# ఇజ్రాయెల్ చరిత్ర

**ఇజ్రాయెల్ చరిత్ర** చరిత్రపూర్వ ఆఫ్రికన్ వలసలు, నటూఫియన్ సంస్కృతి (క్రీ.పూ. 10,000) నుండి కనానీయుల నాగరికత ఆవిర్భావం వరకు దక్షిణ లెవాంట్ అంతటా విస్తరించి ఉంది. ఇనుప యుగంలో, ఇజ్రాయెల్, యూదా రాజ్యాలు ఏర్పడ్డాయి, ఇవి జుడాయిజం, క్రైస్తవ మతం, ఇస్లాంలకు పునాదిగా పనిచేశాయి.

ఈ ప్రాంతాన్ని తదనంతరం అస్సిరియన్లు, బాబిలోనియన్లు, పర్షియన్లు, గ్రీకులతో సహా వరుస సామ్రాజ్యాలు జయించాయి. హస్మోనియన్ రాజవంశం క్రింద ఒక శతాబ్దపు స్వాతంత్ర్యం తరువాత, ఈ ప్రాంతం రోమన్ రిపబ్లిక్ ఆధీనంలోకి వెళ్ళింది. యూదు-రోమన్ యుద్ధాలు భారీ ప్రాణనష్టం, స్థానభ్రంశానికి దారితీశాయి, ఆ తరువాత బైజాంటైన్ పాలనలో క్రైస్తవ మెజారిటీ ఉద్భవించింది. 7వ శతాబ్దపు లెవాంట్ ముస్లిం ఆక్రమణ వివిధ ఇస్లామిక్ కాలిఫేట్‌లను ప్రవేశపెట్టింది, ఆ తర్వాత క్రూసేడ్లు, మామ్లుక్ పాలన, నాలుగు శతాబ్దాల ఓట్టోమన్ పరిపాలన కొనసాగాయి.

19వ శతాబ్దంలో, జియోనిజం యూదుల వలసలను (*అలియా*) పెంచింది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత, బ్రిటన్ పాలస్తీనాకు మాండేట్ కింద నియంత్రణను చేపట్టింది, బాల్ఫోర్ డిక్లరేషన్ ద్వారా యూదుల మాతృభూమికి కట్టుబడి ఉంది. అరబ్బులు, యూదుల మధ్య పెరుగుతున్న ఉద్రిక్తతలు 1947 UN విభజన ప్రణాళిక, తదుపరి అంతర్యుద్ధానికి దారితీశాయి. ఇజ్రాయెల్ 1948 స్వాతంత్ర్యం 1948 అరబ్-ఇజ్రాయెల్ యుద్ధానికి దారితీసింది, పొరుగు సైన్యాలను తిప్పికొట్టింది, అయితే గణనీయమైన ప్రాంతీయ స్థానభ్రంశం జరిగింది. ఈజిప్ట్ (1979), జోర్డాన్ (1994)లతో శాంతి ఒప్పందాలు, పాలస్తీనా అథారిటీని ఏర్పాటు చేసిన ఓస్లో 1 ఒప్పందం (1993) ఉన్నప్పటికీ, ఇజ్రాయెల్-పాలస్తీనా వివాదం ఇంకా పరిష్కారం కాలేదు.

## చరిత్రపూర్వ కాలం

స్కూల్ గుహ
ఆధునిక ఇజ్రాయెల్ భూభాగంలో 1.5 మిలియన్ సంవత్సరాల క్రితం నాటి తొలి మానవుల పురాతన ఆధారాలు గెలీలీ సముద్రం సమీపంలోని ఉబేదియాలో కనుగొనబడ్డాయి. యిరాన్‌లో ఫ్లింట్ సాధనాల కళాఖండాలు కనుగొనబడ్డాయి, ఇవి ఆఫ్రికా వెలుపల ఎక్కడైనా కనుగొనబడిన పురాతన రాతి సాధనాలు. జోర్డాన్ నదిపై ఉన్న డాటర్స్ ఆఫ్ జాకబ్ వంతెన 780,000 సంవత్సరాల క్రితం తొలి మానవులు అగ్నిని నియంత్రించినట్లు ఆధారాలను అందిస్తుంది, ఇది పురాతన ఉదాహరణలలో ఒకటి.

