# భారతరత్న

|  |
| --- |
| భారతరత్న
 |
|  |
| పురస్కారం గురించి
 |
| **ఎలాంటి పురస్కారం** | జాతీయ పౌరపురస్కారం
 |
| **మొదటి బహూకరణ** | 1954
* చక్రవర్తి రాజగోపాలాచారి
* సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్
* చంద్రశేఖర వేంకట రామన్
 |
| **క్రితం బహూకరణ** | 2024
* కర్పూరీ ఠాకూర్ (మరణానంతరం)
* లాల్ కృష్ణ అద్వానీ
* యం.యస్.స్వామినాధన్ (మరణాంతరం)
* చౌదరి చరణ్ సింగ్ (మరణాంతరం)
* పి వి నరసింహారావు (మరణాంతరం)
 |
| **మొత్తం బహూకరణలు** | 45
 |
| **బహూకరించేవారు** |  భారత ప్రభుత్వం
 |
| **ముఖభాగం** | రావి ఆకుపై సూర్యుడి చిత్రం, దేవనాగరి లిపిలో "భారతరత్న" అనే అక్షరాలు
 |
| **వెనుకవైపు** | ప్లాటినం భారత జాతీయ చిహ్నందానిక్రింద దేవనాగరి లిపిలో వ్రాయబడ్డ సత్యమేవ జయతే అనే అక్షరాలు
 |
| **రిబ్బను** |  |

**భారతరత్న పురస్కారం** భారతదేశంలో పౌరులకు అందే అత్యుత్తమ పురస్కారం. ఇది జనవరి 2, 1954లో భారతదేశ మొదటి రాష్ట్రపతి డా. రాజేంద్ర ప్రసాద్ చేత స్థాపించబడింది. ఈ పౌర పురస్కారం కళ, సాహిత్య, విజ్ఞాన, క్రీడారంగాలలో అత్యుత్తమ కృషికి ప్రధానం చేస్తారు. ఇప్పటివరకు నలభైఐదు మందికి ఈ పురస్కారాన్ని ప్రధానం చేశారు. వారిలో ఇద్దరు విదేశీయులు కూడా ఉన్నారు. ఈ పురస్కారం 1977 జూలై 13 నుండి 1980 జనవరి 26 వరకు జనతా పార్టీ పాలనలో కొద్దికాలం పాటు నిలిపివేయబడింది. ఒకే ఒక్కసారి 1992లో సుభాష్ చంద్రబోస్కు ఇవ్వబడిన పురస్కారం చట్టబద్ధ సాంకేతిక కారణాల వల్ల వెనుకకు తీసుకొనబడింది.

ఎలాంటి జాతి, ఉద్యోగం, స్థాయి లేదా స్త్రీ పురుష వ్యత్యాసం లేకుండా ఈ పురస్కారం ఇవ్వబడుతుంది. ఈ పురస్కారగ్రహీతల జాబితాను ప్రధానమంత్రి రాష్ట్రపతికి సిఫారసు చేయవలసి ఉంటుంది. భారతరత్న పొందిన పౌరులకు 7వ స్థాయి గౌరవం లభిస్తుంది (మొదటిది ఆరూ- రాష్ట్రపతి, ఉపరాష్ట్రపతి, ప్రధానమంత్రి, రాష్ట్ర గవర్నర్లు, మాజీ రాష్ట్రపతులు, ఉపప్రధాన మంత్రి, ముఖ్య న్యాయాధీశులు). కానీ ఈ గౌరవం వలన ఎలాంటి అధికారాలు లేదా పేరు ముందు ప్రత్యేక బిరుదులూ రావు.

ఈ పురస్కారం పొందిన విదేశీయుల జాబితాలో సరిహద్దు గాంధిగా పేరుపొందిన ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్ (1987), నెల్సన్ మండేలా (1990) ఉన్నారు.

## చరిత్ర

1954, జనవరి 2వ తేదీన రెండు పౌర పురస్కారాలను ప్రారంభిస్తున్నట్లు భారత రాష్ట్రపతి కార్యదర్శి కార్యాలయం నుండి ఒక ప్రకటన జారీ అయ్యింది. వాటిలో మొదటిది అత్యున్నత పౌర పురస్కారం భారతరత్న కాగా, రెండవది దానికన్నా తక్కువ స్థాయి గల మూడంచెల పద్మవిభూషణ్ పురస్కారం. పద్మవిభూషణ్ పురస్కారం ప్రథమ, ద్వితీయ, తృతీయ వర్గాలుగా విభజించారు. 1955, జనవరి 15న పద్మవిభూషణ్ పురస్కారాన్ని పద్మవిభూషణ్, పద్మభూషణ్, పద్మశ్రీ అనే మూడు వేర్వేరు పురస్కారాలుగా పునర్వర్గీకరించారు.

భారతరత్న పురస్కారం కేవలం భారతీయులకే ప్రధానం చేయాలన్న నిబంధన ఏమీ లేదు. ఈ పురస్కారాన్ని భారత పౌరసత్వం స్వీకరించిన మదర్ థెరీసాకు 1980లో, మరో ఇద్దరు విదేశీయులు ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్‌కు 1987లో, నెల్సన్ మండేలాకు 1990లో ప్రధానం చేశారు.ప్రఖ్యాత క్రికెట్ క్రీడాకారుడు సచిన్ టెండూల్కర్‌కు తన 40వ యేట ఈ పురస్కారం లభించింది. ఈ పురస్కారం లభించినవారిలో ఇతనే అతి పిన్నవయస్కుడు, మొట్టమొదటి క్రీడాకారుడు. సాధారణంగా భారతరత్న పురస్కార ప్రధాన సభ రాష్ట్రపతి భవన్, ఢిల్లీలో జరుగుతుంది. కానీ 1958, ఏప్రిల్ 18వ తేదీన బొంబాయిలో జరిగిన ఒక ప్రత్యేక కార్యక్రమంలో ధొండొ కేశవ కర్వేకు అతని 100వ జన్మదినం సందర్భంగా ఈ పురస్కారాన్ని అందజేశారు. ఇతడు జీవించి ఉండగా ఈ పురస్కారం అందుకున్నవారిలో అతి పెద్ద వయస్కుడు. 2015 నాటికి ఈ పురస్కారాన్ని మొత్తం 45 మందికి అందజేయగా వారిలో 12 మందికి మరణానంతరం లభించింది.

చరిత్రలో ఈ పురస్కారం రెండుసార్లు రద్దు చేయబడింది. మొదటి సారి మొరార్జీ దేశాయ్ ప్రధానమంత్రిగా గద్దెనెక్కిన తర్వాత 1977, జూలై 13వ తేదీన అన్ని పౌరపురస్కారాలను రద్దుచేశారు. తరువాత ఈ పురస్కారాలు 1980 జనవరి 25న ఇందిరాగాంధీ ప్రధాన మంత్రి అయిన తర్వాత పునరుద్ధరించబడ్డాయి. 1992లో ఈ పురస్కారాల "రాజ్యాంగ సాధికారత"ను సవాలు చేస్తూ కేరళ, మధ్యప్రదేశ్ ఉన్నత న్యాయస్థానాలలో రెండు ప్రజాప్రయోజన వ్యాజ్యాలు దాఖలు కావడంతో ఈ పురస్కారాలను రెండవసారి రద్దు చేశారు. ఈ వ్యాజ్యాలకు ముగింపు పలుకుతూ 1995 డిసెంబరులో అత్యున్నత న్యాయస్థానం ఈ పురస్కారాలను మళ్ళీ పునరుద్ధరించింది.

