# జాకిర్ హుసేన్

|  |
| --- |
| జాకీర్ హుసేన్ |
|
1998 పోస్ట్ స్టాంప్‌పై హుస్సేన్ చిత్రం |
|

---

3వ భారత రాష్ట్రపతి
 |
|  **పదవీ కాలం** 13 మే 1967 – 3 మే 1969
 |
| ప్రధాన మంత్రి
 | ఇందిరా గాంధీ
 |
| ఉపరాష్ట్రపతి
 | వి. వి. గిరి
 |
| ముందు
 | సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్
 |
| తరువాత
 | వి. వి. గిరి (తాత్కాలిక) |
|

---

2వ భారత ఉపరాష్ట్రపతి
 |
|  **పదవీ కాలం** 1962 మే 13 – 1967 మే 12
 |
| అధ్యక్షుడు
 | సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్
 |
| ప్రధాన మంత్రి
 | జవాహర్ లాల్ నెహ్రూ లాల్ బహాదుర్ శాస్త్రి ఇందిరా గాంధీ
 |
| ముందు
 | సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్
 |
| తరువాత
 | వి. వి. గిరి
 |
|

---

బీహార్ గవర్నరు
 |
|  **పదవీ కాలం** 6 జూలై 1957 – 11 మే 1962
 |
| ముందు
 | ఆర్.ఆర్.దివాకర్
 |
| తరువాత
 | ఎం.ఎ.అయ్యంగార్
 |
|

---

వ్యక్తిగత వివరాలు
 |

---

 |
| జననం
 | (1897-02-08)1897 ఫిబ్రవరి 8 హైదరాబాదు, హైదరాబాదు రాష్ట్రం, బ్రిటిష్ ఇండియా (ప్రస్తుతం తెలంగాణ, భారతదేశము)
 |
| మరణం
 | 1969 మే 3(1969-05-03) (వయసు: 72) న్యూఢిల్లీ, భారతదేశం
 |
| రాజకీయ పార్టీ
 | స్వతంత్రుడు
 |
| జీవిత భాగస్వామి
 | షాజహాన్ బేగం
 |
| పూర్వ విద్యార్థి
 | HMS ఇస్లామియా, ఎట్‌వాత్ ఆలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయం ఢిల్లీ విశ్వవిద్యాలయం హంబోల్ట్ విశ్వవిద్యాలయం, బెర్లిన్
 |
| పురస్కారాలు
 |  Bharat Ratna (1963)
 |

**జాకిర్ హుస్సేన్** (ఫిబ్రవరి 8, 1897 - మే 3, 1969), భారత 3వ రాష్ట్రపతి (మే 13 1967 నుండి 1969 మే 3 న మరణించేంతవరకు) హుసేన్ హైదరాబాదు (భారతదేశం) లో జన్మించాడు. ఇతని తండ్రి *పఖ్తూన్* జాతికి చెందినవాడు. ఇతడు హైదరాబాదు నుండి ఉత్తర ప్రదేశ్ లోని ఫరూఖాబాద్ జిల్లా ఖాయిమ్ గంజ్ కు వలస వచ్చాడు. హుసేన్ ఇటావా (ఉత్తరప్రదేశ్) లోని 'ఇస్లామియా ఉన్నత పాఠశాల' లో చదువుకున్నాడు, ఉన్నతవిద్య అలీఘర్ లోని ఆంగ్లో మహమ్మడన్ ఓరియంటల్ కాలేజిలో అభ్యసించాడు. ఇచట విద్యార్థిసంఘ నాయకుడిగా గుర్తింపబడ్డాడు.

హుసేన్ 23 సంవత్సరాల వయస్సులో ఢిల్లీ దగ్గర, ఒక జాతీయ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించి, దానికి జామియా మిల్లియా ఇస్లామియా అనే పేరు పెట్టాడు. తరువాత ఇతను విత్తశాస్త్రంలో పి.హెచ్.డి. చేసేందుకు, 'బెర్లిన్ విశ్వవిద్యాలయానికి (జర్మనీ) వెళ్ళాడు. జర్మనీలో ఉన్నప్పుడు గాలిబ్ (1797-1868) జీవితగాధ, కవితాసంగ్రహాలను క్రోడీకరించాడు. భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చి, జామియా మిల్లియా ఇస్లామియాకు మార్గదర్శకుడిగా మారాడు.

బ్రిటిష్ వారితో పోరాటానికి, మహాత్మా గాంధీతో చేతులుకలిపి, "బేసిక్ విద్య" పై కఠోర పరిశ్రమ చేశాడు. భారతదేశంలో విద్యాభ్యుదయానికి శ్రమించాడు. ఈ కాలంలో హుసేన్ ఉత్తమ దార్శనికుడిగా, భారత విద్యావిభాగ మార్గదర్శకునిగా గుర్తింపు పొందాడు. తమ రాజకీయ ప్రత్యర్థియైన మహమ్మద్ అలీ జిన్నా చేతగూడా పొగడబడ్డాడు. తన వ్యక్తిగత సంపదనంతా భారతదేశానికి ధారబోసిన దేశభక్తుడు.

భారత స్వాతంత్ర్యం తరువాత, అలీఘర్ ముస్లిం యూనివర్శిటి వైస్ ఛాన్సలర్ పదవికి అంగీకరించాడు. స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన ప్రథమ దశలో విద్యార్థుల ఉద్యమాలను, ముఖ్యంగా అలీఘర్ లో, అదుపులో ఉంచుటకు, ఇతని నియామకం ఎంతో ఉపయోగపడింది. వైస్ ఛాన్సలర్ పదవీకాలం ముగిసిన తరువాత 1956 లో పార్లమెంటు సభ్యునిగా నామినేట్ చేయబడ్డాడు. 1957 లో బీహారు గవర్నరుగా నియమింపబడి, పార్లమెంటుకు రాజీనామాచేశాడు.

