన మరాఠీ భాష 9వ శతాబ్దం నుండి సాధారణ భాషగా ఉంది. మరాఠీ భాషలోని పురాతన రాతి శాసనాలు క్రీ. శ. 975 నాటివి, ఆధునిక కర్ణాటక శ్రవణబెళగొళ జైన ఆలయంలోని బాహుబలి విగ్రహం దిగువన చూడవచ్చు.

## ప్రారంభ చరిత్ర

దైమాబాద్ నిధి నుండి లభించిన చివరి హరప్పా కాలపు ఆకృతి; సింధు లోయ నాగరికత
ప్రాకృత భాషలోని బ్రాహ్మీ లిపిలో 'నమో అరిహంతనం'తో ప్రారంభమయ్యే లోహగడ్వాడి గుహ శాసనం, జైన స్థావరం ఉనికిని సూచిస్తుంది (క్రీ.పూ. 2వ శతాబ్దం)
జోర్వే సంస్కృతి చెందిన చాల్కోలిథిక్ ప్రదేశాలు (సుమారు క్రీ.పూ. 1300–700) రాష్ట్రమంతటా కనుగొనబడ్డాయి. ఈ సంస్కృతిలో కనుగొనబడిన అతిపెద్ద స్థావరం డైమాబాద్ వద్ద ఉంది, ఇది హరప్పా చివరి ప్రదేశం, ఈ కాలంలో మట్టి కోటను కలిగి ఉంది, అలాగే అగ్ని గుంటలతో దీర్ఘవృత్తాకార ఆలయం కూడా ఉంది. కొన్ని నివాస ప్రాంతాలలో దీర్ఘచతురస్రాకార గృహాలు, వీధులు లేదా సందుల అమరికలో ప్రణాళికాబద్ధమైన నిర్మాణానికి సంబంధించిన ఆధారాలు కనిపిస్తాయి. హరప్పా కాలం చివరిలో గుజరాత్ నుండి ఉత్తర మహారాష్ట్రకు పెద్ద సంఖ్యలో ప్రజలు వలస వచ్చారు.

చారిత్రాత్మకంగా మహారాష్ట్ర అనేది అపరాంత, విదర్భ, మూలక్, అస్సక, కుంతల ప్రాంతాలను కలిగి ఉన్న ఒక ప్రాంతం పేరు. ప్రాచీన కాలంలో దండకారణ్యం అని కూడా పిలువబడే ఈ ప్రాంతంలో భిల్ ప్రజల గిరిజన సమూహాలు నివసించేవారు. మహారాష్ట్రలోని ప్రదేశాల ద్రావిడ పేర్లను బట్టి, మధ్య ఋగ్వేద కాలంలో మహారాష్ట్రలో ద్రావిడ భాష మాట్లాడేవారు నివసించేవారని భాషావేత్తలు, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తున్నారు.

మహారాష్ట్ర ప్రాంతం తరువాత మౌర్య సామ్రాజ్యం భాగమైంది, ఈ ప్రాంతంలో అశోక చక్రవర్తి శాసనాలు కనుగొనబడ్డాయి. ఈ కాలంలో బౌద్ధమతం అభివృద్ధి చెందింది. గ్రీకులతో తరువాత రోమన్ సామ్రాజ్యం అంతర్జాతీయ వాణిజ్యం ద్వారా మహారాష్ట్రలో వాణిజ్యం అభివృద్ధి చెందింది. బౌద్ధ మఠాలకు వ్యాపారులే ప్రధాన పోషకులుగా ఉండేవారు. ఇండో-సిథియన్ పశ్చిమ సత్రప్లు మొదటి సహస్రాబ్ది ప్రారంభ భాగంలో ఈ ప్రాంతంలోని కొంత భాగాన్ని పరిపాలించారు.

## మధ్య రాజ్యాలు (క్రీ.పూ. 200–క్రీ.శ. 13వ శతాబ్దం)

మధ్య రాజ్యాల కాలంలో ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర ప్రాంతం మౌర్య సామ్రాజ్యం, శాతవాహన రాజవంశం, కదంబ రాజవంశం ، వాకాటక రాజవంశం & రాష్ట్రకూట రాజవంశం వంటి అనేక రాష్ట్రాల్లో భాగంగా ఉండేది. ఈ సామ్రాజ్యాలలో చాలా వరకు భారత భూభాగంలోని పెద్ద ప్రాంతాలపై విస్తరించాయి. అజంతా గుహలు, ఎల్లోరా గుహలు వంటి మహారాష్ట్రలోని కొన్ని గొప్ప గొప్ప స్మారక కట్టడాలు ఈ సామ్రాజ్యాల కాలంలో నిర్మించబడ్డాయి.

### శాస్త్రీయ కాలం (క్రీ. పూ. 200-క్రీ. శ. 650)

క్రీ పూ 4వ, 3వ శతాబ్దాలలో మహారాష్ట్రను మౌర్య సామ్రాజ్యం పాలించింది. మౌర్య రాజు అశోకుని ప్రధాన శిలాశాసనాలలో ఒకటి ప్రస్తుత ముంబై సమీపంలోని సోపారాలో ఉంది.

క్రీ పూ 230 లో మహారాష్ట్ర ప్రాంతాన్ని శాతవాహన రాజవంశం స్వాధీనం చేసుకుంది, ఇది తదుపరి 400 సంవత్సరాలు ఈ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించింది. శాతవాహన రాజవంశానికి చెందిన ప్రముఖ పాలకుడు గౌతమీపుత్ర శాతకర్ణి, ఆయన సిథియన్ ఆక్రమణదారులను ఓడించాడు. ఈ రాజవంశం ప్రధానంగా వారి నాణేలపై బౌద్ధ మఠాల గోడలపై ఉన్న శాసనాలపై ప్రాకృత భాషను ఉపయోగించింది.

తరువాతి వాకాటక రాజవంశం సుమారు క్రీ. శ. 250 నుండి 470 వరకు పాలించింది.

### చాళుక్య, రాష్ట్రకూట రాజవంశాలు

ఎల్లోరా గుహలు అని పిలువబడే 34 గుహాలయాలు, మఠాలలో ఒకటైన కైలాసనాథ ఆలయాన్ని క్రీ.శ. 8వ శతాబ్దంలో రాష్ట్రకూట రాజు మొదటి కృష్ణుడు నిర్మించాడు
క్రీ. శ. 6వ శతాబ్దం నుండి 8వ శతాబ్దం వరకు చాళుక్య రాజవంశం మహారాష్ట్రను పాలించింది. ఉత్తర భారత చక్రవర్తి హర్షను ఓడించిన రెండవ పులకేశి, 8వ శతాబ్దంలో అరబ్ ఆక్రమణదారులను ఓడించిన రెండవ విక్రమాదిత్య ఇద్దరు ప్రముఖ పాలకులు. 'మహారాష్ట్ర' అనే పేరు ఐహోళే వద్ద రెండవ పులకేశి రాసిన 7వ శతాబ్దపు శాసనంలో కనిపిస్తుంది, ఇది "99,000 గ్రామాలతో కూడిన మూడు మహారాష్ట్రకాల"పై సార్వభౌమాధికారాన్ని ప్రకటిస్తుంది.

రాష్ట్రకూట రాజవంశం 8వ శతాబ్దం నుండి 10వ శతాబ్దం వరకు మహారాష్ట్రను పాలించింది. అరబ్ యాత్రికుడు సులేమాన్, రాష్ట్రకూట రాజవంశం పాలకుడు అమోఘవర్ష "ప్రపంచంలోని నలుగురు గొప్ప రాజులలో ఒకరు" అని పిలిచాడు. చాళుక్య రాజవంశం, రాష్ట్రకూట రాజవంశం ఆధునిక కర్ణాటక తమ రాజధానులను కలిగి ఉండి, కన్నడ, సంస్కృత భాషలను ఆస్థాన భాషలుగా ఉపయోగించారు.

క్రీ.శ. 800, 1200 మధ్య, కొంకణ్ ప్రాంతంతో సహా పశ్చిమ మహారాష్ట్రలోని కొన్ని ప్రాంతాలను ఉత్తర కొంకణ్, దక్షిణ కొంకణ్, కొల్హాపూర్‌లలో ఉన్న వివిధ శిలాహార వంశాలు పాలించాయి. వారి చరిత్రలోని వివిధ కాలాల్లో, శిలాహారులు రాష్ట్రకూటులకు లేదా చాళుక్యులకు సామంతులుగా ఉండేవారు.

11వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి 12వ శతాబ్దం వరకు మహారాష్ట్రలోని పెద్ద భాగంతో సహా దక్కన్ పీఠభూమి పశ్చిమ చాళుక్య సామ్రాజ్యం, చోళ రాజవంశం ఆధిపత్యంలో ఉండేది. మొదటి రాజా చోళ, మొదటి రాజేంద్ర చోళ, రెండవ జయసింహుడు, మొదటి సోమేశ్వర, ఆరవ విక్రమాదిత్య పాలనలో దక్కన్ పీఠభూమిపై ఈ సామ్రాజ్యాల మధ్య అనేక యుద్ధాలు జరిగాయి.

### స్యూనా (యాదవా రాజవంశం)

దేవగిరి కొండ, యాదవ రాజ్య రాజధాని
దాని శిఖరాగ్రంలో, సెయునా (యాదవ రాజవంశం (12వ-14వ శతాబ్దం) తుంగభద్ర నది నుండి నర్మదా నది వరకు విస్తరించి ఉన్న రాజ్యాన్ని పాలించింది, ఇందులో ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర, ఉత్తర కర్ణాటక, మధ్యప్రదేశ్ కొన్ని ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. దీని రాజధాని దేవగిరి (ప్రస్తుతం మహారాష్ట్రలోని దౌలతాబాద్) లో ఉంది. యాదవులు ప్రారంభంలో పశ్చిమ చాళుక్యులకు సామంతులుగా పాలించారు.