## నిబంధనలు

భారతరత్న పురస్కారం అత్యున్నత స్థాయిలో ప్రదర్శించిన కృషికి/చేసిన సేవకు గుర్తింపుగా ఎటువంటి జాతి, వృత్తి, స్థాయి, లింగ బేధాలను పాటించకుండా ప్రధానం చేయబడుతుంది. 1954 నాటి నిబంధనల ప్రకారం ఈ పురస్కారం కళలు, సాహిత్యం, విజ్ఞానం, ప్రజాసేవ రంగాలలో కృషి చేసినవారికి ఇచ్చేవారు. 2011, డిసెంబరులో ఈ నిబంధనలను మార్చి "మానవజాతి అభివృద్ధికి పాటుపడే ఏ రంగానికైనా" అనే పదాన్ని చేర్చారు. 1954 నాటి నిబంధనలు మరణానంతరం ఈ పురస్కారం ప్రకటించడాన్ని అనుమతించేవి కావు. కానీ 1955 జనవరిలో ఈ నిబంధనను సడలించారు. 1966లో లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి మొట్టమొదటి సారి మరణానంతరం ఈ పురస్కారాన్ని పొందాడు. ఈ పురస్కారానికి ప్రతిపాదనలు చేసే పద్ధతి లేనప్పట్టికీ, ప్రధానమంత్రి మాత్రమే రాష్ట్రపతికి ఏడాదికి గరిష్ఠంగా ముగ్గురిని మాత్రం సిఫారసు చేయవచ్చు. కానీ 1999లో ఈ పురస్కారాన్ని నలుగురు వ్యక్తులకు ప్రధానం చేశారు. ఈ పురస్కార గ్రహీతలకు రాష్ట్రపతి తన సంతకంతో కూడిన ఒక "సనదు(పట్టా)", ఒక పతకం ప్రధానం చేస్తాడు. ఈ పురస్కారం క్రింద ఎలాంటి నగదు మంజూరు చేయరు. భారత రాజ్యాంగం ఆర్టికల్ 18 (1) ప్రకారం ఈ పురస్కార గ్రహీతలెవ్వరూ తమ పేరు ముందు, వెనుక భారతరత్న అని పేర్కొనరాదు, భారతరత్న పొందిన పౌరులకు 7వ స్థాయి గౌరవం లభిస్తుంది.

భారతరత్న పురస్కారం ప్రకటించినట్లు ఎన్ని ప్రకటనలు వెలువడినా, కేంద్ర పట్టణాభివృద్ధి మంత్రిత్వ శాఖ వారు ప్రచురించే గెజిట్‌లో అధికారికంగా ప్రకటించిన తర్వాతనే ఈ పురస్కారం అధికారికంగా లభించినట్లు భావిస్తారు.

## నిర్దేశాలు

1954 నిర్దేశాల ప్రకారం 1 3⁄8 ఇంచుల (35మిల్లీ మీటర్ల) వ్యాసార్థం కలిగిన వృత్తాకార బంగారు పతకాన్ని ఈ పురస్కార సమయంలో బహూకరిస్తారు. పతకం ముఖభాగంలో సూర్యుని బొమ్మ ఉండి, కింది భాగంలో వెండితో "భారత రత్న" అని దేవనాగరి లిపిలో రాసి ఉంటుంది. వెనకవైపు మధ్యభాగంలో ప్లాటినం లోహంలో భారత చిహ్నం, కింది భాగంలో వెండితో భారత జాతీయ నినాదం "సత్యమేవ జయతే" అని రాసి ఉంటుంది.

ఒక ఏడాది తరువాత దీని రూపాన్ని మార్చారు. అప్పుడు మార్చిన దానినే ఇప్పటికీ వాడుతున్నారు. ఇప్పటి నకలు ప్రకారం రావి ఆకు ఆకారంలో ఉండి 2 5⁄16 ఇంచులు (59 మి.మీ.) పొడవు, 1 7⁄8 ఇంచుల (48 మి.మీ.) వెడల్పు and 1⁄8 ఇంచుల (మి.మీ.) మందం కలిగి ఉండి ప్లాటినం చట్రం కలిగి ఉంటుంది. పతకం ముందుభాగంలో మధ్యలో సూర్యుని బొమ్మ చిత్రీకరించబడి ఉంటుంది. ప్లాటినం లోహంతో తయారు చేసిన ఈ బొమ్మ 5⁄8 ఇంచుల (16 మి.మీ.) వ్యాసార్థం కలిగి ఉండి, సూర్యుని కేంద్ర బిందువు నుంచి 5⁄6 ఇంచులు (21 మి.మీ.) నుంచి 1⁄2 దాకా (13 మి.మీ.) కిరణాలు విస్తరించి ఉంటాయి. ముందుభాగంలో భారతరత్న అన్న పదాలు, వెనుక వైపు భారత జాతీయ చిహ్నం, నినాదం సత్యమేవ జయతే 1954 డిజైన్ లోనే ఉంచేశారు. మెడలో వేయడానికి వీలుగా 2 ఇంచ్ వెడల్పు, 51 ఎం.ఎం. గల తెలుపు రిబ్బన్ ను పతకానికి కడతారు. 1957లో, వెండి పూత మార్చి ఎండిన కాంస్యం వాడటం ప్రారంభించారు. భారత రత్న పతకాలను కలకత్తాలోని అలిపోర్ ప్రభుత్వ ముద్రణశాలలో ముద్రిస్తారు. పద్మ విభూషణ్, పద్మ భూషణ్, పద్మశ్రీ, పరమ వీర చక్ర, వంటి పౌర, సైనిక పురస్కారలకు ఇచ్చే పతకాలు కూడా ఇక్కడే ముద్రిస్తుంటారు.

## వివాదాలు

1992లో సుభాష్ చంద్రబోస్‌కు మరణానంతరం భారతరత్న పురస్కారం ప్రకటించినట్లు ఒక పత్రికా ప్రకటన వెలువడింది. తరువాత 1997లో అత్యున్నత న్యాయస్థానం దీనిని రద్దుచేసింది.
భారతరత్న పురస్కార ప్రధానంపై అనేక వివాదాలు ముసురుకున్నాయి. అనేక ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యాలు నమోదు కాబడ్డాయి.

సుభాష్ చంద్రబోస్ (1992)
1992, జనవరి 23వ తేదీన రాష్ట్రపతి కార్యదర్శి కార్యాలయం నుండి సుభాష్ చంద్రబోస్‌కు మరణానంతరం భారతరత్న పురస్కారం ప్రకటిస్తున్నట్లు ఒక పత్రికా ప్రకటన వెలువడింది. ఇది తీవ్ర విమర్శలకు దారితీసింది. కలకత్తా ఉన్నత న్యాయస్థానంలో ఈ పురస్కారాన్ని ఉపసంహరించుకోవాలని ఒక ప్రజా ప్రయోజన వ్యాజ్యం దాఖలయ్యింది. 1945, ఆగష్టు 18 నాడు సుభాష్ చంద్రబోస్ మరణించాడనే విషయాన్ని భారతప్రభుత్వం ఇంతవరకూ అధికారికంగా అంగీకరించలేదని, అలాంటి సమయంలో అతనికి మరణానంతర పురస్కారం ఎలా ఇస్తారని ఫిర్యాది ప్రశ్నించాడు. సుభాస్ చంద్రబోస్ ఆచూకీని షానవాజ్ కమిటీ (1956), ఖోస్లా కమిషన్ (1970) నివేదికల ఆధారంగా కనిపెట్టాలని ఫిర్యాది తన వ్యాజ్యంలో అభ్యర్థించాడు. సుభాష్ చంద్రబోస్ కుటుంబీకులు ఈ పురస్కారాన్ని స్వీకరించడానికి విముఖత వ్యక్తం చేశారు.

