# సంచార సామ్రాజ్యం

సంభావ్య జియోంగ్ను మూలానికి చెందిన గుర్రపుస్వారీ: రైడరు ఓరియంటలు స్టెప్పీసు హెయిరు‌బన్ లక్షణాన్ని ధరిస్తాడు. ఆయన గుర్రం లక్షణంగా క్రీపూ 2వ–1వ శతాబ్దం సక్సనోఖురు (ఫార్ఖోరు సమీపంలో), తజికిస్తాన్లో తవ్వబడింది. తజికిస్తాన్‌లోని పురాతన వస్తువుల జాతీయ మ్యూజియం.
సంచార సామ్రాజ్యాలు, కొన్నిసార్లు స్టెప్పీ సామ్రాజ్యాలు, సెంట్రలు లేదా ఇన్నరు ఆసియా సామ్రాజ్యాలు అని కూడా పిలుస్తారు. యురేషియను స్టెప్పీలో విల్లు-ఎత్తు, గుర్రపు స్వారీ-ఎత్తు, యురేషియన్ సంచార ప్రజలు నిర్మించిన సామ్రాజ్యం, క్లాసికలు పురాతన కాలం (సిథియా) నుండి ప్రారంభ ఆధునిక యుగం (జుంగార్లు) వరకు ఉనికిలో ఉన్న అవి స్థిరత్వం లేని రాజకీయాలకు అత్యంత ప్రముఖ ఉదాహరణగా ఉన్నాయి.

కొన్ని సంచార సామ్రాజ్యాలు తాము జయించిన ఒక రాజధాని నగరాన్ని స్థిర రాజ్యంలో స్థాపించి ఆ సంచారేతర సమాజంలోని ప్రస్తుత అధికారులను, వాణిజ్య వనరులను దోపిడీ చేయడం ద్వారా ఏకీకృతమయ్యాయి. అటువంటి సందర్భంలో మొదట సంచార రాజవంశం చివరికి పడగొట్టబడటానికి ముందు ఆక్రమిత దేశం సంస్కృతికి అనుకూలంగా సమీకరించబడింది కావచ్చు. ఇబ్ను ఖల్దును (1332–1406) 1377లో తన అసబియా సిద్ధాంతంలో ఇలాంటి చక్రాన్ని చిన్న స్థాయిలో వివరించాడు.

మధ్యయుగ కాలం నాటి చరిత్రకారులు ఈ రాజ్యాలను "ఖానేట్లు" (*ఖాన్* తర్వాత, వారి పాలకుల బిరుదు) అని సూచించవచ్చు. 13వ శతాబ్దంలో మంగోల్ విజయాల తర్వాత *ఓర్డా* ("హోర్డు") అనే పదం కూడా వాడుకలోకి వచ్చింది–  "గోల్డెను హోర్డు"లో వలె.

## నేపథ్యం

చైనా చరిత్రలో మధ్య మైదానం రాజ్యాలు తమ భూభాగాలలోకి సంచార దండయాత్రలను నిరోధించడానికి గుర్రాలు మీద ఆధారపడేవి. కానీ సంచార జాతుల నుండి అవసరమైన గుర్రాలను మాత్రమే కొనుగోలు చేయగలిగాయి. వాస్తవానికి గుర్రపు వ్యాపారం ఈ సంచార సమూహాలకు వాణిజ్య మార్గాల ద్వారా వస్తువులను సంపాదించడానికి మార్గాలను ఇచ్చింది. మధ్య మైదాన పాలనల భూభాగాలలోకి దాడుల సంఖ్యను తగ్గించింది.

స్థిరపడిన జీవనశైలిలో పచ్చిక బయళ్ల పరిమితుల కారణంగా సంచార జాతులు సాధారణంగా తమ అశ్వికదళాల పరిమాణాన్ని తగ్గించకుండా జయించిన భూభాగాలను ఎక్కువ కాలం నిలబెట్టుకోలేకపోయాయి. అందువలన స్థిరపడిన నాగరికతలు సాధారణంగా అవసరమైన విధంగా గుర్రాల సరఫరాను అందించడానికి సంచార జాతుల మీద ఆధారపడతాయి—ఎందుకంటే వారికి ఈ సంఖ్యలో గుర్రాలను నిర్వహించడానికి వనరులు లేవు.

అరేబియాలోని ఒంటె-ఆధారిత బెడౌయిను సమాజాలు మధ్య-ఆసియా గుర్రపు-ఆధారిత సంచార సామ్రాజ్యాల ఎడారి ఆధారిత అనలాగు‌లుగా పనిచేశాయి.

## చరిత్ర

### ప్రాచీన చరిత్ర

#### సిమ్మెరియా

 "థ్రాకో-సిమ్మెరియను" అన్వేషణల పంపిణీ
సిమ్మెరియన్లు క్రీస్తుపూర్వం 1300 నాటికే కాకసస్, అజోవు సముద్రం ఉత్తరాన నివసించిన పురాతన ఇండో-యూరోపియను ప్రజలు క్రీస్తుపూర్వం 8వ శతాబ్దంలో సిథియన్లచే దక్షిణం వైపున్న అనటోలియా లోకి తరిమివేయబడ్డారు. భాషాపరంగా వారు సాధారణంగా ఇరానియన్లుగా లేదా ఇరానియను పాలక వర్గంలో థ్రాసియన్లుగా పరిగణించబడతారు.

* పాంటికు-కాస్పియను స్టెప్పీ: దక్షిణ రష్యా, ఉక్రెయిన్ క్రీస్తుపూర్వం 7వ శతాబ్దం వరకు.
* జార్జియా, అజర్‌బైజాన్ ఆధునిక భూభాగాలతో సహా ఉత్తర కాకసస్ ప్రాంతం
* మధ్య, తూర్పు ఉత్తర అనటోలియా క్రీపూ 714–626 .