బీహారు గవర్నరుగా 1957 నుండి 1962 వరకు సేవలందించిన తరువాత 1962 నుండి 1967 వరకు భారత ఉప రాష్ట్రపతి పదవిని అలంకరించాడు. తదనంతరం మే 13 1967 న భారతరాష్ట్రపతిగా ఎన్నుకోబడ్డాడు. ఇతని ప్రథమ ఉపన్యాసంలో "మొత్తం భారతదేశం నా ఇల్లు, ప్రజలందరూ నా కుటుంబం" అని పేర్కొన్నాడు. అత్యల్పకాలం రాష్ట్రపతి పదవి నిర్వహించిన మొదటి వ్యక్తి. రాష్ట్రపతి పదవిలో ఉండగా మరణించిన మొదటి వ్యక్తి కూడా ఆయనే. (ఇప్పటి వరకు ఇద్దరు రాష్ట్రపతులు పదవిలో ఉండగా మరణించారు - డా.జాకీర్ హుస్సేన్, ఫక్రుద్దీన్ ఆలీ అహ్మద్ ). ఈయన చేసిన సేవలకు కేంద్ర ప్రభుత్వం 1963 లో ‘భారతరత్న’ పురస్కారాన్ని అందించింది.

## ప్రారంభ జీవితం కుటుంబం

హుసైన్ 1897లో హైదరాబాద్లో జన్మించారు. ఆయన ఆఫ్రిది పష్తూన్ వంశానికి చెందినవారు. ఆయన పూర్వీకులు ప్రస్తుత ఉత్తర ప్రదేశ్లోని ఫర్రుఖాబాద్ జిల్లాలో ఉన్న ఖైమ్‌గంజ్ పట్టణంలో స్థిరపడ్డారు.

ఆయన తండ్రి ఫిదా హుసైన్ ఖాన్ డెక్కన్ ప్రాంతానికి వచ్చి హైదరాబాద్లో న్యాయవాదిగా విజయవంతమైన వృత్తిని స్థాపించారు, 1892లో అక్కడే స్థిరపడ్డారు. హుసైన్, ఫిదా ఖాన్, నజ్నీన్ బేగం దంపతులకు జన్మించిన ఏడు కుమారుల్లో మూడవవారు.

ఆయనకు ఖురాన్, పర్షియన్ భాష, ఉర్దూ భాషల్లో గృహవిద్య (హోమ్ స్కూలింగ్) జరిగింది. అలాగే ఆయన ప్రాథమిక విద్యను హైదరాబాద్‌లోని సుల్తాన్ బజార్ పాఠశాలలో అభ్యసించినట్లు భావించబడుతుంది.

1907లో ఆయన తండ్రి మరణించిన తరువాత, కుటుంబం తిరిగి ఖైమ్‌గంజ్‌కు వెళ్లింది. అనంతరం ఆయన ఈటావాలోని ఇస్లామియా హై స్కూల్‌లో చేరారు. 1911లో ప్లేగు వ్యాధి వ్యాప్తి కారణంగా ఆయన తల్లి, కుటుంబ సభ్యుల్లో పలువురు మరణించారు.

1913లో ఆయన మెట్రిక్యులేషన్ పూర్తి చేసి, అలీగఢ్లోని మొహమ్మడన్ ఆంగ్లో-ఓరియెంటల్ కాలేజ్లో చేరారు. తరువాత వైద్య విద్య కోసం లక్నో క్రిస్టియన్ కాలేజ్లో బి.ఎస్‌సి చదవడానికి చేరారు. అయితే అనారోగ్యం కారణంగా చదువు మధ్యలో నిలిపివేయాల్సి వచ్చింది. ఒక సంవత్సరం తరువాత మళ్లీ అలీగఢ్‌లో చదువు కొనసాగించారు. 1918లో ఆయన తత్వశాస్త్రం, ఆంగ్ల సాహిత్యం, ఆర్థిక శాస్త్రంలో పట్టభద్రుడయ్యారు.

ఆయన కళాశాల విద్యార్థి సంఘానికి ఉపాధ్యక్షుడిగా ఎన్నికై, వాదనలలో తన ప్రతిభకు బహుమతులు గెలుచుకున్నారు. తరువాత ఆయన పీజీ చదువులో న్యాయశాస్త్రం, ఆర్థికశాస్త్రాన్ని అభ్యసించారు. 1920లో మాస్టర్స్ పూర్తి చేసిన తరువాత అదే కళాశాలలో లెక్చరర్‌గా నియమితులయ్యారు.

1915లో చదువుకుంటున్న సమయంలోనే ఆయన షాజహాన్ బేగంను వివాహం చేసుకున్నారు. వారికి సయీదా ఖాన్, సాఫియా రహ్మాన్ అనే ఇద్దరు కుమార్తెలు జన్మించారు.

సాఫియా రహ్మాన్ అలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయంలో భౌతిక శాస్త్ర ప్రొఫెసర్ అయిన జిల్-ఉర్-రహ్మాన్‌ను వివాహం చేసుకున్నారు. సయీదా ఖాన్ ఖుర్షీద్ ఆలం ఖాన్ను వివాహం చేసుకున్నారు, ఆయన కేంద్ర మంత్రిగా, గవర్నర్‌గా పనిచేశారు.

వారి కుమారుడు సల్మాన్ ఖుర్షీద్ 2012లో భారతదేశం యొక్క విదేశాంగ మంత్రిగా పనిచేశారు.

హుసైన్ యొక్క ఆరు సోదరుల్లో యూసుఫ్ హుసైన్ చరిత్రకారుడిగా ప్రసిద్ధి చెందారు, సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు గ్రహీతగా నిలిచారు. ఆయన అలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయంలో ప్రో వైస్ ఛాన్సలర్‌గా కూడా పనిచేశారు. మహ్ముద్ హుసైన్ పాకిస్తాన్ ఉద్యమంలో కీలక పాత్ర పోషించి, తరువాత పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వంలో విద్యామంత్రిగా, ఢాకా విశ్వవిద్యాలయం, కరాచీ విశ్వవిద్యాలయంలలో వైస్ ఛాన్సలర్‌గా పనిచేశారు.

ఆయన మేనల్లుడు జనరల్ రహీముద్దీన్ ఖాన్ పాకిస్తాన్‌లో జాయింట్ చీఫ్స్ ఆఫ్ స్టాఫ్ కమిటీ చైర్మన్గా, తరువాత బలోచిస్తాన్ గవర్నర్, సింధ్ గవర్నర్గా పనిచేశారు.