సుజాత వి.మనోహర్, జి.బి.పట్నాయక్‌లతో కూడిన అత్యున్నత న్యాయస్థాన ప్రత్యేక విభాగ ధర్మాసనం ఈ కేసును పరిశీలిస్తూ భారతరత్న, పద్మవిభూషణ్, పద్మభూషణ్, పద్మశ్రీ వంటి పురస్కారాల ప్రధానంలో కొన్ని నిబంధనలను పాటించడం లేదని గుర్తించింది. పురస్కార గ్రహీతల పేర్లు గెజిట్ ఆఫ్ ఇండియాలో తప్పక ప్రచురించాలని, రాష్ట్రపతి అజమాయిషీలో ఒక రిజిస్టర్ నిర్వహించాలనీ, దానిలో ఈ పురస్కార గ్రహీతల పేర్లు నమోదు చేయాలని స్పష్టం చేసింది. అంతే కాక అప్పటి రాష్ట్రపతులు ఆర్.వెంకట్రామన్ (1987-92), శంకర్ దయాళ్ శర్మ (1992-97)లు వారి సంతకం, ముద్రలతో కూడిన "సనదు" (పట్టా)ను ప్రధానం చేయలేదని గుర్తించింది.

1997, ఆగష్టు 4వ తేదీన అత్యున్నత న్యాయస్థానం తీర్పును ఇస్తూ, ఈ పురస్కార ప్రధానం జరగలేదు కాబట్టి, రాష్ట్రపతి కార్యదర్శి కార్యాలయం నుండి వెలువడిన ప్రకటనను కొట్టివేసింది. బోసు మరణం గురించి కాని, మరణానంతర ప్రస్తావన గురించి కాని ఎటువంటి వ్యాఖ్యలు చేయడానికి నిరాకరించింది. "బిరుదులు"గా పౌరపురస్కారాలు (1992)

1992లో మధ్యప్రదేశ్ ఉన్నత న్యాయస్థానంలో ఒకటి, కేరళ ఉన్నత న్యాయస్థానంలో మరొకటి రెండు ప్రజాప్రయోజన వ్యాజ్యాలు దాఖలయ్యాయి. ఇద్దరు ఫిర్యాదుదారులూ భారత రాజ్యాంగంలోని ఆర్టికల్ 18(1) ప్రకారం ఈ పౌరపురస్కారాలను బిరుదులుగా పరిగణించడాన్ని సవాలు చేశారు. 1992, ఆగష్టు 25వ తేదీన మధ్యప్రదేశ్ ఉన్నత న్యాయస్థానం ఉత్తర్వులను జారీ చేస్తూ అన్ని పౌరపురస్కారాలను తాత్కాలికంగా రద్దు చేసింది. అత్యున్నత న్యాయస్థానంలో ఈ కేసుల గురించి ఎ.ఎం.అహ్మది, కుల్‌దీప్ సింగ్, బి.పి.జీవన్‌రెడ్డి, ఎన్.పి.సింగ్, ఎస్.సాఘిర్ అహ్మద్ అనే ఐదుగురు న్యాయమూర్తులతో కూడిన ప్రత్యేక విభాగ ధర్మాసనాన్ని ఏర్పాటు చేసింది. ఈ ప్రత్యేక విభాగ ధర్మాసనం 1995, డిసెంబరు 15న ఈ పౌరపురస్కారాలను పునరుద్ధరిస్తూ, ఈ పౌరపురస్కారాలు "బిరుదులు"గా పరిగణించరాదని పేర్కొంది.

సి.ఎన్.ఆర్.రావు, సచిన్ టెండూల్కర్ (2013)
సి.ఎన్.ఆర్.రావు, సచిన్ టెండూల్కర్‌లకు భారతరత్న పురస్కారం ఇస్తున్నట్లు 2013, నవంబరులో ప్రకటన వెలువడగానే అనేక ప్రజాప్రయోజన వ్యాజ్యాలు వేయబడ్డాయి. సి.ఎన్.ఆర్. రావుకు వ్యతిరేకంగా వేయబడిన పిల్‌లో హోమీ భాభా, విక్రం సారాభాయ్ వంటి అనేక శాస్త్రజ్ఞులు రావు కంటే ఎక్కువ సేవలను అందించారని, 1400 పరిశోధనా పత్రాలను ప్రచురించినట్లు రావు చేస్తున్న దావా "భౌతికంగా అసాధ్యం" అని వాదించారు. రావు "భావ చౌర్యాని"కి పాల్పడినట్లు నిరూపితమైనదని, అతనికి భారతరత్న పురస్కారం ప్రధానం చేయరాదని, ఈ ప్రతిపాదనను కొట్టివేయాలని కోరారు. టెండూల్కర్‌కు వ్యతిరేకంగా వేయబడిన వ్యాజ్యంలో అతడు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ పార్టీ తరఫున రాజ్యసభకు నామినేట్ చేయబడిన సభ్యుడని, అతనికి భారతరత్న పురస్కార నిర్ణయం ఆ సమయంలో ఢిల్లీ, రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఛత్తీస్ గడ్, మిజోరాంలలో జరుగుతున్న ఎన్నికలలో ఓటర్లను ప్రభావితం చేస్తుందని పేర్కొన్నారు. టెండూల్కర్‌కు వ్యతిరేకంగా వేసిన మరొక వ్యాజ్యంలో భారత హాకీ క్రీడాకారుడు ధ్యాన్‌చంద్‌ను ఉద్దేశపూర్వకంగా విస్మరించారని ఆరోపించారు.

2013, డిసెంబరు 4న ఎన్నికల కమిషన్ ఎన్నికలు జరుగని రాష్ట్రాలలోని ప్రజలకు పౌరపురస్కారాలు ప్రకటించడం ఎన్నికల నియమావళిని ఉల్లంఘించడం క్రింద రాదని పేర్కొంటూ వినతిని తిరస్కరించింది. మిగిలిన ఉన్నత న్యాయస్థానాలు కూడా సి.ఎన్.ఆర్.రావు, టెండూల్కర్‌లకు వ్యతిరేకంగా వేసిన వ్యాజ్యాలను తిరస్కరించాయి.