#### సైథియా

 ఇనుప యుగంలో మధ్య ఆసియాలో ఇరానిక్ ప్రజల పంపిణీ
**సైథియా** (/ˈsɪθiə/; Ancient Greek: Σκυθική) అనేది క్లాసికలు పురాతన కాలంలో మధ్య యురేషియాలోని ఒక ప్రాంతం దీనిని తూర్పు ఇరానియను సిథియన్లు ఆక్రమించారు. విస్తులా నది తూర్పున తూర్పు యూరపు, మధ్య ఆసియా భాగాలను కలిగి ఉంది. ఈ ప్రాంతం తూర్పు అంచులను గ్రీకులు అస్పష్టంగా నిర్వచించారు. ప్రాచీన గ్రీకులు యూరపు ఈశాన్య ప్రాంతాలు, నల్ల సముద్రం ఉత్తర తీరం, అన్ని భూములకు సిథియా (లేదా గ్రేటు సిథియా) అనే పేరు పెట్టారు. సిథియన్లు—ఈ ప్రారంభంలో సంచార ప్రజలకు గ్రీకుల పేరు—క్రీస్తుపూర్వం 11వ శతాబ్దం నుండి 1910 వరకు సిథియాలో నివసించారు. క్రీపూ 2వ శతాబ్దం.

#### సర్మతియా

**సర్మాటియన్లు (లాటిను:** లేదా సౌరొమాటీ;పురాతన గ్రీకు; Σαρμάται, Σαυρομάτα )ఒక పెద్ద నివేదన ఇరానియను ప్రజలు క్లాసికలు పురాతన కాలం సమయంలోక్రీస్తుపూర్వం 6వ శతాబ్దం నుండి క్రీస్తుపూర్వం 4వ శతాబ్దం వరకు వారు అభివృద్ధి చెందారు. వారు తూర్పు ఇరానియను కుటుంబానికి చెందిన ఇండో-యూరోపియన్ భాష అయిన సిథియను మాట్లాడారు. 1832లో ప్రచురించబడిన *ఎ గ్రామరు ఆఫ్ ఏన్షియంటు జియోగ్రఫీ* అనే వారి పుస్తకంలో రచయితలు ఆరోస్మితు, ఫెలోసు, గ్రేవ్సు ్హాన్సార్డుఅభిప్రాయం ప్రకార సర్మాటియాలో రెండు భాగాలు ఉన్నాయి. సర్మాటియా యూరోపియా సర్మతియా ఆసియాటికా మొత్తం 5,03,000 చ.మై(13,00,000 కిమీ) విస్తీర్ణంలో ఉన్నాయి. సర్మతియన్లు ప్రాథమికంగా సిథియను అనుభవజ్ఞులు (సకా, ఇయాజిజెసు, స్కోలోటోయి, పార్థియన్లు, మొదలైనవి) నీనెవె ముట్టడి తర్వాత పొంటికు-కాస్పియను స్టెప్పీకి తిరిగి వచ్చారు. పోలిషుస్జులాాచ్టాకు చెందిన అనేక గొప్ప కుటుంబాలు సర్మాటిజంలో భాగంగా సర్మాటియన్ల నుండి ప్రత్యక్ష సంతతికి చెందినవని పేర్కొన్నాయి.

#### జియోంగ్ను

 జియోంగ్ను సామ్రాజ్యం
ఉత్తర చైనా, లోపలి ఆసియా, ఇతర అధీనంలో ఉన్న తెగల నుండి సంచార తెగల సమాఖ్య అయిన జియోంగ్ను తెలియని మూలం కలిగిన పాలక వర్గాన్ని కలిగి ఉంది. వారు క్రీస్తుపూర్వం 3వ శతాబ్దం, 460ల మధ్య మంగోలియను పీఠభూమిలో నివసించారు. వారి భూభాగాలు ప్రస్తుత ఉత్తర చైనా, మంగోలియా, దక్షిణ సైబీరియాలోని కొన్ని ప్రాంతాలతో సహా ఉన్నాయి. జియోంగ్ను సంచార ప్రలుల మొదటి ఏకీకృత సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. ప్రారంభ మధ్య మైదానం రాజవంశాలు, జియోంగ్ను మధ్య సంబంధాలు సంక్లిష్టంగా ఉండేవి. సైనిక సంఘర్షణ,కప్పంి మార్పిడి, వాణిజ్యం, వివాహ పొత్తులు ఉన్నాయి. చైనా చక్రవర్తి క్విన్ షి హువాంగు (క్రీపూ 221-క్రీపూ 210) జియోంగ్నును పసుపు నది దక్షిణం నుండి తరిమికొట్టినప్పుడు. వారు తిరిగి రాకుండా నిరోధించడానికి ఆయన గ్రేటు వాలు మొదటి దశలలో ఒకదానిని నిర్మించాడు.

#### కుషాన్ సామ్రాజ్యం

 కుషాన్ సామ్రాజ్యం
కుషాన్ సామ్రాజ్యం అనేది 1వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో బాక్టీరియా భూభాగాలలో జియోంగ్ను ఒత్తిడిలో ఆధునిక చైనా ప్రావిన్సు గన్సు నుండి వచ్చిన యుయెజి చేత ఏర్పడిన ఒక సింక్రెటికు సామ్రాజ్యం. ఇది ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్, తరువాత భారత ఉపఖండం ఉత్తర భాగాలలో కనీసం వారణాసి (బెనారసు) సమీపంలో సాకేత, సారనాథ్ వరకు వ్యాపించింది. ఇక్కడ కుషాు్ చక్రవర్తి కనిష్క ది గ్రేట్ కాలం నాటి శాసనాలు కనుగొనబడ్డాయి.

#### జియాన్‌బీ

 జియాన్‌బీ సామ్రాజ్యం
జియాను‌బీ రాజ్యం లేదా జియాను‌బీ సమాఖ్య అనేది ఆధునిక ఇన్నరు మంగోలియా, ఉత్తర జిన్జియాంగు, ఈశాన్య చైనా, గన్సు, మంగోలియా, బురియాటియా, జబాయికల్స్కీ క్రై, ఇర్కుట్స్కు ఒబ్లాస్టు, తువా, ఆల్టై రిపబ్లికు తూర్పు కజకస్తాన్లలో క్రీపూ 156 నుండి 234 వరకు ఉనికిలో ఉన్న ఒక సంచార సామ్రాజ్యం. చైనీసు చరిత్ర ద్వారా తెలిసిన చాలా మంది పురాతన ప్రజల మాదిరిగానే, జియాను‌బీ జాతి నిర్మాణం అస్పష్టంగా ఉంది. జియాను‌బీ అనేది మునుపటి డోంఘు ఉత్తర శాఖ, కనీసం కొందరు ప్రోటో-మంగోలు అయి ఉండవచ్చు. అది కూలిపోయిన తర్వాత ఆ తెగ మధ్య మైదానం లోకి వలస వచ్చి ఉత్తర వీ రాజవంశంను స్థాపించింది.

