# బ్రిటిష్ పాలనలో బొంబాయి చరిత్ర (1661-1947)

1880లలో బొంబాయి
బొంబాయి, పోర్చుగీసులో బోమ్ బైమ్ అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది భారతదేశ ఆర్థిక, వాణిజ్య రాజధాని, ప్రపంచంలోని అత్యధిక జనాభా కలిగిన నగరాల్లో ఒకటి.

ఈ నగరం ఒకప్పుడు ఏడు ద్వీపాల ద్వీపసమూహంగా ఉండేది, దీనిని పోర్చుగీసు వారు గుజరాత్ సుల్తాన్ బహదూర్ షా నుండి బాసిన్ ఒప్పందం (1534) ద్వారా పొందారు.

ఈ ద్వీప సమూహం తరువాత పోర్చుగల్ రాజు నాలుగవ జాన్ కుమార్తె కేథరీన్ ఆఫ్ బ్రగాంజా వరకట్నంలో భాగంగా ఏర్పడింది. ఆమె 23 జూన్ 1661 వివాహ ఒప్పందం ఈ ద్వీపాలను ఇంగ్లాండ్‌కు చెందిన చార్లెస్ IIకు, టాన్జియర్ నౌకాశ్రయంతో పాటు, బ్రెజిల్, పోర్చుగీస్ ఈస్ట్ ఇండీస్ వాణిజ్య అధికారాలు, పోర్చుగల్‌లోని ఇంగ్లీష్ నివాసితులకు మతపరమైన, వాణిజ్య స్వేచ్ఛ, రెండు మిలియన్ పోర్చుగీస్ కిరీటాలను (వివాహం పూర్తయిన తర్వాత సుమారు £3,00,000) బహుమతిగా ఇచ్చింది.

బొంబాయి దీవులను రాజకీయ, ఆర్థిక బాధ్యతగా పరిగణించారు, వీటిని చార్లెస్, ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ, 27 మార్చి 1668న, నామమాత్రపు £10 అద్దెకు లీజుకు ఇచ్చారు.

## కంపెనీ సెటిల్మెంట్ స్థాపన (1661–1817)

### 1660లు

1665 జనవరి 18న, ఇంగ్లాండ్ రాజు రెండవ చార్లెస్ హంఫ్రీ కుక్ బొంబాయి స్వాధీనం మంజూరు చేశారు. అయితే, కుక్ ఆంగ్లేయుల కోసం మాహిమ్, సియోన్, ధారావి, వాడాలాలను స్వాధీనం చేసుకోగలిగాడు. 1666 నవంబర్ 5న బొంబాయి గవర్నర్‌గా నియమితులైన సర్ గెర్వేస్ లూకాస్, బొంబాయిలో కొలాబా, ఓల్డ్ ఉమెన్స్ ఐలాండ్ మినహా అన్ని దీవులు ఉన్నాయని నివేదించాడు .

1668 సెప్టెంబరు 21న, 27 మార్చి 1668 నాటి *రాయల్ చార్టర్* బొంబాయిని రెండవ చార్లెస్ నుండి ఆంగ్ల ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి £ వార్షిక అద్దెకు బదిలీ చేయడానికి దారితీసింది. సర్ జార్జ్ ఆక్సెండెన్ ఇంగ్లీష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలనలో బొంబాయి మొదటి గవర్నర్ అయ్యాడు. 1669 జూలైలో బొంబాయి గవర్నర్ నియమితులైన గెరాల్డ్ ఆంగియర్ బొంబాయిలో పుదీనా, ప్రింటింగ్ ప్రెస్లను స్థాపించి, ఈ ద్వీపాలను వాణిజ్య కేంద్రంగా అభివృద్ధి చేశారు. అతను వివిధ వ్యాపార ప్రోత్సాహకాలను కూడా అందించాడు, ఇది గుజరాతీలు, పార్సీలు , దావూది బోహ్రాలు, యూదులు వంటి వివిధ వర్గాలను ఆకర్షించిన వివిధ వ్యాపార ప్రోత్సాహకాలను కూడా ఆయన అందించాడు.