## విమర్శలు

1988లో చలనచిత్రనటుడు, తమిళనాడు మాజీ ముఖ్యమంత్రి ఎం.జి.రామచంద్రన్‌కు భారతరత్న ప్రకటించడం త్వరలో జరగనున్న తమిళనాడు ఎన్నికలలో ఓటర్లను ప్రభావితం చేయడానికే అని అప్పటి ప్రధానమంత్రి రాజీవ్ గాంధీపై విమర్శలు వచ్చాయి.బి.ఆర్.అంబేద్కర్, వల్లభభాయ్ పటేల్ వంటి స్వాతంత్ర్య సమరయోధుల కన్నా ముందే ఎం.జి.రామచంద్రన్‌కు భారతరత్న పురస్కారం ప్రకటించడం విమర్శలకు దారితీసింది.రవిశంకర్ ఈ పురస్కారానికై పైరవీలు చేశాడని, 1977లోకె.కామరాజ్‌కు ఈ పురస్కారాన్ని ఇవ్వాలని ఇందిరా గాంధీ నిర్ణయించడం తమిళ ఓటర్లను ప్రభావితం చేయడానికి అనే ఆరోపణలు వినిపించాయి. దళితులను ప్రసన్నం చేసుకోవడానికి వి.పి.సింగ్ అంబేద్కరుకు మరణానంతరం భారతరత్న ఇప్పించాడని విమర్శలు వెలువడ్డాయి.

భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రామానికంటే, అంటే 1947 కంటే ముందు, లేదా ఈ పురస్కారం ప్రారంభించిన ఏడాది 1954 కంటే ముందు మరణించిన వారికి ఈ పురస్కారాన్ని ప్రకటించడాన్ని పలువురు చరిత్రకారులు తప్పుబట్టారు. ఇటువంటి ప్రధానాలు మౌర్య చక్రవర్తి అశోకుడు, మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్, మరాఠా వీరుడు శివాజీ, నోబెల్ బహుమతి గ్రహీత రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్, హిందూ ఆధ్యాత్మికవాది స్వామి వివేకానంద, స్వాతంత్ర్య యోధుడు బాలగంగాధర తిలక్ వంటి అనేకులకు భారతరత్న పురస్కారం ఇవ్వాలనే డిమాండ్లకు వీలు కల్పించాయి. అప్పటి ప్రధాన మంత్రి పి.వి.నరసింహారావు 1991లో వల్లభభాయి పటేల్‌కు అతడు మరణించిన 41 సంవత్సరాల తర్వాత ఈ పురస్కారం ప్రకటించడాన్ని, 1945 నుండి ఆచూకీ లేని సుభాష్ చంద్రబోస్‌కు 1992లో ప్రకటించడాన్ని విమర్శించారు. అలాగే 2015లో నరేంద్ర మోడీ 1946లో మరణించిన మదన్ మోహన్ మాలవ్యాకు ఇవ్వాలని నిర్ణయించడాన్ని కాంగ్రెస్ పార్టీ నాయకుడు జనార్థన్ ద్వివేది తప్పుపట్టాడు. మాలవ్యా వారణాశిలో ఎక్కువగా పనిచేశాడని, మోడీ వారణాశి నియోజకవర్గం నుండి పార్లమెంటు సభ్యుడు కావాలని ఉద్దేశ పూర్వకంగా మాలవ్యాను ఈ పురస్కారానికి ఎంపిక చేశాడని ఆరోపించాడు.

కొందరిని ప్రపంచం గుర్తించిన తర్వాత కాని ఈ పురస్కారానికి ఎంపిక చేయలేదనే విమర్శలు వెలువడ్డాయి. మదర్ థెరెసాకు నోబెల్ శాంతి బహుమతి ఇచ్చిన తరువాతి సంవత్సరం భారతరత్న ప్రకటించారు. సత్యజిత్ రేకు ఆస్కార్ పురస్కారం అందిన తర్వాతనే భారతరత్న ప్రకటించారు. అలాగే అమర్త్య సేన్‌కు నోబెల్ బహుమతి వచ్చిన తర్వాతనే భారతరత్న ఇవ్వబడింది.

## ప్రముఖ డిమాండ్లు

నిబంధనల ప్రకారం భారతరత్న పురస్కారానికి రాష్ట్రపతికి, ప్రధానమంత్రి మాత్రమే సిఫార్సులు చేసే హక్కు ఉంది. వివిధ రాజకీయ పార్టీలు తమ ప్రముఖ నాయకుల పేర్లను ఎన్నోసార్లు సిఫార్సుకు డిమాండ్లు చేస్తూనే ఉన్నాయి. 2008 జనవరిలో, భారతీయ జనతా పార్టీ నాయకుడు ఎల్.కె.అద్వానీ, మాజీ ప్రధానమంత్రి అటల్ బిహారీ వాజపేయికు భారతరత్న ఇవ్వాలని డిమాండ్ చేస్తూ అప్పటి ప్రధానమంత్రి మన్మోహన్ సింగ్ కు లేఖ రాశారు. ఇది జరిగిన వెంటనే కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఆఫ్ ఇండియా (మార్కిస్టు) తమ నాయకుడు, బెంగాల్ మాజీ ముఖ్యమంత్రి జ్యోతి బసుకు ఇవ్వాలంటూ డిమాండ్ చేసింది. బసు భారతదేశంలోనే అత్యంత ఎక్కువసార్లు ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేసిన నాయకునిగా చరిత్ర సృష్టించిన వ్యక్తి. అయితే తనకు భారత రత్న వద్దనీ, అందుకు తాను అర్హుణ్ణి కాదనీ, దాని వల్ల ఆ పురస్కారానికి గౌరవం తగ్గుతుంది అని వ్యాఖ్యానించారు. తెలుగుదేశం పార్టీ, బహుజన్ సమాజ్ పార్టీ, శిరోమణి అకాలీ దళ్ వంటి ప్రాంతీయ రాజకీయ పార్టీలు కూడా తమ తమ నాయకులైన ఎన్.టి.రామారావు, కాన్షీరామ్, ప్రకాష్ సింగ్ బాదల్ లకు భారతరత్న ఇవ్వాలని డిమాండ్ చేస్తున్నాయి. 2015 సెప్టెంబరులో, ప్రాంతీయ రాజకీయ పార్టీ అయిన శివసేన, ప్రముఖ స్వతంత్ర సమరయోధుడు వినాయక్ దామోదర్ సావర్కర్కు పురస్కారం ఇవ్వాలని డిమాండు చేసింది. అతనిని మునుపటి ప్రభుత్వాలు నిర్లక్ష్యం చేశాయని పేర్కొంది. అయితే వినాయక్ కుటుంబసభ్యులు ఈ అభ్యర్థనను తాము సమర్ధించబోమనీ, వినాయక్ కు పురస్కారం రావాలని తాము డిమాండు చేయట్లేదనీ, స్వాతంత్ర్యం కోసం దేశానికి అతను చేసిన సేవలను భారతరత్న ఇవ్వకపోతే జాతి మరచిపోదని స్పష్టం చేయడం విశేషం.