#### హెఫ్తలైటు సామ్రాజ్యం

 హెఫ్తలైటు సామ్రాజ్యం
'హెఫ్తలైట్సు, ఎఫ్తలైట్సు, యే-తై, వైటు హన్స్, లేదా, సంస్కృతంల;శ్వేత*ా హునా*, సంచారవాదుల సమాఖ్యలో స్థిరపడినవారు. మధ్య ఆసియాలోని ప్రజలు 5వ శతాబ్దంలో తమ డొమైను‌ను పశ్చిమ దిశగా విస్తరించారు. 6వ శతాబ్దం మొదటి అర్ధభాగంలో దాని శక్తి అత్యున్నత స్థాయిలో శతాబ్దం వరకు, హెఫ్తలైటు సామ్రాజ్యం ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాన్, తుర్కమేనిస్తాన్, ఉజ్బెకిస్తాన్, తజికిస్తాన్, కిర్గిజిస్తాన్, కజకస్తాన్, పాకిస్తాన్, భారతదేశం, చైనా భూభాగాలను నియంత్రించింది.

#### హునిక్ సామ్రాజ్యం

హున్స్ అనేది మధ్య ఆసియాలోని స్టెప్పీసు నుండి వచ్చిన యురేషియా తెగల సమాఖ్య. 4వ శతాబ్దం మధ్యకాలం తర్వాత కొన్ని సంవత్సరాల తర్వాత వోల్గా నది అవతల నుండి ఉద్భవించి వారు తూర్పు ఐరోపా మొత్తాన్ని జయించి, దక్షిణాన రోమన్ సామ్రాజ్యం సరిహద్దులో ముగించి, ఉత్తరాన ఆధునిక జర్మనీలోకి చాలా దూరం ముందుకు సాగారు. ఐరోపాలో వారి ప్రదర్శన దానితో పాటు గొప్ప జాతి, రాజకీయ తిరుగుబాటును తెచ్చిపెట్టింది. ఇది గొప్ప వలసను ప్రేరేపించి ఉండవచ్చు. 4,47, 453 మధ్య అట్టిలా కింద సామ్రాజ్యం దాని అతిపెద్ద పరిమాణానికి చేరుకుంది.

### క్లాసికలు అనంతర చరిత్ర

#### మంగోలికు ప్రజలు - టర్కికు విస్తరణ

##### బల్గర్లు

 ఖాన్ క్రం నేతృత్వంలోని బల్గర్లు వెర్సినికియా యుద్ధం (813)లో బైజాంటైన్‌లను వెంబడించారు.
 7వ శతాబ్దంలో పాత గొప్ప బల్గేరియా పతనం తర్వాత బల్గర్లు వలస
బల్గర్లు (బల్గర్లు, బల్గారి, బోల్గార్లు, బోల్గారి, ప్రోటో-బల్గేరియన్లు ) అనేవి 7వ శతాబ్దంలో పాంటికు–కాస్పియను స్టెప్పీ, వోల్గా ప్రాంతంలో వృద్ధి చెందిన టర్కికు సెమీ-సంచార యోధుల తెగలు. వోల్గా-ఉరలు ప్రాంతంలో సంచార గుర్రపు స్వారీదారులుగా ఉద్భవిచారు. కొంతమంది పరిశోధకుల అభిప్రాయం ప్రకారం వారి మూలాలు మధ్య ఆసియాలో గుర్తించబడతాయి. పశ్చిమ దిశగా యురేషియను స్టెప్పీ మీదుగా వలస వెళ్ళేటప్పుడు బల్గర్లు ఇతర జాతి సమూహాలను, సాంస్కృతిక ప్రభావాలను తమలో కలుపుకున్నారు. వాటిలో హనికు ఇండో-యూరోపియను ఉన్నారు. మధ్య ఆసియా టర్కికు ప్రజలు బల్గర్లకు సంబంధించిన జాతి సమూహాల మీద ఆధునిక జన్యు పరిశోధన పశ్చిమ యురేషియను జనాభాతో అనుబంధాన్ని సూచిస్తుంది. బల్గర్లు టర్కికు భాష, ఓఘురికు శాఖ బల్గరు భాష మాట్లాడేవారు. వారు యురేషియను స్టెప్పీల సైనిక బిరుదులు, సంస్థ, ఆచారాలను, అలాగే అన్యమత షమానిజం ఆకాశ దేవత టాంగ్రా మీద నమ్మకాన్ని సంరక్షించారు.

డెంజచుు మరణం తరువాత హన్సు, బల్గార్లు వంటి ఇతర జాతి సమూహాలచే గ్రహించబడినట్లు అనిపిస్తుంది. అయితే హన్స్ ఎర్నాకు కింద కొనసాగారని కుత్రిగురు, ఉటిగురు హున్నో-బల్గార్లుగా మారారని కిం వాదించాడు. ఈ ముగింపు ఇప్పటికీ కొంత వివాదానికి లోనవుతుంది. పురాతన మూలాలలో హన్స్‌గా గుర్తించబడిన మరొక సమూహం ఉత్తర కాకేసియను హన్సు నిజమైన హన్సు అని కొంతమంది మేధావులు వాదిస్తున్నారు. హన్నికు తర్వాత వివిధ స్టెప్పీ ప్రజల పాలకులు అధికారం మీద తమ హక్కును చట్టబద్ధం చేసుకోవడానికి అట్టిలా నుండి వచ్చినట్లు చెప్పుకున్నారని నాల్గవ శతాబ్దం నుండి పాశ్చాత్య, బైజాంటైను మూలాలకు చెందిన వివిధ స్టెప్పీ ప్రజలను "హన్స్" అని కూడా పిలిచారు.

