# అర్జన్ సింగ్

| మార్షల్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఎయిర్‌ఫోర్స్అర్జన్ సింగ్DFC |
| --- |
| భారత వైమానికదళ మార్షల్ అర్జన్ సింగ్ |
|  |
| 12వ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్, ఢిల్లీ  |
| **In office** 12 డిసెంబర్ 1989 – డిసెంబర్ 1990 |
| Appointed by | భారత రాష్ట్రపతి (అప్పటి, ఆర్.వెంకట్రామన్) |
| అంతకు ముందు వారు | రమేష్ భండారి |
| తరువాత వారు | మార్కండేయ్ సింగ్ |
| 11వ భారత హైకమీషనర్, కెన్యా |
| **In office** 1974–1977 |
| అధ్యక్షుడు | వి. వి. గిరి ఫక్రుద్దీన్ అలీ అహ్మద్ బి.డి. జెట్టి నీలం సంజీవ రెడ్డి |
| అంతకు ముందు వారు | కె. సి. నాయర్ |
| తరువాత వారు | ఎ. ఎన్. డి. హక్సర్ |
| 9వ భారత రాయబారి,స్విట్జర్లాండ్,హోలీ సీ, లీచ్టెన్‌స్టెయిన్‌ |
| **In office** 27 మార్చి 1971 – 26 మార్చి 1974 |
| అధ్యక్షుడు | వి. వి. గిరి |
| అంతకు ముందు వారు | ఎం. ఎ. హుస్సేన్ |
| తరువాత వారు | అవతార్ సింగ్ |
| 12వ చీఫ్స్ ఆఫ్ స్టాఫ్ కమిటీ (ఇండియా) ఛైర్మన్ |
| **In office** 7 జూన్ 1966 – 15 జూలై 1969 |
| అధ్యక్షుడు | సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ జాకిర్ హుసేన్ వి. వి. గిరి |
| అంతకు ముందు వారు | జొయంతో నాథ్ చౌదరి |
| తరువాత వారు | అధర్ కుమార్ ఛటర్జీ |
| 3వ వైమానిక దళ అధిపతి |
| **In office** 1 ఆగష్టు 1964 – 15 జూలై 1969 |
| అధ్యక్షుడు | సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ జాకిర్ హుసేన్ వి. వి. గిరి |
| అంతకు ముందు వారు | అస్పీ మెర్వన్ ఇంజినీర్ |
| తరువాత వారు | ప్రతాప్ చంద్ర లాల్ |
|  |
| వ్యక్తిగత వివరాలు |
| జననం | (1919-04-15)1919 ఏప్రిల్ 15 లయల్‌పూర్,పంజాబ్, బ్రిటిష్ ఇండియా (now ఫైసలాబాద్, పంజాబ్, పాకిస్తాన్) |
| మరణం | 2017 సెప్టెంబరు 16(2017-09-16) (వయసు: 98) న్యూఢిల్లీ, భారతదేశం |
| జీవిత భాగస్వామి |
తేజి సింగ్
​ ​(m. 1948; died 2011)​ |
| సంతానం | 3 |
| Military service |
| Allegiance |  British India (1938–1947)  India (from 1947) |
| Branch/service |  Royal Indian Air Force (1938–1947)  Indian Air Force (1947–1969, 2002–2017) |
| Rank |  మార్షల్ ఆఫ్ ఇండియన్ ఎయిర్‌ఫోర్స్ |
| Commands | వైమానిక దళ అధిపతి ఆపరేషనల్ కమాండ్ అంబాలా ఎయిర్ ఫోర్స్ స్టేషన్ ఎయిర్ ఫోర్స్ స్టేషన్ కొహట్ ఎయిర్ ఫోర్స్ స్టేషన్ రిసాల్‌పూర్ నెం.1 ఐ.ఎ.ఎఫ్.స్క్వాడ్రన్ |
| Battles/wars | రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం భారత్ పాకిస్తాన్ యుద్ధం 1947 భారత పాక్ యుద్ధం 1965 |
| అవార్డులు | * పద్మ విభూషణ్
* విశిష్ట ఫ్లయింగ్ క్రాస్ (యునైటెడ్ కింగ్డమ్)
 |
| అనంతర సేవలు | *ఛైర్మన్*, ఐఐటి ఢిల్లీ *డైరెక్టర్*, గ్రిండ్లేస్ బ్యాంక్ జాతీయ మైనార్టీ కమిషన్ |