### 1670లు

1673 ఫిబ్రవరి 20న డచ్ ఇండియా గవర్నర్ జనరల్ రిజ్క్లాఫ్ వాన్ గోయెన్స్ బొంబాయిపై దాడి చేశాడు, అయితే ఈ దాడిని ఆంగియర్ ప్రతిఘటించారు. ఇంగ్లాండ్, హాలండ్ మధ్య కుదిరిన వెస్ట్‌మినిస్టర్ ఒప్పందం (1674), బొంబాయిలోని ఆంగ్లేయుల స్థావరాలను డచ్ వారి నుండి మరింత భయాల నుండి ఉపశమనం కలిగించింది.రింత భయానికి ఉపశమనం కలిగించింది.

### 1680లు

1682లో, ఈ ప్రాంతంలో సముద్రపు దొంగతనాన్ని అరికట్టడానికి కంపెనీ ద్వీపసమూహంలోని మిడిల్ గ్రౌండ్ కోస్టల్ బ్యాటరీ ద్వీపాన్ని బలపరిచింది. 1678, 1682 మధ్య, మొఘల్ సామ్రాజ్యం సిద్ధి అడ్మిరల్ యాకుట్ ఖాన్, సేవరి వద్ద అడుగుపెట్టి , మాహింను తగలబెట్టాడు. 1689 ఫిబ్రవరి 15 నాటికి, ఖాన్ దాదాపు మొత్తం ద్వీపాన్ని జయించాడు, జూన్ 1690లో మజగావ్ కోటను ధ్వంసం చేశాడు. మొఘల్ సామ్రాజ్య పాలకుడు ఔరంగజేబు కు ఆంగ్లేయులు చెల్లించిన చెల్లింపు తరువాత, యాకుట్ 1690 జూన్ 8న బొంబాయిని ఖాళీ చేయించాడు.

### 1710లు

మొఘల్ సామ్రాజ్యం నౌకాదళ అధికారిగా వ్యవహరించిన సిది ఖాసిం లేదా యాకుట్ ఖాన్, మొఘలుల మాదిరిగానే బొంబాయి నౌకాశ్రయాన్ని శీతాకాలంలో ఆక్రమించారు, మరాఠా నావికులు బొంబాయిని తమదిగా భావిస్తారు. బొంబాయిలో యాకుట్ ఖాన్ ఆధిపత్యంలో ఉన్న సిద్ది నావికులు 1683లో యాకుట్ఖాన్ నావికులు, ఆంగ్ల నావికుల మధ్య ప్రమాదం జరిగినప్పుడు సర్ జాన్ చైల్డ్ తమపై ప్రతీకారం తీర్చుకోవడాన్ని కూడా నిరోధించారు.

### 1730లు

1715లో బొంబాయి కోట నిర్మాణం పూర్తయింది, ఇది పోర్చుగీసు, మొఘలుల సముద్ర దాడుల నుండి బొంబాయి ద్వీపాన్ని బలపరిచింది. 1715 డిసెంబరు 26 నాటికి, చార్లెస్ బూన్ బొంబాయి గవర్నర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించి, 1718లో సెయింట్ థామస్ కేథడ్రల్ నిర్మించారు, ఇది బొంబాయిలోని మొదటి ఆంగ్లికన్ చర్చి.

### 1780లు

1782లో, విలియం హార్న్బీ బొంబాయి గవర్నర్ పదవిని స్వీకరించి, 1784లో ద్వీపాలను అనుసంధానించే హార్న్బీ వెల్లార్డ్ ఇంజనీరింగ్ ప్రాజెక్టును ప్రారంభించాడు. అయితే, ఈ ప్రాజెక్టును బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ 1783లో తిరస్కరించింది. సియోన్ కాజ్వే నిర్మాణం 1798లో ప్రారంభమై 1803లో పూర్తయింది.