బల్గర్ల గురించి మొట్టమొదటి స్పష్టమైన ప్రస్తావన, ఆధారాలు 480లో వారు బైజాంటైను చక్రవర్తి జెనో (474–491) ఆస్ట్రోగోతు‌లకు వ్యతిరేకంగా పనిచేసినప్పుడు లభించాయి. వారి గురించి కాలానుగుణ సూచనలు 7వ శతాబ్దపు భౌగోళిక రచన *అష్ఖరట్సుయ్ట్సు*లో అనానియా షిరాకట్సీ కూడా కనిపిస్తాయి. ఇక్కడ *కుప్'ఐ బల్గరు*, *డుసి బల్కరు*, *ఓల్క్సోంటరు బ్లాకరు*, వలస వచ్చిన *Č'dar బల్కరు* తెగలు ఉత్తర కాకేసియను-కుబను స్టెప్పీలలో ఉన్నట్లు ప్రస్తావించబడింది. *జీజీ ఎక్స్ కో వల్గేర్సు*కు అస్పష్టమైన సూచన, జీజీ బైబిలు షెం సంతానంఅని, *354 క్రోనోగ్రఫీ*లో ఉంది.

బల్గర్లు 7వ శతాబ్దంలో పాంటికు-కాస్పియను స్టెప్పీలో సెమీ-సెడెంటరీ అయ్యార. ఓల్డు గ్రేటు బల్గేరియా c.635 రాజకీయ వ్యవస్థను స్థాపించారు. దీనిని సా.శ 668 లో ఖాజర్ సామ్రాజ్యం ఆక్రమించింది.

సుమారు 679లో ఖాన్ అస్పారుఖు సిథియా మైనరును జయించి, మోసియాకు ప్రవేశం కల్పించి, మొదటి బల్గేరియన్ సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. అక్కడ బల్గర్లు రాజకీయ, సైనిక ఉన్నత వర్గంగా మారారు. తరువాత వారు స్థాపించబడిన బైజాంటైను జనాభా, తో పాటు గతంలో స్థిరపడిన స్లావికు తెగలు తో విలీనం అయ్యారు. చివరికి స్లావికు‌లైజు చేయబడ్డారు. తద్వారా ఆధునిక బల్గేరియన్లు పూర్వీకులుగా ఏర్పడ్డారు.

##### రౌరాను

 ది రౌరాన్ ఖగనేట్, c. 500 CE
రౌరాను (柔然), రువాన్రువాను (蠕蠕), లేదా రురు (茹茹) మంగోలికు-మాట్లాడే 4వ శతాబ్దం చివరి నుండి 6వ శతాబ్దం చివరి వరకు ఉత్తర చైనాలో సంచార తెగలు. వారు ఆధునిక ఉత్తర చైనా, మంగోలియా, దక్షిణ సైబీరియా లకు సంబంధించిన ప్రాంతాన్ని నియంత్రించారు.

##### గోక్ టర్క్సు

 గోక్ టర్క్స్ ఖాగను వారి ఎత్తులో, సుమారు 600 CE:    పశ్చిమ గోక్ టర్క్: తేలికైన ప్రాంతం ప్రత్యక్ష పాలన; ముదురు ప్రాంతాలు ప్రభావ గోళాన్ని చూపుతాయి    తూర్పు గోక్ టర్క్: తేలికైన ప్రాంతం ప్రత్యక్ష పాలన; ముదురు ప్రాంతాలు ప్రభావ గోళాన్ని చూపుతాయి.
గోక్ టర్క్సు లేదా కోక్-టర్క్సు ఉత్తర చైనా, అంతర్గత ఆసియాలో ఎక్కువ భాగం నివసించే టర్కికు ప్రజలు. బుమిను ఖాన్, ఆయన కుమారుల నాయకత్వంలో వారు 546లో మొదటి టర్కికు ఖగనేటును స్థాపించారు. మునుపటి జియోంగ్ను స్థానంలో ఈ ప్రాంతంలో ప్రధాన శక్తిగా నిలిచారు. టర్కు అనే పేరును రాజకీయ పేరుగా ఉపయోగించిన మొదటి టర్కికు తెగ వారు. సామ్రాజ్యం సా.శ 600 ప్రాంతంలో పశ్చిమ, తూర్పు భాగంగా విభజించబడింది. రెండు విభాగాలను చివరికి టాంగు రాజవంశం జయించింది.సా.శ 680లో గోక్తుర్కులు రెండవ టర్కికు ఖగనేటును స్థాపించారు. ఇది తరువాత ఉయ్ఘరు ఖగనేటు స్థాపన తర్వాత సా.శ 734 తర్వాత క్షీణించింది.

##### కిర్గిజు

 శిఖర ఖగనేట్ శిఖరాగ్రంలో
యెనిసెయి కిర్గిజు ఖగనేటు అనేది టర్కికు నేతృత్వంలోని సామ్రాజ్యం ఇది ఆధునిక ఉత్తర చైనా, మంగోలియా, యెనిసెయి నది చుట్టూ ఉన్న దక్షిణ సైబీరియా భూభాగాలను ఆక్రమించింది. ఖగనేటు‌ను సా.శ 693లో బార్సు బెక్ స్థాపించాడు.సా.శ 695లో రెండవ టర్కికు ఖగనేటుతో ఘర్షణ తర్వాత కపగను గుర్తించాడు. సా.శ 710–711లో గోక్తుర్కు‌లతో జరిగిన యుద్ధం ఫలితంగా కిర్గిజు ఖగానేటు పతనమైంది. బార్సు బెక్ వారసులు సా.శ 744లో పతనం వరకు రెండవ టర్కికు ఖగానేటు సామంతులుగా ఉన్నారు. ఆ తరువాత కిర్గిజు తెగలు ఆధిపత్య ఉయ్ఘరు ఖగానేటులో భాగమయ్యాయి. సా.శ 820లో కిర్గిజు ఉయ్ఘరు ఖగానేటు మధ్య యుద్ధం జరిగింది. ఇది 20 సంవత్సరాలుగా వివిధ విజయాలతో కొనసాగింది.సా.శ 840లో ఉయ్ఘరు ఖగానేటు పతనమైంది. కిర్గిజు ఖగానేటు దాని భూభాగంలో పునరుద్ధరించబడింది. ఇది 9వ శతాబ్దం చివరిలో దాని అధికార శిఖరానికి చేరుకుంది. కానీ ఆ తర్వాత భౌగోళిక దానికి రాజకీయ ప్రభావం లేదు. చివరికి మంగోల్ సామ్రాజ్యం భాగమైన తర్వాత కిర్గిజు ఖగానేటు చివరకు సా.శ 1207లో రద్దు చేయబడింది.

