# నీతి శాస్త్రం

**నీతిశాస్త్రం** అనేది నైతిక విషయాల తాత్విక అధ్యయనం. దీనిని **నైతిక తత్వశాస్త్రం** అని కూడా పిలుస్తారు, ప్రజలు ఏమి చేయాలి, ఏ ప్రవర్తన నైతికంగా సరైనది అనే ప్రమాణాలకు సంబంధించిన ప్రశ్నలను ఇది పరిశోధిస్తుంది. దీని ప్రధాన శాఖలలో సూత్రప్రాయ నీతిశాస్త్రం (normative ethics), అనువర్తిత నీతిశాస్త్రం (applied ethics), మెటాఎథిక్స్ (metaethics) ఉన్నాయి.

ప్రజలు ఎలా ప్రవర్తించాలో నిర్దేశించే సాధారణ సూత్రాలను కనుగొనడం సూత్రప్రాయ నీతిశాస్త్రం లక్ష్యం. అనువర్తిత నీతిశాస్త్రం నిజ జీవిత పరిస్థితులలోని ఖచ్చితమైన నైతిక సమస్యలను పరిశీలిస్తుంది, ఉదాహరణకు అబార్షన్, జంతువుల పట్ల వ్యవహరించే తీరు, వ్యాపార పద్ధతులు. మెటాఎథిక్స్ నీతిశాస్త్రం అంతర్లీన ఊహలను, భావనలను అన్వేషిస్తుంది. వస్తుగత నైతిక వాస్తవాలు ఉన్నాయా, నైతిక జ్ఞానం ఎలా సాధ్యమవుతుంది, నైతిక తీర్పులు ప్రజలను ఎలా ప్రేరేపిస్తాయి అని ఇది ప్రశ్నిస్తుంది. ప్రభావితమైన సూత్రప్రాయ సిద్ధాంతాలు పర్యవసానవాదం (consequentialism), డీయోంటాలజీ (deontology), సద్గుణ నీతిశాస్త్రం (virtue ethics). పర్యవసానవాదుల ప్రకారం, ఒక చర్య ఉత్తమ పరిణామాలకు దారితీస్తే అది సరైనది. నిజం చెప్పడం, వాగ్దానాలను నిలబెట్టుకోవడం లాంటి విధులకు కట్టుబడి ఉండాలని చెబుతూ డీయోంటాలజిస్టులు చర్యలపైనే దృష్టి పెడతారు. సద్గుణ నీతిశాస్త్రం ధైర్యం, కరుణ లాంటి సద్గుణాల వ్యక్తీకరణను నైతికత ప్రాథమిక సూత్రంగా చూస్తుంది.

నీతిశాస్త్రం విలువల సిద్ధాంతంతో దగ్గరి సంబంధం కలిగి ఉంటుంది, ఇది విలువల స్వభావాన్ని, రకాలను అధ్యయనం చేస్తుంది, ఉదాహరణకు అంతర్గత, సాధన విలువల మధ్య వ్యత్యాసం. నైతిక మనస్తత్వశాస్త్రం అనుబంధ అనుభవపూర్వక రంగం, ఇది నైతికతలో ఇమిడి ఉన్న మానసిక ప్రక్రియలను పరిశోధిస్తుంది, ఉదాహరణకు నైతిక తార్కికత, నైతిక స్వభావం ఏర్పడటం. వివరణాత్మక నీతిశాస్త్రం వివిధ సమాజాలలో ప్రబలంగా ఉన్న నైతిక నియమాలను, నమ్మకాలను వివరిస్తుంది, వాటి చారిత్రక కోణాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకుంటుంది.

ప్రాచీన ఈజిప్ట్, భారతదేశం, చైనా, ప్రాచీన గ్రీసులలో నైతిక సూత్రాలు, సిద్ధాంతాల అభివృద్ధితో పురాతన కాలంలో నీతిశాస్త్ర చరిత్ర ప్రారంభమైంది. హిందూమతం, బౌద్ధమతం, కన్ఫ్యూషియనిజం, దావోయిజంలతో ముడిపడి ఉన్న నైతిక బోధనల ఆవిర్భావం, సోక్రటీస్, అరిస్టాటిల్ లాంటి తత్వవేత్తల రచనలు ఈ కాలంలో కనిపించాయి. మధ్యయుగ కాలంలో, నైతిక ఆలోచన మతపరమైన బోధనలచే బలంగా ప్రభావితమైంది. ఆధునిక కాలంలో, ఈ దృష్టి నైతిక అనుభవం, నటించడానికి గల కారణాలు, చర్యల పరిణామాలకు సంబంధించిన లౌకిక విధానం వైపు మళ్లింది. 20వ శతాబ్దంలో ఒక ప్రభావవంతమైన పరిణామం మెటాఎథిక్స్ ఆవిర్భావం.

## నిర్వచనం

అరిస్టాటిల్ ప్రకారం, మంచి జీవితాన్ని ఎలా గడపాలి అనేది నీతిశాస్త్రం అడిగే ప్రధాన ప్రశ్నలలో ఒకటి.
నైతిక తత్వశాస్త్రం అని కూడా పిలువబడే నీతిశాస్త్రం నైతిక విషయాల అధ్యయనం. ఇది తత్వశాస్త్రం ప్రధాన శాఖలలో ఒకటి, ప్రవర్తన, లక్షణాలు, సంస్థల నైతిక మూల్యాంకనాన్ని నిర్దేశించే సూత్రాలను, నైతికత స్వభావాన్ని ఇది పరిశోధిస్తుంది. ప్రజలకు ఏ బాధ్యతలు ఉన్నాయి, ఏ ప్రవర్తన సరైనది, ఏది తప్పు, మంచి జీవితాన్ని ఎలా గడపాలి అనేవి ఇది పరిశీలిస్తుంది. దీని ముఖ్యమైన ప్రశ్నలలో కొన్ని "ఒకరు ఎలా జీవించాలి?", "జీవితానికి అర్థాన్ని ఇచ్చేది ఏమిటి?". సమకాలీన తత్వశాస్త్రంలో, నీతిశాస్త్రం సాధారణంగా సూత్రప్రాయ నీతిశాస్త్రం, అనువర్తిత నీతిశాస్త్రం, మెటాఎథిక్స్‌గా విభజించబడింది.

ప్రజలు వాస్తవానికి ఏమి చేస్తారు, వారు ఏమి చేయాలనుకుంటున్నారు, సామాజిక ఆచారాలు ఏమి కోరుతున్నాయి అనేదాని కంటే వారు ఏమి చేయాలి అనే దానికి నైతికత ప్రాధాన్యతనిస్తుంది. హేతుబద్ధమైన, క్రమబద్ధమైన విచారణ రంగంగా, ప్రజలు ఒక విధంగా కాకుండా మరో విధంగా ఎందుకు ప్రవర్తించాలో చెప్పే ఆచరణాత్మక కారణాలను నీతిశాస్త్రం అధ్యయనం చేస్తుంది. చాలా నైతిక సిద్ధాంతాలు ఏది వస్తుగతంగా సరైనది, ఏది తప్పు అనే సాధారణ దృక్కోణాన్ని వ్యక్తపరిచే సార్వత్రిక సూత్రాలను కోరుకుంటాయి. కొంత భిన్నమైన కోణంలో, *నీతిశాస్త్రం* అనే పదం అరిస్టాటిల్ నీతిశాస్త్రం లాంటి నైతిక సూత్రాల హేతుబద్ధమైన వ్యవస్థ రూపంలో ఉన్న వ్యక్తిగత నైతిక సిద్ధాంతాలను, ప్రొటెస్టంట్ పని నీతి, వైద్య నీతిశాస్త్రం లాంటి నిర్దిష్ట సమాజాలు, సామాజిక సమూహాలు, వృత్తులు అనుసరించే నైతిక నియమావళిని సూచించవచ్చు.

ఆంగ్ల పదం *ethics* మూలాలు ప్రాచీన గ్రీకు పదం *êthos* (ἦθος) లో ఉన్నాయి, దీని అర్థం పాత్ర, వ్యక్తిగత స్వభావం. ఈ పదం ప్రాచీన గ్రీకు పదం *ēthikós* (ἠθικός) కి దారితీసింది, ఇది లాటిన్ భాషలోకి *ethica* గా అనువదించబడింది, పాత ఫ్రెంచ్ పదం *éthique* ద్వారా 15వ శతాబ్దంలో ఆంగ్ల భాషలోకి ప్రవేశించింది. *నైతికత* (morality) అనే పదం పద్ధతులు, పాత్ర అని అర్థం వచ్చే లాటిన్ పదం *moralis* నుండి ఉద్భవించింది. ఇది మధ్య ఆంగ్ల కాలంలో పాత ఫ్రెంచ్ పదం *moralité* ద్వారా ఆంగ్ల భాషలోకి పరిచయం చేయబడింది.

*నీతిశాస్త్రం*, *నైతికత* అనే పదాలను సాధారణంగా ఒకదానికొకటి ప్రత్యామ్నాయంగా ఉపయోగిస్తారు, కొందరు తత్వవేత్తలు ఈ రెండింటి మధ్య తేడాను గుర్తిస్తారు. ఒక అభిప్రాయం ప్రకారం, నైతికత ప్రజలకున్న బాధ్యతలపై దృష్టి పెడుతుంది, నీతిశాస్త్రం విశాలమైనది, ఏది మంచిది, అర్థవంతమైన జీవితాన్ని ఎలా గడపాలి అనే ఆలోచనలను కలిగి ఉంటుంది. మరొక వ్యత్యాసం ఏమిటంటే, వ్యాపారం, పర్యావరణం లాంటి నిర్దిష్ట రంగాలలోని ప్రవర్తనా నియమావళిని సాధారణంగా నైతికత కంటే *నీతిశాస్త్రం* అని పిలుస్తారు, ఉదాహరణకు వ్యాపార నీతిశాస్త్రం, పర్యావరణ నీతిశాస్త్రం.