సెయున రాజవంశానికి మొట్టమొదటి చారిత్రాత్మకంగా ధృవీకరించబడిన పాలకుడు క్రీ. శ. 860 నుండి 880 వరకు సుబాహు కుమారుడు ద్రిదప్రహర. ఆయన రాజధాని ఎక్కడ ఉందో అస్పష్టంగా ఉంది-కొంతమంది అది శ్రీనగర్ అని వాదిస్తారు, అయితే ప్రారంభ శాసనం అది చంద్రాదిత్యపుర (నాసిక్ జిల్లాలోని ఆధునిక చంద్వాడ్) అని సూచిస్తుంది. సేయున అనే పేరు దృఢప్రహారుని కుమారుడైన సేయునచంద్ర నుండి వచ్చింది, ఆయన మొదట సేయునదేశ (ప్రస్తుత ఖాందేష్) అనే ప్రాంతాన్ని పాలించాడు. ఈ వంశంలోని తరువాతి పాలకుడైన భిల్లమ II, పరమ రాజు వాక్పతి ముంజతో జరిగిన యుద్ధంలో తైలప IIకి సహాయం చేశాడు. సేయునచంద్ర II, ఆరవ విక్రమాదిత్య సింహాసనాన్ని అధిష్టించడానికి సహాయం చేశాడు.

12వ శతాబ్దం మధ్యలో, చాళుక్య శక్తి క్షీణించడంతో, యాదవులు స్వాతంత్ర్యం ప్రకటించారు. రెండవ సింఘాన ఆధ్వర్యంలో వారి పాలన శిఖరాగ్రానికి చేరుకుంది. పూర్వపు యాదవ పాలకులు సంస్కృతాన్ని ఆస్థాన భాషగా ఉపయోగించారు, కానీ పాలకుడు సింహణతో ప్రారంభించి, మరాఠీ అధికారిక ఆస్థాన భాషగా మారింది. యాదవుల రాజధాని దేవగిరి, మరాఠీ పండితులు తమ నైపుణ్యాలను ప్రదర్శించడానికి  ఆదరణ పొందడానికి ఒక ఆకర్షణ కేంద్రంగా మారింది. మరాఠీ సాహిత్యం మూలం, అభివృద్ధి యాదవ రాజవంశం ఆవిర్భావంతో నేరుగా ముడిపడి ఉంది.

జార్జ్ ఎమ్. మోరెస్, వి. కె. రాజ్వాడే, సి. వి. వైద్య, ఎ. ఎస్. ఆల్టేకర్, డి. ఆర్. భండార్కర్, జె. డంకన్ ఎమ్. డెరెట్ వంటి పండితుల అభిప్రాయం ప్రకారం, స్యూనా పాలకులు మరాఠా సంతతికి చెందినవారు.

## మధ్యయుగం & తొలి ఆధునిక కాలం (1206–18వ శతాబ్దం)

సలాబత్ ఖాన్ II సమాధి, అహ్మద్ నగర్ సుల్తానేట్ వాస్తుశిల్పానికి ఉదాహరణ
14వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో, ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలో ఎక్కువ భాగాన్ని పాలించిన యాదవ రాజవంశాన్ని ఢిల్లీ సుల్తానేట్ పాలకుడు అలా-ఉద్-దిన్ ఖిల్జీ పడగొట్టాడు. తరువాత, ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ దక్కన్ పీఠభూమి కొన్ని ప్రాంతాలను స్వాధీనం చేసుకుని, తన రాజధానిని ఢిల్లీ నుండి మహారాష్ట్రలోని దౌలతాబాద్‌కు తాత్కాలికంగా మార్చాడు.

### బహమనీ, దక్కన్ సుల్తానేట్లు

తాజ్ మహల్ ప్రతిరూపమైన బీబీ కా మక్బరాను మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు పాలనలో నిర్మించారు
1347లో తుగ్లక్‌ల పతనం తరువాత, విడిపోయిన బహమనీ సుల్తానేట్ ఈ ప్రాంతాన్ని అలాగే విస్తృత దక్కన్ ప్రాంతాన్ని గుల్బర్గా నుండి తరువాత బీదర్ నుండి 150 సంవత్సరాలు పరిపాలించింది. ఇస్లామిక్ పాలన ప్రారంభ కాలంలో ముస్లిమేతరులపై జిజియా పన్ను విధించడం, ఆలయ విధ్వంసం, బలవంతంగా మతమార్పిడులు వంటి దురాగతాలను చూసింది. చివరికి ఈ సంఘటనలు చాలా వరకు ఆగిపోయాయి. ఈ కాలంలో ఎక్కువ భాగం బ్రాహ్మణులు ఖాతాలకు బాధ్యత వహించగా, ఆదాయ సేకరణ మరాఠాల చేతిలో ఉండేది, వారికి వాటన్లు (వంశపారంపర్య హక్కులు) ఉండేవి (గ్రామీణ స్థాయిలో ఆదాయ సేకరణ, దేశముఖి (పెద్ద ప్రాంతంపై ఆదాయ సేకరణ). షిండే, భోస్లే, షిర్కే, ఘోర్పాడే, జాదవ్, మోరే, మహాదిక్, ఘాట్గే, నింబాళ్కర్ వంటి అనేక కుటుంబాలు వేర్వేరు కాలాల్లో వేర్వేరు సుల్తాన్లకు విధేయతతో సేవలు అందించాయి. జనాభాలో ఎక్కువ మంది హిందువులు, మరాఠీ మాట్లాడేవారు కాబట్టి, ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా I వంటి సుల్తానులు కూడా పరిపాలన, రికార్డుల నిర్వహణ కోసం మరాఠీని ఆస్థాన భాషగా స్వీకరించారు.

1518లో బహమనీ సుల్తానేట్ విడిపోయిన తరువాత, మహారాష్ట్ర ప్రాంతం ఐదు దక్కన్ సుల్తానేట్ల మధ్య విభజించబడిందిః అహ్మద్‌నగర్ సుల్తానేట్‌కు చెందిన నిజాంషా, బీజాపూర్‌కు చెందిన ఆదిల్షా, గోల్కొండకు చెందిన కుతుబ్‌షా , బీదర్‌కు చెందిన బీదర్‌షా,ఎలిచ్‌పూర్‌కు చెందిన ఇమాద్‌షా. ఈ రాజ్యాలు తరచుగా ఒకదానితో ఒకటి పోరాడుతూ ఉండేవి. ఐక్యమై, వారు 1565లో దక్షిణాన ఉన్న విజయనగర సామ్రాజ్యాన్ని నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించారు. 1535లో పోర్చుగల్ స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ముందు ప్రస్తుత ముంబై ప్రాంతాన్ని గుజరాత్ సుల్తానేట్ పాలించింది. ఫరూకీ రాజవంశం 1382 - 1601 మధ్య ఖండేష్ ప్రాంతాన్ని పరిపాలించింది, చివరకు అది మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయబడింది.

### మొఘలులు

అక్బర్ ఆధ్వర్యంలో మొఘల్ సామ్రాజ్యం 16వ శతాబ్దం చివరలో దక్కన్ సుల్తానేట్ల ఆధీనంలో ఉన్న భూభాగాలను స్వాధీనం చేసుకోవడం ప్రారంభించింది. మొఘలులు ప్రస్తుత ఉత్తర మహారాష్ట్రలో ఎక్కువ భాగాన్ని (ఖాండేష్, పశ్చిమ మహారాష్ట్రలోని కొన్ని ప్రాంతాలు, మరాఠ్వాడా, బెరార్ లతో సహా) 1630ల నాటికి నియంత్రించారు, అలాగే 1600ల చివరి నాటికి ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలోని చాలా ప్రాంతాన్ని నియంత్రించారు. అయితే, ఈ కాలంలో మొఘల్ నియంత్రణ అనేకసార్లు సవాలు చేయబడింది. శతాబ్దం ప్రారంభంలో, 1607 నుండి 1626 వరకు అహ్మద్నగర్ నిజాంషాహి రాజవంశం రీజెంట్ మాలిక్ అంబర్ ఈ ప్రతిఘటనకు నాయకత్వం వహించాడు. అతను రెండవ ముర్తజా నిజాం షా బలాన్ని, శక్తిని పెంచి పెద్ద సైన్యాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. మాలిక్ అంబర్ దక్కన్ ప్రాంతంలో గెరిల్లా యుద్ధానికి ప్రతిపాదకుడు, మొఘల్ చక్రవర్తి జహంగీర్ చేత గొప్ప శత్రువుగా పరిగణించబడ్డాడు. తన అల్లుడుకి ఢిల్లీ సింహాసనాన్ని దక్కించుకోవాలనే ఆశయంతో ఉన్న తన సవతి తల్లి నూర్ జహాన్ కు వ్యతిరేకంగా పోరాటంలో మొఘల్ యువరాజు ఖుర్రం (తరువాత చక్రవర్తి షాజహాన్) కు ఆయన సహాయం చేశారు.

17వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో శివాజీ ఆధ్వర్యంలో మరాఠాలు, తరువాత అతని వారసులు మొఘలులను నిరంతరం సవాలు చేశారు. 17వ శతాబ్దం ద్వితీయార్థంలో శివాజీ బీజాపూర్ సుల్తానేట్ కొంత భాగాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు దక్కన్ ప్రాంతంలో ఇస్లామిక్ పాలన పతనం ప్రారంభమైంది. ఈ ప్రక్రియలో, అతను హిందూ ప్రతిఘటన, స్వయం పరిపాలనకు చిహ్నంగా మారాడు.