మరో మేనల్లుడు మసూద్ హుసైన్ ఖాన్ అలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయంలో సామాజిక శాస్త్రాలలో ప్రొఫెసర్ ఎమిరిటస్‌గా పనిచేసి, తరువాత జామియా మిల్లియా ఇస్లామియాలో వైస్ ఛాన్సలర్‌గా సేవలందించారు.

## వృత్తి

### షేఖ్-ఉల్-జామియా, జామియా మిల్లియా ఇస్లామియా (1926–1948)

జాకిర్ హుసైన్ 29 ఏళ్ల వయసులో జామియా మిల్లియా ఇస్లామియా వైస్-చాన్సలర్ అయ్యాడు.
1920లో మహాత్మా గాంధీ ముహమ్మదన్ ఆంగ్లో-ఒరియెంటల్ కాలేజ్ను అలీగఢ్లో సందర్శించి బ్రిటిష్ రాజ్కు వ్యతిరేకంగా సహకార నిరాకరణను కోరాడు. గాంధీ పిలుపుకు స్పందనగా విద్యార్థులు, అధ్యాపకులు కలిసి సహకార నిరాకరణ ఉద్యమంలో చేరారు. అక్టోబర్ 1920లో వారు వలస ప్రభావం లేని విద్యను అందించేందుకు ఒక స్వతంత్ర జాతీయ విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. తరువాత దీనికి జామియా మిల్లియా ఇస్లామియా అని పేరు పెట్టబడింది, 1925లో అలీగఢ్ నుండి ఢిల్లీకి మార్చబడింది.

హుసైన్ ఈ ప్రైవేట్ విశ్వవిద్యాలయం స్థాపకుల్లో ఒకరు. దీనికి మౌలానా మహమ్మద్ అలీ మొదటి "షేఖ్-ఉల్-జామియా" (వైస్-చాన్సలర్)గా, హకీమ్ అజ్మల్ ఖాన్ మొదటి "అమీర్-ఇ-జామియా" (చాన్సలర్)గా ఉన్నారు.

టర్కీ విద్యావేత్త హలిదే ఎడిబ్ అభిప్రాయం ప్రకారం, జామియాకు రెండు ముఖ్య ఉద్దేశ్యాలు ఉన్నాయి: మొదట, ముస్లిం యువతను భారత పౌరులుగా తమ హక్కులు, బాధ్యతలపై స్పష్టమైన అవగాహనతో తీర్చిదిద్దడం; రెండవది, ఇస్లామిక్ తత్వశాస్త్రంను హిందూ తత్వశాస్త్రంతో సమన్వయం చేయడం. ప్రధాన లక్ష్యం ముస్లింలు తమ ఇస్లామిక్ గుర్తింపును కోల్పోకుండా సమగ్ర జాతీయతను ఏర్పరచడం.

ప్రారంభ దశలో జామియాకు నిధుల కొరత ఎదురైంది. ముఖ్యంగా సహకార నిరాకరణ ఉద్యమం, ఖిలాఫత్ కమిటీ ముగిసిన తరువాత పరిస్థితి మరింత క్లిష్టమైంది.

1922లో హుసైన్ జర్మనీకు వెళ్లి బెర్లిన్ విశ్వవిద్యాలయంలో ఆర్థిక శాస్త్రంలో డాక్టరేట్ అభ్యసించాడు. వెర్నర్ సోంబార్ట్ పర్యవేక్షణలో బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని వ్యవసాయ నిర్మాణంపై చేసిన తన థీసిస్‌కు 1926లో అత్యున్నత గౌరవం లభించింది.

బెర్లిన్‌లో ఉన్న సమయంలో హుసైన్, ఆల్ఫ్రెడ్ ఎహ్రెన్‌రైచ్తో కలిసి గాంధీ ప్రసంగాలను జర్మన్‌లోకి అనువదించాడు. ఇవి 1924లో ప్రచురించబడ్డాయి. అలాగే ఆయన 1925లో *దివాన్-ఏ-గాలిబ్*, 1926లో హకీమ్ అజ్మల్ ఖాన్ కవితల సంకలనం *దివాన్-ఇ-షైదా*ను ప్రచురించాడు.

1926లో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన హుసైన్, అబ్దుల్ మజీద్ ఖ్వాజా తరువాత "షేఖ్-ఉల్-జామియా"గా బాధ్యతలు చేపట్టాడు. అతనితో పాటు మొహమ్మద్ ముజీబ్, అబిద్ హుసైన్ పనిచేశారు. జామియాకు నిధులు సమకూర్చేందుకు హుసైన్ దేశమంతా పర్యటించాడు. అతనికి మహాత్మా గాంధీ, సేత్ జమాల్ మహమ్మద్, ఖ్వాజా అబ్దుల్ హమీద్ (సిప్లా స్థాపకుడు), అలాగే హైదరాబాద్ నిజాం వంటి వారు సహకరించారు.

1928లో జామియా నిర్వహణ కోసం నేషనల్ ఎడ్యుకేషన్ సొసైటీ స్థాపించబడింది. హుసైన్ దాని కార్యదర్శిగా పనిచేశాడు. ఈ సొసైటీ సభ్యులు 20 సంవత్సరాల సేవ చేయాలని ప్రతిజ్ఞ చేశారు, వారి జీతం రూ.150 మించకూడదు.

జామియా లక్ష్యం గురించి హుసైన్ ఇలా పేర్కొన్నాడు: ఇస్లామిక్ సంస్కృతి, విద్యను కాపాడడం, అలాగే జాతీయ ఏకత్వాన్ని, స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించడంలో సహాయపడడం. జామియా లక్ష్యాలు ఇస్లామిక్ విద్య, స్వాతంత్ర్యంపై ప్రేమ, ఉర్దూ సేవ.

హుసైన్ 1948 వరకు జామియా వైస్-చాన్సలర్‌గా కొనసాగాడు. 1940లలో ఆయన జామియా నగర్‌లో గుల్మోహర్ వీధిలో తన నివాసమైన "జాకిర్ మంజిల్" నిర్మించాడు.

