# ఆఫ్ఘనిస్తాన్ చరిత్ర

ఆసియాలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రస్తుత స్థానం
**ఆఫ్ఘనిస్తాన్ చరిత్ర** ప్రాచీన కాలం నుండి 1822లో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఎమిరేట్ స్థాపన, ఆధునిక కాలంలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ అభివృద్ధిని వివరిస్తుంది. ఈ చరిత్రలో ఎక్కువ భాగం మధ్య ఆసియా, మధ్యప్రాచ్యం, భారత ఉపఖండం ఉత్తర భాగాలతో పంచుకోబడింది.

ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో మానవ నివాసం ప్రారంభ మధ్య పాతరాతి యుగం నాటిది, చారిత్రక సిల్క్ రోడ్ వెంబడి ఉన్న దాని వ్యూహాత్మక స్థానం దీనిని 'ప్రాచీన ప్రపంచ కూడలి'గా వర్ణించడానికి దారితీసింది. ఈ భూమి చారిత్రాత్మకంగా వివిధ రకాల ప్రజలకు నిలయంగా ఉంది, పర్షియన్లు, అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్, మౌర్య సామ్రాజ్యం, అరబ్ ముస్లింలు, మంగోలులు, మొఘల్ సామ్రాజ్యం, బ్రిటిష్ వారు, సోవియట్ యూనియన్, ఇటీవల అమెరికా నేతృత్వంలోని సంకీర్ణ దళాలు చేసిన దాడులతో సహా అనేక సైనిక దాడులను చూసింది. ఇరానియన్ సాంస్కృతిక రంగాలలోని వివిధ దండయాత్రలు, కాలాలు ఈ ప్రాంతాన్ని జొరాస్ట్రియనిజం, బౌద్ధమతం, చిన్న హిందూ మతం సమాజం, తరువాత చరిత్ర పొడవునా ఇస్లాం కేంద్రంగా మార్చాయి.

1747లో స్థాపించబడిన దురానీ సామ్రాజ్యం ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్ దేశ రాజ్యం ఆధారిత రాజ్యంగా పరిగణించబడుతుంది, అహ్మద్ షా దురానీని దీని జాతిపితగా కీర్తిస్తారు. దురానీ సామ్రాజ్య క్షీణత, అహ్మద్ షా దురానీ (1772), తైమూర్ షా (1793) మరణాల తరువాత, ఇది బహుళ చిన్న స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా విభజించబడింది, వీటిలో హెరాత్, కాందహార్, కాబూల్ ఎమిరేట్ ఉన్నాయి. 1793 నుండి 1863 వరకు ఏడు దశాబ్దాల అంతర్యుద్ధం తరువాత 19వ శతాబ్దంలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ తిరిగి ఏకమైంది, 1823 నుండి 1863 వరకు దోస్త్ మహ్మద్ ఖాన్ నేతృత్వంలోని ఏకీకరణ యుద్ధాలలో కాబూల్ ఎమిరేట్ ఆధ్వర్యంలో ఆఫ్ఘనిస్తాన్ స్వతంత్ర సంస్థానాలను జయించాడు. దోస్త్ మహ్మద్ ఖాన్ కొన్నిసార్లు మొదటి ఆధునిక ఆఫ్ఘన్ రాజ్యం స్థాపకుడిగా పరిగణించబడతాడు.

1970ల చివరి నుండి, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ చరిత్ర తిరుగుబాట్లు, దండయాత్రలు, అంతర్యుద్ధాలు వంటి విస్తృతమైన యుద్ధాలతో ఆధిపత్యం చెలాయించబడింది. 1978లో ఒక కమ్యూనిస్ట్ విప్లవం సోషలిస్ట్ రాజ్యం స్థాపించినప్పుడు వివాదం ప్రారంభమైంది, తదనంతర అంతర్గత పోరాటాలు 1979లో సోవియట్ యూనియన్ ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌పై దాడి చేయడానికి దారితీశాయి. ముజాహిదీన్ సోవియట్‌లకు వ్యతిరేకంగా పోరాడారు, 1989లో సోవియట్ ఉపసంహరణ తర్వాత కూడా వారు తమలో తాము పోరాడుకున్నారు. ఇస్లామిక్ ఫండమెంటలిస్ట్ తాలిబాన్ 1996 నాటికి దేశంలో ఎక్కువ భాగాన్ని నియంత్రించింది, కానీ వారి ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఇస్లామిక్ ఎమిరేట్ 2001 అమెరికా దండయాత్రలో పడగొట్టబడటానికి ముందు తక్కువ అంతర్జాతీయ గుర్తింపు పొందింది. 2021లో కాబూల్‌ను స్వాధీనం చేసుకుని, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఇస్లామిక్ రిపబ్లిక్ ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టిన తరువాత తాలిబాన్లు తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చారు. దేశం కోసం సమ్మిళిత ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేస్తామని మొదట పేర్కొన్నప్పటికీ, సెప్టెంబర్ 2021లో తాలిబాన్లు పూర్తిగా తాలిబాన్ సభ్యులతో కూడిన మధ్యంతర ప్రభుత్వం ద్వారా ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఇస్లామిక్ ఎమిరేట్‌ను తిరిగి స్థాపించారు.