### గోండ్ రాజ్యాలు

దేవగిరి యాదవుల పతనం తరువాత మహారాష్ట్ర ప్రాంతంలో చాలా వరకు ఇస్లామిక్ పాలకులు ఆధిపత్యం చెలాయించినప్పటికీ, ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలోని విదర్భ ప్రాంతంలో ప్రస్తుత తెలంగాణ, ఛత్తీస్గఢ్ & మధ్యప్రదేశ్ పరిసర ప్రాంతాలలో-గోండ్ గిరిజన ప్రజలు మొఘలుల రాక వరకు స్వేచ్ఛగా ఉన్న రాజ్యాలను స్థాపించారు. అక్బర్ పాలన నుండి ఔరంగజేబు పాలన వరకు గోండులు మొఘలులకు సామంతులుగా ఉండేవారు. ఔరంగజేబు పాలనలో, గోండ్ రాజు బఖ్త్ బులంద్ షా ఇస్లాంను అంగీకరించి ప్రస్తుత నాగపూర్ నగరాన్ని స్థాపించాడు. శశతాబ్దాల క్రితం 13వ శతాబ్దానికి చెందిన గోండ్ రాజు ఖండక్య బల్లాల్ షా, దక్షిణ విదర్భ ప్రాంతంలో ప్రాకార నగరం చంద్రాపూర్‌ను స్థాపించాడు. చివరి గోండ్ పాలకుడికి మరాఠా నాయకుడు రఘుజీ భోంసలే పదవీ విరమణ చేయించాడు, అతను నాగపూర్ రాజ్యాన్ని స్థాపించాడు.

### ప్రారంభ యూరోపియన్ ఆస్తులు

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ నియంత్రణలో ఉన్న బొంబాయి నౌకాశ్రయంలోని ఓడలు (సుమారు 1731)
భారతదేశంలో ఓడరేవులు, కాలనీలను స్థాపించిన యూరోపియన్ శక్తులలో పోర్చుగల్ మొదటిది. ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలోని వారి ఆస్తులలో ముంబై ద్వీపం, చౌల్ నౌకాశ్రయం, కొంకణ్ తీరంలోని వసాయ్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతం ఉన్నాయి. భారతదేశంలోని పోర్చుగీస్ కాలనీలను గోవా ఉన్న పోర్చుగీస్ వైస్రాయ్ పాలించారు. 1661లో పోర్చుగీస్ యువరాణి కేథరీన్ ఆఫ్ బ్రగాంజా, బ్రిటిష్ చక్రవర్తి అయిన చార్లెస్ II ని వివాహం చేసుకున్నప్పుడు, పోర్చుగీసు వారు ముంబైని బ్రిటిష్ వారికి కట్నంగా అప్పగించారు. చిమాజీ అప్పా నాయకత్వంలో మరాఠాలు 1739లో పోర్చుగీసు వారి నుండి వసాయి, సాల్సెట్ ద్వీపాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, 1774 వరకు ఈ ప్రాంతాలను పాలించారు.

## మరాఠా సామ్రాజ్యం (1674-1818)

18వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి 19వ శతాబ్దం ఆరంభం వరకు భారత ఉపఖండంలో రాజకీయ దృశ్యంలో మరాఠా సామ్రాజ్యం ఆధిపత్యం చెలాయించింది. మహారాష్ట్ర మరాఠా సామ్రాజ్యానికి కేంద్రంగా ఉండేది, దీని రాజధాని నగరం పూణే, కొంతకాలం పాటు సతారా కూడా ఉండేది.

### ఛత్రపతి శివాజీ మహారాజ్

నెదర్లాండ్‌లోని రిజ్క్స్ మ్యూజియంలో ఉన్న మరాఠా సామ్రాజ్య స్థాపకుడు శివాజీ చిత్రపటం
*ఛత్రపతి* శివాజీ మహారాజ్ మరాఠా సామ్రాజ్య స్థాపకుడు. అతను 1630లో భోంస్లే వంశం జన్మించాడు. శివాజీ క్షీణిస్తున్న బీజాపూర్ ఆదిల్షాహి సుల్తానేట్ నుండి భూభాగాన్ని వేరుచేసి, దానిని మరాఠా సామ్రాజ్యానికి బీజం వేశారు. తన భూభాగాన్ని నిర్మించుకోవడానికి, అతను మొఘలులు, ఆదిల్షాహీలతో మాత్రమే కాకుండా, అనేక మంది మరాఠా వతందర్లతో కూడా పోరాడాడు. వాతందర్లు తమ వతన్లను (భూ ప్రదేశాలు) ఆర్థిక శక్తికి మూలాలుగా భావించి వారితో విడిపోవడానికి ఇష్టపడలేదు. వారి ఆర్థిక ప్రయోజనాలు దెబ్బతినడం వల్ల, వారు మొదట్లో శివాజీ ఆవిర్భావాన్ని వ్యతిరేకించారు కూడా. 1674లో శివాజీ రాయగడ్ కోటలో తన రాజ్యానికి ఛత్రపతిగా (రాజుగా) పట్టాభిషేకం చేసుకున్నారు.

శివాజీ సమర్థుడైన పరిపాలకుడు, జనరల్స్, మంత్రులకు *జాగీర్* ఇవ్వడానికి బదులు జీతం ఇచ్చే ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు. ఆయన సమర్థవంతమైన పౌర, సైనిక పరిపాలనను స్థాపించాడు, శక్తివంతమైన నావికాదళాన్ని నిర్మించాడు, కొత్త కోటలను నిర్మించాడు (ఉదా:సింధుదుర్గ్ కోట), పాత కోటలను బలోపేతం చేశాడు (ఉదా: మహారాష్ట్ర పశ్చిమ తీరంలో విజయదుర్గ్ కోటలను). అతను 1680 ఏప్రిల్ 3 ప్రాంతంలో మరణించాడు.

### మొఘల్-మరాఠా యుద్ధం (1681-1707)

శివాజీ మరణించిన తరువాత, మొఘల్ చక్రవర్తి ఔరంగజేబు 1681లో మరాఠాలు, దక్కన్ సుల్తానేట్లైన ఆదిల్షాహి, కుతుబ్షాహిలపై దాడి చేశాడు. ఆయన త్వరలో సుల్తానేట్లను ఓడించినప్పటికీ, మరాఠాలతో వివాదం 27 సంవత్సరాల పాటు కొనసాగింది. ఈ కాలంలో 1689లో శివాజీ మొదటి కుమారుడు సంభాజీ మొఘలులు బంధించి, చంపారు. అతని రెండవ కుమారుడు, వారసుడు అయిన రాజారాం, తరువాత రాజారాం భార్య తారాబాయి, మొఘల్ సామ్రాజ్య దళాలకు వ్యతిరేకంగా వ్యక్తిగత యుద్ధాలు చేయడానికి వారి మరాఠా దళాలకు నాయకత్వం వహించారు. తమ మరాఠా సైన్యాలకు నాయకత్వం వహించి మొఘల్ సామ్రాజ్య సైన్యాలకు వ్యతిరేకంగా ఒక్కొక్క యుద్ధం చేశారు. ఈ అంతులేని యుద్ధ సంవత్సరాలలో (1689–1707) భూభాగం పదేపదే చేతులు మారింది. మరాఠాలలో కేంద్ర అధికారం లేకపోవడంతో, ఔరంగజేబు ప్రాణ, ధన రూపంలో భారీ మూల్యం చెల్లించి ప్రతి అంగుళం భూభాగం కోసం పోరాడవలసి వచ్చింది.

ఔరంగజేబు పశ్చిమాన మరాఠా భూభాగంలోకి ప్రవేశించినప్పటికీ, మరాఠాలు తూర్పు వైపు మాల్వా, హైదరాబాద్ మొఘల్ భూభాగాల్లోకి విస్తరించారు. మరాఠాలు దక్షిణ భారతదేశానికి మరింత దక్షిణంగా విస్తరించారు, అక్కడ స్వతంత్ర స్థానిక పాలకులను ఓడించి తమిళనాడులోని జింజీని స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఔరంగజేబు ఎటువంటి పరిష్కారం లేకుండా రెండు దశాబ్దాలకు పైగా దక్కనులో నిరంతర యుద్ధం చేశాడు. 1707లో ఔరంగజేబు మరణం ఈ సంఘర్షణను ముగించి, మొఘల్ సామ్రాజ్యం పతనానికి నాంది పలికింది.