హుసైన్ ముస్లింలకు వేరు ఓటరు వ్యవస్థకు వ్యతిరేకి. అలాగే ఆయన ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా నాయకత్వంలోని ముస్లిం లీగ్కు రాజకీయ ప్రత్యర్థి. 1946లో తాత్కాలిక ప్రభుత్వంలో హుసైన్‌ను చేర్చే కాంగ్రెస్ ప్రతిపాదనను జిన్నా వ్యతిరేకించాడు.

అయితే, హుసైన్ జిన్నాను 1946 నవంబర్ 17న జరిగిన జామియా సిల్వర్ జూబిలీ వేడుకలకు హాజరయ్యేలా ఒప్పించాడు. ఈ వేడుకలో జిన్నా, ఫాతిమా జిన్నా, లియాకత్ అలీ ఖాన్తో పాటు జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, అబుల్ కలాం ఆజాద్, సి. రాజగోపాలాచారి పాల్గొన్నారు.

>
> "మీరు రాజకీయ రంగంలోని నక్షత్రాలు. కోట్లాది ప్రజల హృదయాలలో మీకు స్థానం ఉంది. ఈ సందర్భంలో విద్య రంగం తరఫున ఒక వినతి చేస్తున్నాను. ద్వేషపు అగ్ని వేగంగా వ్యాపిస్తోంది. ఈ అగ్ని మధ్యలో విద్యను అభివృద్ధి చేయడం కష్టం. దయచేసి ఈ ద్వేషాన్ని ఆర్పండి. ఇది కారణం గురించి వాదించాల్సిన సమయం కాదు. ఈ అగ్ని మన దేశాన్ని నాశనం చేస్తోంది. దయచేసి కలిసి దీనిని ఆర్పండి."
>
>
>
>

### ప్రాథమిక జాతీయ విద్యా కమిటీ (1937)

1937 అక్టోబర్‌లో వర్ధాలో మహాత్మా గాంధీ ఆధ్వర్యంలో ఆల్-ఇండియా జాతీయ విద్యా సదస్సు జరిగింది. ఈ సదస్సు భారతదేశంలో విద్యకు ప్రాథమిక విధానాన్ని రూపొందించడానికి లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఈ సందర్భంలో హుసైన్ అధ్యక్షతన ఒక ప్రాథమిక జాతీయ విద్యా కమిటీ (జాకిర్ హుసైన్ కమిటీగా కూడా పిలుస్తారు) ఏర్పాటు చేయబడింది. ఈ కమిటీకి విద్యా విధానం కోసం పూర్తి ప్రణాళిక, పాఠ్యాంశాలను సిద్ధం చేసే బాధ్యత అప్పగించబడింది.

ఈ కమిటీ 1937 డిసెంబర్‌లో తన నివేదికను సమర్పించి "వర్ధా ప్రణాళిక" లేదా నై తాలీమ్ అనే ప్రాథమిక జాతీయ విద్యా విధానాన్ని రూపొందించింది. ఈ విధానం ప్రకారం పాఠశాలల్లో శిల్పకళ బోధన, పౌరసత్వ విలువలు పెంపొందించడం, విద్యను స్వయం సమర్థంగా తయారు చేయడం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఇది తల్లిబాషలో ఏడేళ్ల ఉచిత, తప్పనిసరి విద్యను ప్రతిపాదించింది. అదనంగా శిల్పకళలు, సంగీతం, చిత్రలేఖనం బోధనతో పాటు హిందుస్తానీ భాషను నేర్పడం కూడా ఇందులో భాగమైంది. ఉపాధ్యాయుల శిక్షణకు ప్రత్యేక ప్రణాళికను కూడా రూపొందించింది.

1938లో జరిగిన కాంగ్రెస్ పార్టీ హరిపురా సమావేశంలో ఈ ప్రణాళికను ఆమోదించి దేశవ్యాప్తంగా అమలు చేయాలని నిర్ణయించారు. దీనిని అమలు చేయడానికి హుసైన్, ఈ.డబ్ల్యూ. ఆర్యనాయకం ఆధ్వర్యంలో ఆల్-ఇండియా ఎడ్యుకేషన్ బోర్డు (హిందుస్తానీ తాలీమీ సంఘ్) ఏర్పాటు చేయబడింది. గాంధీ దీనికి ప్రధాన పర్యవేక్షకుడిగా ఉన్నారు. హుసైన్ 1938 నుండి 1950 వరకు హిందుస్తానీ తాలీమీ సంఘ్ అధ్యక్షుడిగా పనిచేసి, తరువాత కాకా కాలేల్కర్ ఆయన స్థానంలో నియమితుడయ్యాడు.

ఈ విద్యా విధానాన్ని ముస్లిం లీగ్ తీవ్రంగా వ్యతిరేకించింది. వారు దీనిని భారతదేశంలోని ఇస్లామిక్ సంస్కృతిని క్రమంగా నశింపజేసే ప్రయత్నంగా భావించారు. అలాగే హిందుస్తానీ భాషపై దృష్టి పెట్టడం ద్వారా ఉర్దూ స్థానంలో హిందీని ప్రవేశపెట్టాలనే యత్నంగా అభివర్ణించారు. హుసైన్ ఈ ప్రణాళికను రూపొందించడంలో కీలక పాత్ర పోషించినప్పటికీ, 1939లో జరిగిన పట్నా సమావేశంలో ముస్లిం లీగ్ ఈ వాదనను తిరస్కరించింది.

భారతదేశం యొక్క జాతీయ విద్యా విధానంలు అయిన 1968, 1988, 2020 సంచికలు కూడా వర్ధా ప్రణాళికలోని భావాలను ఆధారంగా తీసుకున్నాయి.

భారత విభజన అనంతరం హుసైన్ జలంధర్ రైల్వే స్టేషన్లో జరిగిన సామూహిక హింసలో తృటిలో ప్రాణాపాయం నుంచి బయటపడ్డాడు. ఈ సంఘటనను ఆయన పన్నెండు సంవత్సరాల తరువాత తన స్నేహితుడు అబ్దుల్ మజీద్ దర్యాబాదికు వివరించాడు. ఢిల్లీకి తిరిగి వచ్చిన తరువాత, ఆయన అల్లర్ల బాధితులకు సహాయం చేయడానికి పనిచేశాడు.