నియాండర్తల్, ప్రారంభ ఆధునిక మానవ అవశేషాలు నాహల్ మెరోట్ నేచర్ రిజర్వ్‌లోని టాబున్ గుహ, స్కూల్ గుహల నుండి లభించాయి, ఇవి దిగువ పాలియోలిథిక్ కాలం నుండి 600,000 సంవత్సరాల మానవ పరిణామాన్ని విస్తరించి ఉన్న పొడవైన స్ట్రాటిగ్రాఫిక్ రికార్డును అందిస్తాయి. ఇతర ముఖ్యమైన పాలియోలిథిక్ ప్రదేశాలలో ఖేసెమ్ గుహ ఉంది. మిస్లియా గుహలో దొరికిన 200,000 సంవత్సరాల నాటి శిలాజం ఆఫ్రికా వెలుపల కనుగొనబడిన ఆధునిక మానవుల రెండవ పురాతన ఆధారం. క్రీ.పూ. 10వ సహస్రాబ్దిలో, ఈ ప్రాంతంలో నటూఫియన్ సంస్కృతి ఉనికిలో ఉంది.

### కాలానుగుణ విభజన

ఇక్కడ సాధారణ కాలానుగుణ విభజనలు ఉన్నాయి:

* రాతి యుగం (క్రీ.పూ. 4500కి ముందు): వేటగాళ్ళు-ఆహార సేకరణకారుల సమాజాలు, నెమ్మదిగా వ్యవసాయ, పశువుల పెంపక సమాజాలుగా అభివృద్ధి చెందాయి
	+ పాలియోలిథిక్
	+ నియోలిథిక్
* లెవాంటైన్ చాల్కోలిథిక్ (క్రీ.పూ. 4500–3500): ప్రారంభ లోహ-పని, వ్యవసాయం; టిమ్నా వ్యాలీ చూడండి

## కాంస్య యుగం కనాన్

ఆడుకుంటున్న సింహం, ఆడ సింహాన్ని చూపే కనానీయుల శిల్పం. బీట్ షీన్, క్రీ.పూ. 14వ శతాబ్దం. నేడు ఇజ్రాయెల్ మ్యూజియంలో ఉంది.కనానీయుల కాలపు ద్వారం, టెల్ డాన్
కాంస్య యుగం మధ్యకాలంలో (క్రీ.పూ. 2100–1550) కనానీయులు పురావస్తుపరంగా ధృవీకరించబడ్డారు. అప్పుడు బహుశా స్వతంత్ర లేదా పాక్షిక-స్వతంత్ర నగర-రాజ్యాలు ఉండేవి. నగరాలు తరచుగా భారీ మట్టికట్టలతో చుట్టుముట్టబడి ఉండేవి. కాంస్య యుగం చివరిలో, ఈజిప్టులోని నైల్ డెల్టాలో కనాన్‌తో సన్నిహిత సంబంధాలను కొనసాగించిన కనానీయులు స్థిరపడ్డారు. ఆ కాలంలో, కనానీయుల/ఆసియా మూలానికి చెందిన హిక్సోస్ రాజవంశాలు క్రీ.పూ. 16వ శతాబ్దంలో పడగొట్టబడే ముందు దిగువ ఈజిప్టులో ఎక్కువ భాగాన్ని పాలించాయి.