### మరాఠా ప్రభావం విస్తరణ

మరాఠా సామ్రాజ్యం (1760 పటం) భారత ఉపఖండంలో సర్వోన్నత శక్తిగా ఉండేది .
ఆఫ్ఘన్ దుర్రానీ సామ్రాజ్యం, మరాఠా సామ్రాజ్యం భారత ఉపఖండంలోని రెండు ప్రముఖ రాజ్యాలు. ఆఫ్ఘన్ సామ్రాజ్యం అని కూడా పిలువబడే దుర్రానీ సామ్రాజ్యం, ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాన్, పాకిస్తాన్, మధ్య ఆసియాలోని కొన్ని ప్రాంతాలలో భూభాగాలను నియంత్రించింది. మరాఠా రాజ్యాల వదులైన కూటమి అయిన మరాఠా సామ్రాజ్యం, మధ్య & పశ్చిమ భారతదేశంలోని చాలా ప్రాంతాలపై ఆధిపత్యం చెలాయించింది.
1813లో బ్రిటిష్ చిత్రకారుడు రాబర్ట్ మెల్విల్ గ్రిండ్లే చిత్రించిన సస్వద్ పట్టణం. నేపథ్యంలో పురందరుల రాజభవనం & మరాఠాల ఆస్థానీయులు కనిపిస్తున్నారు.
18వ శతాబ్దంలో చాలా వరకు (భాత్ దేశ్ముఖ్ మరాఠా చిత్పవన్ బ్రాహ్మణ కుటుంబానికి చెందిన పేష్వా మరాఠా సైన్యాన్ని నియంత్రించారు, తరువాత 1749 నుండి 1818 వరకు మరాఠా సామ్రాజ్యానికి వంశపారంపర్య అధిపతులు అయ్యారు. వారి పాలనలో, మరాఠా సామ్రాజ్యం 1760లో అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకుంది, భారత ఉపఖండం అధిక భాగంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది. అత్యంత ప్రముఖ పేశ్వా (సేనాపతి) అయిన బాజీరావు I, 1720లో పేశ్వాగా నియమితులైనప్పుడు 20 సంవత్సరాల వయస్సులో ఉన్నారు. ఉత్తర భారతదేశంలో తన దండయాత్రల కోసం ఆయన రానోజీ షిండే, మల్హర్‌రావు హోల్కర్, పువార్ సోదరులు, పిలాజీ గైక్వాడ్ వంటి యువ నాయకులను చురుకుగా ప్రోత్సహించాడు. ఈ నాయకులు కూడా మహారాష్ట్రలోని సాంప్రదాయ కులీన కుటుంబాల నుండి రాలేదు. మొదటి బాజీరావు లేదా వారి వారసులు ఎంపిక చేసిన యువ నాయకులందరూ తరువాత మరాఠా సమాఖ్య యుగంలో తమ సొంత హక్కుతో పాలకులు అయ్యారు. మొదటి బాజీరావు "మరాఠా సామ్రాజ్యం రెండవ స్థాపకుడిగా పరిగణించబడవచ్చు" అని చరిత్రకారుడు కె. కె. దత్తా వాదించారు.

నాగపూర్ రాజ్య పాలకుడైన రాఘోజీ భోంస్లే కూడా మధ్య, తూర్పు భారతదేశం మరాఠా పాలనను విస్తరించాడు. 1737లో మొదటి ఢిల్లీ యుద్ధంలో మరాఠాలు తమ రాజధానిలో మొఘల్ సైన్యాన్ని ఓడించారు. మరాఠాలు తమ సరిహద్దులను మరింత విస్తరించడానికి మొఘలులు, హైదరాబాద్ నిజాం, బెంగాల్ నవాబ్, దుర్రానీ సామ్రాజ్యం తమ సైనిక దండయాత్రలను కొనసాగించారు.

1760 నాటికి, మరాఠాల ఆధిపత్యం భారత ఉపఖండంలోని చాలా వరకు విస్తరించింది. దాని శిఖరాగ్రంలో, సామ్రాజ్యం దక్షిణాన తమిళనాడు నుండి పెషావర్ (ఆధునిక ఖైబర్ పఖ్తున్ఖ్వా, ఉత్తరాన పాకిస్తాన్, తూర్పున బెంగాల్ వరకు విస్తరించింది. మూడవ పానిపట్ యుద్ధం (1761) తరువాత మరాఠాల వాయవ్య విస్తరణ నిలిచిపోయింది. అయితే, పేష్వా మాధవరావు I ఆధ్వర్యంలో ఒక దశాబ్దంలోనే ఉత్తరాన మరాఠా అధికారం తిరిగి స్థాపించబడింది, దీనిలో అత్యంత శక్తివంతమైన యోధులకు పాక్షిక స్వయంప్రతిపత్తి మంజూరు చేయబడింది, బరోడా గైక్వాడ్స్, ఇండోర్, మాల్వా హోల్కర్లు, గ్వాలియర్, ఉజ్జయిని సింధియా, నాగ్‌పూర్ భోన్‌సాలేలు, ధార్, దేవాస్ పువార్‌ల నేతృత్వంలోని మరాఠా రాజ్యాల సమాఖ్యను సృష్టించింది.

1775లో, ఈస్టిండియా కంపెనీ పూణేలో మరాఠాల వారసత్వ పోరాటంలో జోక్యం చేసుకుంది, ఇది మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధానికి దారితీసింది, దీని ఫలితంగా మరాఠా విజయం సాధించింది.

### మరాఠా నావికాదళం

పూణేలోని రాజభవనం, పరిపాలనా ప్రధాన కార్యాలయమైన శనీవర్ వాడాను 1730లో మొదటి బాజీ రావు నిర్మించారు.
శివాజీ తన పాలనలో శక్తివంతమైన నౌకాదళాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. 1700 ల ప్రారంభ భాగంలో, కాన్హోజీ ఆంగ్రే నాయకత్వంలో, ఈ నావికాదళం బిలిమోరా నుండి సావంత్ వాడీ వరకు భారతదేశ పశ్చిమ తీరంలోని ప్రాదేశిక జలాలపై ఆధిపత్యం చెలాయించింది. ఇది బ్రిటిష్, పోర్చుగీస్, డచ్, సిద్ది నావికాదళ నౌకలపై దాడి చేసి వారి నావికాదళ ఆశయాలను అదుపులో ఉంచింది. ఆంగ్రే కుటుంబం ఆధ్వర్యంలోని మరాఠా నావికాదళం సుమారు 1730ల వరకు ఆ ప్రాంతంలో ఆధిపత్యం చెలాయించింది. కన్హోజీ ఆంగ్రే కుమారుల మధ్య అంతర్గత కలహాలు నావికాదళాన్ని బలహీనపరిచాయి. 1755లో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, పేష్వా దళాల సంయుక్త చర్య వల్ల తులాజీ ఆంగ్రే ఆధ్వర్యంలోని నావికాదళం నాశనమైంది. ఆంగ్రే కుటుంబానికి చెందిన ఇతర సభ్యులచే నిర్వహించబడుతున్న నావికాదళం పనిచేస్తూనే ఉంది, కానీ 1770ల నాటికి క్షీణదశలో ఉంది, 1818 నాటికి ఉనికిలో లేకుండా పోయింది.

### రెవెన్యూ వ్యవస్థ & *చౌత్*

మరాఠా శక్తికి లొంగిపోయిన రాష్ట్రాల నుండి వచ్చిన ఆదాయంలో 25% *చౌత్* వసూలు చేయడం సామ్రాజ్య సాధనాలలో ఒకటి. మరాఠాలకు విస్తృతమైన భూమి శిస్తు వ్యవస్థ కూడా ఉండేది, మరాఠా భూభాగంపై నియంత్రణ సాధించినప్పుడు బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ దీనిని కొనసాగించింది.

## అసఫ్ జాహీ రాజవంశం క్రింద మరాఠ్వాడా

18వ శతాబ్దంలో మరాఠా సామ్రాజ్యం భారతదేశంలో అధిక భాగాన్ని ఆధిపత్యం చేసినప్పటికీ, వారు ఎక్కువగా స్థానిక సంస్థానాల నుండి చౌత్ వసూలు చేయడం ద్వారా పాలించారు. కొన్నిసార్లు *చౌత్* చెల్లించిన, కానీ మరాఠాలతో నిరంతరం సంఘర్షణలో ఉన్న ఒక ముఖ్యమైన రాష్ట్రం అసఫ్ జాహి రాజవంశం, దీనిని ప్రత్యామ్నాయంగా హైదరాబాద్ నిజాం అని పిలుస్తారు. నిజాం 18వ శతాబ్దంలో ప్రస్తుత మహారాష్ట్రలోని మరాఠ్వాడా ప్రాంతాన్ని అలాగే తెలంగాణ, కర్ణాటక కొన్ని ప్రాంతాలను పరిపాలించాడు, తరువాత భారత స్వాతంత్ర్యం వరకు బ్రిటిష్ వారికి సామంతునిగా ఉన్నాడు. ఈ కాలంలో కొంత భాగం, నిజాం తూర్పు మహారాష్ట్రలోని బేరార్ లేదా విదర్భ ప్రాంతంపై కూడా నియంత్రణ కలిగి ఉన్నాడు.

### మధ్యయుగ కాలంలో సమాజం & సంస్కృతి

బ్రిటిష్ పాలనకు ముందు, మహారాష్ట్ర ప్రాంతం అనేక రెవెన్యూ విభాగాలుగా విభజించబడింది. మధ్యయుగంలో కౌంటీ లేదా జిల్లాకు సమానమైనది పరగణా. పరగణాల అధిపతిని దేశ్ముఖ్ అని, రికార్డు కీపర్లను దేశ్‌పాండే అని పిలిచేవారు. అతి తక్కువ పరిపాలనా విభాగం గ్రామం. మరాఠీ ప్రాంతాలలో గ్రామ సమాజంలో పాటిల్ (గ్రామ రెవెన్యూ కలెక్టర్ అధిపతి), కులకర్ణి (గ్రామ రికార్డు కీపర్) ఉండేవారు. ఇవి వంశపారంపర్య పదవులు. పాటిల్ సాధారణంగా మరాఠా కులం నుండి వచ్చేవారు, కులకర్ణి సాధారణంగా మరాఠీ బ్రాహ్మణ లేదా సికెపి కులానికి చెందినవారు.