### 1800లు

బొంబాయి, నీబుర్ మ్యాప్, 1764
బాంబే కోట, 1771–1864
బొంబాయి ప్రణాళిక, 1760
1718లో చార్లెస్ బూన్ నిర్మించిన సెయింట్ థామస్ కేథడ్రల్ , బొంబాయిలోని మొట్టమొదటి ఆంగ్లికన్ చర్చి.1803లో బొంబాయి తీవ్రమైన కరువుతో దెబ్బతింది, ఇది పెద్ద ఎత్తున వలసలకు దారితీసింది. 1817 నవంబరు 5న దక్కన్ పీఠభూమి జరిగిన కిర్కీ యుద్ధం బ్రిటిష్ ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ మరాఠా సామ్రాజ్యానికి చెందిన పేష్వా రెండవ బాజీరావును ఓడించింది. దక్కన్‌లో బ్రిటిష్ ప్రచారం విజయంతో బొంబాయి స్థానిక శక్తుల దాడుల నుండి విముక్తి పొందింది.

Tanna railway viaductsటన్నా దగ్గర చిన్న రైల్వే వయాడక్ట్ (పైభాగం), పొడవైన రైల్వే వయాడక్ట్ (క్రింద) (సుమారు 1855)
బొంబాయి విశ్వవిద్యాలయ ప్రాంగణం ఫైల్ ఫోటో (సుమారు 1870)
## నగర అభివృద్ధి (1817-1886)

### 1810లు

జేశ్వంత్ తో బొంబాయి వాణిజ్య ప్రోత్సాహంతో పాటు దక్కన్ లో కంపెనీ సైనిక విజయాలు పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో నగరాన్ని వర్గీకరించిన విద్యా, ఆర్థిక పురోగతికి మార్గం సుగమం చేశాయి. హార్న్బీ వెల్లార్డ్ ప్రాజెక్ట్ 1817లో ఊపందుకుంది. కొలాబాకు ఉత్తరాన ఉన్న ప్రధాన మెరుగుదలలలో ఒకటి ప్రస్తుత గేట్‌వే ఆఫ్ ఇండియా ప్రాంతం అయిన వెల్లింగ్టన్ పీర్ (అపోలో బందర్) నిర్మాణం, ఇది 1819లో ప్రయాణీకుల రాకపోకల కోసం తెరవబడింది. 1824లో బొంబాయి నీటి కరువుతో అతలాకుతలమైంది.

### 1830లు

1832 జూలైలో, కుక్కలను చంపమని ప్రభుత్వం ఇచ్చిన ఉత్తర్వు ఫలితంగా పార్సీ-హిందూ అల్లర్లు జరిగాయి. 1838లో, కొలాబా లిటిల్ కొలాబా ద్వీపాలు కొలాబా కాజ్వే ద్వారా బొంబాయికి అనుసంధానించారు.

### 1840లు

1840లో బ్యాంక్ ఆఫ్ బొంబాయి ప్రారంభించబడింది, ఇది నగరంలో అత్యంత పురాతనమైన బ్యాంకుగా మిగిలిపోయింది. 1845 నాటికి, మొత్తం ఏడు ద్వీపాలు హార్న్బీ వెల్లార్డ్ ప్రాజెక్ట్ ద్వారా కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఓల్డ్ బొంబాయి అనే ఒకే ద్వీపాన్ని ఏర్పాటు చేయడానికి అనుసంధానించబడింది.

1845లో మహిమ్ బాంద్రా అనుసంధానించే మహిమ్ కాజ్వే పూర్తయింది. 1845లో, దేశంలో మూడవది అయిన గ్రాంట్ మెడికల్ కాలేజ్ అండ్ ఆసుపత్రిని గవర్నర్ రాబర్ట్ గ్రాంట్ స్థాపించాడు

### 1850లు

*గుజరాతీ* వార్తాపత్రికలో ముహమ్మద్ పై తప్పుడు సలహా ఇచ్చిన వ్యాసం ఫలితంగా 1851 అక్టోబరులో ముస్లింలు, పార్సీల మధ్య అల్లర్లు చెలరేగాయి. 1853 ఏప్రిల్ 16న మొట్టమొదటి భారతీయ రైల్వే లైన్ బొంబాయి, పొరుగున ఉన్న తన్నా మధ్య 21 మైళ్ల దూరంలో కార్యకలాపాలు ప్రారంభించింది.