కాంస్య యుగం చివరిలో (క్రీ.పూ. 1550–1200), గాజా నుండి పాలించిన న్యూ కింగ్‌డమ్ ఆఫ్ ఈజిప్ట్‌కు కప్పం చెల్లించే కనానీయుల సామంతుల రాష్ట్రాలు ఉండేవి. క్రీ.పూ. 1457లో ఫారో తుట్మోస్ III కమాండ్ కింద ఈజిప్షియన్ దళాలు మెగిడ్డో యుద్ధంలో కాదేష్ రాజు నేతృత్వంలోని తిరుగుబాటు కనానీయుల సామంతుల కూటమిని ఓడించాయి.

కాంస్య యుగం చివరలో మధ్యప్రాచ్యంలో నాగరికత పతనం ఏర్పడింది, కనాన్ గందరగోళంలో పడిపోయింది, ఈజిప్షియన్ నియంత్రణ ముగిసింది. ఆ సమయంలో సముద్ర ప్రజలు, ముఖ్యంగా ఫిలిస్టీనులు ఏజియన్ ప్రపంచం నుండి వలస వచ్చి దక్షిణ తీరంలో స్థిరపడ్డారు, ఎత్తైన ప్రాంతాలలో ఇజ్రాయెలైట్ల స్థావరాలు వ్యాపించాయి.

## ప్రాచీన ఇజ్రాయెల్, యూదా: ఇనుప యుగం నుండి బాబిలోనియన్ కాలం వరకు

### తొలి ఇజ్రాయెలైట్లు (ఇనుప యుగం I)

మొదటి ఇనుప యుగంలో ఇజ్రాయెల్ పేరుతో ఒక ప్రజల పురాతన రికార్డు ఈజిప్షియన్ మెర్నెప్టా స్టీల్‌లో క్రీ.పూ. 1209లో కనిపిస్తుంది. పురావస్తు ఆధారాలు తొలి ఇనుప యుగం I కాలంలో, జోర్డాన్ నదికి రెండు వైపులా ఉన్న కనాన్ ఎత్తైన ప్రాంతాలలో వందలాది చిన్న గ్రామాలు స్థాపించబడినట్లు సూచిస్తున్నాయి. ఈ గ్రామాలు 400 జనాభాను కలిగి ఉండేవి, చాలావరకు స్వయం సమృద్ధిగా ఉండేవి. విలియం జి. డెవర్ ఈ "ఇజ్రాయెల్" ను కేంద్ర ఎత్తైన ప్రాంతాలలో ఒక వ్యవస్థీకృత రాష్ట్రం కంటే సాంస్కృతిక, రాజకీయ అస్తిత్వంగా చూస్తారు.

### ఇజ్రాయెల్, యూదా (ఇనుప యుగం II)

టెల్ డాన్ స్టీల్ డేవిడ్ సభకు సంబంధించిన పురాతన సూచనను కలిగి ఉందిఖిర్బెట్ కీయాఫా, డేవిడ్ రాజ్యంతో ముడిపడి ఉన్న 10వ శతాబ్దపు కోట నగరం
క్రీ.పూ. 10వ శతాబ్దంలో, యూదా, ఇజ్రాయెల్ రాజ్యాలు ఆవిర్భవించాయి. సావుల్, డేవిడ్, సోలమన్ పాలించిన ఒకే రాజ్యం వీటికి పూర్వం ఉండేదని హెబ్రీ బైబిల్ పేర్కొంది.

క్రీ.పూ. 900 నాటికి ఉత్తర ఇజ్రాయెల్ రాజ్యం, క్రీ.పూ. 850 నాటికి యూదా రాజ్యం ఉనికిలో ఉన్నాయని చరిత్రకారులు, పురావస్తు శాస్త్రవేత్తలు అంగీకరిస్తున్నారు. ఇజ్రాయెల్ రాజ్యం రెంటిలో మరింత సంపన్నమైనది, త్వరలో ప్రాంతీయ శక్తిగా అభివృద్ధి చెందింది; ఓమ్రైడ్ రాజవంశం రోజుల్లో, ఇది సమారియా, గెలీలీ, ఎగువ జోర్డాన్ లోయ, షారోన్, ట్రాన్స్జోర్డాన్ లోని పెద్ద భాగాలను నియంత్రించింది.