## సూత్రప్రాయ నీతిశాస్త్రం

సూత్రప్రాయ నీతిశాస్త్రం అనేది నైతిక ప్రవర్తనకు సంబంధించిన తాత్విక అధ్యయనం, ఇది నైతికత ప్రాథమిక సూత్రాలను పరిశోధిస్తుంది. "ఒకరు ఎలా జీవించాలి?", "ప్రజలు ఎలా ప్రవర్తించాలి?" లాంటి ప్రశ్నలకు సాధారణ సమాధానాలను కనుగొనడం, వాటిని సమర్థించడం దీని లక్ష్యం, సాధారణంగా ఒక చర్య సరైనదా కాదా అని నిర్ణయించే సార్వత్రిక లేదా స్వతంత్ర సూత్రాల రూపంలో ఇది ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, వినోదం కోసం ఒక పిల్లాడికి నిప్పంటించడం తప్పు అనే అభిప్రాయాన్ని తీసుకుంటే, ఇది ఎందుకు ఇలా ఉందో వివరించే మరింత సాధారణ సూత్రాలను కనుగొనడం సూత్రప్రాయ నీతిశాస్త్రం లక్ష్యం, అమాయకులకు విపరీతమైన బాధ కలిగించకూడదు అనే సూత్రం లాగా, దీనిని మరింత సాధారణ సూత్రంగా వివరించవచ్చు. నైతిక నిర్ణయాలు తీసుకోవడంలో ప్రజలకు సహాయపడటం ద్వారా వారి ప్రవర్తనకు మార్గనిర్దేశం చేయడం చాలా సూత్రప్రాయ నీతిశాస్త్ర సిద్ధాంతాల లక్ష్యం.

ప్రజలు ఎలా ప్రవర్తించాలి, ఎలాంటి ప్రవర్తన సరైనది అని సూత్రప్రాయ నీతిశాస్త్రంలోని సిద్ధాంతాలు పేర్కొంటాయి. ప్రజలు సాధారణంగా ఎలా ప్రవర్తిస్తారు, సామాన్య ప్రజలకు ఎలాంటి నైతిక నమ్మకాలు ఉంటాయి, కాలక్రమేణా ఈ నమ్మకాలు ఎలా మారుతాయి, నిర్దిష్ట సామాజిక సమూహాలలో ఎలాంటి నైతిక నియమావళి ఆమోదించబడుతుంది అనే వాటిని వివరించడం వీటి లక్ష్యం కాదు. ఈ అంశాలు వివరణాత్మక నీతిశాస్త్రానికి చెందినవి, సూత్రప్రాయ నీతిశాస్త్రానికి బదులుగా ఆంత్రోపాలజీ, సామాజిక శాస్త్రం, చరిత్ర లాంటి రంగాలలో వీటిని అధ్యయనం చేస్తారు.

సూత్రప్రాయ నీతిశాస్త్రంలోని కొన్ని వ్యవస్థలు సాధ్యమయ్యే అన్ని కేసులను కవర్ చేసే ఒకే సూత్రాన్ని చేరుకుంటాయి. ఇతర వ్యవస్థలు అన్ని లేదా కనీసం అతి ముఖ్యమైన నైతిక అంశాలను పరిష్కరించే ప్రాథమిక నియమాల చిన్న సమూహాన్ని కలిగి ఉంటాయి. అనేక ప్రాథమిక సూత్రాలు ఉన్న వ్యవస్థలకు ఒక ఇబ్బంది ఏమిటంటే, ఈ సూత్రాలు కొన్ని సందర్భాల్లో ఒకదానితో ఒకటి విభేదించవచ్చు, నైతిక సందిగ్ధతలకు దారితీయవచ్చు.

సూత్రప్రాయ నీతిశాస్త్రంలోని విభిన్న సిద్ధాంతాలు నైతికత పునాదిగా వేర్వేరు సూత్రాలను సూచిస్తాయి. అత్యంత ప్రభావవంతమైన మూడు ఆలోచనా విధానాలు పర్యవసానవాదం, డీయోంటాలజీ, సద్గుణ నీతిశాస్త్రం. ఈ విధానాలు సాధారణంగా ప్రత్యేకమైన ప్రత్యామ్నాయాలుగా ప్రదర్శించబడతాయి, వాటిని ఎలా నిర్వచించారు అనేదానిపై ఆధారపడి అవి ఒకదానితో ఒకటి కలవవచ్చు, ఒకదానికొకటి మినహాయించాల్సిన అవసరం లేదు. కొన్ని సందర్భాల్లో, ఏ చర్యలను వారు ఒప్పు, తప్పుగా భావిస్తారు అనేదానిలో అవి విభేదిస్తాయి. ఇతర సందర్భాల్లో, అవి ఒకే చర్యను సిఫార్సు చేస్తాయి, అది ఎందుకు సరైనది అనేదానికి వేర్వేరు సమర్థనలను అందిస్తాయి.

### పర్యవసానవాదం (Consequentialism)

టెలియోలాజికల్ ఎథిక్స్ అని కూడా పిలువబడే పర్యవసానవాదం, నైతికత పరిణామాలపై ఆధారపడి ఉంటుందని చెబుతుంది. అత్యంత సాధారణ దృక్పథం ప్రకారం, ఒక చర్య ఉత్తమ భవిష్యత్తును తీసుకువస్తే అది సరైనది. దీని అర్థం మెరుగైన పరిణామాలు ఉన్న ప్రత్యామ్నాయ చర్య ఏదీ లేదు. పర్యవసాన సిద్ధాంతాల ముఖ్య అంశం ఏమిటంటే, అవి ఏది మంచిది అనేదానికి వర్గీకరణను అందిస్తాయి, ఆ తర్వాత ఏది మంచిది అనేదాని ఆధారంగా ఏది సరైనది అని నిర్వచిస్తాయి. ఉదాహరణకు, క్లాసికల్ ప్రయోజనవాదం ఆనందం మంచిదని, అత్యంత సార్వత్రిక ఆనందానికి దారితీసే చర్య సరైనదని చెబుతుంది. 18వ శతాబ్దం చివరలో క్లాసికల్ ప్రయోజనవాదం సూత్రీకరణ నుండి పర్యవసానవాదం పరోక్షంగా చర్చించబడింది. 20వ శతాబ్దంలో ఈ దృక్పథంపై మరింత స్పష్టమైన విశ్లేషణ జరిగింది, జి.ఇ.ఎమ్. ఆన్స్‌కోంబ్ ఈ పదాన్ని సృష్టించారు.

పర్యవసానవాదులు సాధారణంగా ఒక చర్య పర్యవసానాలను దాని ప్రభావాల సమగ్రతను కలిగి ఉన్న చాలా విస్తృత కోణంలో అర్థం చేసుకుంటారు. చర్యలు ప్రపంచంలో ఒక మార్పును తీసుకువస్తాయనే ఆలోచనపై ఇది ఆధారపడి ఉంటుంది, లేకపోతే ఉనికిలో లేని సంఘటనల కారణ శృంఖలాన్ని ఇది తీసుకువస్తుంది. పర్యవసానవాదం వెనుక ఉన్న ప్రధాన అంతర్దృష్టి ఏమిటంటే, సాధ్యమైనంత ఉత్తమ ఫలితాన్ని సాధించడానికి భవిష్యత్తును రూపొందించాలి.

చర్యను సాధారణంగా పరిణామాలలో భాగంగా చూడరు. దీని అర్థం ఒక చర్యకు అంతర్గత విలువ లేదా ప్రతికూల విలువ ఉంటే, అది ఒక కారకంగా చేర్చబడదు. కొందరు పర్యవసానవాదులు దీనిని లోపంగా చూస్తారు, విలువకు సంబంధించిన అన్ని కారకాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలని అంటారు. వారు చర్యను పరిణామాలలో భాగంగా చేర్చడం ద్వారా ఈ చిక్కును నివారించడానికి ప్రయత్నిస్తారు. దీనికి సంబంధించిన విధానం పర్యవసానవాదాన్ని పరిణామాల పరంగా కాకుండా ఫలితం పరంగా వర్గీకరించడం, ఫలితం అనేది చర్య, దాని పరిణామాలతో కలిపి నిర్వచించబడుతుంది.

పర్యవసానవాద రూపాలలో ఎక్కువ భాగం ఏజెంట్-న్యూట్రల్. దీని అర్థం పరిణామాల విలువ తటస్థ కోణం నుండి అంచనా వేయబడుతుంది, అనగా, చర్యలు సాధారణంగా మంచి పరిణామాలను కలిగి ఉండాలి, కేవలం ఏజెంట్‌కు మాత్రమే కాదు. నైతిక అహంకారం లాంటి ఏజెంట్-సంబంధిత నైతిక సిద్ధాంతాలను పర్యవసానవాద రకాలుగా పరిగణించాలా వద్దా అనేది వివాదాస్పదంగా ఉంది.