బొంబాయిలో మొదటి పత్తి మిల్లు, బొంబాయి స్పిన్నింగ్ అండ్ వీవింగ్ కంపెనీ, 1854 జూలై 7న స్థాపించబడింది. 1857లో బొంబాయి విశ్వవిద్యాలయం స్థాపించబడిన తరువాత కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం పాటు భారతదేశంలో ఉన్నత విద్యకు మొదటి ఆధునిక సంస్థగా మారింది.

### 1860లు

గ్రేట్ ఇండియన్ పెనిన్సులర్ రైల్వే, బొంబాయి, బరోడా & సెంట్రల్ ఇండియా రైల్వే (బిబి & సిఐ) 1860లో ప్రారంభించబడ్డాయి. 1861లో అమెరికన్ సివిల్ వార్ ప్రారంభమైన తరువాత పశ్చిమ దేశాలలో పత్తి డిమాండ్ పెరిగింది, ఇది పత్తి-వ్యాపారంలో అపారమైన పెరుగుదలకు దారితీసింది.

1866లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం బొంబాయి, సమీప ద్వీపాల మధ్య ఆవిరి పడవల నిర్వహణ కోసం బొంబాయి కోస్ట్, రివర్ స్టీమ్ నావిగేషన్ కంపెనీని స్థాపించింది, 1869లో సూయజ్ కాలువ ప్రారంభించడం బొంబాయి సముద్ర వాణిజ్యంలో పూర్తిగా విప్లవాత్మక మార్పులు చేసింది.

### 1870లు

1870లో రేవులు బొంబాయి పోర్ట్ ట్రస్ట్ క్రింద ఏకీకృతం చేయబడ్డాయి, బొంబాయి మునిసిపల్ కార్పొరేషన్ 1872లో స్థాపించబడింది, ఇది వేగంగా అభివృద్ధి చెందుతున్న నగరానికి ఆధునిక పాలనా చట్రాన్ని అందిస్తుంది. 1872లో ట్రామ్వే కమ్యూనికేషన్ కూడా స్థాపించబడింది. విక్టోరియా గార్డెన్స్, నార్త్‌బ్రూక్ గార్డెన్స్ వంటి పబ్లిక్ గార్డెన్స్ వరుసగా 1873, 1874లో ప్రారంభించబడ్డాయి.

1874 ఫిబ్రవరిలో పార్సీ-ముస్లిం అల్లర్లు మళ్లీ చెలరేగాయి, ఇవి పార్సీ నివాసి ప్రచురించిన ముహమ్మద్ పై దాడి వల్ల సంభవించాయి. 1875లో బొంబాయి జిమ్ఖానా ఏర్పడింది, త్వరలో బొంబాయి క్వాడ్రాంగ్యులర్ వంటి సంస్థలు అనుసరించాయి.

### 1880లు

బొంబాయి తన పరిధిలో పెద్ద జాతీయ ఉద్యానవనాన్ని చేర్చిన ప్రపంచంలోని కొన్ని నగరాల్లో ఒకటిగా మారింది, 1883లో బొంబాయి నేచురల్ హిస్టరీ సొసైటీ స్థాపించబడింది. బొంబాయి నౌకాశ్రయం మొత్తం తీరాన్ని మెరుగుపరిచే పథకంలో భాగంగా 1885లో ప్రిన్సెస్ డాక్ నిర్మించబడింది.

## రాజకీయ చైతన్యం & స్వాతంత్ర్య పోరాటం (1885–1947)

### 1885-88

1885 జనవరి 31న దాదాభాయ్ నౌరోజీ బాంబే ప్రెసిడెన్సీ అసోసియేషన్‌ను స్థాపించిన తరువాత రాజకీయ చైతన్యం పెరగడం ప్రారంభమైంది. బ్రిటిష్ వారి ఫ్యాక్టరీ, టారిఫ్ చట్టాల ద్వారా ముప్పు పొంచి ఉన్న ప్రయోజనాలను కాపాడటానికి బాంబే మిల్లు యజమానుల సంఘం ఫిబ్రవరి 1875లో ఏర్పడింది.