#### అస్సిరియన్ దండయాత్రలు

క్రీ.పూ. 720 ప్రాంతంలో రాజధాని సమారియా సుదీర్ఘ ముట్టడి తర్వాత ఇజ్రాయెల్ రాజ్యం అస్సిరియన్ల చేతుల్లో పడిపోయింది. సార్గోన్ II రికార్డుల ప్రకారం అతను సమారియాను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు, 27,290 మంది నివాసులను మెసొపొటేమియాకు బహిష్కరించాడు. ఈ అస్సిరియన్ బహిష్కరణలు టెన్ లాస్ట్ ట్రైబ్స్ (పది కోల్పోయిన తెగలు) అనే యూదుల ఆలోచనకు ఆధారమయ్యాయి.

### బాబిలోనియన్ కాలం (క్రీ.పూ. 587–538)

క్రీ.పూ. 7వ శతాబ్దం చివరలో, యూదా నియో-బాబిలోనియన్ సామ్రాజ్యం సామంత రాజ్యంగా మారింది. క్రీ.పూ. 597లో బాబిలోనియన్లు జెరూసలేంను ముట్టడించారు, నగరం లొంగిపోయింది. క్రీ.పూ. 587 లేదా 586లో, బాబిలోన్ రాజు నెబుకద్నెజార్ II జెరూసలేంను జయించాడు, మొదటి ఆలయాన్ని నాశనం చేశాడు, నగరాన్ని ధ్వంసం చేశాడు.

## రెండవ ఆలయ కాలం

### అకేమెనిడ్ కాలం (క్రీ.పూ. 538–332)

క్రీ.పూ. 538లో, అకేమెనిడ్ సామ్రాజ్యం సైరస్ ది గ్రేట్ బాబిలోన్‌ను జయించి సామ్రాజ్యాన్ని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. బాబిలోనియన్లకు లొంగిపోయిన ప్రజలందరికీ మత స్వేచ్ఛను మంజూరు చేస్తూ సైరస్ ఒక ప్రకటన జారీ చేశాడు. జెరుసలేంలో ఆలయాన్ని పునర్నిర్మించడానికి యూదు ప్రవాసులు యూదాకు తిరిగి వచ్చారు. రెండవ ఆలయం తదనంతరం క్రీ.పూ. 515లో పూర్తయింది. క్రీ.పూ. 332 వరకు ఈ దేశం యెహుద్ అని పిలువబడే అకేమెనిడ్ సామ్రాజ్యం ప్రావిన్స్‌గా ఉండిపోయింది.

### హెలెనిస్టిక్ కాలం (క్రీ.పూ. 333–64)

క్రీ.పూ. 332లో, మాసిడోనియా రాజు అలెగ్జాండర్ ది గ్రేట్ అకేమెనిడ్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా సాగించిన దండయాత్రలో భాగంగా ఈ ప్రాంతాన్ని జయించాడు.

### ప్రారంభ రోమన్ కాలం (క్రీ.పూ. 64–క్రీ.శ. 2వ శతాబ్దం)

క్రీ.పూ. 63లో, రోమన్ రిపబ్లిక్ జుడియాను జయించింది, హస్మోనియన్ల క్రింద యూదుల స్వాతంత్ర్యానికి ముగింపు పలికింది. క్రీ.శ. 6లో, రోమన్ చక్రవర్తి అగస్టస్ జుడియాను రోమన్ ప్రావిన్స్‌గా మార్చాడు, దాని చివరి యూదు పాలకుడిని పదవీచ్యుతుడిని చేసి అతని స్థానంలో రోమన్ గవర్నర్‌ను నియమించాడు.