## చరిత్రపూర్వ కాలం

ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ఉత్తర బాద్గిస్ ప్రావిన్స్లో ఆఫ్ఘన్ సంచార జాతులు టెంట్లు. దాదాపు 7,000 సంవత్సరాల క్రితం ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో ప్రారంభ వ్యవసాయ గ్రామాలు ఉనికిలోకి వచ్చాయి.
1966లో లూయిస్ డుప్రీ తదితరులు దర్రా-ఎ-కుర్ వద్ద జరిపిన ప్రాచీన ప్రదేశాల తవ్వకాలలో నియాండర్తల్ కుడి కణత ఎముక శకలంతో పాటు 800 రాతి పనిముట్లు లభించాయి, ఇవి కనీసం 52,000 సంవత్సరాల క్రితమే నేటి ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లో ఆదిమానవులు నివసించారని సూచిస్తున్నాయి. కారా కమర్ అనే గుహలో 34,000 సంవత్సరాల నాటి ఎగువ పాతరాతి యుగం బ్లేడ్‌లు లభించాయి.

క్రీ.పూ 3000 నాటి తొలి నివాసితులు సంస్కృతి, వాణిజ్యం ద్వారా పొరుగు నాగరికతలైన జిరోఫ్ట్, తప్పెహ్ సియాల్క్, సింధు లోయ నాగరికతతో అనుసంధానించబడి ఉండవచ్చు. పట్టణ నాగరికత క్రీ.పూ 3000 నాటికే ప్రారంభమై ఉండవచ్చు, (కాందహార్ సమీపంలోని) ప్రారంభ నగరమైన ముండిగాక్ ప్రాచీన హెల్మండ్ సంస్కృతిలో భాగం కావచ్చు.

### సింధు లోయ నాగరికత (క్రీ.పూ 3300 నుండి 1300 వరకు)

సింధు లోయ నాగరికత ఆఫ్ఘనిస్తాన్ లోని కొన్ని భాగాల నుండి ఆధునిక పాకిస్తాన్, వాయవ్య భారతదేశం వరకు విస్తరించింది. ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని షోర్తుగై వద్ద ఆక్సస్ నదిపై ఒక సింధు లోయ ప్రదేశం కనుగొనబడింది, ఇది సింధు లోయ నాగరికత ఉత్తరాది ప్రదేశం.

### బాక్ట్రియా–మార్గ్యానా (క్రీ.పూ 2200 – 1700)

ఆక్సస్ నాగరికతగా కూడా పిలువబడే బాక్ట్రియా-మార్గ్యానా ఆర్కియోలాజికల్ కాంప్లెక్స్ క్రీ.పూ 2200, 1700 మధ్య ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. ఉత్తర ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని బాల్ఖ్ నగరం ఈ సమయంలోనే స్థాపించబడింది (సుమారు క్రీ.పూ 2000–1500).

## ప్రాచీన, శాస్త్రీయ కాలం (క్రీ.పూ 1500 – 255)

క్రీ.పూ 500 నాటి గాంధార, కాంభోజులు రాజ్యాలు, పశ్చిమాన అకేమెనిడ్ సామ్రాజ్యంతో సహా మహాజనపదాలు
### గాంధార రాజ్యం (క్రీ.పూ 1500 – 535)

గాంధార ప్రాంతం పెషావర్ లోయ, స్వాత్ నది లోయ చుట్టూ కేంద్రీకృతమై ఉంది, "గ్రేటర్ గాంధార" సాంస్కృతిక ప్రభావం సింధు నది మీదుగా పోతోహార్ పీఠభూమిలోని తక్షశిల ప్రాంతం వరకు, పశ్చిమాన ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని కాబుల్ నది, బామియాన్ లోయల వరకు, ఉత్తరాన కారాకోరం శ్రేణి వరకు విస్తరించింది. క్రీ.పూ 6వ శతాబ్దం నాటికి, అకేమెనిడ్ సామ్రాజ్యం స్థాపకుడు సైరస్ ది గ్రేట్ గాంధారను జయించి తన సామ్రాజ్యంలో కలుపుకున్నాడు.