#### రకాలు

పర్యవసానవాదంలో అనేక విభిన్న రకాలు ఉన్నాయి. అవి ఏ రకమైన అస్తిత్వాన్ని అంచనా వేస్తాయి, ఏ పరిణామాలను పరిగణనలోకి తీసుకుంటాయి, పరిణామాల విలువను ఎలా నిర్ణయిస్తాయి అనే దాని ఆధారంగా ఇవి విభిన్నంగా ఉంటాయి. చాలా సిద్ధాంతాలు చర్యల నైతిక విలువను అంచనా వేస్తాయి. పర్యవసానవాదాన్ని ఉద్దేశాలు, వ్యక్తిత్వ లక్షణాలు, నియమాలు, విధానాలను అంచనా వేయడానికి కూడా ఉపయోగించవచ్చు.

చాలా రకాలు అవి ఆనందాన్ని ప్రోత్సహిస్తాయా లేక బాధను ప్రోత్సహిస్తాయా అనే దాని ఆధారంగా పరిణామాల విలువను అంచనా వేస్తాయి. కోరికల సంతృప్తి, స్వయంప్రతిపత్తి, స్వేచ్ఛ, జ్ఞానం, స్నేహం, అందం, స్వీయ-పరిపూర్ణత లాంటి ప్రత్యామ్నాయ మూల్యాంకన సూత్రాలు కూడా ఉన్నాయి. పర్యవసానవాదంలోని కొన్ని రూపాలు విలువకు ఒకే మూలం ఉందని విశ్వసిస్తాయి. వాటిలో అత్యంత ప్రముఖమైనది క్లాసికల్ ప్రయోజనవాదం, ఇది చర్యల నైతిక విలువ అవి కలిగించే ఆనందం, బాధలపై మాత్రమే ఆధారపడి ఉంటుందని పేర్కొంటుంది. విలువకు అనేక విభిన్న మూలాలు ఉన్నాయని, అవన్నీ ఒకే మొత్తం విలువకు దోహదం చేస్తాయని ఒక ప్రత్యామ్నాయ విధానం చెబుతుంది. 20వ శతాబ్దానికి ముందు, పర్యవసానవాదులు మొత్తం విలువ, సమిష్టి మంచి గురించి మాత్రమే ఆందోళన చెందారు. 20వ శతాబ్దంలో, విలువల పంపిణీని అదనంగా పరిగణించే ప్రత్యామ్నాయ అభిప్రాయాలు అభివృద్ధి చేయబడ్డాయి. సమిష్టి మంచి ఒకేలా ఉన్నప్పటికీ అసమాన పంపిణీ కంటే వస్తువుల సమాన పంపిణీ మెరుగైనదని వాటిలో ఒకటి పేర్కొంటుంది.

ఏ పరిణామాలను అంచనా వేయాలి అనే దానిపై భేదాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. చర్య పర్యవసానవాదం, నియమ పర్యవసానవాదం మధ్య ముఖ్యమైన వ్యత్యాసం ఉంది. చర్య పర్యవసానవాదం ప్రకారం, ఒక చర్య పరిణామాలు దాని నైతిక విలువను నిర్ణయిస్తాయి. దీని అర్థం ఒక చర్య పరిణామాలు, దాని నైతిక విలువ మధ్య ప్రత్యక్ష సంబంధం ఉంది. దీనికి విరుద్ధంగా, ఒక చర్య నిర్దిష్ట నియమాల సమితిని అనుసరిస్తే అది సరైనదని నియమ పర్యవసానవాదం పేర్కొంటుంది. నియమ పర్యవసానవాదం కమ్యూనిటీ స్థాయిలో వాటి ఫలితాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవడం ద్వారా ఉత్తమ నియమాలను నిర్ణయిస్తుంది. కమ్యూనిటీలోని ప్రతి ఒక్కరూ వాటిని అనుసరించినప్పుడు ఉత్తమ పరిణామాలకు దారితీసే నియమాలను ప్రజలు అనుసరించాలి. దీని అర్థం చర్య, దాని పరిణామాల మధ్య సంబంధం పరోక్షంగా ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, నిజం చెప్పడం ఉత్తమ నియమాలలో ఒకటి అయితే, నియమ పర్యవసానవాదం ప్రకారం, అబద్ధం చెప్పడం మెరుగైన పరిణామాలకు దారితీసే నిర్దిష్ట సందర్భాలలో కూడా ఒక వ్యక్తి నిజం చెప్పాలి.

వాస్తవ, ఆశించిన పర్యవసానవాదం మధ్య మరొక అసమ్మతి ఉంది. సాంప్రదాయ దృక్పథం ప్రకారం, ఒక చర్య వాస్తవ పరిణామాలు మాత్రమే దాని నైతిక విలువను ప్రభావితం చేస్తాయి. ఈ దృక్పథం ఒక ఇబ్బంది ఏమిటంటే, అనేక పరిణామాలను ముందుగానే తెలుసుకోలేము. దీని అర్థం కొన్ని సందర్భాల్లో, బాగా ప్రణాళిక చేసిన, ఉద్దేశించిన చర్యలు అనుకోకుండా ప్రతికూల ఫలితాలకు దారితీస్తే అవి నైతికంగా తప్పు. వాస్తవ పరిణామాలు కాదు, ఆశించిన పరిణామాలు ముఖ్యమని ప్రత్యామ్నాయ దృక్పథం పేర్కొంటుంది. ఏమి చేయాలో నిర్ణయించుకునేటప్పుడు, ప్రజలు తమ చర్యల మొత్తం పరిణామాలపై తమ పరిమిత జ్ఞానంపై ఆధారపడవలసి ఉంటుందని ఈ దృక్పథం పరిగణనలోకి తీసుకుంటుంది. ఈ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఒక చర్య అత్యధిక ఆశించిన విలువను కలిగి ఉంటే, ఉదాహరణకు ప్రతికూల ఫలితాన్ని ఊహించలేము లేదా అసంభవం కాబట్టి, మొత్తం ప్రతికూల ఫలితానికి దారితీసినప్పటికీ ఆ చర్య సానుకూల నైతిక విలువను కలిగి ఉంటుంది.

గరిష్టీకరించడం, సంతృప్తికరమైన పర్యవసానవాదం మధ్య మరింత వ్యత్యాసం ఉంది. గరిష్టీకరించే పర్యవసానవాదం ప్రకారం, సాధ్యమైనంత ఉత్తమమైన చర్య మాత్రమే నైతికంగా అనుమతించబడుతుంది. దీని అర్థం సానుకూల పరిణామాలు ఉన్న చర్యలకు అంతకంటే మెరుగైన పరిణామాలు ఉన్న ప్రత్యామ్నాయాలు ఉంటే అవి తప్పు. గరిష్టీకరించే పర్యవసానవాదంపై ఒక విమర్శ ఏమిటంటే, సామాజికంగా ఆశించిన దానికంటే ప్రజలు గణనీయంగా ఎక్కువ చేయాలని డిమాండ్ చేయడం ద్వారా ఇది చాలా ఎక్కువ అడుగుతుంది. ఉదాహరణకు, మంచి జీతం ఉన్న వ్యక్తికి వారి ఆదాయంలో 70% స్వచ్ఛంద సంస్థలకు విరాళంగా ఇవ్వడం ఉత్తమ చర్య అయితే, వారు కేవలం 65% మాత్రమే విరాళంగా ఇవ్వడం నైతికంగా తప్పు అవుతుంది. దీనికి విరుద్ధంగా, సంతృప్తికరమైన పర్యవసానవాదానికి సాధ్యమైనంత ఉత్తమ ప్రత్యామ్నాయం కాకపోయినా ఒక చర్య "తగినంత మంచిది" అని మాత్రమే అవసరం. ఈ అభిప్రాయం ప్రకారం, నైతికంగా చేయాల్సిన దానికంటే ఎక్కువ చేయడం సాధ్యమే.

పురాతన చైనీస్ తత్వశాస్త్రంలోని మోహిజం పర్యవసానవాదం తొలి రూపాలలో ఒకటి. ఇది క్రీ.పూ 5వ శతాబ్దంలో ఉద్భవించింది, ప్రజల సంక్షేమాన్ని పెంచే సాధనంగా రాజకీయ చర్య న్యాయాన్ని ప్రోత్సహించాలని వాదించింది.

#### ప్రయోజనవాదం (Utilitarianism)

పర్యవసానవాదంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ రూపం ప్రయోజనవాదం. దాని క్లాసికల్ రూపంలో, ఇది ఆనందాన్ని అంతర్గత విలువకు ఏకైక మూలంగా చూసే చర్య పర్యవసానవాదం. దీని అర్థం ఆనందాన్ని పెంచడం, బాధను తగ్గించడం ద్వారా "అత్యధిక సంఖ్యలో ప్రజలకు అత్యధిక మేలు" చేస్తే ఆ చర్య నైతికంగా సరైనది. ఆరోగ్యం, స్నేహం, జ్ఞానం లాంటి ఇతర విషయాలకు కూడా విలువ ఉందని ప్రయోజనవాదులు కాదనరు. అయితే, ఈ విషయాలకు అంతర్గత విలువ ఉందని వారు ఖండిస్తారు. బదులుగా, అవి ఆనందం, బాధను ప్రభావితం చేస్తాయి కాబట్టి వాటికి బాహ్య విలువ ఉందని వారు అంటారు. ఈ విషయంలో, అవి సాధనంగా కావాల్సినవి, కానీ ఆనందం వలె అంతిమ లక్ష్యం కాదు. ఆనందం మాత్రమే అంతర్గత విలువ కలిగిన ఏకైక విషయం అనే అభిప్రాయాన్ని నైతిక లేదా మూల్యాంకన హెడోనిజం అని పిలుస్తారు.