1885లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ స్థాపన బొంబాయిలో జరిగిన అత్యంత ముఖ్యమైన రాజకీయ సంఘటనలలో ఒకటి. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మొదటి సమావేశం 1885 డిసెంబర్ 28 నుండి 31 వరకు బొంబాయిలో జరిగింది. 1888లో బొంబాయి మునిసిపల్ చట్టం అమలులోకి వచ్చింది, ఇది బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి పౌర విషయాలలో జోక్యం చేసుకునే విస్తృత అధికారాలను ఇచ్చింది. ప్రపంచంలోని అత్యుత్తమ స్టేషన్లలో ఒకటైన గ్రేట్ ఇండియన్ పెనిన్సులర్ రైల్వే విక్టోరియా టెర్మినస్ కూడా 1888లో పూర్తయింది.

### 1890లు

1893 ఆగస్టు 11న బొంబాయిలో హిందువులు, ముస్లింల మధ్య చాలా తీవ్రమైన అల్లర్లు జరిగాయి, ఇది 1500 మంది అరెస్టులకు దారితీసింది. 80 మంది గాయపడ్డారు.

1896లో, బొంబాయి బుబోనిక్ ప్లేగు బారిన పడింది, ఇది వేలాది మంది పౌరులను చంపింది. 1897లో ఒకే వారంలో 10,000 మందికి పైగా ప్రజలు బొంబాయి నుండి పారిపోయారు. 1898 మార్చి 9న తీవ్రమైన అల్లర్లు జరిగాయి, ఇది ప్లేగు వ్యాధిని అణచివేయడానికి ప్రభుత్వం తీసుకున్న చర్యలకు వ్యతిరేకంగా అకస్మాత్తుగా శత్రుత్వం చెలరేగింది. ఈ అల్లర్లు ఓడరేవు, రైల్వే కార్మికుల సమ్మెకు దారితీశాయి, ఇది నగరాన్ని కొన్ని రోజుల పాటు స్తంభింపజేసింది. ప్లేగు వ్యాధి ముఖ్యమైన ఫలితాలు 1898లో బాంబే సిటీ ఇంప్రూవ్‌మెంట్ ట్రస్ట్, 1899లో హాఫ్‌కిన్ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌ను సృష్టించడం.

### 1900లు

ప్లేగు కారణంగా కార్మికులు పారిపోవడం వల్ల 1900, 1901 లలో పత్తి మిల్లు పరిశ్రమ కూడా ప్రతికూలంగా ప్రభావితమైంది. అయితే, ఆ సంవత్సరాలు 1904-05 ఈ పరిస్థితిలో మార్పు చూసింది.

1905లో బెంగాల్ విభజన స్వదేశీ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించింది, ఇది బ్రిటిష్ వస్తువుల బహిష్కరణకు దారితీసింది, బొంబాయిపై విపరీతమైన ప్రభావాన్ని చూపింది. 1908 జూలై 22న బొంబాయిలో స్వదేశీ ఉద్యమానికి ప్రధాన న్యాయవాది అయిన లోకమాన్య తిలక్ ఆరు సంవత్సరాల జైలు శిక్ష విధించబడింది, ఇది నగరంలో భారీ ఎత్తున నిరసనలకు దారితీసింది.

### 1910లు

ఏప్రిల్ 1913లో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుడు ఫిరోజెషా మెహతా *బాంబే క్రానికల్‌ను* ప్రారంభించారు, ఇది భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చే వరకు జాతీయ ఉద్యమంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించింది. 1915 ప్రారంభంలో బొంబాయిలో జరిగిన అత్యంత ముఖ్యమైన సంఘటన మహాత్మా గాంధీ బొంబాయి సందర్శన.