**మార్షల్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఎయిర్ ఫోర్స్ అర్జన్ సింగ్**, డీఎఫ్‌సీ (15 ఏప్రిల్ 1919 – 16 సెప్టెంబర్ 2017) భారత వైమానిక దళానికి చెందిన ప్రముఖ వైమానిక అధికారి. ఆయన 1964 నుండి 1969 వరకు భారత వైమానిక దళానికి మూడవ వాయుసేనాధిపతిగా (Chief of the Air Staff) సేవలందించాడు. 1965 భారత–పాకిస్తాన్ యుద్ధంలో భారత వైమానిక దళానికి నాయకత్వం వహించి విశిష్ట సేవలు అందించాడు. భారత వైమానిక దళంలో ఐదు నక్షత్రాల హోదా అయిన మార్షల్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఎయిర్ ఫోర్స్ హోదాను పొందిన ఏకైక అధికారి ఆయనే.

## ప్రారంభ జీవితం, కుటుంబ నేపథ్యం

అర్జన్ సింగ్ 1919 ఏప్రిల్ 15న బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని పంజాబ్ ప్రావిన్స్‌లోని లయల్పూర్ (ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌లోని ఫైసలాబాద్)లో జన్మించాడు. ఆయన సైనిక సంప్రదాయాలు కలిగిన సిక్కు కుటుంబానికి చెందినవాడు. ఆయన తండ్రి, తాత ఇద్దరూ బ్రిటిష్ భారత సైన్యంలో సేవలందించారు. చిన్ననాటి నుంచే క్రీడలలో విశేష ప్రతిభ కనబరిచిన అర్జన్ సింగ్ ఈత, హాకీ, అథ్లెటిక్స్ రంగాల్లో గుర్తింపు పొందాడు.

1938లో కేవలం 19 సంవత్సరాల వయస్సులో బ్రిటన్‌లోని ప్రసిద్ధ రాయల్ ఎయిర్ ఫోర్స్ కాలేజ్ క్రాన్వెల్లో పైలట్ శిక్షణకు ఎంపికయ్యాడు. అక్కడ భారతీయ కేడెట్లలో అత్యుత్తమ ప్రతిభ కనబరిచి తన బ్యాచ్‌లో అగ్రస్థానంలో నిలిచాడు.

## ప్రారంభ సైనిక జీవితం

1939 డిసెంబరులో ఆయన రాయల్ ఇండియన్ ఎయిర్ ఫోర్స్‌లో పైలట్ ఆఫీసర్‌గా నియమితులయ్యాడు. అనంతరం నం.1 స్క్వాడ్రన్‌లో చేరి వాయవ్య సరిహద్దు ప్రాంతాల్లో విధులు నిర్వహించాడు. అప్పట్లో భారత వైమానిక దళం ఇంకా ప్రారంభ దశలో ఉండగా, అర్జన్ సింగ్ తన నైపుణ్యంతో త్వరగా గుర్తింపు పొందాడు.

### రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం

రెండవ ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో బర్మా (ప్రస్తుత మయన్మార్)లో జరిగిన అరాకాన్ యుద్ధరంగంలో ఆయన స్క్వాడ్రన్ కమాండర్‌గా వ్యవహరించాడు. క్లిష్టమైన పరిస్థితుల్లో అనేక వైమానిక దాడులకు నాయకత్వం వహించి అసాధారణ ధైర్యసాహసాలు ప్రదర్శించారు.

ఈ సేవలకు గుర్తింపుగా 1944లో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఆయనకు డిస్టింగ్విష్డ్ ఫ్లయింగ్ క్రాస్ (DFC) పురస్కారం ప్రదానం చేసింది. భారత వైమానిక దళ చరిత్రలో ఈ గౌరవాన్ని పొందిన ప్రముఖ అధికారులలో ఆయన ఒకడు.