## గ్రహీతల జాబితా

Key
|    + జన్మరీత్యా పౌరసత్వం గ్రహీత
 |    \* పౌరుడు కాని గ్రహీత
 |    # మరణానంతరం గ్రహీత
 |

భారతరత్న గ్రహీతల జాబితా
| సంవత్సరం
 | చిత్తరువు
 | గ్రహీత పేరు
 | రాష్ట్రం / దేశం
 | జీవితకాలం
 | గమనికలు
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1954
 |  | చక్రవర్తి రాజగోపాలాచారి
 | తమిళనాడు
 | 1878–1972
 | రాజగోపాలాచారి ఒక స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, అతను 1948 నుండి 50 వరకు భారతదేశానికి చివరి గవర్నరు జనరల్‌గా పనిచేశారు. అంతకుముందు, అతను 1947–48లో పశ్చిమ బెంగాల్ మొదటి గవర్నర్‌గా పనిచేశారు. 1950లో సర్దార్ వల్లభాయ్ పటేల్ తర్వాత వచ్చిన మొదటి నెహ్రూ మంత్రివర్గంలో అతను హోంమంత్రిగా ఉన్నారు. 1937–39 వరకు మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీ ముఖ్యమంత్రిగా, తరువాత 1952, 1954 మధ్య తమిళనాడు ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశారు. అతను 1959లో స్వతంత్ర పార్టీని స్థాపించారు.
 |
|  | సర్వేపల్లి రాధాకృష్ణన్
 | తమిళనాడు
 | 1888-1975
 | రాధాకృష్ణన్ 1952 నుండి 1962 వరకు భారతదేశానికి మొదటి ఉపరాష్ట్రపతిగా, 1962 నుండి 1967 వరకు భారతదేశానికి రెండవ రాష్ట్రపతిగా పనిచేశారు. 1962 నుండి, అతను పుట్టినరోజు సెప్టెంబరు 5 ను భారతదేశంలో ప్రతి సంవత్సరం ఉపాధ్యాయ దినోత్సవంగా జరుపుకుంటారు.
 |
|  | సి.వి.రామన్
 | తమిళనాడు
 | 1888-1970
 | రామన్ కాంతి పరిక్షేపణ రంగంలో చేసిన కృషికి ప్రసిద్ధి చెందిన భౌతిక శాస్త్రవేత్త. రామన్ పరిక్షేపణ, రామన్ స్పెక్ట్రోస్కోపీ ఆవిష్కరణలకు అతను ప్రసిద్ధి చెందారు, 1930లో భౌతిక శాస్త్రంలో నోబెల్ బహుమతిని అందుకున్నారు.
 |
| 1955
 |  | భగవాన్ దాస్
 | ఉత్తర ప్రదేశ్
 | 1869-1958
 | భగవాన్ దాస్ ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, దివ్యజ్ఞాన శాస్త్రవేత్త, విద్యావేత్త. అతను కాశీ విద్యాపీఠాన్ని సహ-స్థాపించారు, బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించడానికి మదన్ మోహన్ మాలవ్యతో కలిసి పనిచేశారు.
 |
|  | మోక్షగుండం విశ్వేశ్వరయ్య
 | కర్ణాటక
 | 1861-1962
 | విశ్వేశ్వరయ్య ఒక సివిల్ ఇంజనీర్, రాజనీతిజ్ఞుడు. అతను 1912 నుండి 1918 వరకు మైసూరు 19వ దివాన్‌గా పనిచేశారు. అతను పుట్టినరోజు, సెప్టెంబరు 15, భారతదేశంలో ప్రతి సంవత్సరం ఇంజనీర్ల దినోత్సవంగా జరుపుకుంటారు.
 |
| దస్త్రం:Jawaharlal Nehru, 1947.jpg | జవహర్ లాల్ నెహ్రూ
 | ఉత్తర ప్రదేశ్
 | 1889-1964
 | నెహ్రూ ఒక స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, రాజకీయవేత్త, అతను 1947 నుండి 1964 వరకు భారతదేశానికి మొదటి, ఎక్కువ కాలం పనిచేసిన ప్రధానమంత్రి.
 |
| 1957
 |  | గోవింద్ వల్లభ్ పంత్
 | ఉత్తర ప్రదేశ్
 | 1887-1961
 | పంత్ ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, రాజకీయవేత్త, అతను యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ (1937–39, 1946–50) ప్రధానమంత్రిగా, 1950 నుండి 1954 వరకు ఉత్తరప్రదేశ్ మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశాడు. అతను 1955 నుండి 1961 వరకు కేంద్ర హోం మంత్రిగా పనిచేశాడు.
 |
| 1958
 |  | ధొండొ కేశవ కార్వే
 | మహారాష్ట
 | 1858-1962
 | కార్వే ఒక సామాజిక సంస్కర్త, విద్యావేత్త, మహిళలకు విద్య, హిందూ వితంతువుల పునర్వివాహాలపై చేసిన కృషికి ప్రసిద్ధి చెందారు. అతను వితంతు వివాహ సంఘం (1883), హిందూ వితంతువుల గృహం (1896)లను స్థాపించారు, 1916లో నాథిబాయి దామోదర్ థాకర్సే మహిళా విశ్వవిద్యాలయాన్ని ప్రారంభించారు.
 |
| 1961
 |  | బి.సి.రాయ్
 | పశ్చిమ బెంగాల్
 | 1882-1962
 | రాయ్ ఒక వైద్యుడు, రాజకీయవేత్త, విద్యావేత్త. అతను 1948 నుండి 1962 వరకు పశ్చిమ బెంగాల్ రెండవ ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశారు, "ఆధునిక పశ్చిమ బెంగాల్ నిర్మాత"గా ప్రసిద్ధి చెందారు. అతను పుట్టినరోజు జూలై 1న భారతదేశంలో ప్రతి సంవత్సరం జాతీయ వైద్యుల దినోత్సవంగా జరుపుకుంటారు.
 |
|  | పురుషోత్తమ దాస్ టాండన్
 | ఉత్తర ప్రదేశ్
 | 1882-1962
 | టాండన్ ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, 1937 నుండి 1950 వరకు ఉత్తర ప్రదేశ్ శాసనసభ స్పీకర్‌గా పనిచేశాడు. హిందీకి అధికారిక భాషా హోదా పొందాలనే ప్రచారంలో అతను చురుకుగా పాల్గొన్నారు.
 |
| 1962
 |  | రాజేంద్ర ప్రసాద్
 | బీహార్
 | 1884-1963
 | ప్రసాద్ ఒక స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, న్యాయవాది, రాజనీతిజ్ఞుడు, బీహార్‌లోని చంపారన్ సత్యాగ్రహం, సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో మహాత్మా గాంధీతో కలిసి పాల్గొన్నారు. భారత రాజ్యాంగ సభ అధ్యక్షుడయ్యాడుగా వ్యవహరించారు. తరువాత అతను భారతదేశ మొదటి రాష్ట్రపతిగా (1950–62) ఎన్నికయ్యారు.
 |
| 1963
 |  | జాకీర్ హుస్సేన్
 | తెలంగాణ
 | 1897-1969