ఈ హింసలో ఢిల్లీలోని కరోల్ బాగ్లో ఉన్న జామియా మిల్లియా ఇస్లామియా భవనాలు దోపిడీకి గురై నాశనం అయ్యాయి.

### అలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయం ఉపకులపతి (1948–1956)

హుసైన్ 1948లో అలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయం ఉపకులపతిగా నియమితులయ్యారు, నవాబ్ ఇస్మాయిల్ ఖాన్‌కు అనుసరణగా. ఈ విశ్వవిద్యాలయం పాకిస్తాన్ ఉద్యమంతో సన్నిహిత సంబంధం కలిగి ఉండేది, ముస్లిం లీగ్కు ప్రధాన కేంద్రంగా ఉండేది. అందువల్ల ఇది పాకిస్తాన్‌కు అనుకూల భావజాలానికి కేంద్రంగా, లౌకిక భారతదేశంకు ముప్పుగా భావించబడింది. మౌలానా ఆజాద్, కేంద్ర విద్యామంత్రి, ఈ విశ్వవిద్యాలయాన్ని జాతీయ ఉన్నత విద్యా సంస్థగా నిలుపుకోవడానికి హుసైన్‌ను నాయకత్వం వహించమని బాధ్యత అప్పగించారు.

హుసైన్, డిసెంబర్ 1948 నుండి ఆగస్టు 1949 వరకు విశ్వవిద్యాలయాల కమిషన్ సభ్యుడిగా పనిచేశారు, కానీ అక్టోబర్ 1949లో గుండెపోటు కారణంగా అస్వస్థతకు గురవడంతో 1950 ప్రారంభంలోనే విధులను పూర్తిగా స్వీకరించారు. ఆయన విశ్వవిద్యాలయాన్ని ముస్లిం లీగ్‌తో ఉన్న పూర్వ సంబంధాల నుండి దూరం చేయడానికి, పాఠశాల క్రమశిక్షణను పునరుద్ధరించడానికి కృషి చేశారు. కమ్యూనిస్ట్ కార్యకలాపాలులో పాల్గొన్నందుకు జైలు నుంచి విడుదలైన విద్యార్థులను తిరిగి చేర్చారు. అలాగే సోషలిస్టులు, కమ్యూనిస్టులు ఉత్తర భారతదేశం అంతటినుంచి వచ్చి, పాకిస్తాన్‌కు వెళ్లిన ముస్లిం జాతీయవాదుల వల్ల ఖాళీ అయిన స్థానాలను భర్తీ చేశారు. హుసైన్ ఖాళీగా ఉన్న అధ్యాపక స్థానాలను ప్రముఖ విద్యావేత్తలతో నింపారు.

1951లో పార్లమెంట్ అలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయం (సవరణ) చట్టంను ఆమోదించింది. దీని ద్వారా ఈ విశ్వవిద్యాలయం ప్రైవేట్, సహాయక సంస్థ నుంచి భారత ప్రభుత్వంకు చెందిన స్వయంప్రతిపత్తి గల సంస్థగా మారింది. దీని వలన ఆర్థిక స్థిరత్వం ఏర్పడడంతో పాటు పరిపాలనలో స్వయం నియంత్రణ లభించింది. ఆయన పదవీకాలం ముగిసే నాటికి, హుసైన్ విశ్వవిద్యాలయ పరిస్థితిని మెరుగుపరిచి, స్వతంత్ర భారతదేశంలో ఎదురైన అనిశ్చితిని అధిగమించి, భారత ప్రభుత్వ పరిరక్షణలో జాతీయ సంస్థగా తీర్చిదిద్దారు.

హుసైన్ 3 ఏప్రిల్ 1952 నుండి 2 ఏప్రిల్ 1956 వరకు రాజ్యసభలో నామినేటెడ్ సభ్యుడిగా పనిచేశారు. 1956లో మళ్లీ నామినేట్ చేయబడి, 6 జూలై 1957 వరకు కొనసాగారు. తరువాత ఆయన బీహార్ గవర్నర్గా నియమితులయ్యారు.

సంస్కృతి, విద్యా రంగాలలో చేసిన సేవలకు గాను హుసైన్‌కు 1954లో పద్మ విభూషణ్ పురస్కారం లభించింది.

1950లలో ఆయన విద్యా రంగానికి సంబంధించిన అనేక సంస్థలతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు. 1955లో ఇంటర్నేషనల్ స్టూడెంట్స్ సర్వీస్ భారత కమిటీకి ఛైర్మన్‌గా పనిచేశారు. 1955–57 మధ్య వరల్డ్ యూనివర్సిటీ సర్వీస్, జెనీవాలో సేవలందించారు. 1957లో కేంద్ర మాధ్యమిక విద్యా మండలి సభ్యుడిగా పనిచేశారు. 1957–58 మధ్య యునెస్కో కార్యవర్గ సభ్యుడిగా కూడా పనిచేశారు.

### బీహార్ గవర్నర్ (1957–1962)

హుసైన్ 6 జూలై 1957 నుండి 11 మే 1962 వరకు బీహార్ గవర్నర్గా పనిచేశారు.

అప్పటి బీహార్ ముఖ్యమంత్రి శ్రీకృష్ణ సిన్హా సూచనలకు విరుద్ధంగా, గవర్నర్ హుసైన్, అలాగే చాన్సలర్గా పాట్నా విశ్వవిద్యాలయంలో పనిచేస్తూ, అక్కడి ప్రస్తుత ఉపకులపతిని రెండవ సారి మళ్లీ నియమించారు. దీనికి ప్రతిస్పందనగా రాష్ట్ర ప్రభుత్వం చట్టాన్ని సవరించి, గవర్నర్ ముఖ్యమంత్రి సూచన మేరకు ఉపకులపతిని నియమించాల్సిందిగా చేయాలని ఆలోచించింది. అయితే, హుసైన్ అలాంటి సవరణకు ఆమోదం తెలపకుండా రాజీనామా చేస్తానని హెచ్చరించడంతో ప్రభుత్వం తమ యోచనలను విరమించుకుంది.