జెరెమీ బెంథమ్, జాన్ స్టువర్ట్ మిల్ క్లాసికల్ ప్రయోజనవాద వ్యవస్థాపకులు.
క్లాసికల్ ప్రయోజనవాదాన్ని మొదట 18వ శతాబ్దం చివరలో జెరెమీ బెంథమ్ రూపొందించారు, దీనిని జాన్ స్టువర్ట్ మిల్ మరింత అభివృద్ధి చేశారు. పరిణామాల విలువను అంచనా వేయడానికి బెంథమ్ హెడోనిక్ కాలిక్యులస్‌ను ప్రవేశపెట్టారు. హెడోనిక్ కాలిక్యులస్ రెండు ముఖ్య అంశాలు ఆనందం తీవ్రత, వ్యవధి. ఈ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఆహ్లాదకరమైన అనుభవం అధిక తీవ్రతను కలిగి ఉండి ఎక్కువ కాలం కొనసాగితే దానికి అధిక విలువ ఉంటుంది. బెంథమ్ ప్రయోజనవాదంపై ఒక సాధారణ విమర్శ ఏమిటంటే ఆనందం తీవ్రతపై దాని దృష్టి ఇంద్రియ సంతృప్తి చుట్టూ కేంద్రీకృతమైన అనైతిక జీవనశైలిని ప్రోత్సహిస్తుందని వాదించింది. అధిక, తక్కువ ఆనందాల మధ్య తేడాను గుర్తించడం ద్వారా మిల్ ఈ విమర్శకు స్పందించారు. ఆహారం, పానీయాల ఇంద్రియ ఆనందం లాంటి తక్కువ ఆనందాల కంటే, ఒక పుస్తకం చదవడం వల్ల కలిగే మేధోపరమైన సంతృప్తి లాంటి అధిక ఆనందాలు వాటి తీవ్రత, వ్యవధి ఒకేలా ఉన్నప్పటికీ మరింత విలువైనవని ఆయన పేర్కొన్నారు. దాని అసలు సూత్రీకరణ నుండి, ప్రయోజనవాదంలో అనేక వైవిధ్యాలు అభివృద్ధి చెందాయి, వీటిలో చర్య, నియమ ప్రయోజనవాదం మధ్య తేడా, గరిష్టీకరించడం, సంతృప్తికరమైన ప్రయోజనవాదం మధ్య వ్యత్యాసం ఉన్నాయి.

### డీయోంటాలజీ (Deontology)

డీయోంటాలజీ నిబంధనలు లేదా సూత్రాల ఆధారంగా చర్యల నైతిక సరియైనదనాన్ని అంచనా వేస్తుంది. అన్ని చర్యలు అనుసరించాల్సిన అవసరాలను ఈ నిబంధనలు వివరిస్తాయి. నిజం చెప్పడం, వాగ్దానాలు నిలబెట్టుకోవడం, ఇతరులకు ఉద్దేశపూర్వకంగా హాని చేయకపోవడం లాంటి సూత్రాలు వీటిలో ఉండవచ్చు. పర్యవసానవాదుల వలె కాకుండా, సాధారణ నైతిక సూత్రాల చెల్లుబాటు వాటి పరిణామాలపై నేరుగా ఆధారపడి ఉండదని డీయోంటాలజిస్టులు విశ్వసిస్తారు. చర్యలు అంతర్గతంగా ఎలా సరైనవి లేదా తప్పు అని వ్యక్తపరుస్తున్నందున ఈ సూత్రాలను ప్రతి సందర్భంలోనూ అనుసరించాలని వారు పేర్కొంటారు. నైతిక తత్వవేత్త డేవిడ్ రాస్ ప్రకారం, దాని వల్ల ఎలాంటి హాని కలగకపోయినా వాగ్దానాన్ని ఉల్లంఘించడం తప్పు. ఏ చర్యలు సరైనవి అనే దానిపై డీయోంటాలజిస్టులు ఆసక్తి చూపుతారు, ఏది సరైనది, ఏది మంచిది అనే దాని మధ్య అంతరం ఉంటుందని తరచుగా అనుమతిస్తారు. చాలామంది నిషేధాలపై దృష్టి పెడతారు, ఎట్టి పరిస్థితుల్లోనూ ఏ చర్యలు నిషేధించబడ్డాయో వివరిస్తారు.

#### ఏజెంట్-కేంద్రీకృత, రోగి-కేంద్రీకృత (Agent-centered and patient-centered)

ఏజెంట్-కేంద్రీకృత డీయోంటాలాజికల్ సిద్ధాంతాలు నటించే వ్యక్తి, వారికి ఉన్న విధులపై దృష్టి పెడతాయి. సరైన కారణాల కోసం నటించడం ప్రాముఖ్యతను హైలైట్ చేస్తూ, ప్రజల చర్యల వెనుక ఉన్న ఉద్దేశాలు, ఆలోచనలపై ఏజెంట్-కేంద్రీకృత సిద్ధాంతాలు తరచుగా దృష్టి పెడతాయి. అవి ఏజెంట్-సంబంధితంగా ఉంటాయి, అంటే ప్రజలు ఏ కారణాల వల్ల ప్రవర్తించాలో వ్యక్తిగత పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉదాహరణకు, తల్లిదండ్రులకు వారి పిల్లల పట్ల ప్రత్యేక బాధ్యత ఉంటుంది, ఒక అపరిచితుడికి తమకు తెలియని పిల్లల పట్ల ఈ విధమైన బాధ్యత ఉండదు. దీనికి విరుద్ధంగా, రోగి-కేంద్రీకృత సిద్ధాంతాలు చర్యల వల్ల ప్రభావితమయ్యే వ్యక్తులు, వారికి ఉన్న హక్కులపై దృష్టి పెడతాయి. ఇతర వ్యక్తులను కేవలం ఒక లక్ష్యానికి సాధనంగా కాకుండా అంతిమ లక్ష్యంగా పరిగణించాలనే ఆవశ్యకత ఒక ఉదాహరణ. ఉదాహరణకు, ఈ చర్య అనేక ఇతరుల ప్రాణాలను కాపాడినప్పటికీ, ఒక వ్యక్తిని వారి ఇష్టానికి వ్యతిరేకంగా చంపడం తప్పు అని వాదించడానికి ఈ ఆవశ్యకతను ఉపయోగించవచ్చు. రోగి-కేంద్రీకృత డీయోంటాలాజికల్ సిద్ధాంతాలు సాధారణంగా ఏజెంట్-న్యూట్రల్‌గా ఉంటాయి, అంటే నిర్దిష్ట పాత్ర లేదా స్థానంతో సంబంధం లేకుండా పరిస్థితిలో ప్రతి ఒక్కరికీ అవి సమానంగా వర్తిస్తాయి.

#### కాంటియానిజం (Kantianism)

ఇమ్మాన్యుయేల్ కాంట్ హేతుబద్ధమైన జీవులందరికీ వర్తించే సార్వత్రిక చట్టాల ఆధారంగా డీయోంటాలాజికల్ వ్యవస్థను రూపొందించారు.
ఇమ్మాన్యుయేల్ కాంట్ (1724–1804) అత్యంత ప్రసిద్ధ డీయోంటాలజిస్టులలో ఒకరు. సంతోషంగా ఉండటం లాంటి ప్రజలు కోరుకునే ఫలితాలను చేరుకోవడం నైతిక చర్యల ముఖ్య ఉద్దేశ్యం కాదని ఆయన పేర్కొన్నారు. బదులుగా, ప్రజల కోరికలతో సంబంధం లేకుండా ప్రతి ఒక్కరికీ వర్తించే సార్వత్రిక సూత్రాలు ఉన్నాయని ఆయన వాదించారు. ఈ సూత్రాల కోసం ఆయన *కేటగారికల్ ఇంపరేటివ్* అనే పదాన్ని ఉపయోగించారు, అవి ఆచరణాత్మక హేతువు నిర్మాణంలో వాటి మూలాన్ని కలిగి ఉన్నాయని, హేతుబద్ధమైన ఏజెంట్లందరికీ సత్యమని పేర్కొన్నారు. కాంత్ ప్రకారం, నైతికంగా ప్రవర్తించడం అంటే ఈ సూత్రాల ద్వారా వ్యక్తీకరించబడిన కారణానికి అనుగుణంగా ప్రవర్తించడం కాగా, వాటిని ఉల్లంఘించడం అనైతికం, అహేతుకం.

కాంత్ కేటగారికల్ ఇంపరేటివ్‌కు సంబంధించి అనేక సూత్రీకరణలను అందించారు. ఒక సూత్రీకరణ ప్రకారం ఒక వ్యక్తి సార్వత్రికం చేయగల సూత్రాలను (maxims) మాత్రమే అనుసరించాలి. దీని అర్థం ప్రతి ఒక్కరికీ వర్తించే సార్వత్రిక చట్టంగా అందరూ అదే సూత్రాన్ని అనుసరించాలని ఆ వ్యక్తి కోరుకుంటాడు. మరొక సూత్రీకరణ ప్రకారం, ఇతర వ్యక్తులను ఎల్లప్పుడూ అంతిమ లక్ష్యంగా పరిగణించాలి, లక్ష్యానికి కేవలం సాధనంగా ఎప్పుడూ చూడకూడదు. ఈ సూత్రీకరణ వ్యక్తిగత లక్ష్యాల సాధనలో ఇతరులను ఉపయోగించుకోవడం కంటే వారి కోసమే వారిని గౌరవించడం, విలువివ్వడంపై దృష్టి పెడుతుంది.