 | హుస్సేన్ ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, తత్వవేత్త, అతను అలీగఢ్ ముస్లిం విశ్వవిద్యాలయం (1948–56) వైస్ ఛాన్సలర్‌గా, బీహార్ గవర్నర్‌గా (1957–62) పనిచేశారు తరువాత, అతను భారతదేశానికి రెండవ ఉపాధ్యక్షుడిగా (1962–67) ఎన్నికయ్యారు, భారతదేశానికి మూడవ రాష్ట్రపతిగా (1967–69) ఎన్నికయ్యారు.
 |
|  | పాండురంగ వామన్ కాణే
 | మహారాష్ట
 | 1880-1972
 | కేన్ ఒక ఇండాలజిస్ట్, సంస్కృత పండితుడు, అతను ఐదు సంపుటాల సాహిత్య రచన, హిస్టరీ ఆఫ్ ధర్మశాస్త్రం: ఏన్షియంట్ అండ్ మెడీవల్ రిలిజియస్ అండ్ సివిల్ లా ఇన్ ఇండియాకు ప్రసిద్ధి చెందారు.
 |
| 1966
 |  | లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి# (మరణానంతరం)
 | ఉత్తర ప్రదేశ్
 | 1904-1966
 | శాస్త్రి ఒక స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, "జై జవాన్ జై కిసాన్" ("సైనికుడికి నమస్కారం, రైతుకు నమస్కారం") అనే నినాదంతో ప్రసిద్ధి చెందారు. అతను భారతదేశానికి రెండవ ప్రధానమంత్రిగా (1964–66) పనిచేశారు, 1965 ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధంలో దేశాన్ని నడిపించారు.
 |
| 1971
 |  | ఇందిరాగాంధీ
 | ఉత్తర ప్రదేశ్
 | 1917-1984
 | ఇందిరా గాంధీ 1966–77, 1980–84 మధ్య భారతదేశ ప్రధానమంత్రిగా పనిచేసారు.1971 ఇండో-పాకిస్తాన్ యుద్ధం, బంగ్లాదేశ్ ఏర్పాటుకు దారితీసిన ఏకకాలిక బంగ్లాదేశ్ విముక్తి యుద్ధంలో భారతదేశానికి నాయకత్వం వహించినందున ఆమెను "భారతదేశ ఉక్కు మహిళ" అని పిలుస్తారు.
 |
| 1975
 |  | వి.వి.గిరి
 | ఒడిశా
 | 1894-1980
 | గిరి ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, అతను ట్రేడ్ యూనియన్లను నిర్వహించి, స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో వారి భాగస్వామ్యాన్ని సులభతరం చేశారు. స్వాతంత్ర్యానంతరం, గిరి ఉత్తర ప్రదేశ్, కేరళ, మైసూర్ రాష్ట్ర గవర్నరు, ఇతర క్యాబినెట్ మంత్రిత్వ శాఖల పదవులను నిర్వహించారు. అతను మొదటి తాత్కాలిక అధ్యక్షుడయ్యారు, చివరికి భారతదేశానికి నాల్గవ రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయ్యారు, 1969 నుండి 1974 వరకు సేవలందించారు.
 |
| 1976
 |  | కె.కామరాజు# | తమిళనాడు
 | 1903-1975
 | కామరాజ్ ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, రాజకీయ నాయకుడు, 1954, 1963 మధ్య తొమ్మిది సంవత్సరాలకు పైగా తమిళనాడు ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశాడు. నెహ్రూ మరణం తరువాత లాల్ బహదూర్ శాస్త్రిని, శాస్త్రి మరణం తరువాత ఇందిరా గాంధీని ప్రధానమంత్రిగా ఎన్నుకున్నప్పుడు అతను భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా ఉన్నారు. అతను భారత రాజకీయ పార్టీ ఇండియన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ (ఆర్గనైజేషన్) స్థాపకుడు.
 |
| 1980
 |  | మదర్ థెరీసా + | పశ్చిమ బెంగాల్ (బి.స్కోప్జే, ఉత్తర మాసిడోనియా)
 | 1910-1997
 | మదర్ థెరిసా ఒక కాథలిక్ సన్యాసిని, మిషనరీస్ ఆఫ్ ఛారిటీ స్థాపకురాలు, ఇది వ్యాధిగ్రస్తుల గృహాలను నిర్వహించే ఒక మతపరమైన సంస్థ. ఆమె 1979 లో తన మానవతా కృషికి నోబెల్ శాంతి బహుమతిని అందుకుంది. 2016 సెప్టెంబరు 4 న పోప్ ఫ్రాన్సిస్ ఆమెను పవిత్రురాలుగా ప్రకటించారు.
 |
| 1983
 |  | వినోబా భావే# | మహారాష్ట
 | 1895-1982
 | భావే ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, సామాజిక సంస్కర్త, మహాత్మా గాంధీ సహచరుడు, భూదాన ఉద్యమానికి ప్రసిద్ధి చెందారు. అతను "ఆచార్య" ("గురువు") అనే గౌరవ బిరుదుతో ప్రసిద్ధి చెందారు. అతను మానవతావాద కృషికి రామన్ మెగసెసే అవార్డు (1958) అందుకున్నారు.
 |
| 1987
 |  | ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్ \* | పాకిస్థాన్
 | 1890-1988
 | ఖాన్ ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, మహాత్మా గాంధీ అనుచరుడు, ఉపఖండంలో హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతకు మద్దతుదారుడు. అతను "సరిహద్దు గాంధీ" అని పిలువబడ్డాడు.1920లో ఖిలాఫత్ ఉద్యమంలో భాగంగా ఉన్నాడు. 1929లో ఖుదై ఖిద్మత్గర్ ("ఎర్ర చొక్కా ఉద్యమం") ను స్థాపించాడు.
 |
| 1988
 |  | ఎం.జి.రామచంద్రన్# | తమిళనాడు
 | 1917-1987
 | భారత గణతంత్రంలో ముఖ్యమంత్రి అయిన మొదటి నటుడు ఎం. జి. రామచంద్రన్ (ఎం.జి.ఆర్.), 1977, 1987 మధ్య పదేళ్లకు పైగా తమిళనాడు ముఖ్యమంత్రిగా పనిచేశారు. రాష్ట్రంలోని గొప్ప రాజకీయ నాయకులు, నటులలో ఒకరిగా పరిగణించబడుతున్న అతను అనుచరులు అతనిని "పురచ్చి తలైవర్" (విప్లవాత్మక నాయకుడు)గా ఆరాధిస్తారు. అతను భారత రాజకీయ పార్టీ ఆల్ ఇండియా అన్నా ద్రవిడ మున్నేట్ర కజగం స్థాపకుడు.
 |
| 1990
 |  | బి.ఆర్.అంబేద్కర్# | మధ్య ప్రదేశ్
 | 1891-1956