తరువాత బీహార్ రాష్ట్రంలోని ఇతర విశ్వవిద్యాలయాల ఉపకులపతుల నియామకాలలో, హుసైన్ చాన్సలర్‌గా తన అధికారాలను వినియోగిస్తూ ముఖ్యమంత్రి సూచనలను అనుసరించారు. అయినప్పటికీ, విశ్వవిద్యాలయాలలో ఉపకులపతులుగా అకాడమిక్ నేపథ్యం లేని వ్యక్తులను నియమించడాన్ని ఆయన వ్యతిరేకించారు.

## భారత ఉపరాష్ట్రపతి (1962–1967)

కొత్తగా ఎన్నికైన రాష్ట్రపతి ఎస్. రాధాకృష్ణన్, డా. జాకిర్ హుసైన్‌కు భారత ఉపరాష్ట్రపతి పదవీ ప్రమాణం చేయిస్తున్న దృశ్యం. చిత్రంలో మాజీ రాష్ట్రపతి రాజేంద్ర ప్రసాద్ కూడా కనిపిస్తున్నారు.
హుసైన్, రాష్ట్రపతి ఎస్. రాధాకృష్ణన్ చేతుల మీదుగా భారత్ రత్న స్వీకరిస్తున్న దృశ్యం.
1962 ఏప్రిల్ 14న, కాంగ్రెస్ పార్టీ హుసైన్‌ను భారత ఉపరాష్ట్రపతి పదవికి జరగనున్న ఎన్నికల కోసం తన అభ్యర్థిగా ఎంపిక చేసింది.

ఈ ఎన్నిక 1962 మే 7న జరిగింది, అదే రోజు ఓట్ల లెక్కింపు పూర్తయ్యింది. హుసైన్ 596 ఓట్లలో 568 ఓట్లు సాధించగా, అతని ప్రత్యర్థి ఎన్. సి. సమంతసింహార్ 14 ఓట్లు మాత్రమే పొందాడు. ఆయన 1962 మే 13న ఉపరాష్ట్రపతిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.

1962లో హుసైన్‌ను సాహిత్య అకాడమీ ఉపాధ్యక్షుడిగా నామినేట్ చేశారు – ఈ పదవిని ఆయనకు ముందు ఎస్. రాధాకృష్ణన్ నిర్వహించారు.

తదుపరి సంవత్సరం ఆయనకు భారత్ రత్న పురస్కారం ప్రదానం చేయబడింది.

1965లో రాష్ట్రపతి సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ కంటి చికిత్స కోసం యునైటెడ్ కింగ్డమ్కు వెళ్లినప్పుడు, హుసైన్ తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా కొంతకాలం పనిచేశారు.

ఆయన తాత్కాలిక రాష్ట్రపతి పదవిలో ఉన్న సమయంలో, ఎన్నికల తర్వాత ఏ పార్టీకి స్పష్టమైన మెజారిటీ రాకపోవడంతో, ప్రభుత్వం ఏర్పాటుకు ప్రయత్నాలు విఫలమవడంతో కేరళలో మళ్లీ రాష్ట్రపతి పాలన అమలులోకి తీసుకువచ్చారు.

రాజ్యసభ చైర్మన్‌గా, హుసైన్ కొన్ని ముఖ్యమైన నిర్ణయాలు ఇచ్చారు. కేంద్ర మంత్రులు పార్లమెంట్‌లోని ఏ సభలోనైనా మాట్లాడే హక్కు కలిగి ఉన్నారని స్పష్టం చేశారు. అలాగే, పార్లమెంట్ సభ్యుడిగా ఉండి ఒకేసారి రాష్ట్రంలో మంత్రి అయిన వ్యక్తి, రాష్ట్ర శాసనసభకు ఎన్నికయ్యే వరకు పార్లమెంట్‌లో హాజరవ్వడం లేదా ఓటు వేయడం మీద ఎటువంటి నిషేధం ఉండదని పేర్కొన్నారు.

1966లో ఆయన మరో ముఖ్యమైన తీర్పు ఇచ్చారు. పార్లమెంట్ సభ్యులకు ఉన్న సంసదీయ రక్షణ కేవలం సివిల్ కేసులకు మాత్రమే వర్తిస్తుందని, క్రిమినల్ కేసులలో అది వర్తించదని నిర్ణయించారు.

## భారత రాష్ట్రపతి (1967–1969)

రాష్ట్రపతి హుసైన్, న్యాయమూర్తి మొహమ్మద్ హిదాయతుల్లాను భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తిగా ప్రమాణం చేయిస్తున్న దృశ్యం. హుసైన్ మరణం తరువాత, ఉపరాష్ట్రపతి వి. వి. గిరి అధ్యక్ష ఎన్నికలో పోటీ చేయడానికి రాజీనామా చేయడంతో, హిదాయతుల్లా 20 జూలై 1969 నుండి 24 ఆగస్టు 1969 వరకు తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా పనిచేశారు.
హుసైన్‌ను భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ పార్టీ, సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్ తరువాతి భారత రాష్ట్రపతిగా 1967 ఎన్నికల్లో తన అభ్యర్థిగా ఎంపిక చేసింది. పార్టీ లోపల ఆయన అభ్యర్థిత్వంపై పెద్దగా ఉత్సాహం లేకపోయినా, ప్రధాన మంత్రి ఇందిరా గాంధీ ఆయనను అభ్యర్థిగా ఎంపిక చేశారు. దీనికి పార్టీ అధ్యక్షుడు కే. కామరాజ్, ఇతర సీనియర్ నేతలు అభ్యంతరం వ్యక్తం చేశారు.

ఏడు ప్రతిపక్ష పార్టీల కూటమి, అప్పటి భారత ప్రధాన న్యాయమూర్తి కోకా సుబ్బారావును రాజీనామా చేయించి తమ అభ్యర్థిగా నిలబెట్టింది.

1967 ఎన్నికలు ముందు జరిగిన మూడు ఎన్నికల కంటే భిన్నంగా, ఈసారి నిజమైన పోటీ నెలకొంది. ఎన్నికల ప్రచారంలో సామూహిక వాదం, మతపరమైన ఆరోపణలు చోటుచేసుకున్నాయి. ముఖ్యంగా భారతీయ జనసంఘ్ పార్టీ హుసైన్‌పై విమర్శలు చేసింది.