ఏదైనా సందర్భంలో, మంచి సంకల్పం కలిగి ఉండటం ముఖ్యం అని కాంత్ చెప్పారు. ఒక వ్యక్తి నైతిక చట్టాన్ని గౌరవించి, వారి ఉద్దేశ్యాలు, ఆలోచనలను దానికి అనుగుణంగా రూపొందించుకుంటే వారు మంచి సంకల్పాన్ని కలిగి ఉంటారు. ఆ విధంగా ప్రేరేపించబడిన చర్యలు బేషరతుగా మంచివని కాంత్ పేర్కొన్నారు, అంటే అవాంఛనీయ పరిణామాలకు దారితీసే సందర్భాలలో కూడా అవి మంచివి.

#### ఇతరులు

దేవుడే నైతికతకు మూలం అని దైవ ఆజ్ఞా సిద్ధాంతం చెబుతుంది. నైతిక చట్టాలు దైవిక ఆజ్ఞలు అని, నైతికంగా ప్రవర్తించడం అంటే దేవుని చిత్తం పాటించడం, అనుసరించడం అని ఇది తెలుపుతుంది. నైతికత దేవునిపై ఆధారపడి ఉంటుందని దైవ ఆజ్ఞా సిద్ధాంతకర్తలందరూ అంగీకరించినప్పటికీ, దైవిక ఆజ్ఞల ఖచ్చితమైన కంటెంట్ గురించి భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి, వివిధ మతాలకు చెందిన సిద్ధాంతకర్తలు వేర్వేరు నైతిక చట్టాలను ప్రతిపాదిస్తారు. ఉదాహరణకు, క్రైస్తవ, యూదు దైవ ఆజ్ఞా సిద్ధాంతకర్తలు పది ఆజ్ఞలు దేవుని చిత్తాన్ని వ్యక్తపరుస్తాయని వాదించవచ్చు అయితే ముస్లింలు ఈ పాత్రను ఖురాన్ బోధనలకు కేటాయించవచ్చు.

ఒప్పందవాదులు నైతికతకు మూలంగా దేవుని ప్రస్తావనను తిరస్కరిస్తారు, నైతికత అనేది మానవుల మధ్య స్పష్టమైన లేదా అవ్యక్తమైన సామాజిక ఒప్పందంపై ఆధారపడి ఉంటుందని వాదిస్తారు. ఈ ఒప్పందానికి వాస్తవమైన లేదా ఊహాజనిత సమ్మతి నైతిక నిబంధనలు, విధులకు మూలం అని వారు పేర్కొంటారు. ప్రజలకు ఏ విధులు ఉన్నాయో నిర్ణయించడానికి, ఆదర్శవంతమైన పరిస్థితులలో హేతుబద్ధమైన వ్యక్తులు దేనికి అంగీకరిస్తారో అనే దానిపై ఒప్పందవాదులు తరచుగా ఒక ఆలోచన ప్రయోగంపై ఆధారపడతారు. ఉదాహరణకు, ప్రజలు అబద్ధాలు చెప్పకూడదని వారు అంగీకరిస్తే అబద్ధం చెప్పకుండా ఉండవలసిన నైతిక బాధ్యత ఉంటుంది. ఇది సమ్మతిపై ఆధారపడి ఉంటుంది కాబట్టి, ఒప్పందవాదం తరచుగా రోగి-కేంద్రీకృత డియోంటాలజీ రూపంగా అర్థం చేసుకోబడుతుంది. ప్రసిద్ధ సామాజిక ఒప్పంద సిద్ధాంతకర్తలలో థామస్ హాబ్స్, జాన్ లాక్, జీన్-జాక్వెస్ రూసో, జాన్ రాల్స్ ఉన్నారు.

జర్గెన్ హబెర్మాస్ రూపొందించిన ఉపన్యాస నైతికత ప్రకారం, సమాజంలోని హేతుబద్ధమైన ఉపన్యాసం ద్వారా నైతిక నిబంధనలు సమర్థించబడతాయి.
ఉపన్యాస నైతికత కూడా నైతిక నిబంధనలపై సామాజిక ఒప్పందంపై దృష్టి పెడుతుంది, అయితే ఈ ఒప్పందం కమ్యూనికేటివ్ హేతుబద్ధతపై ఆధారపడి ఉంటుందని చెబుతుంది. ఇది విభిన్న దృక్కోణాలను కలిగి ఉన్న బహుళత్వ ఆధునిక సమాజాలకు నైతిక నిబంధనలను చేరుకోవడమే లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. హేతుబద్ధమైన ఉపన్యాసంలో పాల్గొనే వారందరూ ఆమోదించినట్లయితే లేదా ఆమోదిస్తే సార్వత్రిక నైతిక ప్రమాణం చెల్లుబాటు అవుతుంది. ఈ విధంగా, నైతికత ఒకే నైతిక అధికారం ద్వారా విధించబడదు, సమాజంలోని నైతిక ఉపన్యాసం నుండి ఉద్భవిస్తుంది. సరసత, సమ్మిళితత్వాన్ని నిర్ధారించడానికి ఆదర్శవంతమైన ప్రసంగ పరిస్థితిని నెలకొల్పాలని ఈ ఉపన్యాసం లక్ష్యంగా పెట్టుకోవాలి. ప్రత్యేకించి, ఉపన్యాసంలో పాల్గొనేవారు ఎలాంటి ఒత్తిడి లేకుండా తమ భిన్నమైన అభిప్రాయాలను స్వేచ్ఛగా వ్యక్తీకరించడానికి స్వేచ్ఛను కలిగి ఉంటారని, అదే సమయంలో హేతుబద్ధమైన వాదనను ఉపయోగించి వాటిని సమర్థించుకోవాలని దీని అర్థం.

### సద్గుణ నైతికత

సద్గుణ నైతికత ప్రధాన ఆందోళన ఏమిటంటే సద్గుణాలు చర్యలలో ఎలా వ్యక్తమవుతాయి. అందుకని, ఇది చర్యల పర్యవసానాలపై లేదా సార్వత్రిక నైతిక విధులపై ప్రత్యక్ష ఆసక్తిని కలిగి ఉండదు. సద్గుణాలు అనేవి నిజాయితీ, ధైర్యం, దయ, కరుణ వంటి సానుకూల పాత్ర లక్షణాలు. ఈ పద్ధతికి హృదయపూర్వకంగా కట్టుబడి ఉండటం ద్వారా ఒక నిర్దిష్ట పద్ధతిలో అనుభూతి చెందడానికి, నిర్ణయించడానికి, పని చేయడానికి ఇవి సాధారణంగా స్వభావంగా అర్థం చేసుకోబడతాయి. సద్గుణాలు హానికరమైన ప్రతిరూపాలైన దుర్గుణాలుతో విభేదిస్తాయి.

కేవలం సద్గుణాలు కలిగి ఉండటం మాత్రమే సరిపోదని సద్గుణ సిద్ధాంతకర్తలు సాధారణంగా చెబుతారు. బదులుగా, ప్రజలు తమ చర్యలలో సద్గుణాలను వ్యక్తపరచాలి. ఎప్పుడు, ఎలా, ఏ సద్గుణాన్ని వ్యక్తపరచాలో తెలుసుకోవడం అనే ఆచరణాత్మక జ్ఞానం, దీనిని *ఫ్రోనెసిస్* అని కూడా పిలుస్తారు, ఇది ఒక ముఖ్యమైన అంశం. ఉదాహరణకు, ఆచరణాత్మక జ్ఞానం లేకపోవడం వల్ల ధైర్యవంతులు నివారించదగిన అనవసరమైన నష్టాలను తీసుకోవడం ద్వారా నైతికంగా తప్పు చర్యలు చేయడానికి దారితీయవచ్చు.

వివిధ రకాల సద్గుణ నైతికతలు వారు సద్గుణాలను ఎలా అర్థం చేసుకుంటారు, ఆచరణాత్మక జీవితంలో వాటి పాత్రపై మారుతూ ఉంటాయి. ప్రాచీన గ్రీకు తత్వశాస్త్రంలో అభివృద్ధి చేయబడిన సద్గుణ సిద్ధాంతం అసలు రూపం యూడైమోనిజం, ఇది సద్గుణ ప్రవర్తన, ఆనందం మధ్య సన్నిహిత సంబంధాన్ని ఆకర్షిస్తుంది. సద్గుణ జీవితం గడపడం ద్వారా ప్రజలు వృద్ధి చెందుతారని ఇది పేర్కొంది. సద్గుణాలు మానవ స్వభావంలో ఉండే సానుకూల సామర్థ్యాలు అని, ఈ సామర్థ్యాలను వాస్తవిక రూపంలోకి తీసుకురావడం వల్ల మంచి, సంతోషకరమైన జీవితాన్ని గడపవచ్చని యూడైమోనిస్ట్ సిద్ధాంతాలు తరచుగా విశ్వసిస్తాయి. ఏజెంట్-ఆధారిత సిద్ధాంతాలు, దీనికి భిన్నంగా, ఆనందాన్ని కేవలం ఒక దుష్ప్రభావంగా చూస్తాయి, నటిస్తున్నప్పుడు వ్యక్తమయ్యే ప్రశంసనీయమైన లక్షణాలు, ప్రేరణాత్మక లక్షణాలపై దృష్టి పెడతాయి. ఆ లక్షణాలు ఏమిటో అసాధారణ వ్యక్తులు నుండి నేర్చుకోవచ్చనే ఆలోచనతో ఇది తరచుగా కలుపుతారు. స్త్రీవాద సంరక్షణ నైతికత సద్గుణ నైతికతకు మరొక రూపం. వారు పరస్పర సంబంధాలు ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతారు, ఇతరుల శ్రేయస్సు కోసం శ్రద్ధ వహించడం ద్వారా దయ చూపడం ముఖ్యమైన సద్గుణాలలో ఒకటి అని చెబుతారు.