ఆల్ ఇండియా హోమ్ రూల్ లీగ్‌ను 1916 సెప్టెంబరులో మద్రాసు అన్నీ బెసెంట్ ప్రారంభించారు. ఇంతలో , తిలక్ బొంబాయిలోని మిల్లు కార్మికుల మద్దతు కోసం 1916 మే నెలలో బొంబాయిలో తన సొంత హోమ్ రూల్ లీగ్‌ను ప్రారంభించారు. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ప్రజల సహకారం కోరడం లక్ష్యంగా లార్డ్ విల్లింగ్‌డన్ 1918 జూన్ 10న బొంబాయిలో ప్రావిన్షియల్ వార్ కాన్ఫరెన్స్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. ఈ కాన్ఫరెన్స్ తర్వాత నగరం అంతటా భారీ ర్యాలీలు జరిగాయి.

ఆల్ ఇండియా హోమ్ రూల్ లీగ్‌ను 1916 సెప్టెంబరులో మద్రాసు అన్నీ బెసెంట్ ప్రారంభించారు. ఇంతలో , తిలక్ బొంబాయిలోని మిల్లు కార్మికుల మద్దతు కోసం 1916 మే నెలలో బొంబాయిలో తన సొంత హోమ్ రూల్ లీగ్‌ను ప్రారంభించారు. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధంలో ప్రజల సహకారం కోరడం లక్ష్యంగా లార్డ్ విల్లింగ్‌డన్ 1918 జూన్ 10న బొంబాయిలో ప్రావిన్షియల్ వార్ కాన్ఫరెన్స్‌ను ఏర్పాటు చేశారు. ఈ కాన్ఫరెన్స్ తర్వాత నగరం అంతటా భారీ ర్యాలీలు జరిగాయి.

ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఇన్ఫ్లుఎంజా మహమ్మారి 1918 సెప్టెంబరు నుండి డిసెంబరు వరకు బొంబాయిలో చెలరేగింది, దీని వలన రోజుకు వందలాది మంది మరణించారు. బొంబాయిలో వస్త్ర పరిశ్రమలో మొదటి ముఖ్యమైన సమ్మె 1919 జనవరిలో ప్రారంభమైంది. 1919 ఫిబ్రవరి నుండి ఏప్రిల్ వరకు మహాత్మా గాంధీ ప్రారంభించిన రౌలట్ సత్యాగ్రహ ఉద్యమానికి బొంబాయి ప్రధాన కేంద్రంగా ఉండేది. ఈ ఉద్యమం రౌలట్ చట్టం ఫలితంగా ప్రారంభమైంది, ఇది ప్రజా అశాంతిని నియంత్రించడానికి మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం సమయంలో అత్యవసర చర్యలను నిరవధికంగా పొడిగించింది.

### 1920లు

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత, భారత దళాలు, సామాగ్రి, ఆయుధాలు, పారిశ్రామిక వస్తువులు బొంబాయికి & బయటికి పెద్ద ఎత్తున తరలివెళ్లాయి, 1920 నుండి 1922 వరకు సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం సందర్భంగా నగర జీవితం చాలాసార్లు మూసివేయబడింది. 1926లో బ్యాక్ బే కుంభకోణం సంభవించింది, యుద్ధానంతర నగర మాంద్యానికి కారణమైన ఆర్థిక సంక్షోభం తరువాత బ్రిటిష్ వారి ఆధ్వర్యంలో బొంబాయి అభివృద్ధి విభాగం బొంబాయిలోని బ్యాక్ బే ప్రాంతాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకుంది.

1927లో మొదటి ఎలక్ట్రిక్ లోకోమోటివ్లను పూనా, ఇగత్పురి వరకు సేవలోకి ప్రవేశపెట్టారు, తరువాత ఎలక్ట్రిక్ మల్టిపుల్ రేక్ కమ్యూటర్ రైళ్లు బొంబాయి, బరోడా & సెంట్రల్ ఇండియా రైల్వే విరార్ వరకు నడిచాయి. 1920ల చివరలో, ఇరాన్‌లోని కరువు నుండి తప్పించుకోవడానికి చాలా మంది పర్షియన్లు యాజ్ద్ నుండి బొంబాయికి వలస వచ్చారు.

బొంబాయిలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మొదటి సమావేశం (డిసెంబర్ 28–31, 1885)
బాలగంగాధర్ తిలక్ బొంబాయిలో భారత స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి ప్రసిద్ధ నాయకుడు
1812–16 నాటి బొంబాయి ద్వీపం పటం, 1893లో తిరిగి ప్రచురించబడింది.
బొంబాయి మ్యాప్, ca. 1914
### 1930లు

1930ల ప్రారంభంలో, బ్రిటిష్ ఉప్పు పన్నుకు వ్యతిరేకంగా దేశవ్యాప్తంగా శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం బొంబాయికి వ్యాపించింది. జమ్నాలాల్ బజాజ్ ఆధ్వర్యంలో బొంబాయిలో విలే పార్లే ఉద్యమానికి ప్రధాన కార్యాలయం ఉండేది.

1932 అక్టోబర్ 15న పారిశ్రామికవేత్త, విమానయానవేత్త జె. ఆర్. డి. టాటా కరాచీ నుండి బొంబాయికి విమానం నడపడం ద్వారా బొంబాయిలో పౌర విమానయానానికి మార్గదర్శకత్వం వహించాడు. 1933 నుండి 1939 వరకు మిల్లు పరిశ్రమ, ఆర్థిక వ్యవస్థ స్తబ్దతను చూసిన 1929 నాటి మహా మాంద్యం బొంబాయిని ప్రభావితం చేసింది. రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం, వేలాది దళాలు, సైనిక & పారిశ్రామిక వస్తువుల కదలిక, రాయల్ ఇండియన్ నేవీ నౌకాదళం పశ్చిమ ఆసియా, ఆగ్నేయాసియాలో జరుగుతున్న యుద్ధాలకు బొంబాయిని ఒక ముఖ్యమైన సైనిక స్థావరంగా మార్చాయి.

### 1940లు

1942 ఆగస్టు 7న గోవాలియా ట్యాంక్ వద్ద జరిగిన బహిరంగ సభలో కాంగ్రెస్ క్విట్ ఇండియా తిరుగుబాటును ప్రకటించింది. 1946 ఫిబ్రవరి 18న బొంబాయిలో జరిగిన రాయల్ ఇండియన్ నేవీ తిరుగుబాటు బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా రాయల్ ఇండియన్ నేవీకి చెందిన భారతీయ నావికులు చేసిన మొదటి అత్యంత తీవ్రమైన తిరుగుబాటును సూచిస్తుంది. 1947 ఆగస్టు 15న, చివరకు భారతదేశం స్వతంత్రం పొందింది. భారతదేశాన్ని విడిచిపెట్టిన చివరి బ్రిటిష్ దళాలు, సోమర్సెట్ లైట్ ఇన్ఫాంట్రీ మొదటి బెటాలియన్, 28 ఫిబ్రవరి 1948న బొంబాయిలోని గేట్‌వే ఆఫ్ ఇండియా ఆర్కేడ్ గుండా వెళ్ళింది.

బొంబాయిలో 282 సంవత్సరాల పాటు కొనసాగిన బ్రిటిష్ ఆధిపత్యం 1947లో భారతదేశానికి స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత ముగిసింది.