##### ఉయ్ఘర్లు

 సా.శ 800 లో ఆసియా, ఉయ్ఘరు ఖగనేటు, దాని పొరుగు ప్రాంతాలను చూపిస్తుంది
ఉయ్ఘరు ఖగనేటు అనేది ప్రస్తుత ఉత్తర చైనా, మంగోలియా, దక్షిణ సైబీరియా, చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలలో 8వ, 9వ శతాబ్దాల మధ్య దాదాపు ఒక శతాబ్దం పాటు ఉనికిలో ఉన్న ఒక సామ్రాజ్యం. ఇది ఓర్ఖోను ఉయ్ఘరు ప్రభువుల క్రింద ఒక గిరిజన సమాఖ్యగా పాలించింది. గోక్తుర్కు సామ్రాజ్యం పతనం తర్వాత ఈ ప్రాంతంలోని అధికార శూన్యతను ఉపయోగించుకుని దీనిని 1వ కుట్లగు బిల్గే ఖగను సా.శ 744లో స్థాపించారు. సా.శ 840లో కిర్గిజు దండయాత్ర తర్వాత ఇది కూలిపోయింది.

##### ఖితాన్లు

 "ఖితాను రాష్ట్రం"
లియావో రాజవంశాన్ని ఉత్తర చైనాలోని ఖితాను ప్రజలను యెలు వంశం పాలించింది. టాంగు రాజవంశం పతనం సమయంలో దీనిని యేలు అబావోజి (లియావో చక్రవర్తి తైజు) స్థాపించారు. మంచూరియా మొత్తాన్ని నియంత్రించిన మొదటి రాజ్యం ఇది. లియావో రాజవంశం జిన్ రాజవంశం ఆధీనంలోకి వచ్చిన తర్వాత జిన్ రాజవంశం 12వ శతాబ్దంలో యేలు దాషి (పశ్చిమ లియావో చక్రవర్తి డెజోంగు) నేతృత్వంలోని లియావో సామ్రాజ్య వంశం అవశేషాలు పశ్చిమానికి పారిపోయి పశ్చిమ లియావో రాజవంశాన్ని స్థాపించాయి.

#### సెల్జుకు సామ్రాజ్యం

సెల్జుకు రాజవంశం స్థాపకుడు ఖజరు సైన్యం కింద పనిచేసిన ఓగుజు టర్కికు అధిపతి సెల్జుకు. సెల్జుకు పూర్వీకులు ఆయన తండ్రి డుకాకు మినహా స్పష్టంగా తెలియలేదు. డుకాకు ఓగుజు యాబ్గు రాజ్యంలో సమర్థుడైన వ్యక్తి. ఆయన లాగే సెల్జుకు కూడా ఓగుజు యాబ్గు ఆస్థానంలో స్థానం పొందాడు. తరువాత సెల్జుకు ఆస్థానంలో అసంతృప్తికి గురయ్యాడు. ఆయన 961లో తన వంశంతో జెండు‌లోకి వెళ్లాలని నిర్ణయించుకున్నాడు. ఇస్లామికు దేశాల నుండి అధికారాన్ని పొందడానికి ఆయన ఇస్లాంలోకి మారాడని పుకారు ఉంది. ఓగుజు టర్కులు తమ మందలకు విస్తారమైన పచ్చిక బయళ్లను కలిగి ఉన్న సరైన మాతృభూమిని కోరుకున్నారు. కారా-ఖానిదు ఖానేటు, ఘజ్నావిడు‌లు తూర్పు రోమన్ సామ్రాజ్యం మీద స్థిరంగా పోరాడారు. అధికార సమతుల్యతను కాపాడుకోవడానికి వారు పక్కనే ఉన్న రాజ్యాలలో మారగల విధానాలను అనుసరించారు. సెల్జుకు మనవళ్ళు, తుగ్రిలు, చాగ్రి బెగు, దండనాకాను యుద్ధంలో ఘజ్నావిడు‌లను నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించి. ఖోరాసను‌లో అధికారాన్ని పొందారు. తుగ్రిలు బెగ్ చాగ్రి బెగు‌ను సరైన పచ్చిక బయళ్లను వెతకడానికి తూర్పు అనటోలియా లోకి పంపాడు. కాబట్టి ఒఘుజు టర్కులు బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం మధ్య విభేదాలు ప్రారంభమయ్యాయి. తుగ్రిలు పాలనలో, పర్షియా భూములను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పుడు సంచార ఒఘుజు తెగల జీవన విధానాలు మారాయి.

#### మంగోల్ సామ్రాజ్యం

 మంగోల్ సామ్రాజ్య విస్తరణ
మంగోల్ సామ్రాజ్యం చరిత్రలో అత్యున్నత స్థాయిలో అతిపెద్ద భూ సామ్రాజ్యం. దీని జనాభా 100 మిలియన్లకు పైగా ఉంటుందని అంచనా. మంగోలు సామ్రాజ్యాన్ని 1206లో చెంఘీజ్ ఖాన్ స్థాపించారు. దాని అత్యున్నత స్థాయిలో ఇది తూర్పు ఆసియా నుండి తూర్పు యూరపు వరకు ఉన్న మెజారిటీ భూభాగాలను ఆక్రమించింది.

టర్కో-మంగోలు తెగలను ఏకం చేసిన తర్వాత సామ్రాజ్యం ఖండాంతర యురేషియా అంతటా విజయాల ద్వారా విస్తరించింది. దాని ఉనికిలో *పాక్సు మంగోలికా* 13వ, 14వ శతాబ్దాల కాలంలో తూర్పు, పశ్చిమ, మధ్యప్రాచ్యం మధ్య సిల్కు రూటులో సాంస్కృతిక మార్పిడి, వాణిజ్యాన్ని సులభతరం చేసింది. దాని ఉచ్ఛస్థితిలో ఆసియా అంతటా కమ్యూనికేషను, వాణిజ్యం గణనీయంగా సడలించింది.
1259లో మోంగ్కే ఖాన్ మరణించిన తర్వాత సామ్రాజ్యం నాలుగు భాగాలుగా విడిపోయింది (యువాను రాజవంశం, ఇల్ఖానేటు, చాగటై ఖానేటు, గోల్డెను హోర్డు), వీటిలో ప్రతి ఒక్కటి దాని స్వంత చక్రవర్తిచేత పాలించబడింది. అయినప్పటికీ యువాను రాజవంశం చక్రవర్తులు ఖగను అనే నామమాత్రపు బిరుదును కలిగి ఉన్నారు. 1368లో పశ్చిమ ఖానేటు‌ల విచ్ఛిన్నం, యువాను రాజవంశం పతనం తరువాత సామ్రాజ్యం చివరకు విచ్ఛిన్నమైంది.