గ్రామాలు బలుతేదార్ అని పిలువబడే పన్నెండు వంశపారంపర్య వృత్తుల కుల-ఆధారిత వ్యవస్థను ఉపయోగించాయి, ఇది గ్రామ ఆర్థిక వ్యవస్థగా పనిచేసింది. ఈ వ్యవస్థలో సేవకులు రైతులకు సేవలను అందించి, వారి కులాలకు ప్రత్యేకమైన పనులకు బాధ్యత వహించారు. వారి సేవలకు బదులుగా, బలుతేదార్లకు గ్రామ పంటలో వాటా పొందడానికి సంక్లిష్టమైన వంశపారంపర్య హక్కులు (వతన్) మంజూరు చేయబడ్డాయి.

### పట్టణ కేంద్రాలు

చరిత్ర పొడవునా మహారాష్ట్ర జనాభాలో ఎక్కువ మంది గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో నివసించినప్పటికీ, కొత్త పాలకులు కొత్త రాజధానులను ఎంచుకున్నప్పుడు నగరాలు, పట్టణాలు స్థాపించబడ్డాయి లేదా విస్తరించబడ్డాయి. సుల్తానేట్ కాలంలో స్థాపించబడిన ప్రముఖ పట్టణ కేంద్రాలలో చకన్, అహ్మద్‌నగర్, ఎల్లిచ్‌పూర్ ఉన్నాయి. జున్నార్, దౌలతాబాద్ వంటి సహస్రాబ్దాల చరిత్ర కలిగిన ప్రదేశాలు కూడా ఈ కాలంలో రాజధానులుగా లేదా ప్రాంతీయ ప్రధాన కార్యాలయాలుగా పనిచేశాయి. ఈ ప్రదేశాలన్నీ తమ పాలక రాజవంశాల పతనం కారణంగా రాజపోషణను కోల్పోయి క్షీణించాయి.

1600ల ప్రారంభంలో మాలిక్ అంబర్ చేత ఔరంగాబాద్ స్థాపించబడింది, మొఘలులు, తరువాత నిజాముల పోషణ కారణంగా ఇది ఒక ముఖ్యమైన కేంద్రంగా మిగిలిపోయింది. 1700లలో పేష్వా కాలంలో, పూణే మరాఠా సామ్రాజ్యానికి వాస్తవ రాజకీయ, వ్యాపార రాజధానిగా మారింది. రాజధానుల మాదిరిగానే, 1818లో మరాఠా సామ్రాజ్యం పతనం తరువాత కూడా ఇది క్షీణించింది. 1700 ల మధ్యలో రఘుజీ భోంస్లే, అతని వారసుల పాలనలో నాగ్‌పూర్ ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. 1700లలో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ తమ కార్యకలాపాలను సూరత్ నుండి తరలించినప్పుడు ముంబై ముఖ్యమైనదిగా మారింది. వారు పార్సీ, భాటియా, ఖోజా, బోహ్రా వంటి వివిధ గుజరాతీ వ్యాపార వర్గాలను వాణిజ్యంలో సహాయపడటానికి ఓడరేవు నగరానికి తరలి రావాలని ఆహ్వానించారు.

## బ్రిటిష్ పాలన & రాచరిక రాష్ట్రాలు (1818–1947)

భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమ సమయంలో మహాత్మా గాంధీ, అతని సహచరులు నిర్బంధంలో ఉన్న పూణేలోని ఆగా ఖాన్ ప్యాలెస్.
బ్రిటిష్ వారు ఒక శతాబ్దానికి పైగా మహారాష్ట్రలోని చాలా ప్రాంతాలను సంస్థానాల ద్వారా ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా పాలించి, అనేక మార్పులను తీసుకువచ్చారు. ప్రస్తుత మహారాష్ట్రకు అనుగుణంగా ఉన్న ప్రాంతాలు ప్రత్యక్షంగా లేదా పరోక్షంగా బ్రిటిష్ పాలనలో ఉండేవి, మొదట ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ క్రింద, తరువాత 1858 నుండి బ్రిటిష్ కిరీటం క్రింద ఉండేవి. ఈ కాలంలో, మహారాష్ట్ర ప్రాంతం బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ, బెరార్ ప్రావిన్స్, సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు, హైదరాబాద్ రాష్ట్రం, కొల్హాపూర్ రాష్ట్రం, సాంగ్లీ రాష్ట్రం వంటి వివిధ సంస్థానాలుగా విభజించబడింది. హైదరాబాద్ కాకుండా, ఇతర సంస్థానాలు దక్కన్ స్టేట్స్ ఏజెన్సీ పరిధిలోకి వచ్చాయి.

### కంపెనీ నియమం

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ముంబై నియంత్రించింది, దానిని వారి ప్రధాన వాణిజ్య స్థావరాలలో ఒకటిగా ఉపయోగించింది. 18వ శతాబ్దంలో కంపెనీ నెమ్మదిగా తన పాలనలో ఉన్న ప్రాంతాలను విస్తరించింది. మూడవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం పేష్వా బాజీరావ్ II ఓటమితో 1818లో మహారాష్ట్రపై వారి విజయం పూర్తయింది. కొత్త భూభాగాల గవర్నర్ మౌంట్‌స్టువర్ట్ ఎల్ఫిన్‌స్టోన్ కమిషనర్లుగా నియమించబడి జిల్లా సరిహద్దులను దాదాపు చెక్కుచెదరకుండా వదిలివేసాడు. రెండవ బాజీరావ్ తొలగించిన తరువాత కంపెనీ చేపట్టిన మొదటి పనులలో ఒకటి, గతంలో మరాఠా నియంత్రణలో ఉన్న కొండ కోటలను నాశనం చేయడం, తద్వారా మరాఠా దళాలు కొండలలో తిరిగి సమూహమవకుండా నిరోధించడం. ధ్వంసం చేయబడిన కోటలలో జున్నార్ ప్రాంతంలోనివి-శివాజీ జన్మస్థలం శివనేరి, హడ్సర్, నారాయణగఢ్, చావంద్, హరిశ్చంద్రగఢ్- పూణే నగరానికి ఎదురుగా ఉన్న సింహగఢ్ ముఖ్యమైన కోట ఉన్నాయి. మహారాష్ట్ర ప్రాంతంలో ఓడిపోయిన మరాఠా సామ్రాజ్యం నుండి సతారా, నాగ్‌పూర్ సామంత రాష్ట్రాలను కూడా కంపెనీ సృష్టించింది. దత్తపుత్రుని వారసత్వాన్ని తిరస్కరించిన లాప్స్ పాలసీ సిద్ధాంతం ప్రకారం ఈ రెండు రాష్ట్రాలను 1850ల నాటికి కంపెనీ రద్దు చేసింది. నామమాత్రంగా సతారా రాష్ట్రం క్రింద ఉన్న ఔంధ్ వంటి జాగీర్దార్ లు ఈ కాలం ముగిసిన తరువాత సంస్థానాలుగా మారాయి. సైనిక ఖర్చులను చెల్లించనందుకు 1858లో వలస ప్రభుత్వం నిజాం నుండి బేరార్ ప్రావిన్స్‌ను స్వాధీనం చేసుకుంది. ఈ ప్రావిన్స్ అధికారికంగా 1903లో సెంట్రల్ ప్రావిన్సెస్, బేరార్‌లో భాగంగా మారింది.

వార్షిక పంధర్పూర్ వారి మహారాష్ట్రలోని అలండి, దేహు అనే రెండు ప్రదేశాలలో ప్రారంభమవుతుంది. ప్రస్తుత రూపంలో ఈ వారి 1820ల నాటిది. ఆ సమయంలో, సంత్ తుకారాం వారసులు, సింధియా సభ్యుడైన హైబత్రవ్‌బాబా అర్ఫాల్కర్ అనే సంత్ జ్ఞానేశ్వర్ భక్తుడు, గ్వాలియర్ మరాఠా పాలకులు వారి వారిలో మార్పులు చేశారు. హైబత్రవ్‌బాబా చేసిన మార్పులలో పాదుకను పాల్కీలో మోసుకెళ్లడం (ఊరేగింపులో గుర్రాలను కలిగి ఉండటం, వారకరీలను (భక్తులను) దిండిలలో నిర్వహించడం (నిర్దిష్ట సమూహాలు) ఉన్నాయి.

కంపెనీ పాలనలో క్రైస్తవ మిషనరీ విలియం క్యారీ కృషితో మరాఠీ వ్యాకరణం కూడా ప్రామాణీకరించబడింది . క్యారీ దేవనాగరి లిపిలో మొదటి మరాఠీ నిఘంటువును కూడా ప్రచురించాడు. అత్యంత సమగ్రమైన మరాఠీ-ఆంగ్ల నిఘంటువును 1831లో కెప్టెన్ జేమ్స్ థామస్ మోల్స్‌వర్త్, మేజర్ థామస్ క్యాండీ సంకలనం చేశారు. ఈ పుస్తకం ప్రచురించబడిన దాదాపు రెండు శతాబ్దాల తర్వాత కూడా ఇప్పటికీ ముద్రణలో ఉంది. మోల్స్‌వర్త్ మరాఠీని ప్రామాణీకరించడానికి కూడా కృషి చేశారు. అతను ఈ పని కోసం పూణే బ్రాహ్మణులను నియమించాడు, నగరంలో ఈ కులం మాట్లాడే సంస్కృత-ఆధిపత్య మాండలికాన్ని మరాఠీకి ప్రామాణిక మాండలికంగా స్వీకరించాడు. క్వీన్ విక్టోరియా జారీ చేసిన ప్రకటన నిబంధనల ప్రకారం బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ, మిగిలిన బ్రిటిష్ ఇండియా 1858లో బ్రిటిష్ కిరీటం క్రిందకు వచ్చినప్పుడు కంపెనీ పాలన ముగిసింది.