### కాంభోజ రాజ్యం (క్రీ.పూ 700 – 200)

కాంభోజులు ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్ దక్షిణ ప్రాంతంలో నివసించిన ప్రాచీన ఆగ్నేయ ఇరానియన్ ప్రజలు. ప్రాచీన భారతీయ చక్రవర్తి అశోకుడు క్రీ.పూ 268, 232 మధ్య తన ప్రధాన రాతి శాసనాలలో కాంభోజులను ప్రస్తావించాడు. శాస్త్రీయ మూలాల్లో అస్పాసియోయ్, అశ్వక, అస్సాకెనోయ్ అని పిలువబడే ప్రజలు బహుశా కాంభోజ ప్రజల తెగలు అయి ఉండవచ్చు.

### అకేమెనిడ్ సామ్రాజ్యం

ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రాంతం డేరియస్ I చేత జయించబడిన తరువాత అకేమెనిడ్ పర్షియన్ల వశమైంది. ఈ భూమి అనేక ప్రావిన్స్‌లుగా విభజించబడింది, వీటిని ప్రతి ఒక్కటి ఒక గవర్నర్ లేదా పాలకుడు పాలించాడు.

### అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్, సెల్యూసిడ్లు

అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ ఒక సంవత్సరం ముందు గాగమెలా యుద్ధంలో డేరియస్ III ను ఓడించిన తరువాత క్రీ.పూ 330 లో ఆధునిక ఆఫ్ఘనిస్తాన్ ప్రాంతాన్ని ఆక్రమించాడు. అతని మరణం తరువాత, అతని సామ్రాజ్యం విభజించబడింది. సెల్యూకస్ I నికేటర్ తన సొంత సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యం పాలకుడిగా ప్రకటించుకున్నాడు, ఇందులో ప్రస్తుత ఆఫ్ఘనిస్తాన్ కూడా ఉంది.

### మౌర్య సామ్రాజ్యం

ఆఫ్ఘనిస్తాన్ దక్షిణ సగం చంద్రగుప్త మౌర్యుడు నేతృత్వంలోని మౌర్య సామ్రాజ్యం వశమైంది. మౌర్యులు ఈ ప్రాంతంలో బౌద్ధమతం, బ్రాహ్మణిజం వంటి ఇతర మతాలను మరింత స్థిరపరిచారు. అత్యంత ప్రసిద్ధ మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుడు, అతని శాసనాలు తూర్పు, దక్షిణ ఆఫ్ఘనిస్తాన్ (ఉదాహరణకు కాందహార్) లో కనుగొనబడ్డాయి.

## హెలెనిస్టిక్, తరువాతి కాలాలు (క్రీ.పూ 255 – సా.శ 565)

### గ్రీకో-బాక్ట్రియన్ రాజ్యం

గ్రీకో-బాక్ట్రియన్ రాజ్యం ఒక హెలెనిస్టిక్ రాజ్యం, ఇది సుమారు క్రీ.పూ 255 నుండి 250 సమయంలో సెల్యూసిడ్ సామ్రాజ్యం నుండి విడిపోయినప్పుడు స్థాపించబడింది.

### ఇండో-గ్రీక్ రాజ్యం

క్రీ.పూ 2వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో గ్రీకో-బాక్ట్రియన్ రాజు డెమెట్రియస్ I వాయవ్య భారతదేశంపై దండెత్తినప్పుడు ఇండో-గ్రీక్ రాజ్యం స్థాపించబడింది.

### సస్సానియన్ సామ్రాజ్యం

సస్సానియన్లు కుషాన్ సామ్రాజ్య పాలనను ముగించారు. ఇది ఇస్లాం ఆవిర్భావానికి ముందు చివరి పర్షియన్ సామ్రాజ్యం.

## మధ్య యుగాలు (సా.శ 565–1504)

మధ్య యుగాల నుండి సుమారు 1750 వరకు ఆఫ్ఘనిస్తాన్ తూర్పు ప్రాంతాలు భారత ఉపఖండంలో భాగంగా గుర్తించబడ్డాయి. పశ్చిమ భాగాలు ఖొరాసన్, తోఖారిస్తాన్, సిస్తాన్ అని పిలువబడే ప్రాంతాలలో చేర్చబడ్డాయి.

### అరబ్ ఆక్రమణ

సా.శ 642 లో, అరబ్బులు సస్సానియన్లు, బైజాంటైన్ల నుండి పశ్చిమాసియాలో ఎక్కువ భాగాన్ని జయించారు, పశ్చిమ నగరం హెరాత్ నుండి వారు కొత్త నగరాల్లోకి ప్రవేశించినప్పుడు ఇస్లాం మతాన్ని పరిచయం చేశారు.

### ఘజ్నవిడ్ సామ్రాజ్యం

ఘజ్నవిడ్ రాజవంశం తూర్పు ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌లోని ఘజ్ని నగరం నుండి పాలించింది.

### ఘోరిడ్లు

ఘోరిడ్లు 1148లో ఘజ్నవిడ్ రాజవంశాన్ని ఓడించారు.