1945లో ఆయన బ్రిటన్‌లోని RAF స్టాఫ్ కాలేజీలో ఉన్నత సైనిక శిక్షణ పొందాడు.

### భారత స్వాతంత్ర్యం అనంతరం

1947 ఆగస్టు 15న భారత స్వాతంత్ర్య దినోత్సవం సందర్భంగా ఢిల్లీలోని ఎర్రకోటపైగా వందకు పైగా విమానాలతో నిర్వహించిన తొలి వైమానిక విన్యాసానికి అర్జన్ సింగ్ నాయకత్వం వహించాడు. అదే రోజున అంబాలా వైమానిక స్థావర కమాండర్‌గా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు.

దేశ విభజన అనంతరం భారత వైమానిక దళ పునర్వ్యవస్థీకరణలో ఆయన కీలక పాత్ర పోషించాడు. పరిపాలనా స్థిరీకరణ, శిక్షణా ప్రమాణాల మెరుగుదల, ఆపరేషనల్ సామర్థ్యాల అభివృద్ధిలో విశేష కృషి చేశాడు.

### ఉన్నతాధికారిగా ఎదుగుదల

1949లో ఆయన ఆపరేషనల్ కమాండ్ (తరువాతి పశ్చిమ వైమానిక కమాండ్) అధిపతిగా నియమితుడయ్యాడు. రెండు విడతలుగా ఈ కమాండ్‌కు నాయకత్వం వహించి దీర్ఘకాలం సేవలందించిన అధికారిగా గుర్తింపు పొందాడు.

1962 చైనా–భారత యుద్ధం అనంతరం ఆయనను డిప్యూటీ చీఫ్ ఆఫ్ ఎయిర్ స్టాఫ్‌గా నియమించాడు. 1963లో వైస్ చీఫ్ ఆఫ్ ఎయిర్ స్టాఫ్ పదవికి పదోన్నతి పొందాడు. ఆధునిక రాడార్ వ్యవస్థలు, ఆయుధ శిక్షణ, వైమానిక విద్యా సంస్థల అభివృద్ధికి ఆయన విశేషంగా కృషి చేశాడు.

## వాయుసేనాధిపతిగా (1964–1969)

1964 ఆగస్టు 1న అర్జన్ సింగ్ భారత వైమానిక దళానికి మూడవ వాయుసేనాధిపతిగా బాధ్యతలు స్వీకరించాడు. అప్పటికి ఆయన వయస్సు కేవలం 45 సంవత్సరాలు మాత్రమే.

## 1965 భారత–పాకిస్తాన్ యుద్ధం

1965లో పాకిస్తాన్‌తో యుద్ధం ప్రారంభమైనప్పుడు అర్జన్ సింగ్ భారత వైమానిక దళానికి నాయకత్వం వహించాడు. ఆయన ఆదేశాల మేరకు భారత వైమానిక దళం వేగంగా స్పందించి భూసేనలకు సమర్థవంతమైన మద్దతు అందించింది.

చంబ్ ప్రాంతంలో పాకిస్తానీ సాయుధ దళాల పురోగతిని అడ్డుకోవడంలో, గగనతల ఆధిపత్యాన్ని సాధించడంలో భారత వైమానిక దళం కీలక పాత్ర పోషించింది. యుద్ధ సమయంలో ఆయన ప్రశాంతమైన నాయకత్వం, వ్యూహాత్మక దూరదృష్టి విస్తృత ప్రశంసలు పొందాయి.

ఈ సేవలకు గుర్తింపుగా భారత ప్రభుత్వం ఆయనకు పద్మవిభూషణ్ పురస్కారం ప్రదానం చేసింది.

## తొలి ఎయిర్ చీఫ్ మార్షల్

1966లో భారత వైమానిక దళాధిపతి హోదాను నాలుగు నక్షత్రాల స్థాయికి పెంచినప్పుడు, అర్జన్ సింగ్ భారత వైమానిక దళ చరిత్రలో తొలి ఎయిర్ చీఫ్ మార్షల్ అయ్యాడు.