### బ్రిటిష్ రాజ్

గేట్‌వే ఆఫ్ ఇండియా, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బ్రిటిష్ , ఇండో-ఇస్లామిక్ & హిందూ దేవాలయ నిర్మాణ శైలుల కలయిక అయిన ఇండో-సారాసెనిక్ నిర్మాణ శైలిలో నిర్మించబడింది
1870లో బ్రిటిష్ పాలనలో నాగ్‌పూర్‌లోని ఒక ప్రభుత్వ బాలుర పాఠశాల తరగతి గదిలో పాఠం జరుగుతోంది
న్యూ ప్యాలెస్, కొల్హాపూర్19వ శతాబ్దం చివరలో, 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో జరిగిన జాతీయవాద, సామాజిక, మతపరమైన సంస్కరణ ఉద్యమాలలో మహారాష్ట్ర ప్రజలు ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు. 19వ శతాబ్దంలో మరాఠీ నాయకులు స్థాపించిన ప్రముఖ పౌర సంఘాలలో పూనా సార్వజనిక సభ, ప్రార్థన సమాజ్, ఆర్య మహిళా సమాజ్, సత్య శోధక్ సమాజ్ ఉన్నాయి. సర్వజనిక్ సభ 1875-76 కరువు సమయంలో సహాయక చర్యలలో చురుకుగా పాల్గొంది, 1885లో స్థాపించబడిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ పూర్వగామిగా పరిగణించబడుతుంది. 19వ శతాబ్దం చివరలో 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో భారత జాతీయవాదంలో అత్యంత ప్రముఖ వ్యక్తులు గోపాల కృష్ణ గోఖలే, బాల్ గంగాధర్ తిలక్ వీరు రాజకీయంగా విభిన్న ధ్రువాలలో ఉండేవారు, ఇద్దరూ పూణేకు చెందినవారే. మరాఠీ ప్రజల కోసం ఒక సామూహిక మహారాష్ట్ర గుర్తింపును రూపొందించడానికి శివాజీ, గణేశ ఆరాధనను ఉపయోగించడంలో తిలక్ కీలక పాత్ర పోషించారు. వలసవాద యుగంలోని మరాఠీ సంఘ సంస్కర్తలలో మహాత్మా జ్యోతిరావు ఫూలే, అతని భార్య సావిత్రిబాయి ఫూలే, జస్టిస్ రానాడే, స్త్రీవాది తారాబాయి షిండే, ధోండో కేశవ్ కర్వే, విఠల్ రామ్జీ షిండే, పండిత రమాబాయి ఉన్నారు. జ్యోతిరావ్ ఫూలే బాలికలు, మరాఠీ దళిత కులాల కోసం పాఠశాలలను ప్రారంభించడంలో మార్గదర్శకుడు ..

మహారాష్ట్రలోని బ్రాహ్మణేతర హిందూ కులాలు 20వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో కొల్హాపూర్ షాహు ఆశీస్సులతో సంఘటితం కావడం ప్రారంభించాయి. 1920ల ప్రారంభంలో కేశవరావు జేధే, బాబురావ్ జవాల్కర్ నాయకత్వంలో ఈ ప్రచారం ప్రారంభమైంది, వీరిద్దరూ నాన్-బ్రాహ్మణ పార్టీ (ఎన్. బి. పి.) కి చెందినవారు. వారి ప్రారంభ లక్ష్యాలలో బ్రాహ్మణ ఆధిపత్యం నుండి గణపతి, శివ జయంతి పండుగలను స్వాధీనం చేసుకోవడం ఉన్నాయి. వారు జాతీయవాదాన్ని కుల వ్యతిరేకతతో కలిపి పార్టీ లక్ష్యాలుగా చేసుకున్నారు. 1930లలో జెధే ఎన్. బి. పి. ని కాంగ్రెస్ పార్టీలో విలీనం చేసి, దానిని ఉన్నత కుల ఆధిపత్యం నుండి మరింత విస్తృతంగా ఉన్నప్పటికీ మరాఠా ఆధిపత్య పార్టీగా మార్చారు.

ఆ సమయంలో మరో ప్రముఖ మరాఠీ వ్యక్తి బి. ఆర్. అంబేద్కర్, ఆయన తన సొంత మహార్ కులంతో సహా దళితుల హక్కుల కోసం ప్రచారానికి నాయకత్వం వహించారు. అంబేద్కర్ అంటరానితనం, ప్రభుత్వ వ్యవస్థ, భారత విభజన వంటి సమస్యలపై గాంధీ వంటి ప్రధాన స్రవంతి నాయకులతో విభేదించారు. ఆయన దళిత బౌద్ధ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించి, నవయాన అనే కొత్త బౌద్ధమత పాఠశాలను సృష్టించి, ఇప్పటికీ కొనసాగుతున్న దళిత ఉద్యమానికి దారితీసింది. దేశానికి మొదటి న్యాయ, న్యాయశాఖ మంత్రిగా, అంబేద్కర్ భారత రాజ్యాంగ రచనలో కీలక పాత్ర పోషించారు & 'భారత రాజ్యాంగ పితామహుడి'గా పరిగణించబడ్డారు.

1942లో భారతదేశాన్ని విడిచిపెట్టమని బ్రిటిష్ వారికి ముంబైలో తుది హెచ్చరిక జారీ చేయబడింది, ఇది 1947లో అధికార మార్పిడికి, భారతదేశ స్వాతంత్ర్యానికి దారితీసింది. ఈ పోరాటంలో రావుసాహెబ్, అచుత్రావ్ పట్వర్ధన్, నానాసాహెబ్ గోరే, శ్రీధర్ మహాదేవ్ జోషి, యశ్వంత్రావ్ చవాన్, స్వామి రామానంద్ భారతి, నానా పాటిల్, ధులప్ప నవలే, వి. ఎస్. పేజ్, వసంత్ పాటిల్, ధోండిరామ్ మాలి, అరుణా ఆసిఫ్ అలీ, అష్ఫాకుల్లా ఖాన్, మహారాష్ట్రకు చెందిన అనేక మంది నాయకులు ప్రముఖ పాత్ర పోషించారు. 1937లో త్రిభాషా బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ బి. జి. ఖేర్ మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు.

19వ శతాబ్దం చివరి నాటికి, ముంబైలో ఆధునిక తయారీ పరిశ్రమ అభివృద్ధి చెందుతోంది. ప్రధాన ఉత్పత్తి పత్తి, ఈ పత్తి మిల్లులలో ఎక్కువ మంది శ్రామికులు పశ్చిమ మహారాష్ట్రకు చెందినవారు, ముఖ్యంగా తీరప్రాంత కొంకణ్ ప్రాంతానికి చెందినవారు. 20వ శతాబ్దం మొదటి అర్ధభాగంలో నగరంలో నమోదైన జనాభా గణన ప్రకారం నగర జనాభాలో దాదాపు సగం మంది మరాఠీని తమ మాతృభాషగా పేర్కొన్నారు.

## స్వాతంత్య్రానంతరం

1956 నాటి హైదరాబాద్ రాష్ట్రం (పసుపు-ఆకుపచ్చ రంగులో). 1956లో జరిగిన పునర్వ్యవస్థీకరణ తర్వాత, రాష్ట్రంలోని ఎరుపు, నీలం గీతలకు పశ్చిమాన ఉన్న ప్రాంతాలు వరుసగా బొంబాయి & మైసూరు రాష్ట్రాలలో విలీనమయ్యాయి; రాష్ట్రంలోని మిగిలిన భాగం (తెలంగాణ) ఆంధ్ర రాష్ట్రంలో విలీనమై ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్రంగా ఏర్పడింది.
### బొంబాయి రాష్ట్రం

భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత, కొల్హాపూర్ తో సహా దక్కన్ రాష్ట్రాలు 1950 లో మాజీ బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ నుండి ఏర్పడిన బొంబాయి రాష్ట్రం విలీనం చేయబడ్డాయి. 1956లో రాష్ట్రాల పునర్వ్యవస్థీకరణ చట్టం భాషా ప్రాతిపదికన భారతీయ రాష్ట్రాలను పునర్వ్యవస్థీకరించింది, అలాగే మరాఠ్వాడా (మునుపటి హైదరాబాద్ రాష్ట్రం నుండి ఔరంగాబాద్ డివిజన్) ప్రధానంగా మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతాలను, సెంట్రల్ ప్రావిన్సులు, బెరార్ నుండి విదర్భ ప్రాంతాన్ని చేర్చడం ద్వారా బొంబాయి రాష్ట్రం విస్తరించబడింది. బొంబాయి రాష్ట్రంలోని దక్షిణ భాగాన్ని మైసూరుకు అప్పగించారు.

1954 నుండి 1955 వరకు, మరాఠీ మాట్లాడే ప్రాంతాల ప్రజలు ద్విభాషా బొంబాయి రాష్ట్రం చేర్చడాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా, మరాఠీ ప్రజల కోసం ఐక్య మహారాష్ట్ర కోసం పోరాడటానికి సంయుక్త మహారాష్ట్ర ఉద్యమం ఏర్పడింది. మహాగుజరత్ ఉద్యమం కూడా ప్రత్యేక గుజరాత్ రాష్ట్రం కోసం వాదించింది. అన్నభావు సాఠే, కేశవరావు జేధే, ఎస్. ఎం. జోషి, శ్రీపాద్ అమృత్ డాంగే, ప్రహ్లాద్ కేశవ్ అత్రే, గోపాలరావు ఖేడ్కర్ ముంబైని రాజధానిగా చేసుకుని మహారాష్ట్ర ప్రత్యేక రాష్ట్రాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనే ప్రచారంలో ప్రముఖ కార్యకర్తలు. 1960 మే 1న, సామూహిక నిరసనలు, 105 మంది మరణాలు తరువాత, బొంబాయి రాష్ట్రం మహారాష్ట్ర, గుజరాత్ అనే కొత్త రాష్ట్రాలుగా విభజించబడింది.