ప్రాచీన తత్వశాస్త్రంలో సద్గుణ నైతికత ప్రభావవంతమైన పాఠశాలలు అరిస్టోటేలియనిజం, స్టోయిసిజం. అరిస్టాటిల్ (క్రీ.పూ 384–322) ప్రకారం, ప్రతి సద్గుణం అనేది అదనపు, లోపం అనే రెండు రకాల దుర్గుణాల మధ్య సువర్ణ మాధ్యమం. ఉదాహరణకు, ధైర్యం అనేది పిరికితనం అనే లోపభూయిష్ట స్థితి, నిర్లక్ష్యం అనే విపరీతమైన స్థితి మధ్య ఉన్న ఒక సద్గుణం. సద్గుణమైన చర్య ఆనందానికి దారితీస్తుందని, జీవితంలో ప్రజలను వృద్ధి చేస్తుందని అరిస్టాటిల్ విశ్వసించాడు. స్టోయిసిజం క్రీ.పూ 300లో ఉద్భవించింది, కేవలం సద్గుణం ద్వారానే, భావోద్వేగ అవాంతరాలు లేని ప్రశాంతమైన మనస్సుతో కూడిన ఆనందాన్ని ప్రజలు సాధించగలరని నేర్పింది. స్టోయిక్స్ ఈ స్థితిని సాధించడానికి హేతుబద్ధత, స్వీయ-నియంత్రణను సమర్థించారు. 20వ శతాబ్దపు ద్వితీయార్థంలో, ఎలిజబెత్ అన్స్కోంబ్, ఫిలిప్పా ఫుట్, అలాస్డైర్ మాకిన్టైర్, మర్తా నుస్బామ్ వంటి తత్వవేత్తల కారణంగా సద్గుణ నైతికత పునరుద్ధరణను పొందింది.

### ఇతర సంప్రదాయాలు

మూడు ప్రధాన సంప్రదాయాలతో పాటు సూత్రప్రాయమైన నైతికతకు చెందిన అనేక ఇతర పాఠశాలలు ఉన్నాయి. ఆచరణాత్మక నైతికత అభ్యాస పాత్రపై దృష్టి పెడుతుంది, నిర్దిష్ట పరిస్థితులలో ఆచరణాత్మక సమస్యలను పరిష్కరించడం నైతికత ముఖ్యమైన పనులలో ఒకటి అని విశ్వసిస్తుంది. ఇది ప్రయోజనవాదం, పర్యవసానాలపై దాని దృష్టికి కొన్ని సారూప్యతలను కలిగి ఉంది కానీ సామాజిక, సాంస్కృతిక సందర్భాలలో నైతికత ఎలా పొందుపరచబడిందో దానిపై ఎక్కువ దృష్టి పెడుతుంది. ప్రాగ్మాటిస్టులు చేతన ఉద్దేశం కంటే అలవాట్లుకు ఎక్కువ ప్రాముఖ్యత ఇస్తారు, నైతికతను సరైన మార్గంలో రూపొందించాల్సిన అలవాటుగా అర్థం చేసుకుంటారు.

పోస్ట్‌మోడర్న్ నైతికత నైతికతకు చెందిన సాంస్కృతిక సాపేక్షత గురించి ఆచరణాత్మక నైతికతతో ఏకీభవిస్తుంది. అన్ని సంస్కృతులు, సంప్రదాయాలకు విశ్వవ్యాప్తంగా వర్తించే లక్ష్య నైతిక సూత్రాలు ఉన్నాయనే ఆలోచనను ఇది తిరస్కరిస్తుంది. నైతికత అనేది అహేతుకమైనది, మానవులు నైతికంగా సందిగ్ధ జీవులు కాబట్టి ఒక పొందికైన నైతిక నియమావళి లేదని ఇది నొక్కి చెబుతుంది. పోస్ట్‌మోడర్న్ నైతికత బదులుగా ఒకరు ఇతర వ్యక్తులను కలుసుకున్నప్పుడు నిర్దిష్ట పరిస్థితులలో నైతిక డిమాండ్లు ఎలా తలెత్తుతాయనే దానిపై దృష్టి పెడుతుంది.

బౌద్ధ నైతికతలో కరుణ, ప్రేమ-దయ ఆచరణలు కీలక అంశాలు.
నైతిక అహంకారం అనేది ప్రజలు తమ స్వప్రయోజనం కోసం వ్యవహరించాలి లేదా వ్యక్తి తమ సొంత ప్రయోజనం కోసం వ్యవహరిస్తే ఒక చర్య నైతికంగా సరైనది అనే అభిప్రాయం. ఇది మానసిక అహంకారంకు భిన్నంగా ఉంటుంది, ప్రజలు తమ స్వప్రయోజనాలను అనుసరిస్తారని ఇది పేర్కొంటుంది, వారు అలా చేయాలని చెప్పకుండా. నైతిక అహంకారులు సాధారణంగా ఆమోదించబడిన నైతిక అంచనాలకు అనుగుణంగా వ్యవహరించవచ్చు, ఇతర వ్యక్తులకు ప్రయోజనం చేకూర్చవచ్చు, ఉదాహరణకు, వాగ్దానాలను నిలబెట్టుకోవడం, స్నేహితులకు సహాయం చేయడం, ఇతరులతో సహకరించడం ద్వారా. అయితే, వారు తమ స్వప్రయోజనాన్ని పెంపొందించుకునే సాధనంగా మాత్రమే అలా చేస్తారు. నైతిక అహంకారం తరచుగా అనైతికమైన, పరస్పర విరుద్ధమైన స్థానంగా విమర్శించబడుతుంది.

సూత్రప్రాయమైన నైతికత చాలా మతాలలో కేంద్ర స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. యూదు నైతికత కీలక అంశాలు తోరాలో కనుగొనబడిన *మిట్జ్వా* విధి ప్రకారం దేవుని 613 ఆజ్ఞలను అనుసరించడం, సమాజ సంక్షేమ బాధ్యత తీసుకోవడం. క్రైస్తవ నైతికత కచ్చితమైన చట్టాలను అనుసరించడంపై తక్కువ ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది, బదులుగా "నిన్ను వలె నీ పొరుగువారిని ప్రేమించు" అనే గొప్ప ఆజ్ఞ వంటి నిస్వార్థ ప్రేమ అభ్యాసాన్ని బోధిస్తుంది. ఇస్లాం ఐదు స్తంభాలు ముస్లిం నైతికత ప్రాథమిక నిర్మాణాన్ని ఏర్పరుస్తాయి, విశ్వాసం, ప్రార్థన, దానధర్మాలు, రంజాన్ ఉపవాసం, మక్కా తీర్థయాత్ర అభ్యాసంపై దృష్టి పెడతాయి.

బౌద్ధులు అన్ని ప్రాణుల పట్ల కరుణ, ప్రేమ-దయ ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతారు. అదే విధమైన దృక్పథం జైనమతంలో కనిపిస్తుంది, ఇది అహింసను దాని ప్రధాన సద్గుణంగా కలిగి ఉంది. ధర్మం అనేది హిందూ నైతికతకు చెందిన ప్రధాన అంశం, ఇది సామాజిక బాధ్యతలను నెరవేర్చడానికి సంబంధించినది, ఇది ఒక వ్యక్తి సామాజిక వర్గం, జీవిత దశను బట్టి మారవచ్చు. కన్ఫ్యూషియనిజం సమాజంలో సామరస్యానికి గొప్ప ప్రాధాన్యత ఇస్తుంది, దయను కీలక సద్గుణంగా చూస్తుంది. టావోయిజం సామరస్యంతో జీవించడం ప్రాముఖ్యతను ప్రపంచం మొత్తానికి విస్తరిస్తుంది, ప్రజలు విశ్వం సహజ ప్రవాహంను అనుసరించడం ద్వారా ప్రయత్నం లేని చర్యను అభ్యసించాలని బోధిస్తుంది. స్థానిక విశ్వాస వ్యవస్థలైన, స్థానిక అమెరికన్ తత్వశాస్త్రం, ఆఫ్రికన్ ఉబుంటు తత్వశాస్త్రం వంటివి తరచుగా అన్ని జీవులు, పర్యావరణం పరస్పర సంబంధాన్ని నొక్కి చెబుతాయి, అదే సమయంలో ప్రకృతితో సామరస్యంగా జీవించడం ప్రాముఖ్యతను నొక్కి చెబుతాయి.