## పదవీ విరమణ

1969 జూలై 16న ఐదేళ్లపాటు వాయుసేనాధిపతిగా సేవలందించిన తరువాత పదవీ విరమణ చేశాడు. తన సేవాకాలంలో 60కు పైగా రకాల విమానాలను నడిపిన అరుదైన పైలట్లలో ఆయన ఒకడు. మిగ్-21 విమానాన్ని ఒంటరిగా నడిపిన తొలి భారత వైమానిక దళాధిపతిగా కూడా గుర్తింపు పొందాడు.

## దౌత్య, ప్రజా జీవితం

పదవీ విరమణ అనంతరం ఆయన భారతదేశ రాయబారిగా స్విట్జర్లాండ్‌లో సేవలందించాడు. తరువాత కెన్యాలో భారత హైకమిషనర్‌గా నియమితుడయ్యాడు. జాతీయ మైనారిటీల కమిషన్ సభ్యునిగా, భారతీయ సాంకేతిక విద్యాసంస్థ ఢిల్లీ (IIT Delhi) ఛైర్మన్‌గా కూడా పనిచేశాడు.

1989లో ఢిల్లీ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్‌గా నియమితులయ్యాడు.

## మార్షల్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఎయిర్ ఫోర్స్

2019 భారత తపాలా బిళ్లపై అర్జన్ సింగ్
2002లో భారత రాష్ట్రపతి కె.ఆర్. నారాయణన్ ఆయనకు ఐదు నక్షత్రాల గౌరవ హోదా అయిన మార్షల్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఎయిర్ ఫోర్స్ బిరుదును ప్రదానం చేశాడు. భారత వైమానిక దళ చరిత్రలో ఈ అత్యున్నత హోదాను పొందిన ఏకైక అధికారి ఆయనే. ఈ హోదా భారత సైన్యంలో ఫీల్డ్ మార్షల్ హోదాతో సమానమైనది.

## వ్యక్తిత్వం

అర్జన్ సింగ్ వినయం, క్రమశిక్షణ, వృత్తి నైపుణ్యం, నాయకత్వ లక్షణాలకు ప్రసిద్ధి చెందారు. ఆయన తన విజయ రహస్యాన్ని నాలుగు సూత్రాలలో వివరించాడు:

* వృత్తిలో సంపూర్ణ నైపుణ్యం సాధించాలి.
* అప్పగించిన పనిని సమర్థవంతంగా పూర్తి చేయాలి.
* సహచరులపై సంపూర్ణ విశ్వాసం కలిగి ఉండాలి.
* నిజాయితీతో కృషి చేయాలి.

## మరణం

అర్జన్ సింగ్ 2017 సెప్టెంబర్ 16న న్యూఢిల్లీలో 98 సంవత్సరాల వయస్సులో మరణించాడు. ఆయనకు పూర్తి సైనిక గౌరవాలతో అంత్యక్రియలు నిర్వహించబడ్డాయి. భారత రాజకీయ, సైనిక, ప్రజా జీవితంలోని ప్రముఖులు ఆయనకు నివాళులర్పించారు.

## పురస్కారాలు, గౌరవాలు

పద్మ విభూషణ్
డిస్టింగ్విష్డ్ ఫ్లయింగ్ క్రాస్ (DFC)
మార్షల్ ఆఫ్ ది ఇండియన్ ఎయిర్ ఫోర్స్
అనేక జాతీయ, అంతర్జాతీయ సైనిక సత్కారాలు

## వారసత్వం

అర్జన్ సింగ్ భారత వైమానిక దళాన్ని ఆధునిక యుగంలోకి తీసుకువెళ్లిన నాయకులలో ఒకరిగా పరిగణించబడతారు. 1965 యుద్ధంలో ఆయన నాయకత్వం, వైమానిక దళ పునర్నిర్మాణంలో ఆయన పాత్ర, సైనిక విలువల పట్ల ఆయన అంకితభావం నేటికీ భారత వైమానిక దళానికి స్ఫూర్తిగా నిలిచాయి. భారత వైమానిక దళ చరిత్రలో ఆయనను అత్యంత గొప్ప వాయుసేనాధిపతులలో ఒకరిగా గౌరవిస్తారు.

## మూలాలు