#### తైమూరిడ్ సామ్రాజ్యం

 తైమూరిడ్ ఖండాంతర పటం
గుర్కానీ అని స్వయంగా పిలుచుకున్న తైమూరిడ్లు, 1370లో యుద్ధ నాయకుడు తైమూర్ స్థాపించిన తుర్కో-మంగోలు రాజవంశం, 1506 వరకు కొనసాగింది. దాని అత్యున్నత దశలో తైమూరిడ్ సామ్రాజ్యం మొత్తం మధ్య ఆసియా, ఇరాన్, ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్, అలాగే మెసొపొటేమియా, కాకసస్లోని పెద్ద భాగాలను కలిగి ఉంది.

### ఆధునిక చరిత్ర

 మంగోలు అవశేష రాష్ట్రాలు, డొమైన్లు 15వ శతాబ్దం నాటికి
#### తరువాత మంగోలు పాలిత ఖానేట్లు

 మంచు క్వింగు రాజవంశం, డుంగరు ఖానేటు మధ్య జరిగిన జుంగరు–క్వింగు యుద్ధాలను చూపించే మ్యాపు
తరువాత మంగోలు నేతృత్వంలోని ఉత్తర యువాను రాజవంశం, డుంగరు ఖానేటు వంటి ఖానేట్లు కూడా సంచార సామ్రాజ్యాలుగా ఉన్నాయి. 1368లో యువాను రాజవంశం పతనం తరువాత మింగు రాజవంశం గ్రేటు వాల్‌ను పునర్నిర్మించారు. ఇది ఉత్తర సంచార జాతులను మధ్య మైదానం నుండి దూరంగా ఉంచడానికి అనేక వందల సంవత్సరాల క్రితం ప్రారంభించబడింది. తరువాతి శతాబ్దాలలో ఉత్తర యువాను రాజవంశం వారి సంచార శైలి జీవన విధానాన్ని కొనసాగించింది. మరోవైపు జుంగార్లు 17వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండి 18వ శతాబ్దం మధ్యకాలం వరకు చివరి గుర్రపు విలుకాడు సామ్రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేసి నిర్వహించిన అనేక ఒయిరాటు తెగల సమాఖ్య. వారు 17వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఖల్ఖాకు చెందిన ఆల్తాను ఖాన్, జసగ్తు ఖాన్ మంగోలు తెగల మీద ఆధిపత్యం, నియంత్రణ కోసం వారి మంచు పోషకులతో పోరాడటానికి ఉద్భవించారు. 1756లో ఒయిరాటు యువరాజుల వారసత్వ పోరాటం, క్వింగు రాజవంశంతో జరిగిన ఖరీదైన యుద్ధం కారణంగా ఈ చివరి సంచార శక్తి రద్దు చేయబడింది.

## ప్రజాదరణ పొందిన అపోహలు

 ఖితాన్లు, మొదట ఉత్తర చైనాను లియావో రాజవంశం
క్వింగు రాజవంశం మంచులు ఒక సంచార ప్రజలు అని తప్పుగా భావించే వ్యక్తులచే సంచార సామ్రాజ్యంగా తప్పుగా గందరగోళం చెందుతారు. వాస్తవానికి వారు సంచార జాతులు కానప్పుడు.
కానీ బదులుగా స్థిర గ్రామాలలో నివసించే, పంటలు పండించే, వేట, గుహ విలువిద్యను అభ్యసించే నిశ్చల వ్యవసాయ ప్రజలు.

సుషెను చెకుముకిరాయి తలల చెక్క బాణాలను ఉపయోగించారు. వ్యవసాయం చేశారు. వేటాడారు, చేపలు పట్టారు, గుహలు, చెట్లలో నివసించారు. సుషెను లేదా జిచెను (稷真) అనే సజాతీయ పదాలు మళ్ళీ *షాన్ హై జింగు* *వీ పుస్తకం*లో రాజవంశ కాలంలో తుంగుసికు మోహే దూర ఈశాన్య తెగలను సూచిస్తాయి. మోహేలు పంది మాంసం తినడంలో ఆనందించారు, పందుల పెంపకం విస్తృతంగా అభ్యసించారు. ప్రధానంగా నిశ్చల కోటుల కోసం పంది, కుక్క చర్మాలను కూడా ఉపయోగించారు. వారు ప్రధానంగా రైతులు, సోయాబీను, గోధుమ, మిల్లెటు బియ్యం పండించారు. అంతేకాకుండా వేటకూడా సాగించారు.
జుర్చెన్లు నిశ్చల జీవనశైలిని నడిపించేవారు. రైతులను అధునాతన వ్యవసాయంలో స్థిరపరిచారు. వారు ధాన్యం, జొన్నలను వారి తృణధాన్యాలను, అవిసెను పండించారు. ఎద్దులు, పందులు, గొర్రెలు, గుర్రాలను పెంచారు. వారి వ్యవసాయ జీవన విధానం మంగోలులు, స్టెప్పీల మీద ఖితాన్ల పాస్టోరలు సంచారవాదం నుండి చాలా భిన్నంగా ఉంది. "గరిష్టంగా", జుర్చెను‌లను "సెమీ-నోమాడికు" అని మాత్రమే వర్ణించవచ్చు అయితే వారిలో ఎక్కువ మంది స్థిరంగా ఉన్నారు.