 | అంబేద్కర్ ఒక సామాజిక సంస్కర్త, న్యాయవాది, దళిత నాయకుడు, భారత రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించే కమిటీకి నాయకత్వం వహించాడు, తరువాత భారతదేశపు మొదటి న్యాయశాఖ మంత్రిగా పనిచేశాడు. భారతదేశంలో దళితుల సామాజిక వివక్షత, కుల వ్యవస్థకు వ్యతిరేకంగా అంబేద్కర్ ప్రచారం చేశాడు. 1956 అక్టోబరు 14న బౌద్ధమతంలోకి మారిన తర్వాత అతను దళిత బౌద్ధ ఉద్యమంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు.
 |
|  | నెల్సన్ మండేలా\* | సౌత్ ఆఫ్రికా
 | 1918-2013
 | మండేలా దక్షిణాఫ్రికాలో వర్ణవివక్ష వ్యతిరేక ఉద్యమ నాయకుడు, తరువాత దక్షిణాఫ్రికా అధ్యక్షుడిగా (1994–99) పనిచేశాడు. తరచుగా "దక్షిణాఫ్రికా గాంధీ" అని పిలువబడే మండేలా ఆఫ్రికన్ నేషనల్ కాంగ్రెస్ ఉద్యమం గాంధీ తత్వశాస్త్రం ద్వారా ప్రభావితమైంది. 1993లో, అతనికి నోబెల్ శాంతి బహుమతి లభించింది..
 |
| 1991
 |  | రాజీవ్ గాంధీ# | ఉత్తర ప్రదేశ్
 | 1944-1991
 | రాజీవ్ గాంధీ ఒక పైలట్ నుండి రాజకీయ నాయకుడిగా మారారు, 1984 నుండి 1989 వరకు భారతదేశానికి ఆరవ ప్రధానమంత్రిగా సేవలందించారు.
 |
|  | సర్దార్ వల్లభాయి పటేల్# | గుజరాత్
 | 1875-1950
 | పటేల్ ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, భారతదేశపు మొదటి ఉప ప్రధాన మంత్రి (1947–50), హోం మంత్రిగా పనిచేశారు. పటేల్‌ను "భారతదేశ ఉక్కు మనిషి" అని, "సర్దార్" ("నాయకుడు") పటేల్ అనే బిరుదులుతో పిలుస్తారు, రాచరిక రాష్ట్రాలను భారత యూనియన్‌లో చేర్చడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.
 |
|  | మొరార్జీ దేశాయి
 | గుజరాత్
 | 1896-1995
 | దేశాయ్ ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, అతను 1977 నుండి 1979 వరకు భారతదేశానికి నాల్గవ ప్రధానమంత్రిగా పనిచేశారు, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నుండి కాని మొదటి వ్యక్తి. పాకిస్తాన్ ప్రభుత్వం ఇచ్చే రెండవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారం అయిన నిషాన్-ఎ-పాకిస్తాన్‌ను కూడా అతనుకు ప్రదానం చేశారు. దేశాయ్ ప్రధానమంత్రి పదవిలో ఉన్నప్పుడు ఈ అవార్డులను "విలువలేనిది , రాజకీయం చేయబడింది" అని రద్దు చేశారు.
 |
| 1992
 |  | మౌలానా అబుల్ కలామ్ ఆజాద్# | పశ్చిమ బెంగాల్
 | 1888-1958
 | ఆజాద్ ఒక స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు, రాజకీయ నాయకుడు, భారతదేశపు మొదటి విద్యా మంత్రిగా పనిచేశాడు. అతను పుట్టినరోజు నవంబరు 11న భారతదేశంలో ప్రతి సంవత్సరం జాతీయ విద్యా దినోత్సవంగా జరుపుకుంటారు.
 |
|  | జె.ఆర్.డి.టాటా
 | మహారాష్ట
 | 1904-1993
 | టాటా ఒక పారిశ్రామికవేత్త, దాత, విమానయాన మార్గదర్శకుడు, అతను వ్యాపార సంస్థ టాటా గ్రూప్ ఛైర్మన్‌గా పనిచేశాడు. అతను వివిధ విద్యా, పరిశోధనా సంస్థలు, వ్యాపారాల స్థాపకుడు..
 |
|  | సత్యజిత్ రాయ్
 | పశ్చిమ బెంగాల్
 | 1922-1992
 | రే ఒక చిత్ర దర్శకుడు. అతను 1955లో తన మొదటి చిత్రం పథేర్ పాంచాలికి దర్శకత్వం వహించారు, భారతీయ సినిమాకు ప్రపంచ గుర్తింపు తెచ్చిపెట్టిన ఘనత అతనుకు దక్కింది. 1984 లో, రాయ్ భారతదేశపు అత్యున్నత చలనచిత్ర పురస్కారం దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డును అందుకున్నారు, 1991లో, అతను అకాడమీ గౌరవ పురస్కారాన్ని అందుకున్నారు.
 |
| 1997
 |  | గుర్జారీలాల్ నందా
 | పంజాబ్
 | 1898-1998
 | నందా ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, రాజకీయవేత్త, అతను 1964, 1966 లలో భారతదేశ తాత్కాలిక ప్రధానమంత్రిగా, ప్రణాళికా సంఘం డిప్యూటీ చైర్మన్‌గా పనిచేశారు..
 |
|  | అరుణా అసఫ్ అలీ# | పశ్చిమ బెంగాల్
 | 1909-1996
 | అలీ ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, 1942లో క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం సందర్భంగా బొంబాయిలో భారతదేశ త్రివర్ణ పతాకాన్ని ఎగుర వేసినందుకు ప్రసిద్ధి చెందారు. స్వాతంత్ర్యం తర్వాత, ఆమె 1958లో ఢిల్లీకి మొదటి మేయర్‌గా ఎన్నికయ్యారు.
 |
|  | ఏ.పి.జె.అబ్దుల్ కలామ్
 | తమిళనాడు
 | 1931-2015
 | కలాం ఒక అంతరిక్ష, రక్షణ శాస్త్రవేత్త, తరువాత అతను 2002 నుండి 2007 వరకు భారతదేశ 11వ రాష్ట్రపతిగా పనిచేశారు. అతను వివిధ అంతరిక్ష, రక్షణ పరిశోధన సంస్థలకు పనిచేస్తూనే భారతదేశపు మొట్టమొదటి ఉపగ్రహ ప్రయోగ వాహనం ఎస్.ఎల్.వి. III, ఇంటిగ్రేటెడ్ గైడెడ్ క్షిపణి అభివృద్ధి కార్యక్రమంలో పాల్గొన్నారు. అతను రక్షణ మంత్రికి శాస్త్రీయ సలహాదారుగా, రక్షణ పరిశోధన కార్యదర్శిగా, రక్షణ పరిశోధన, అభివృద్ధి సంస్థ డైరెక్టర్‌గా పనిచేశారు.
 |
| 1998
 |  | ఎం.ఎస్.సుబ్బలక్ష్మి
 | తమిళనాడు
 | 1916-2004
 | సుబ్బులక్ష్మి కర్ణాటక శాస్త్రీయ గాయని, ఆమె పాటలు, మతపరమైన శ్లోకాలు, కూర్పులకు ప్రసిద్ధి చెందింది. ఆమె తన ప్రజా సేవకు రామన్ మెగసెసే అవార్డును అందుకున్న మొదటి భారతీయ సంగీత విద్వాంసురాలు.
 |
|  | సి.సుబ్రమణ్యం
 | తమిళనాడు
 | 1910-2000
 | సుబ్రమణ్యం ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, 1964 నుండి 1966 వరకు వ్యవసాయ మంత్రిగా, తరువాత ఆర్థిక, రక్షణ మంత్రిగా పనిచేశారు. భారతదేశంలో హరిత విప్లవానికి అతను చేసిన కృషికి అతను ప్రసిద్ధి చెందారు.