### యూదు-రోమన్ యుద్ధాలు

యూదు-రోమన్ యుద్ధాలు క్రీ.శ. 66, 135 మధ్య రోమన్ సామ్రాజ్యానికి వ్యతిరేకంగా యూదు ప్రజలు చేసిన పెద్ద-స్థాయి తిరుగుబాట్ల పరంపర.

## చివరి రోమన్, బైజాంటైన్ కాలాలు

### చివరి రోమన్ కాలం (క్రీ.శ. 136–390)

బార్ కోఖ్బా తిరుగుబాటు వినాశకరమైన ప్రభావాల ఫలితంగా, ఈ ప్రాంతంలో యూదుల ఉనికి గణనీయంగా తగ్గిపోయింది. తరువాతి శతాబ్దాలలో, మరింత మంది యూదులు డయాస్పోరా కమ్యూనిటీలకు వెళ్లారు, ముఖ్యంగా బాబిలోనియా, అరేబియాలో వేగంగా పెరుగుతున్న యూదు కమ్యూనిటీలకు తరలివెళ్లారు.

### బైజాంటైన్ కాలం (క్రీ.శ. 390–634)

రోమన్ సామ్రాజ్యం 390లో విడిపోయింది, ఈ ప్రాంతం తూర్పు రోమన్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా మారింది, దీనిని బైజాంటైన్ సామ్రాజ్యం అని పిలుస్తారు. బైజాంటైన్ పాలనలో, ఈ ప్రాంతం, దాని యూదు-యేతర జనాభాలో ఎక్కువ భాగం క్రైస్తవ మతానికి మారారు, చివరికి ఇది ఈ ప్రాంతంలో ఆధిపత్య మతంగా మారింది. పవిత్ర స్థలాల ఉనికి క్రైస్తవ యాత్రికులను ఆకర్షించింది, వారిలో కొందరు స్థిరపడటానికి ఎంచుకున్నారు, ఇది క్రైస్తవ మెజారిటీ పెరుగుదలకు దోహదపడింది.

## ప్రారంభ ముస్లిం కాలం

635లో ఉమర్ ఇబ్న్ అల్-ఖత్తాబ్ ఆధ్వర్యంలో ఒక అరబ్ సైన్యం లెవాంట్‌ను జయించింది, ఇది రషీదున్ కాలిఫేట్‌లోని బిలాద్ అల్-షామ్ ప్రావిన్స్‌గా మారింది. పాలస్తీనాలో జుండ్ ఫిలాస్టిన్, జుండ్ అల్-ఉర్దున్ అనే రెండు సైనిక జిల్లాలు స్థాపించబడ్డాయి. జుండ్ ఫిలాస్టిన్ ముస్లిం రాజధానిగా రమ్లా అనే కొత్త నగరం నిర్మించబడింది, అయితే జుండ్ అల్-ఉర్దున్ రాజధానిగా టైబీరియాస్ పనిచేసింది.

## క్రూసేడ్లు, మంగోలులు

1095లో, పోప్ అర్బన్ II ముస్లిం పాలన నుండి జెరూసలేంను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి పవిత్ర యుద్ధం చేయాలని క్రైస్తవులకు పిలుపునిచ్చాడు. దీనికి ప్రతిస్పందిస్తూ, క్రైస్తవులు అదే సంవత్సరంలో మొదటి క్రూసేడ్‌ను ప్రారంభించారు, పవిత్ర భూమిని తిరిగి తీసుకోవడమే లక్ష్యంగా సైనిక చర్యను చేపట్టారు, చివరికి 1099లో జెరూసలేంను విజయవంతంగా ఆక్రమించుకున్నారు.

## మామ్లుక్ కాలం

1258, 1291 మధ్య, ఈ ప్రాంతం మంగోల్ ఆక్రమణదారులు, ఈజిప్టు మామ్లుక్‌ల మధ్య సరిహద్దుగా ఉంది. ఈ సంఘర్షణ దేశాన్ని దారిద్ర్యంలోకి నెట్టి జనాభాను తీవ్రంగా తగ్గించింది. ఈజిప్టులో మామ్లుక్‌లు అని పిలువబడే బానిస యోధుల వర్గం క్రమంగా రాజ్యంపై నియంత్రణను తీసుకుంది.