మంచు జీవన విధానం (ఆర్థిక వ్యవస్థ) వ్యవసాయ ఆధారితంగా వర్ణించబడింది. ఇందులో వ్యవసాయ పంటలు, జంతువులను పెంచడం పొలాల నిర్వహణ భాగంగా ఉన్నాయి. మంచూలు షెన్యాంగు ఉత్తర ప్రాంతాలలో స్లాషు-అండు-బర్ను వ్యవసాయం చేశారు. హైక్సి జుర్చెన్లు "సెమీ-వ్యవసాయ, జియాన్‌జౌ జుర్చెన్లు, మావోలియను (毛怜) జుర్చెన్లు నిశ్చల జీవులు, వేట, చేపలు పట్టడం "వైల్డు జుర్చెన్లు" జీవన విధానం. హాన్ చైనీసు సమాజం నిశ్చల జీవులైన జియాన్‌జౌ, మావోలియను‌లను పోలి ఉంటుంది. వారు రైతులుగా

```
వేట, గుర్రం మీద విలువిద్య, గుర్రపు స్వారీ, పశువుల పెంపకం, నిశ్చల వ్యవసాయం అన్నీ జియాను‌జౌ జుర్చెను‌లు వారి సంస్కృతిలో భాగంగా అభ్యసించారు. మంచూలు గుర్రం మీద విలువిద్య, గుర్రపు స్వారీని అభ్యసించినప్పటికీ మంచూ తక్షణ పూర్వీకులు నిశ్చల వ్యవసాయాన్ని అభ్యసించారు. మంచూలు వేటలో కూడా పాల్గొన్నప్పటికీ వారు నిశ్చల వ్యవసాయం చేసేవారు. వారి ప్రధాన ఉత్పత్తి విధానం వ్యవసాయం, వారు గోడలతో చుట్టుముట్టబడిన గ్రామాలు, కోటలు, పట్టణాలలో నివసించారు. వారి జుర్చెను జిన్ పూర్వీకులు వ్యవసాయం చేసేవారు.

```

>
> “చియెన్-చౌ, మావో-లిన్ [YLSL ఎల్లప్పుడూ మావో-లియన్ అని చదువుతుంది] ప్రజలు పో-హై యొక్క టా కుటుంబానికి చెందినవారు. వారు నిశ్చలంగా ఉండటానికి, విత్తడానికి ఇష్టపడతారు, వారు వడకడం, నేయడంలో నైపుణ్యం కలిగి ఉంటారు. ఆహారం, దుస్తులు, పాత్రల విషయానికొస్తే, వారు చైనీయులు (వాడుకేవారు) మాదిరిగానే ఉంటారు. చాంగ్-పై పర్వతానికి దక్షిణంగా (నివసించేవారు) ప్రశాంతంగా, పరిపాలించబడటానికి తగినవారు.”
>
>
>
>

— వీ హువాన్ యొక్క "హువాంగ్మింగ్ జియుబియన్ కావో" వాల్యూమ్ 2 "లియాడోంగ్ జెన్బియన్ యి కావో" ప్రకారం అనువాదం నుండి 'యుంగ్-లో కాలంలో చైనా-జుర్చెడ్ సంబంధాలు, 1403–1424 *హెన్రీ సెర్రుయ్స్ చే*

రాజకీయ కారణాల వలన జర్చెను నాయకుడు నూర్హాసి మంగోలుల వంటి ఇతర ప్రజలతో జీవనశైలిలో తేడాలు లేదా సారూప్యతలను నొక్కి చెప్పడానికి వివిధ మార్గాలను ఎంచుకున్నాడు. నూర్హాసి మంగోలియన్లతో ఇలా అన్నాడు. "చైనీసు, కొరియన్ల భాషలు భిన్నంగా ఉంటాయి. కానీ వారి దుస్తులు, జీవన విధానం ఒకటే. మా మంచూలు (జుసెను), మంగోలియన్ల విషయంలో కూడా ఇది ఒకటే. మా భాషలు భిన్నంగా ఉంటాయి. కానీ మా దుస్తులు, జీవన విధానం ఒకటే." తరువాత మంగోలియన్లతో బంధం నిజమైన భాగస్వామ్య సంస్కృతిలో లేదని నూర్హాసి సూచించాడు. "మీరు మంగోలియన్లు పశువులను పెంచుతారు, మాంసం తింటారు. చర్మాలు ధరిస్తారు. నా ప్రజలు పొలాలను సాగు చేస్తారు. ధాన్యం మీద జీవిస్తారు. మనమిద్దరం ఒకే దేశం కాదు. మాకు వేర్వేరు భాషలు ఉన్నాయి."

మంగోలులు, ఉత్తర "అడవి" జుర్చెన్లు మాత్రమే అర్ధ-సంచార జాతులు. ప్రధాన స్రవంతి జియాహ్ను‌జౌ జుర్చెన్లు జిన్ రాజవంశం నుండి వచ్చిన రైతులు కాకుండా, లియావో, యాలు నదీ పరీవాహక ప్రాంతాలలో వేటాడి, మందలను మేపుతూ పంటలను పండించారు. వారు జిన్సెంగు రూటు, పైన్ గింజలను సేకరించారు. ఎత్తైన ప్రాంతాలు, అడవులలో కమేలు‌లను వేటాడారు. వారు గుర్రాలను పెంచారు. వారి బీడు పొలాలలో మిల్లెటు, గోధుమలను పండించారు. వారు నృత్యాలు, కుస్తీ, బలమైన మద్యం తాగడంలో నిమగ్నమయ్యారు, కొరియను సిన్ చుంగు-ఇల్ శీతాకాలం మధ్యలో చాలా చలిగా ఉన్న ప్రదేశాలలో నివసించినట్లు గుర్తించారు. ఈశాన్య కఠినమైన చల్లని వాతావరణంలో నివసించిన ఈ జుర్చెన్లు కొన్నిసార్లు వారి ఇళ్లను సగం నేలలో ముంచి, ఇటుక లేదా కలపతో నిర్మించిన భూమిలో మునిగిపోయేవారు. వారి బలవర్థకమైన గ్రామాలను రాతి పునాదులతో చుట్టుముట్టారు. దాని మీద వారు దాడి నుండి రక్షించడానికి మట్టి గోడలను నిర్మించారు. గ్రామ సమూహాలను బీలే, వంశపారంపర్య నాయకులు పాలించారు. వారు ఒకరితో ఒకరు పోరాడి, తమ అనుచరులకు ఆయుధాలు, భార్యలు, బానిసలు, భూములను పంచిపెట్టారు. క్వింగు‌ను స్థాపించిన జుర్చెను‌లు జిను‌కు ముందు కూడా అలాగే జీవించారు. మంగోలులు, జుర్చెను వంశాలతో పాటు మింగు రాజవంశం జోసియను లయాడోంగు ప్రావిన్సుల నుండి వలస వచ్చినవారు ఆ జుర్చెను‌ల మధ్య విశ్వవ్యాప్త పద్ధతిలో నివసించారు. సిన్ చుంగు-ఇల్‌కు ఆతిథ్యం ఇచ్చిన నూర్హాసి వారందరినీ తన సొంత సైన్యంలోకి ఏకం చేస్తూ, పొడవైన క్యూ , గుండు చేయబడిన ముందుభాగం కిరీటం తోలు ట్యూనికు‌లు ధరించేలా చేశాడు. ఆయన సైన్యాలు నలుపు, నీలం, ఎరుపు, తెలుపు, పసుపు జెండాలను కలిగి ఉన్నాయి. అవి ఎనిమిది బ్యానరు‌లుగా మారాయి. ఇది ప్రారంభంలో 4కి పరిమితం చేయబడింది. తరువాత హాన్, మంగోలు, జుర్చెను‌లను నూర్హాసి దళాలలో నియమించడంతో మూడు వేర్వేరు రకాల జాతి బ్యానరు‌లతో 8కి పెరిగింది. నూర్హాసి వంటి జుర్చెన్లు తమ స్థానిక తుంగూసికు భాష, చైనీసు రెండింటినీ మాట్లాడేవారు. ఖితాను నుండి ఉద్భవించిన జిన్ జుర్చెను లిపికి భిన్నంగా మంగోలు లిపిని తమ సొంత భాష కోసం స్వీకరించారు. వారు కన్ఫ్యూషియను విలువలను స్వీకరించారు. వారి షమానిస్టు సంప్రదాయాలను ఆచరించారు.