1956 & 1960 మధ్య విస్తరించిన ద్విభాషా బొంబాయి రాష్ట్రం
1956లో, కొన్ని మరాఠీ-మెజారిటీ *తాలూకా* కూడా కొత్త తెలుగు రాష్ట్రంలోని ఆదిలాబాద్, మెదక్, నిజామాబాద్, మహబూబనగర్ జిల్లాలకు (ఇప్పుడు మహారాష్ట్రకు తూర్పున ఉన్న తెలంగాణ) బదిలీ చేశారు. దక్షిణాన ఉన్న కర్ణాటకతో బెల్గాం, కార్వార్ ప్రాంతాలపై మహారాష్ట్రకు వివాదం కొనసాగుతోంది.

## 1960 నుండి

భాషా రాష్ట్ర పునర్వ్యవస్థీకరణ ప్రకారం ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం 1960 మే 1న మరాఠీ మాట్లాడే రాష్ట్రంగా ఉనికిలోకి వచ్చింది, కాంగ్రెస్ పార్టీకి చెందిన యశ్వంత్రావ్ చవాన్ రాష్ట్రానికి మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు. రాష్ట్రం ఏర్పడినప్పటి నుండి, పరిశ్రమలలో భారీ వృద్ధి, పట్టణీకరణ పెరుగుదల,  భారతదేశంలోని ఇతర రాష్ట్రాల నుండి ప్రజల వలసలు చోటుచేసుకున్నాయి.

### ప్రభుత్వం, రాజకీయాలు

ప్రస్తుత మహారాష్ట్ర రాష్ట్రం
భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ పార్టీ ( ఐఎన్‌సీ) దాని మిత్రపక్షాలు రాష్ట్ర ఉనికిలో ఎక్కువ భాగం రాష్ట్రాన్ని పరిపాలించాయి. ప్రధాన మంత్రి నెహ్రూ చేత రక్షణ మంత్రిగా నియమించబడిన యశ్వంత్రావ్ చవాన్ ఒక సంవత్సరం పదవిలో ఉన్న తరువాత మరణించిన మారోత్రావ్ కన్నంవార్‌ల స్వల్పకాలిక పదవీకాలాల తర్వాత, 1963 నుండి 1975 వరకు వసంత్ రావు నాయక్ ముఖ్యమంత్రిగా ఉన్నారు. ఈ కాలంలో రాష్ట్ర రాజకీయాలలో యశ్వంత్రావ్ చవాన్, వసంతదాదా పాటిల్, వసంతరావు నాయక్, శంకర్రావ్ చవాన్ వంటి నాయకులు కూడా ఆధిపత్యం చెలాయించారు. దాని ఆధిపత్య కాలంలో, కాంగ్రెస్ రాష్ట్ర ప్రభావవంతమైన చక్కెర సహకార సంఘాల నుండి, అలాగే పాడి, కూరగాయల ఉత్పత్తుల మార్కెటింగ్‌లో పాల్గొన్న రుణ సంఘాలు, గ్రామీణ వ్యవసాయ సహకార సంఘాలు వంటి వేలాది ఇతర సహకార సంఘాల నుంచి అధిక మద్దతును పొందింది.

1978లో శరద్ పవార్ కాంగ్రెస్ పార్టీ నుండి విడిపోయి జనతా పార్టీతో సంకీర్ణ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసినప్పుడు రాష్ట్రంలో ఒక ముఖ్యమైన వ్యక్తిగా ఎదిగాడు. తన రాజకీయ జీవితంలో, పవార్ కాంగ్రెస్‌ను రెండుసార్లు చీల్చారు, ఇది రాష్ట్ర రాజకీయాలపై గణనీయమైన పరిణామాలకు దారి తీసింది. 1999లో పార్టీ అధ్యక్షురాలు సోనియా గాంధీ ఆమె విదేశీ మూలాల గురించి వివాదం తరువాత, పవార్ పార్టీని విడిచిపెట్టి నేషనలిస్ట్ కాంగ్రెస్ పార్టీ (ఎన్‌సీపీ) ను ఏర్పాటు చేశాడు, అయితే 1999 శాసనసభ ఎన్నికల తరువాత రాష్ట్ర ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి ఆ పార్టీ కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని సంకీర్ణంలో చేరింది.

ముంబై మరాఠీ ప్రజల ప్రయోజనాల కోసం వాదించడానికి, ఆందోళన చేయడానికి కార్టూనిస్ట్, జర్నలిస్ట్ అయిన బాలాసాహెబ్ ఠాక్రే 1960లలో శివసేన పార్టీని ఏర్పాటు చేశాడు. 1960ల చివరిలో ప్రారంభ సంవత్సరాల్లో, దక్షిణ భారతదేశం నుండి ముంబైకి వలస వచ్చినవారిని పార్టీ ప్రత్యేకంగా లక్ష్యంగా చేసుకుంది. తరువాతి దశాబ్దాల్లో, పార్టీ నెమ్మదిగా తన స్థావరాన్ని విస్తరించింది 1980లలో బొంబాయి కార్పొరేషన్‌ను దక్కించుకుంది. ముంబై చుట్టుపక్కల పట్టణ ప్రాంతాల్లోని దిగువ మధ్యతరగతి, శ్రామిక-తరగతి మరాఠీ ప్రజలు పార్టీ అసలు స్థావరం కాగా, పార్టీ నాయకత్వం విద్యావంతులైన ఉన్నత కుల మహారాష్ట్రుల నుండి వచ్చింది. అయితే, 1990ల నుండి బెదిరింపులు, దోపిడీ ద్వారా తమ స్థానిక ప్రాంతాలను నియంత్రించే బలమైన వ్యక్తులు ఉద్భవించారు. ఈ దృగ్విషయానికి పార్టీ "దాదా-ఇజేషన్" అని పేరు పెట్టారు. 1990ల ప్రారంభంలో కొంతమంది పార్టీ నాయకులు ముస్లింలపై హింసను ప్రేరేపించారు, దీని ఫలితంగా హిందువులు, ముస్లింల మధ్య అల్లర్లు జరిగాయి.

1995లో శివసేన భారతీయ జనతా పార్టీ (బిజెపి) సంకీర్ణం రాష్ట్రంలో అధిక మెజారిటీని సాధించింది, రాష్ట్ర రాజకీయ దృశ్యంలో ఐఎన్‌సీ ఆధిపత్యాన్ని సవాలు చేస్తూ, సంకీర్ణ ప్రభుత్వాల శకానికి నాంది పలికింది. ఈ కూటమిలో శివసేన అతిపెద్ద పార్టీగా నిలిచింది. 1999 నుండి 2014 వరకు వరుసగా మూడు ఎన్నికలలో, ఎన్‌సీపీ, ఐఎన్‌సీ ఒక కూటమిని ఏర్పాటు చేయగా, శివసేన & బీజేపీ మరొకటి ఏర్పడి, అందులో ఎన్‌సీపీ - ఐఎన్‌సీ కూటమి విజయం సాధించింది. కాంగ్రెస్ పార్టీకి చెందిన పృథ్వీరాజ్ చవాన్ 2014 వరకు పాలించిన ఎన్‌సీపీ, ఐఎన్‌సీ కూటమిలో మహారాష్ట్ర చివరి ముఖ్యమంత్రిగా పని చేశాడు.

బాల్ ఠాక్రే 2006లో తన మేనల్లుడు రాజ్ ఠాక్రే కంటే తన కుమారుడు ఉద్ధవ్ ఠాక్రే తన వారసుడిగా నియమించినప్పుడు శివసేనలో చీలిక ఏర్పడింది. ఆ తర్వాత రాజ్ ఠాక్రే పార్టీని వదిలి మహారాష్ట్ర నవనిర్మాణ్ సేన (ఎంఎన్ఎస్) అనే కొత్త పార్టీని ఏర్పాటు చేశాడు. రాజ్ థాకరే కూడా తన మామలాగే మహారాష్ట్రలో బీహారీలు, ఇతర ఉత్తర భారతీయులకు వ్యతిరేకంగా వలస వ్యతిరేక భావాలను రెచ్చగొట్టి మరాఠీ సమాజం మద్దతు పొందడానికి ప్రయత్నించారు.

బిజెపి రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (ఆర్ఎస్ఎస్) తో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ఉంది, సంఘ్ పరివార్ లో భాగం. ప్రారంభ సంవత్సరాల్లో పార్టీ మొదట బ్రాహ్మణులు, మహారాష్ట్రేతర వంటి పట్టణ ఉన్నత కులాల నుండి తన మద్దతును పొందింది. అయితే 21వ శతాబ్దంలో ఎన్నికల్లో మరాఠా అభ్యర్థులను నిలబెట్టడం ద్వారా పార్టీ మరాఠా సమూహంలోకి చొచ్చుకుపోగలిగింది. ఆర్ఎస్ఎస్ 1920లలో నాగ్‌పూర్‌లో మహారాష్ట్ర బ్రాహ్మణులచే స్థాపించబడింది, ఇంకా ఆ సమాజం ఆధిపత్యంలో ఉంది.