## ఇవి కూడా చూడండి

* పోర్చుగీస్ పాలనలో బొంబాయి చరిత్ర (1534-1661)
* స్వతంత్ర భారతదేశంలో బొంబాయి చరిత్ర

## మూలాలు

## సూచనలు & గ్రంథ పట్టిక

* ఆస్పెన్‌గ్రెన్, హెన్రిక్ సి. "మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం చుట్టూ బొంబాయిలో సామాజిక శాస్త్ర జ్ఞానం, వలసవాద శక్తి", "బ్రిటిష్ జర్నల్ ఫర్ ది హిస్టరీ ఆఫ్ సైన్స్", డిసెంబర్ 2011, వాల్యూమ్. 44 ఇష్యూ 4, పేజీలు. 533–548.
* కాలిన్స్, చార్లెస్ డిల్లార్డ్ (1988). *ఐకానోగ్రఫీ అండ్ రిచ్యువల్ ఆఫ్ శివ ఎట్ ఎలిఫెంటా* . స్టేట్ యూనివర్శిటీ ఆఫ్ న్యూయార్క్ ప్రెస్
* డేవిడ్, MD (1973). *బొంబాయి చరిత్ర, 1661–1708: 1661–1708*
* డోబిన్, క్రిస్టీన్. *అర్బన్ లీడర్‌షిప్ ఇన్ వెస్ట్రన్ ఇండియా: పాలిటిక్స్ అండ్ కమ్యూనిటీస్ ఇన్ బాంబే సిటీ 1840-1885* (ఆక్స్‌ఫర్డ్ యూనివర్శిటీ ప్రెస్), 1972.
* ద్వివేది, శారద; రాహుల్ మెహ్రోత్రా (2001). బాంబే: ది సిటీస్ వితిన్ . ఎమినెన్స్ డిజైన్స్.
* ఖండేకర్, విష్ణు సఖారం; ఎకె భగవత్; అచ్యుత కేశవ భాగవత (1977). మహారాష్ట్ర, ప్రొఫైల్ . VS ఖండేకర్ అమృత్ మహోత్సవ సత్కార్ సమితి.
* కిదాంబి, ప్రశాంత్. *ది మేకింగ్ ఆఫ్ యాన్ ఇండియన్ మెట్రోపోలిస్. కలోనియల్ గవర్నెన్స్ అండ్ పబ్లిక్ కల్చర్ ఇన్ బొంబాయి, 1890–1920* (హాంప్‌షైర్: ఆష్‌గేట్), 2007, పేజీలు 268
* కోశాంబి, మీరా. *బాంబే ఇన్ ట్రాన్సిషన్: ది గ్రోత్ & సోషల్ ఎకాలజీ ఆఫ్ ఎ కలోనియల్ సిటీ, 1880–1980* (1986) 204 పేజీలు
* నుమార్క్, మిచ్. "ట్రాన్స్లేటింగ్ ధర్మ: స్కాటిష్ మిషనరీ-ఓరియంటలిస్ట్స్ అండ్ ది పాలిటిక్స్ ఆఫ్ రిలిజియస్ అండర్స్టాండింగ్ ఇన్ నైన్టీన్త్-సెంచరీ బాంబే," *జర్నల్ ఆఫ్ ఏషియన్ స్టడీస్,* మే 2011, 70#2, పేజీలు 471–500
* షెప్పర్డ్, సామ్యూల్ టౌన్సెండ్ (1932). బాంబే . ది టైమ్స్ ఆఫ్ ఇండియా ప్రెస్.
* గ్రేటర్ బాంబే డిస్ట్రిక్ట్ గెజిటీర్ . మహారాష్ట్ర స్టేట్ గెజిటీర్‌లు. వాల్యూమ్. III. మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం . 1986. 15 ఆగస్టు 2008 న పునరుద్ధరించబడింది .
* "పశ్చిమ తీరంలో పోర్చుగీస్ స్థావరాలు". మహారాష్ట్ర రాష్ట్ర గెజిటీర్ (PDF) . మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం . 1977. 8 ఆగస్టు 2008 న పునరుద్ధరించబడింది.
* *థానా డిస్ట్రిక్ట్ గెజిటీర్*. బాంబే ప్రెసిడెన్సీ గెజిటీర్‌లు. Vol. XIII. మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం. 1986. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2008-08-15.
* *థానా — ఆసక్తికర ప్రదేశాలు*. బాంబే ప్రెసిడెన్సీ గెజిటీర్లు. Vol. XIV. మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం. 2000. ఒరిజినల్ పేజీని చూసిన తేదీ: 2008-08-14.