క్వింగు "న్యూ మంచూ" వార్కా ఆహార వేటగాళ్లను నింగ్గుటాలో ఉంచి వారిని సాధారణ ఓల్డ్ మంచూల వలె సాధారణ వ్యవసాయ రైతులుగా మార్చడానికి ప్రయత్నించారు. కానీ వార్కా వేటగాళ్ల సేకరణకు తిరిగి వచ్చి గొడ్డు మాంసం కోసం పశువులను కొనడానికి డబ్బును అభ్యర్థించారు. వార్కా సైనికులు-రైతులుగా మారాలని క్వింగు కోరుకున్నాడు దానిని వారి మీద విధించాడు. కానీ వార్కా కేవలం నింగ్గుటా వద్ద వారి దండును వదిలి, మందలు, చేపలు పట్టడం, వేటాడటానికి తిరిగి సుంగారి నదితీరంలోని వారి ఇళ్లకు వెళ్లారు. క్వింగు వారిని విడిచిపెట్టారని ఆరోపించారు.

అదేవిధంగా ఇండో-యూరోపియను ఆధిపత్యాలు, సిమ్మెరియను, సిథియను, సర్మాటియను లేదా కుషాను వాటిలాగా పూర్తిగా సంచార లేదా పూర్తిగా సామ్రాజ్యాలు కావు. అవి చిన్న క్షత్రపికలు(వోయివోడెషిపు) లలో నిర్వహించబడ్డాయి. ఇవి కొన్నిసార్లు తమ మాతృభూమిని స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తున్న చుట్టుపక్కల నిరంకుశ సామ్రాజ్యాలను తిప్పికొట్టడానికి పెద్ద మండలిగా ఐక్యమయ్యాయి. జనాభాలో పాస్టోరలు భాగం, సైనిక దళాలు మాత్రమే తరచుగా వలస వెళ్ళేవి. కానీ జనాభాలో ఎక్కువ మంది వ్యవస్థీకృత వ్యవసాయ, పారిశ్రామిక చిన్న తరహా పట్టణాలలో నివసించారు. వీటిని ఐరోపాలో గోర్డ్సు అని పిలుస్తారు. సిల్క్ రోడ్ (సకా, టోకారియన్లు (టోకారియన్లు) మొదలైనవి), తారిం బేసిను (తారిం మమ్మీలు, ఖోటాను రాజ్యం) లేదా యూరపు (సర్మాటియా, పన్నోనియా, వైస్పెరియా, స్పిర్గోవా(స్పిర్గోవియా), బోయోరియా(బొఘోరియా)...), భారత ఉపఖండం (కాస్పెరియా, పంజాబు మొదలైనవి) వెంబడి ఉన్న సోగ్డియా, స్పారియా ఒయాసిసు‌లు దీనికి ఉదాహరణలు. క్రీస్తుపూర్వం 2వ శతాబ్దం నుండి వారి గుర్రపు స్వారీ, లోహశాస్త్రం, సాంకేతికతలు, దుస్తులు, ఆచారాలను స్వీకరించిన టర్కికు సంచార జాతులు, ఆచారాల సంఖ్య పెరగడం వలన వారు తరచుగా తరువాతి వారితో గందరగోళం చెందారు. ఇది ఎక్కువగా సిథియన్లు (సకా, సర్మాటియన్లు, స్కోలోటోయి, ఇయాజిజెసు, మొదలైన వారి విషయంలో జరిగింది. భారతదేశంలో, సకా, గతంలో సక్య లేదా కాంబోజాలు అని పిలువబడేప్పటికీ ఇప్పుడు కుషాన్ సామ్రాజ్యంగా ఏర్పడింది. కానీ జియోనైట్లు తమ మీద దాడి చేయడంతో గందరగోళం చెందారు. మ్లేచ్చ అని పిలువబడ్డారు. టర్కికు ఆక్రమణదారులు వ్యవసాయం, పరిశ్రమ, యుద్ధంలో అణచివేయబడిన నిశ్చల ఇండో-యూరోపియన్లను దోపిడీ చేశారు (మామ్లుకు, జానిస్సరీలు).

## మూలాలు

## ఇవి కూడా చూడండి

* విజయ రాజవంశం
* యురేషియన్ సంచార జాతులు
* మధ్య ఆసియా చరిత్ర
* లోపలి ఆసియా
* టర్కో-మంగోల్ పాలనలో ఐరోపాలో జరిగిన సంఘర్షణల జాబితా
* కియాదు-బోర్జిగిను రాజవంశాల జాబితా
* మంగోలు రాజ్యాల జాబితా
* సైథో-సైబీరియను ప్రపంచం
* తలసోక్రసీ

## మూలాలు