## మెటాఎథిక్స్

మెటాఎథిక్స్ అనేది నైతిక తీర్పులు, భావనలు, విలువల స్వభావం, పునాదులు, పరిధిని పరిశీలించే నైతికత విభాగం. ఏ చర్యలు సరైనవో అని కాకుండా ఒక చర్య సరైనదైతే దానికి అర్థం ఏమిటి, నైతిక తీర్పులు లక్ష్యంగా ఉన్నాయా, అవి అసలు నిజం కావచ్చా అనే దానిపై దీనికి ఆసక్తి ఉంటుంది. ఇది *నైతికత*, ఇతర నైతిక పదాల అర్థంను మరింత పరిశీలిస్తుంది. మెటాఎథిక్స్ అనేది ఒక మెటాథియరీ, ఇది దాని అంతర్లీన ఊహలను పరిశోధించడం ద్వారా సూత్రప్రాయమైన నైతికత కంటే ఉన్నత స్థాయి సంగ్రహణపై పనిచేస్తుంది. మెటాఎథికల్ సిద్ధాంతాలు సాధారణంగా ఏ సూత్రప్రాయమైన నైతిక సిద్ధాంతాలు సరైనవో నేరుగా తీర్పు చెప్పవు. అయినప్పటికీ, మెటాఎథికల్ సిద్ధాంతాలు వాటి పునాది సూత్రాలను పరిశీలించడం ద్వారా సూత్రప్రాయమైన సిద్ధాంతాలను ప్రభావితం చేయగలవు.

మెటాఎథిక్స్ తత్వశాస్త్రం వివిధ శాఖలతో అతివ్యాప్తి చెందుతుంది. ఆంటాలజీ స్థాయిలో, ఇది ఆబ్జెక్టివ్ నైతిక వాస్తవాలు ఉన్నాయా అని పరిశీలిస్తుంది. సెమాంటిక్స్కి సంబంధించి, నైతిక పదాల అర్థం ఏమిటి, నైతిక ప్రకటనలు సత్య విలువను కలిగి ఉన్నాయా అని ఇది అడుగుతుంది. మెటాఎథిక్స్ ఎపిస్టెమోలాజికల్ వైపు ప్రజలు నైతిక జ్ఞానాన్ని పొందగలరా, ఎలా పొందగలరో చర్చిస్తుంది. నైతిక తీర్పులు ప్రజలను పని చేయడానికి ఎలా ప్రేరేపిస్తాయనే ఆసక్తి కారణంగా మెటాఎథిక్స్ మనస్తత్వశాస్త్రంతో అతివ్యాప్తి చెందుతుంది. నైతిక మదింపులను క్రాస్-కల్చరల్ తేడాలు ఎలా ప్రభావితం చేస్తాయో వివరించడం లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నందున ఇది ఆంత్రోపాలజీతో కూడా అతివ్యాప్తి చెందుతుంది.

### ప్రాథమిక భావనలు

ఒక చట్టం సాధ్యం అయ్యే నైతిక స్థితిగతుల మధ్య సంబంధాలను డియోంటిక్ చతురస్రం విజువలైజ్ చేస్తుంది.
మెటాఎథిక్స్ ప్రాథమిక నైతిక భావనలు, వాటి సంబంధాలను పరిశీలిస్తుంది. నైతికత ప్రాథమికంగా, ఏమి జరుగుతుందో దానికి సంబంధించిన వివరణాత్మక ప్రకటనలుకి విరుద్ధంగా, ఏమి జరగాలి అనే దాని గురించి సూత్రప్రాయ ప్రకటనలతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది. విధులు, బాధ్యతలు ప్రజలు ఏమి చేయాలి అనే అవసరాలను వ్యక్తపరుస్తాయి. విధులు కొన్నిసార్లు ఎల్లప్పుడూ వాటితో పాటు ఉండే హక్కుల ప్రతిరూపాలుగా నిర్వచించబడతాయి. ఈ అభిప్రాయం ప్రకారం, ఈ ఇతర వ్యక్తి ఆ ప్రయోజనాన్ని పొందే హక్కును కలిగి ఉంటే, మరొక వ్యక్తికి ప్రయోజనం చేకూర్చే విధి ఒకరికి ఉంటుంది.

*బాధ్యత*, *అనుమతి* అనేవి ఒకదానికొకటి నిర్వచించబడే విరుద్ధమైన పదాలు: ఏదైనా చేయడానికి బాధ్యత వహించడం అంటే ఒకరు దానిని చేయకపోవడానికి అనుమతించబడరు, ఏదైనా చేయడానికి అనుమతించబడటం అంటే ఒకరు దానిని చేయకపోవడానికి బాధ్యత వహించరు. కొందరు సిద్ధాంతకర్తలు బాధ్యతలను విలువలు పరంగా లేదా ఏది మంచిది అనే పరంగా నిర్వచిస్తారు. సాధారణ కోణంలో ఉపయోగించినప్పుడు, *మంచి*కి వ్యతిరేకంగా *చెడు* ఉంటుంది. వ్యక్తులు, వారి ఉద్దేశాలను వివరించేటప్పుడు, *చెడ్డది* కంటే *దుష్టత్వం* అనే పదం తరచుగా ఉపయోగించబడుతుంది.

చర్యలు, ప్రేరణలు, పాత్ర లక్షణాలు నైతిక స్థితిని అంచనా వేయడానికి బాధ్యతలు ఉపయోగించబడతాయి. ఒక చర్య ఒక వ్యక్తి బాధ్యతలకు అనుగుణంగా ఉంటే అది నైతికంగా సరైనది, వాటిని ఉల్లంఘిస్తే నైతికంగా తప్పు. సూపరెరోగేషన్ అనేది ఒక ప్రత్యేక నైతిక హోదా, ఇది ఏజెంట్ వారి నుండి నైతికంగా అవసరమైన దానికంటే ఎక్కువ చేసే సందర్భాలకు వర్తిస్తుంది. ఒక చర్యకు నైతిక బాధ్యత వహించడం అంటే సాధారణంగా ఆ వ్యక్తి నిర్దిష్ట సామర్థ్యాలను లేదా ఏదైనా రూపంలో నియంత్రణను కలిగి ఉంటాడు, ఉపయోగిస్తాడు. ఒక వ్యక్తి నైతికంగా బాధ్యత వహిస్తే, వారిని కొన్ని విధాలుగా ప్రతిస్పందించడం సముచితం, ఉదాహరణకు, వారిని ప్రశంసించడం లేదా నిందించడం ద్వారా.

### వాస్తవికత, సాపేక్షత, శూన్యవాదం

నైతిక విలువలు, సూత్రాలు వాస్తవమైనవా అని ప్రశ్నిస్తూ, మెటాఎథిక్స్‌లో ఒక ప్రధాన చర్చ నైతికత అస్తిత్వ స్థితికి సంబంధించినది. నైతిక లక్షణాలు వ్యక్తిగత ప్రాధాన్యతలు, సాంస్కృతిక ప్రమాణాలుకి చెందిన ఆత్మాశ్రయ నిర్మాణాలు లేదా వ్యక్తీకరణలుగా కాకుండా మానవ మనస్సు, సంస్కృతికి భిన్నంగా ఆబ్జెక్టివ్ లక్షణాలుగా ఉన్నాయా అని ఇది పరిశీలిస్తుంది.

నైతిక వాస్తవికులు లక్ష్య నైతిక వాస్తవాలు ఉన్నాయని వాదనను అంగీకరిస్తారు. నైతిక విలువలు మనస్సు-స్వతంత్ర వాస్తవిక అంశాలు అని, ఇచ్చిన చర్య సరైనదా లేదా తప్పు అని సంపూర్ణ వాస్తవం ఉందని ఈ దృక్పథం సూచిస్తుంది. ఈ దృక్పథం పర్యవసానంగా నైతిక అవసరాలు నాన్-మోరల్ వాస్తవాల వలె అదే అస్తిత్వ హోదాను కలిగి ఉంటాయి: ఒక వస్తువు దీర్ఘచతురస్రాకారంగా ఉందా అనేది ఒక ఆబ్జెక్టివ్ వాస్తవం అయినట్లే వాగ్దానాన్ని నిలబెట్టుకోవాల్సిన బాధ్యత ఉందా అనేది కూడా ఒక ఆబ్జెక్టివ్ వాస్తవం. నైతిక వాస్తవికత తరచుగా ప్రతి ఒక్కరికీ సమానంగా వర్తించే సార్వత్రిక నైతిక సూత్రాలు ఉన్నాయనే వాదనతో ముడిపడి ఉంటుంది. నైతిక మూల్యాంకనం గురించి ఇద్దరు వ్యక్తులు ఏకీభవించకపోతే కనీసం వారిలో ఒకరు తప్పు అని ఇది సూచిస్తుంది. చాలా రంగాలలో నైతిక అసమ్మతి విస్తృతంగా ఉన్నందున ఈ పరిశీలన కొన్నిసార్లు నైతిక వాస్తవికతకు వ్యతిరేకంగా వాదనగా తీసుకోబడుతుంది.