1967 మే 6న జరిగిన ఎన్నికలో మొత్తం 17 మంది అభ్యర్థులు పోటీ చేశారు. వీరిలో తొమ్మిది మంది ఒక్క ఓటు కూడా పొందలేదు. హుసైన్ 4,71,244 ఓట్లు సాధించగా, సుబ్బారావు 3,63,971 ఓట్లు పొందాడు. కాంగ్రెస్ పార్టీ అంచనాలకు మించి 1,07,273 ఓట్ల తేడాతో హుసైన్ విజయం సాధించాడు.

ఈ ఫలితాలు, 1967 సాధారణ ఎన్నికల్లో కాంగ్రెస్ పార్టీకి ఎదురైన పరాజయాల తరువాత, ప్రధాన మంత్రి ఇందిరా గాంధీ స్థాయిని బలపరిచినట్లుగా భావించబడ్డాయి.

హుసైన్ 1967 మే 9న అధికారికంగా ఎన్నికైనట్లు ప్రకటించబడ్డారు.

ఆయన ఎన్నిక దేశీయంగా ముస్లింలకు చేరువ కావాలనే కాంగ్రెస్ పార్టీ ప్రయత్నంగా, అంతర్జాతీయంగా భారతదేశం ఒక లౌకిక రాష్ట్రం అని చూపించడానికి ఒక ఉదాహరణగా భావించబడింది.

భారత రాష్ట్రపతిగా ఉన్నప్పుడు జాకిర్ హుసైన్, నారాయణ ప్రసాద్ శుక్లా, మిశ్రి లాల్ గంగ్వాల్తో కలిసి ఇండోర్ సందర్శనలో.
హుసైన్ 1967 మే 13న రాష్ట్రపతిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.

తన ప్రారంభ ప్రసంగంలో ఆయన ఇలా అన్నారు:

> భారతదేశం మొత్తం నా ఇల్లు, ప్రజలందరూ నా కుటుంబం. ఈ కుటుంబానికి తాత్కాలికంగా నాయకత్వం వహించమని ప్రజలు నన్ను ఎన్నుకున్నారు. ఈ ఇంటిని బలంగా, అందంగా మార్చి, న్యాయమైన, అభివృద్ధి చెందిన జీవనాన్ని నిర్మించడం నా కర్తవ్యం.
>
>

హుసైన్ భారతదేశపు తొలి ముస్లిం రాష్ట్రపతి, రాష్ట్ర గవర్నర్‌గా పనిచేసి రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికైన మొదటి వ్యక్తి.

ఆయన ఎన్నికపై భారత సుప్రీంకోర్టులో కేసు వేయబడింది. ప్రధాన మంత్రి ప్రభావం చూపిందని ఆరోపిస్తూ బబురావ్ పటేల్ పిటిషన్ దాఖలు చేశారు. అయితే కోర్టు ఆ పిటిషన్‌ను తిరస్కరించింది.

రాష్ట్రపతిగా ఉన్న సమయంలో ఆయన కెనడా, హంగేరీ, యుగోస్లావియా, సోవియట్ యూనియన్, నేపాల్ దేశాలకు పర్యటనలు చేశారు.

హుసైన్‌కు గులాబీ పూలపై ప్రత్యేక ఆసక్తి ఉండేది. రాష్ట్రపతి భవన్‌లోని ముఘల్ తోటల్లో కొత్త రకాల గులాబీలను పరిచయం చేసి, సక్కులెంట్ మొక్కల కోసం గాజు గ్రీన్‌హౌస్ నిర్మించారు.

## రచయిత అనువాదకుడు

హుసైన్ ఉర్దూలో విస్తృతంగా రచనలు చేశారు, అనేక పుస్తకాలను ఆ భాషలోకి అనువదించారు. ఆయన చేసిన అనువాదాలలో ఫ్రెడ్రిక్ లిస్ట్ రచించిన *నేషనల్ సిస్టమ్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్*, ఎడ్విన్ కానన్ రచించిన *ఎలిమెంట్స్ ఆఫ్ ఎకనామిక్స్*, ప్లేటో రచించిన *రిపబ్లిక్* ఉన్నాయి.

ఆయన విద్యపై కూడా విస్తృతంగా రచనలు చేశారు. వాటిలో *ఆలా తాలీం*, *హిందుస్తాన్‌లో తాలీం కి అజ్ సర్-ఏ-నౌ తన్జీమ్*, *క్వౌమీ తాలీం*, *తాలీమీ ఖుత్బాత్* వంటి గ్రంథాలు ఉన్నాయి. అలాగే ఉర్దూ కవులైన అల్తాఫ్ హుస్సేన్ హాలిపై *హాలి: ముహిబ్-ఎ-వతన్*, మిర్జా గాలిబ్పై *ఇంతిఖాబ్-ఎ-గాలిబ్* అనే రచనలు చేశారు.

హుసైన్ పిల్లల కోసం కూడా అనేక కథలు రాశారు, వీటిని ఆయన ఒక కలంపేరుతో ప్రచురించారు. వీటిలో *ఉకాబ్ ఔర్ దూస్రీ కహానియాన్* వంటి కథలు ఉన్నాయి. ఈ కథలు తరువాత ఆంగ్లంలోకి అనువదించబడి జుబాన్ బుక్స్ సంస్థ ద్వారా *ది మ్యాజిక్ కీ* సిరీస్ పేరుతో ప్రచురించబడ్డాయి.

*క్యాపిటలిజం: అన ఎస్సే ఇన్ అండర్‌స్టాండింగ్* అనే గ్రంథం 1946లో ఆయన దిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంలో ఇచ్చిన ఉపన్యాసాల సమాహారం.

ఆయన కాన్వొకేషన్ ప్రసంగాలు 1965లో *ది డైనమిక్ యూనివర్శిటీ* పేరుతో ప్రచురించబడ్డాయి.