## ఓట్టోమన్ కాలం

మామ్లుక్‌ల క్రింద, ఈ ప్రాంతం బిలాద్ ఎ-షామ్ (సిరియా) ప్రావిన్స్. దీనిని 1516-17లో టర్కిష్ సుల్తాన్ సెలిమ్ I జయించాడు, తదుపరి నాలుగు శతాబ్దాలు ఓట్టోమన్ సిరియా ప్రావిన్స్‌లో భాగంగా మారింది.

### జియోనిజం జననం

1882, 1903 మధ్య, సుమారు 35,000 మంది యూదులు పాలస్తీనాకు వెళ్లారు, దీనిని మొదటి అలియా అని పిలుస్తారు.

### మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో, యూదుల ప్రధాన శత్రువుగా పరిగణించబడే రష్యన్‌లతో పోరాడుతున్నందున చాలా మంది యూదులు జర్మన్లకు మద్దతు ఇచ్చారు.

## మాండేటరీ పాలస్తీనా

బాల్ఫోర్ డిక్లరేషన్‌తో సహా పాలస్తీనా బ్రిటిష్ మాండేట్ (నిజానికి, బ్రిటిష్ పాలన) ను లీగ్ ఆఫ్ నేషన్స్ 1922లో ధృవీకరించింది, ఇది 1923లో అమలులోకి వచ్చింది.

### అంతర్యుద్ధం

ఐక్యరాజ్యసమితి జనరల్ అసెంబ్లీ ఓటు యూదు సమాజంలో ఆనందాన్ని, అరబ్ సమాజంలో కోపాన్ని కలిగించింది. ఇరు పక్షాల మధ్య హింస చెలరేగి అంతర్యుద్ధంగా మారింది. జనవరి 1948 నుండి, ఆపరేషన్లు తీవ్రమయ్యాయి.

14 మే 1948న, హైఫా నుండి చివరి బ్రిటిష్ దళాలు వెళ్ళిపోయిన రోజున, యూదు పీపుల్స్ కౌన్సిల్ టెల్ అవీవ్ మ్యూజియంలో సమావేశమై ఇజ్రాయెల్ రాష్ట్రంగా పిలువబడే యూదు రాష్ట్రం స్థాపనను ప్రకటించింది.

## ఇజ్రాయెల్ రాష్ట్రం

1948లో, ఇజ్రాయెల్ స్వాతంత్ర్య ప్రకటన 1948 అరబ్-ఇజ్రాయెల్ యుద్ధానికి దారితీసింది. ఇది ఇజ్రాయెల్ రాష్ట్రం నియంత్రణలోకి వచ్చిన భూమి నుండి 1948 పాలస్తీనియన్ల బహిష్కరణ, పలాయనానికి దారితీసింది.

## జనాభా వివరాలు

65–650 నాటి ఇజ్రాయెల్ భూభాగ జనాభా
|  | 65
 | 100
 | 150
 | 300
 | 550
 | 650
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| అంచనా వేసిన యూదు జనాభా (వేలలో)
 | 2,500
 | 1,800
 | 1,200
 | 500
 | 200
 | 100
 |
| అంచనా వేసిన మొత్తం జనాభా
 | 3,000
 | 2,300
 | 1,800
 | 1,100
 | 1,500
 | 1,500
 |