నైతికత అనేది వాస్తవికతకు ఒక లక్ష్యం అనే ఆలోచనను నైతిక సాపేక్షవాదులు తిరస్కరిస్తారు. నైతిక సూత్రాలు మానవ ఆవిష్కరణలని వారు వాదిస్తారు. దీని అర్థం ప్రవర్తన లక్ష్యంగా సరైనది లేదా తప్పు కాదు, కానీ ఒక నిర్దిష్ట దృక్కోణానికి సంబంధించి ఆత్మాశ్రయంగా సరైనది లేదా తప్పు. నైతిక దృక్కోణాలు వ్యక్తులు, సంస్కృతులు, చారిత్రక కాలాల మధ్య మారవచ్చు. ఉదాహరణకు, "బానిసత్వం తప్పు", "ఆత్మహత్య అనుమతించబడుతుంది" వంటి నైతిక ప్రకటనలు ఒక సంస్కృతిలో నిజం కావచ్చు, మరొక సంస్కృతిలో తప్పు కావచ్చు. సామాజిక సమన్వయం వంటి నిర్దిష్ట లక్ష్యాలను నెరవేర్చడానికి నైతిక వ్యవస్థలు నిర్మించబడ్డాయని కొందరు నైతిక సాపేక్షవాదులు చెబుతున్నారు. ఈ దృక్పథం ప్రకారం, వివిధ సమాజాలు, ఒక సమాజంలోని విభిన్న సామాజిక సమూహాలు వాటి విభిన్న ప్రయోజనాల ఆధారంగా విభిన్న నైతిక వ్యవస్థలను నిర్మిస్తాయి. ఎమోటివిజం భిన్నమైన వివరణను అందిస్తుంది, నైతికత నైతిక భావోద్వేగాల నుండి ఉద్భవిస్తుంది, ఇవి అందరికీ ఒకేలా ఉండవని పేర్కొంది.

నైతిక వాస్తవాల ఉనికిని నైతిక శూన్యవాదులు తిరస్కరిస్తారు. నైతిక వాస్తవికత సమర్థించే ఆబ్జెక్టివ్ నైతిక వాస్తవాలు, నైతిక సాపేక్షవాదం సమర్థించే ఆత్మాశ్రయ నైతిక వాస్తవాల ఉనికిని వారు తిరస్కరిస్తారు. నైతిక వాదనల అంతర్లీన ప్రాథమిక అంచనాలు తప్పుదారి పట్టించాయని వారు నమ్ముతారు. కొందరు నైతిక శూన్యవాదులు దీని నుండి ఏదైనా అనుమతించబడుతుందని నిర్ధారిస్తారు. నైతిక శూన్యవాదం అనేది దేనిని అనుమతించాలి, నిషేధించబడింది అనే దాని గురించి నైతిక స్థానం కాదని, ఏదైనా నైతిక స్థితిని తిరస్కరించడం అని కొద్దిగా భిన్నమైన అభిప్రాయం నొక్కి చెబుతుంది. నైతిక శూన్యవాదం, నైతిక సాపేక్షవాదం వలె, ప్రజలు విభిన్న దృక్కోణాల నుండి చర్యలను ఒప్పు లేదా తప్పు అని తీర్పు ఇస్తారని గుర్తిస్తుంది. అయితే, ఈ అభ్యాసం నైతికతను కలిగి ఉందని ఇది అంగీకరించదు, దీనిని మానవ ప్రవర్తనకు చెందిన ఒక రకంగా మాత్రమే చూస్తుంది.

#### సహజవాదం, అసహజవాదం

నైతిక వాస్తవికుల మధ్య ఒక ప్రధాన భిన్నాభిప్రాయం సహజవాదం, అసహజవాదం మధ్య ఉంటుంది. నైతిక లక్షణాలు అనుభావిక పరిశీలనకి అందుబాటులో ఉండే సహజ లక్షణాలు అని సహజవాదం పేర్కొంది. ఇవి రంగు, ఆకారం వంటి సహజ శాస్త్రాలు పరిశోధించే సహజ లక్షణాల మాదిరిగానే ఉంటాయి. కొందరు నైతిక సహజవాదులు నైతిక లక్షణాలు ఒక ప్రత్యేకమైన, ప్రాథమిక రకమైన సహజ లక్షణమని అభిప్రాయపడ్డారు. నైతిక లక్షణాలు వాస్తవమైనవి కానీ వాస్తవికతకు ప్రాథమిక భాగం కాదు, ఇతర సహజ లక్షణాలకు తగ్గించబడతాయి అని మరొక అభిప్రాయం పేర్కొంది, ఉదాహరణకు ఆనందం, బాధ కారణాలను వివరించే లక్షణాలు వంటివి.

నైతిక లక్షణాలు వాస్తవికతలో భాగమని, నైతిక లక్షణాలు ఒకేలా ఉండవు లేదా సహజ లక్షణాలకు తగ్గించబడవని అసహజవాదం వాదిస్తుంది. నైతిక లక్షణాలు ప్రత్యేకమైనవి ఎందుకంటే అవి ఏమి జరగాలో వ్యక్తపరుస్తాయి అనే ఆలోచన ద్వారా ఈ దృక్పథం సాధారణంగా ప్రేరేపించబడుతుంది. ఈ స్థాన ప్రతిపాదకులు సహజ సంస్థల పరంగా నైతికతను నిర్వచించడం లేదా వివరణాత్మక ప్రకటనల నుండి ప్రిస్క్రిప్టివ్‌ను అంచనా వేయడం ఒక సహజ భ్రమ అని పేర్కొంటూ ఈ ప్రత్యేకతను తరచుగా నొక్కి చెబుతారు.

### కాగ్నిటివిజం, నాన్-కాగ్నిటివిజం

కాగ్నిటివిజం, నాన్-కాగ్నిటివిజం మధ్య మెటాఎథికల్ చర్చ నైతిక ప్రకటనల అర్థం గురించి ఉంటుంది, సెమాంటిక్స్ అధ్యయనంలో ఇది ఒక భాగం. కాగ్నిటివిజం ప్రకారం, "గర్భవిచ్ఛిత్తి నైతికంగా తప్పు", "యుద్ధానికి వెళ్లడం నైతికంగా ఎప్పుడూ సమర్థించబడదు" వంటి నైతిక ప్రకటనలు సత్య-సముచితమైనవి, అంటే అవన్నీ సత్య విలువను కలిగి ఉంటాయి: అవి నిజం లేదా అబద్ధం. కాగ్నిటివిజం నైతిక ప్రకటనలకు సత్య విలువ ఉంటుందని పేర్కొంటుంది కానీ వాటికి ఏ సత్య విలువ ఉందనే దానిపై ఆసక్తి లేదు. నైతిక ప్రకటనలు "అబార్షన్ అనేది ఒక వైద్య ప్రక్రియ", "యుద్ధానికి వెళ్లడం అనేది ఒక రాజకీయ నిర్ణయం" వంటి ఇతర ప్రకటనలను పోలి ఉన్నందున, ఇది తరచుగా డిఫాల్ట్ స్థానంగా కనిపిస్తుంది, ఇవి సత్య విలువను కలిగి ఉంటాయి.

కాగ్నిటివిజం సెమాంటిక్ సిద్ధాంతం, నైతిక వాస్తవికత ఒంటాలాజికల్ సిద్ధాంతం మధ్య సన్నిహిత సంబంధం ఉంది. నైతిక వాస్తవాలు ఉన్నాయని నైతిక వాస్తవికులు నొక్కి చెబుతారు. నైతిక ప్రకటనలు ఎందుకు నిజం లేదా అబద్ధం అని వివరించడానికి దీనిని ఉపయోగించవచ్చు: ఒక ప్రకటన వాస్తవాలకు అనుగుణంగా ఉంటే నిజం, లేకపోతే తప్పు. ఫలితంగా, ఒక సిద్ధాంతాన్ని అంగీకరించే తత్వవేత్తలు తరచుగా మరొక దానిని కూడా అంగీకరిస్తారు. ఒక మినహాయింపు లోపం సిద్ధాంతం, ఇది నైతిక వాస్తవాలు లేనందున అన్ని నైతిక ప్రకటనలు అబద్ధమని పేర్కొనడం ద్వారా నైతిక శూన్యవాదంతో కాగ్నిటివిజంను మిళితం చేస్తుంది.

నాన్-కాగ్నిటివిజం అనేది నైతిక ప్రకటనలకు సత్య విలువ లోపించిందనే అభిప్రాయం. ఈ అభిప్రాయం ప్రకారం, "హత్య తప్పు" అనే ప్రకటన నిజం కాదు, అబద్ధం కాదు. నైతిక ప్రకటనలకు ఎలాంటి అర్థం లేదని కొందరు నాన్-కాగ్నిటివిస్టులు పేర్కొన్నారు. విభిన్న వివరణ ఏమిటంటే అవి మరొక రకమైన అర్థాన్ని కలిగి ఉంటాయి. ఎమోటివిజం వారు భావోద్వేగ వైఖరులను వ్యక్తీకరిస్తారని చెబుతుంది. ఈ అభిప్రాయం ప్రకారం, "హత్య తప్పు" అనే ప్రకటన వక్తకు హత్య పట్ల ప్రతికూల నైతిక వైఖరి ఉందని లేదా దానిని ఆమోదించలేదని వ్యక్తపరుస్తుంది. ప్రిస్క్రిప్టివిజం, దీనికి విరుద్ధంగా, నైతిక ప్రకటనలను ఆదేశాలుగా అర్థం చేసుకుంటుంది. ఈ అభిప్రాయం ప్రకారం, "హత్య తప్పు" అని చెప్పడం అనేది "హత్య చేయవద్దు" వంటి ఆజ్ఞను వ్యక్తపరుస్తుంది.

## మూలాలు

## వివరణలు