భారత రాష్ట్రపతిగా ఉన్న సమయంలో, 1969లో గాలిబ్ శతాబ్దీ ఉత్సవాలను నిర్వహించేందుకు ఆయన ఒక కమిటీకి నాయకత్వం వహించారు. ఈ కమిటీ సిఫార్సు మేరకు గాలిబ్ స్మారకంగా గాలిబ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ స్థాపించబడింది. అలాగే గాలిబ్ అకాడమీను 1969లో హుసైన్ ప్రారంభించారు.

## మరణం వారసత్వం

జామియా మిల్లియా ఇస్లామియా ప్రాంగణంలో ఉన్న హుసైన్ సమాధి, దీనిని శిల్పి హబీబ్ రహ్మాన్ రూపొందించారు
ఈ ఏడాది ప్రారంభంలో స్వల్ప హార్ట్ అటాక్కు గురైన హుసైన్, 1969 ఏప్రిల్ 26న అస్సాం పర్యటన నుంచి దిల్లీకి తిరిగి వచ్చిన తర్వాత అనారోగ్యంగా మారారు. 1969 మే 3న ఆయన రాష్ట్రపతి భవన్లో గుండెపోటుతో మరణించారు. అదే రోజు భారత ఉపరాష్ట్రపతి వి. వి. గిరి తాత్కాలిక రాష్ట్రపతిగా ప్రమాణ స్వీకారం చేశారు.

భారత ప్రభుత్వం ఆయన మరణం సందర్భంగా పదమూడు రోజుల జాతీయ దుఃఖం ప్రకటించింది. ఆయన భౌతిక దేహాన్ని రాష్ట్రపతి భవన్‌లోని దర్బార్ హాల్‌లో ప్రజల దర్శనార్థం ఉంచగా సుమారు 2 లక్షల మంది నివాళులు అర్పించారు.

1969 మే 5న అంత్యక్రియలు నిర్వహించబడ్డాయి. ఆయనను జామియా మిల్లియా ఇస్లామియా విశ్వవిద్యాలయ ప్రాంగణంలో సమాధి చేశారు. జనాజా ప్రార్థనలు, రాష్ట్రపతి భవన్‌లో జాతీయ సలాం అనంతరం ఆయన భౌతిక దేహాన్ని గన్ క్యారేజ్‌లో శోభాయాత్రగా తీసుకెళ్లారు.

అనేక దేశాలు కూడా ఆయన మరణంపై దుఃఖం ప్రకటించాయి. వాటిలో యునైటెడ్ అరబ్ రిపబ్లిక్, సిరియా, ఇరాక్, లిబియా, సూడాన్, నేపాల్, భూటాన్, ట్రినిడాడ్ అండ్ టొబాగో ఉన్నాయి. పాకిస్తాన్లో కూడా జాతీయ జెండాలను అర్ధ మస్తకంలో ఎగురవేసి దుఃఖం ప్రకటించారు.

ఆయన అంత్యక్రియలకు అనేక దేశాల ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు. అమెరికా తరఫున జార్జ్ రోమ్నీ, సోవియట్ యూనియన్ తరఫున అలెక్సీ కోసిగిన్ పాల్గొన్నారు. లక్షలాది మంది ప్రజలు అంత్యక్రియల శోభాయాత్రను వీక్షించారు.

హుసైన్ పదవిలో ఉన్నప్పుడే మరణించిన మొదటి భారత రాష్ట్రపతి. అలాగే అత్యల్ప కాలం పదవిలో ఉన్న రాష్ట్రపతిగా నిలిచారు.

హుసైన్ సమాధి 1971లో నిర్మించబడింది, దీనిని హబీబ్ రహ్మాన్ రూపకల్పన చేశారు. దీని నిర్మాణ శైలి సంప్రదాయ భారతీయ శైలిలో బౌహౌస్ ప్రభావాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ సమాధి ఎనిమిది వంపుల గల కాంక్రీట్ గోడలతో నిర్మించబడింది, పైభాగంలో గుమ్మటం ఉంటుంది. ఇందులో అలంకరణలు తక్కువగా ఉండి జాలి, ఆర్చ్ ఆకృతులు ఉంటాయి.

### స్మారకాలు

హుసైన్ స్మారకార్థం భారత తపాలా శాఖ 1969, 1998లో స్మారక తపాలా స్టాంపులను విడుదల చేసింది.

*ఎ రోజ్ కాల్డ్ జాకిర్ హుసైన్ – ఎ లైఫ్ ఆఫ్ డెడికేషన్* అనే 1969 డాక్యుమెంటరీ చిత్రాన్ని ఫిల్మ్స్ డివిజన్ ఆఫ్ ఇండియా రూపొందించింది.

1975లో దిల్లీ విశ్వవిద్యాలయంకు చెందిన ఢిల్లీ కాలేజీ పేరు మార్చి జాకిర్ హుసైన్ ఢిల్లీ కాలేజీగా పెట్టారు.

అలాగే జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ విశ్వవిద్యాలయంలో జాకిర్ హుసైన్ సెంటర్ ఫర్ ఎడ్యుకేషనల్ స్టడీస్, జామియా మిల్లియా ఇస్లామియాలో డా. జాకిర్ హుసైన్ సెంట్రల్ లైబ్రరీ ఆయన పేరుతో ఏర్పాటయ్యాయి.

దిల్లీలోని వెల్స్‌లీ రోడ్‌కు డా. జాకిర్ హుసైన్ మార్గ్ అని పేరు మార్చారు.

చండీగఢ్లో ఉన్న ఆసియాలో అతిపెద్ద గులాబీ తోట అయిన జాకిర్ హుసైన్ రోజ్ గార్డెన్ కూడా ఆయన పేరుతోనే ఉంది.

2000లో ఇండియన్ కౌన్సిల్ ఫర్ కల్చరల్ రిలేషన్స్ ద్వారా *డా. జాకిర్ హుసైన్ – టీచర్ హూ బికేమ్ ప్రెసిడెంట్* అనే పుస్తకం విడుదలైంది.

## ఇవి కూడా చూడండి

* జాకిర్ హుసేన్ గ్రంథాలయం
* రాష్ట్రపతి భవనం

## మూలాలు

## వివరణలు

## వెలుపలి లింకులు