## మూలాలు

వనరులు

* Coogan, Michael D., ed. (1998). *The Oxford History of the Biblical World*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-513937-2. Archived from the original on 15 November 2020. Retrieved 4 April 2018.
* Dever, William (2003). *Who Were the Early Israelites and Where Did They Come From?*. Eerdmans. ISBN 978-0-8028-0975-9. Archived from the original on 21 April 2020. Retrieved 4 April 2018.
* Feldman, Louis H. (1990). "Some Observations on the Name of Palestine". *Hebrew Union College Annual*. **61**. Hebrew Union College – Jewish Institute of Religion: 1–23. JSTOR 23508170.
* Foster, Zachary (November 2017). *The Invention of Palestine* (thesis). Princeton University. ISBN 978-0-355-48023-8. Docket 10634618. Retrieved 9 February 2018.
* Frei, Peter (2001). "Persian Imperial Authorization: A Summary". In Watts, James (ed.). *Persia and Torah: The Theory of Imperial Authorization of the Pentateuch*. Atlanta, GA: SBL Press. p. 6. ISBN 9781589830158.
* Gelber, Yoʾav (2006). *Palestine 1948: war, escape and the emergence of the Palestinian refugee problem*. Brighton Portland Toronto: Sussex Academic Press. ISBN 978-1-84519-075-0.
* Jacobson, David (2001). "When Palestine Meant Israel". *Biblical Archaeology Review*. **27** (3).
* Killebrew, Ann E. (2005). *Biblical Peoples and Ethnicity: An Archaeological Study of Egyptians, Canaanite*. Society of Biblical Lit. ISBN 978-1-58983-097-4.
* Lapierre, Dominique; Collins, Larry (1971). *O Jerusalem*. Laffont. ISBN 978-2-253-00754-8.
* Laurens, Henry (2005). *Paix et guerre au Moyen-Orient: l'Orient arabe et le monde de 1945 à nos jours* (in ఫ్రెంచ్). Armand Colin. ISBN 978-2-200-26977-7.
* McNutt, Paula (1999). *Reconstructing the Society of Ancient Israel*. Westminster John Knox Press. ISBN 978-0-664-22265-9.
* Miller, Robert D. (2005). *Chieftains of the Highland Clans: A History of Israel in the 12th and 11th Centuries B.C*. Eerdmans. ISBN 978-0-8028-0988-9.
* Morçöl, Göktuğ (2006). *Handbook of Decision Making*. CRC Press. ISBN 978-1-57444-548-0.
* Morkholm, Otto (2008). "Antiochus IV". In William David Davies; Louis Finkelstein (eds.). *The Cambridge History of Judaism: Volume 2, The Hellenistic Age*. Cambridge University Press. pp. 278–291. ISBN 978-0-521-21929-7.
* Morris, Benny (2004). *The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited*. Cambridge University Press. ISBN 0-521-00967-7. Archived from the original on 25 July 2020.
* Sachar, Howard M. (1976). *A History of Israel*. New York: Knopf. ISBN 0-394-48564-5.
* Shen, P.; Lavi, T.; Kivisild, T.; Chou, V.; Sengun, D.; Gefel, D.; Shpirer, I.; Woolf, E.; Hillel, J.; Feldman, M.W.; Oefner, P.J. (2004). "Reconstruction of Patrilineages and Matrilineages of Samaritans and Other Israeli Populations From Y-Chromosome and Mitochondrial DNA Sequence Variation". *Human Mutation*. **24** (3): 248–260. doi:10.1002/humu.20077. PMID 15300852. S2CID 1571356.
* Stager, Lawrence. "Forging an Identity: The Emergence of Ancient Israel". In Coogan (1998).
* Yamada, Keiko; Yamada, Shiego (2017). "Shalmaneser V and His Era, Revisited". In Baruchi-Unna, Amitai; Forti, Tova; Aḥituv, Shmuel; Ephʿal, Israel; Tigay, Jeffrey H. (eds.). *"Now It Happened in Those Days": Studies in Biblical, Assyrian, and Other Ancient Near Eastern Historiography Presented to Mordechai Cogan on His 75th Birthday*. Vol. 2. Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns. ISBN 978-1575067612.