### మంగోల్ ఆక్రమణ

ఖ్వారిజ్మియన్ సైన్యాలను ఓడించిన మంగోలులు 1221లో ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌పై దండెత్తారు.

### తిమురిడ్ సామ్రాజ్యం

తైమూర్ ఈ ప్రాంతంలో ఎక్కువ భాగాన్ని తన సొంత విశాలమైన తిమురిడ్ సామ్రాజ్యంలో కలుపుకున్నాడు. హెరాత్ నగరం అతని సామ్రాజ్య రాజధానులలో ఒకటిగా మారింది.

## ఆధునిక కాలం (1504–1973)

### మొఘలులు, ఉజ్బెక్‌లు, సఫావిడ్లు

1504లో, తైమూర్ వంశస్థుడైన బాబర్ ప్రస్తుత ఉజ్బెకిస్తాన్ నుండి వచ్చి కాబూల్ నగరానికి మారాడు.

### హోతక్ రాజవంశం

1704లో, సఫావిడ్ షా హుస్సేన్, గ్రేటర్ కాందహార్ ప్రాంతంలోని తమ తూర్పు ప్రాంతాలను పాలించడానికి జార్జియన్ పాలకుడు జార్జ్ XI ను నియమించాడు.

### దురానీ సామ్రాజ్యం

నాదర్ షా, అతని అఫ్షారిద్ సైన్యం 1738లో కాందహార్ పట్టణానికి చేరుకుని హుస్సేన్ హోతక్ను ఓడించారు.

### బరాక్జాయ్ రాజవంశం, బ్రిటిష్ ప్రభావం

అమీర్ దోస్త్ మహ్మద్ ఖాన్ తన సోదరుడు సుల్తాన్ మహ్మద్ ఖాన్ను పడగొట్టి 1826లో కాబూల్‌లో నియంత్రణ సాధించాడు, బరాక్జాయ్ రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు.

### నాదిర్ ఖాన్, జహీర్ ఖాన్ పాలనలు

15 అక్టోబర్ 1929న హబీబుల్లా కలకునిని ఓడించడం ద్వారా ఆఫ్ఘనిస్తాన్‌ను ఆధీనంలోకి తీసుకున్న తర్వాత మొహమ్మద్ నాదిర్ ఖాన్ ఆఫ్ఘనిస్తాన్ రాజు అయ్యాడు.

## సమకాలీన శకం (1973–ప్రస్తుతం)

### రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ఆఫ్ఘనిస్తాన్, రాచరికానికి ముగింపు

మాజీ ప్రధానమంత్రి మొహమ్మద్ దావూద్ ఖాన్ 17 జూలై 1973న అహింసాత్మక తిరుగుబాటులో అధికారాన్ని చేజిక్కించుకున్నాడు.

### డెమోక్రాటిక్ రిపబ్లిక్, సోవియట్ యుద్ధం (1978–1989)

28 ఏప్రిల్ 1978న, నూర్ ముహమ్మద్ తారాకి నేతృత్వంలోని కమ్యూనిస్ట్ పార్టీ మొహమ్మద్ దావూద్ ప్రభుత్వాన్ని పడగొట్టింది, ఇది సౌర్ విప్లవంగా ప్రసిద్ధి చెందింది.

### విదేశీ జోక్యం, అంతర్యుద్ధం (1989–1996)

1992లో నజీబుల్లా పాలన కూలిపోవడంతో, ఆఫ్ఘనిస్తాన్ మరింత గందరగోళం, అంతర్యుద్ధంలోకి పడిపోయింది.

### తాలిబాన్, నార్తర్న్ అలయన్స్ (1996–2001)

తాలిబాన్లు 1995 ప్రారంభంలో కాబూల్‌పై షెల్లింగ్ ప్రారంభించారు, కానీ దళాల చేతిలో ఓడిపోయారు. 27 సెప్టెంబర్ 1996న తాలిబాన్లు కాబూల్‌ను స్వాధీనం చేసుకున్నారు.

### నాటో ఉనికి, తాలిబాన్ల ఆక్రమణ

9 సెప్టెంబర్ 2001న, అహ్మద్ షా మసూద్ ఆఫ్ఘనిస్తాన్ లోపల ఇద్దరు అరబ్ ఆత్మాహుతి దళాలచే హత్య చేయబడ్డాడు. రెండు రోజుల తరువాత అమెరికాపై దాడులు జరిగాయి, తదనంతరం అమెరికా దండయాత్ర జరిగింది. 2021లో అమెరికా బలగాలు వైదొలగడంతో తాలిబాన్లు తిరిగి అధికారంలోకి వచ్చారు.

## ఇవి కూడా చూడండి

ఇరాన్ చరిత్ర