దాని ఉనికిలో ఎక్కువ భాగం, రాష్ట్ర రాజకీయాలలో ప్రధానంగా గ్రామీణ మరాఠా-కున్బీ కులం ఆధిపత్యం చెలాయించింది, ఇది మహారాష్ట్ర జనాభాలో 31% ఉంది. వారు సహకార సంస్థలపై ఆధిపత్యం చెలాయించారు, ఫలితంగా ఆర్థిక శక్తితో, గ్రామ స్థాయి నుండి అసెంబ్లీ, లోక్‌సభ వరకు రాజకీయాలను నియంత్రించారు. కేశవరావు జేధే, యశ్వంత్రావు చవాన్, శంకర్రావు చవాన్. విలాస్రావ్ దేశ్ముఖ్, శరద్ పవార్ వంటి మహారాష్ట్రకు చెందిన కాంగ్రెస్ పార్టీకి చెందిన గత రాజకీయ ప్రముఖులు ఈ సమూహానికి చెందినవారు. ఇప్పటివరకు 18 మంది ముఖ్యమంత్రులలో 10 మంది (55%) మరాఠాలు ఉన్నారు. 1980ల నుండి ఈ సమూహం ప్రైవేట్ విద్యా సంస్థలను స్థాపించడంలో కూడా చురుకుగా ఉంది.

### ఆర్థిక వ్యవస్థ

చక్కెర మిల్లుల వంటి సహకార సంస్థలు పశ్చిమ మహారాష్ట్ర ఆర్థిక వ్యవస్థ, రాజకీయాలలో కీలక పాత్ర పోషించాయి.
భారత స్వాతంత్ర్యానికి ముందు, మహారాష్ట్రగా మారిన తయారీ పరిశ్రమ ప్రధానంగా ముంబై నగరంలో ఉండేది. మహారాష్ట్ర ఏర్పడిన తరువాత, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రంలోని ఇతర ప్రాంతాలలో వృద్ధిని పెంచడానికి 1962లో మహారాష్ట్ర పారిశ్రామిక అభివృద్ధి సంస్థ (ఎంఐడిసి) ను స్థాపించింది. ఏర్పడినప్పటి నుండి దశాబ్దాలలో ఎంఐడిసి మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వ ప్రాధమిక పారిశ్రామిక మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి సంస్థగా వ్యవహరించింది, రాష్ట్రంలోని ప్రతి జిల్లాలో కనీసం ఒక పారిశ్రామిక ప్రాంతాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. అత్యధిక పారిశ్రామిక వృద్ధిని సాధించిన ప్రాంతాలు పూణే మహానగర ప్రాంతం, థానే జిల్లా, రాయగడ్ జిల్లా వంటి ముంబైకి సమీపంలో ఉన్న ప్రాంతాలు. 1991 ఆర్థిక సరళీకరణ తరువాత, మహారాష్ట్ర విదేశీ మూలధనాన్ని ఆకర్షించడం ప్రారంభించింది, ముఖ్యంగా సమాచార సాంకేతికత, ఇంజనీరింగ్ పరిశ్రమలలో. 1990ల చివరలో 21వ శతాబ్దపు మొదటి దశాబ్దంలో సమాచార సాంకేతిక రంగంలో భారీ అభివృద్ధి జరిగింది, పూణేలోని ఔంధ్, హింజేవాడి ప్రాంతాల్లో ఐటీ పార్కులు ఏర్పాటు చేయబడ్డాయి.

మహారాష్ట్రలో అనేక మతపరమైన ప్రత్యేక-ప్రయోజన సంస్థలతో సహా వందలాది ప్రైవేట్ కళాశాలలు, విశ్వవిద్యాలయాలు ఉన్నాయి. 1982లో వసంతదాదా పాటిల్ రాష్ట్ర ప్రభుత్వం విద్యా రంగాన్ని సరళీకృతం చేసిన తరువాత చాలా వరకు ప్రైవేట్ కళాశాలలు స్థాపించబడ్డాయి. మహారాష్ట్రలో భారీ సహకార ఉద్యమంలో పాల్గొన్న రాజకీయ నాయకులు, నాయకులు ప్రైవేట్ సంస్థలను ఏర్పాటు చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.

స్వాతంత్య్రం వచ్చిన తరువాత వ్యవసాయ సహకార సంఘాల అభివృద్ధిలో మహారాష్ట్ర మార్గదర్శకంగా నిలిచింది. నిజానికి, ఇది అప్పటి పాలక కాంగ్రెస్ పార్టీ "స్థానిక చొరవతో గ్రామీణాభివృద్ధి" అనే దార్శనికతలో అంతర్భాగంగా ఉండేది. చక్కెర సహకార సంఘాలకు 'ప్రత్యేక' హోదా ఇవ్వబడింది, ప్రభుత్వం వాటాదారు, హామీదారు, నియంత్రకుడిగా వ్యవహరించడం ద్వారా ఒక గురువు పాత్రను స్వీకరించింది. చక్కెరతో పాటు, పాల, పత్తి, ఎరువుల పరిశ్రమలలో సహకార సంస్థలు కీలక పాత్ర పోషించాయి. రాష్ట్ర ప్రభుత్వ మద్దతుతో 1990ల నాటికి మహారాష్ట్రలో 25,000 కంటే ఎక్కువ సహకార సంఘాలు ఏర్పాటు చేయడానికి దారితీసింది.

### 1972-73 కరువు

1963లో, మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం రాష్ట్రంలోని వ్యవసాయ పరిస్థితిని నిరంతరం పర్యవేక్షిస్తున్నామని, ఏదైనా కొరత గుర్తించిన వెంటనే సహాయక చర్యలు తీసుకుంటున్నామని ప్రకటించింది. దీని ఆధారంగా- ఈ సందర్భంలో 'కరువు' అనే పదం వాడుకలో లేదని నొక్కి చెప్పడానికి-ప్రభుత్వం "మహారాష్ట్ర 'కరువు' అనే పదాన్ని తొలగించే చట్టం, 1963"ను ఆమోదించింది. ఈ విశ్వాసం ఉన్నప్పటికీ, 1972లో తీవ్రమైన కరువు కారణంగా 25 మిలియన్ల మంది ప్రజలు అవసరంలో ఉన్నారు. మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం చేపట్టిన సహాయక చర్యలలో ఉపాధి, చెట్ల పెంపకం, మట్టి పరిరక్షణ, కాలువల తవ్వకం, కృత్రిమ లెంటిక్ నీటి వనరుల నిర్మాణం వంటి ఉత్పాదక ఆస్తులను సృష్టించే లక్ష్యంతో కూడిన కార్యక్రమాలు ఉన్నాయి. ప్రజా పంపిణీ వ్యవస్థ సరసమైన ధరల దుకాణాల ద్వారా ఆహారాన్ని పంపిణీ చేసింది. ఆకలి కారణంగా మరణాలు సంభవించలేదని నివేదించబడింది.

మహారాష్ట్ర సమాజంలోని నిరుపేద వర్గాలకు పెద్ద ఎత్తున ఉపాధి కల్పించడం వల్ల రాష్ట్రానికి గణనీయమైన మొత్తంలో ఆహారం లభించింది.. రాష్ట్రంలో 'స్కార్సిటీ మాన్యువల్స్' అమలు తీవ్రమైన ఆహార కొరత కారణంగా పెరుగుతున్న మరణాలను నిరోధించింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం ప్రారంభించిన సహాయక చర్యలు కరువు తీవ్రత ఎక్కువగా ఉన్న సమయంలో 5 మిలియన్లకు పైగా ప్రజలకు ఉపాధి కల్పించడానికి సహాయపడ్డాయి, ఇది కరువు నివారణకు దారితీసింది. సహాయక కార్యక్రమాల ద్వారా ఉపాధి పొందడం తమ హక్కు అని భావించిన ప్రజలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వంపై నేరుగా ఒత్తిడి తేవడం కూడా ఈ సమర్థతకు ఒక కారణంగా చెప్పవచ్చు. ప్రజలు ప్రదర్శనలు, పికెటింగ్‌లు, అల్లర్ల ద్వారా కూడా నిరసన తెలిపారు. అయినప్పటికీ, ప్రభుత్వం తీసుకున్న చర్యలు కరువు ఉపశమనానికి ఒక నమూనా కార్యక్రమంగా ప్రశంసించబడ్డాయి.

### రైతుల ఆత్మహత్యలు

1990ల నుండి, భారతదేశంలో రైతుల ఆత్మహత్యల సంఖ్య భారీగా పెరిగింది, అత్యధిక శాతం కేసులు మహారాష్ట్రలో ఉన్నాయి. ఎక్కువగా బ్యాంకులు, ఎన్బిఎఫ్సిల నుండి తీసుకున్న రుణాలను తిరిగి చెల్లించడంలో రైతులు అసమర్థత ప్రధాన కారణం. ఇతర కారణాలలో అర్ధ-శుష్క ప్రాంతాలలో వ్యవసాయం చేయడం కష్టం కావడం, తక్కువ వ్యవసాయ ఆదాయం, ప్రత్యామ్నాయ ఆదాయ అవకాశాలు లేకపోవడం, సరైన కౌన్సెలింగ్ సేవలు అందుబాటులో లేకపోవడం వంటివి ఉన్నాయి. 2004లో, ముంబై హైకోర్టు ఈ దృగ్విషయంపై టాటా ఇన్‌స్టిట్యూట్ నుండి ఒక నివేదికను కోరింది. "ప్రభుత్వానికి ఆసక్తి లేకపోవడం, రైతులకు భద్రతా వలయం లేకపోవడం, వ్యవసాయానికి సంబంధించిన సమాచారం అందుబాటులో లేకపోవడం రాష్ట్రంలోని రైతుల దయనీయ పరిస్థితికి ప్రధాన కారణాలు" అని ఆ నివేదిక పేర్కొంది.

## ఇవి కూడా చూడండి

* రానోజీ సింధియా
* హౌస్ ఆఫ్ సింధియా
* వసాయి యుద్ధం
* మహారాష్ట్రలో జైనమతం

## మూలాలు