 |
| 1999
 |  | జయప్రకాశ్ నారాయణ్ # | బీహార్
 | 1902-1979
 | నారాయణ్ ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, సామాజిక సంస్కర్త. అతనిని సాధారణంగా "లోక్నాయక్" ("ప్రజా నాయకుడు") అని పిలుస్తారు, 1970ల మధ్యలో అప్పటి భారత ప్రభుత్వానికి వ్యతిరేకంగా ప్రారంభించిన సంపూర్ణ విప్లవ ఉద్యమానికి ప్రసిద్ధి చెందారు.
 |
|  | అమర్త్య సేన్
 | పశ్చిమ బెంగాల్
 | 1933-
 | సేన్ ఒక ఆర్థికవేత్త, 1998లో ఆర్థిక శాస్త్రాలలో నోబెల్ స్మారక బహుమతి గ్రహీత.
 |
|  | గోపీనాథ్ బొర్దొలాయి#
 | అసోం
 | 1890-1950
 | బోర్డోలోయ్ ఒక స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, రాజకీయవేత్త, అతను అసోం మొదటి ముఖ్యమంత్రిగా (1946–50) పనిచేశాడు. అసోంలోని కొన్ని ప్రాంతాలు పాకిస్తాన్‌లో విలీనమవాలనుకున్నప్పుడు, అతను అసోం భారతదేశంతో ఏకం చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.
 |
|  | రవి శంకర్
 | ఉత్తర ప్రదేశ్
 | 1920-2012
 | రవిశంకర్ ఒక సంగీతకారుడు, సితార్ వాద్యకారుడు. అతను నాలుగు గ్రామీ అవార్డులను గెలుచుకున్నారు. ప్రపంచంలోనే "హిందుస్తానీ శాస్త్రీయ సంగీతంలో అత్యంత ప్రసిద్ధ వ్యక్తి"గా పేరొందారు.
 |
| 2001
 |  | లతా మంగేష్కర్
 | మహారాష్ట
 | 1929-2022
 | మంగేష్కర్ ఒక నేపథ్య గాయని, "భారతదేశపు కోకిల" అని పిలుస్తారు. ఆమె తన కెరీర్‌ను 1940లలో ప్రారంభించింది. 36 భాషలలో పాటలు పాడింది. 1989లో, మంగేష్కర్‌కు భారతదేశపు అత్యున్నత చలనచిత్ర పురస్కారమైన దాదాసాహెబ్ ఫాల్కే అవార్డు లభించింది.
 |
|  | బిస్మిల్లా ఖాన్
 | బీహార్
 | 1916-2006
 | ఖాన్ ఒక హిందూస్థానీ క్లాసికల్ షెహనాయ్ వాయించేవాడు, అతను ఎనిమిది దశాబ్దాలకు పైగా ఈ వాయిద్యాన్ని వాయించాడు. ఈ వాయిద్యాన్ని భారతీయ సంగీతంలో కేంద్ర దశకు తీసుకువచ్చిన ఘనత పొందాడు.
 |
| 2009
 |  | భీమ్ సేన్ జోషి
 | కర్ణాటక
 | 1922-2011
 | జోషి ఒక హిందుస్తానీ శాస్త్రీయ గాయకుడు, కిరణ ఘరానా శిష్యుడు, ఖ్యల్ గాన శైలికి విస్తృతంగా ప్రసిద్ధి చెందాడు.
 |
| 2014
 |  | సి. ఎన్. ఆర్. రావు
 | కర్ణాటక
 | 1934-
 | రావు ఒక రసాయన శాస్త్రవేత్త, ఘన స్థితి రసాయన శాస్త్రంలో ప్రత్యేకత కలిగిన శాస్త్రవేత్త. అతనుకు 86 విశ్వవిద్యాలయాల నుండి గౌరవ డాక్టరేట్లు ఉన్నాయి, దాదాపు 1,800 పరిశోధన ప్రచురణలు, 56 పుస్తకాలను రచించారు.
 |
|  | సచిన్ టెండుల్కర్
 | మహారాష్ట
 | 1973-
 | టెండూల్కర్ ఒక క్రికెటర్, అతనిని అన్ని కాలాలలోనూ గొప్ప బ్యాటర్లలో ఒకరిగా పరిగణిస్తారు. 1989 లో ఆరంగేట్రం చేసిన టెండూల్కర్ 664 అంతర్జాతీయ క్రికెట్ మ్యాచ్‌లు ఆడాడు. రెండు దశాబ్దాల పాటు సాగిన తన కెరీర్‌లో 34,000 కంటే ఎక్కువ పరుగులు చేశాడు, వివిధ క్రికెట్ రికార్డులను కలిగి ఉన్నాడు.
 |
| 2015
 |  | అటల్ బిహారీ వాజపేయి
 | మధ్య ప్రదేశ్
 | 1924-2018
 | వాజ్‌పేయి ఒక రాజకీయ నాయకుడు, 1996, 1998, 1999 నుండి 2004 వరకు మూడుసార్లు భారత ప్రధానమంత్రిగా పనిచేశారు. అతను నాలుగు దశాబ్దాలకు పైగా పార్లమెంటేరియన్‌గా ఉన్నారు. తొమ్మిది సార్లు లోక్‌సభకు, రెండుసార్లు రాజ్యసభకు ఎన్నికయ్యారు, 1977–79 మధ్య కాలంలో విదేశాంగ మంత్రిగా కూడా పనిచేశారు.
 |
|  | మదన్ మోహన్ మాలవ్యా# | ఉత్తర ప్రదేశ్
 | 1861-1946
 | మాలవ్య ఒక పండితుడు, విద్యా సంస్కర్త, అతను అఖిల భారతీయ హిందూ మహాసభ (1906), బనారస్ హిందూ విశ్వవిద్యాలయాన్ని స్థాపించారు. 1919 నుండి 1938 వరకు విశ్వవిద్యాలయ వైస్-ఛాన్సలర్‌గా పనిచేశారు. అతను నాలుగు పర్యాయాలు భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా, 1924 నుండి 1946 వరకు హిందూస్తాన్ టైమ్స్‌కు ఛైర్మన్‌గా ఉన్నారు.
 |
| 2019
 |  | ప్రణబ్ ముఖర్జీ
 | పశ్చిమ బెంగాల్
 | 1935-2020
 | ముఖర్జీ 2012 నుండి 2017 వరకు భారతదేశ 13వ రాష్ట్రపతిగా పనిచేసిన రాజకీయ నాయకుడు. ఐదు దశాబ్దాల పాటు కొనసాగిన తన కెరీర్‌లో, ముఖర్జీ భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ నాయకుడిగా ఉన్నారు, భారత ప్రభుత్వంలో అనేక మంత్రిత్వ శాఖలను నిర్వహించారు. రాష్ట్రపతిగా ఎన్నికయ్యే ముందు, అతను 2009 నుండి 2012 వరకు ఆర్థిక మంత్రిగా ఉన్నారు.
 |
|  | భూపెన్ హజారిక# | అసోం
 | 1926-2011
 | హజారికా ఒక నేపథ్య గాయకుడు, గీత రచయిత, సంగీతకారుడు, కవి, చిత్రనిర్మాత, సుధాకాంతగా విస్తృతంగా సుపరిచితుడు. అతను పాటలు, ప్రధానంగా అస్సామీ భాషలో స్వయంగా వ్రాసి పాడారు. ఇవి సార్వత్రిక న్యాయం, శాంతి చుట్టూ ఇతివృత్తంగా ఉన్నాయి, అనేక భాషలలోకి అనువదించబడి పాడబడ్డాయి.
 |
|  | నానాజీ దేశ్‌ముఖ్# | మహారాష్ట
 | 1916-2010
 | దేశ్‌ముఖ్ ఒక సామాజిక కార్యకర్త, రాజకీయ నాయకుడు, విద్య, ఆరోగ్యం, గ్రామీణ స్వావలంబన రంగాలలో పనిచేశారు. అతను భారతీయ జనసంఘ్ నాయకుడు, రాజ్యసభ సభ్యుడిగా కూడా పనిచేశారు.
 |
| 2024
 |  | కర్పూరీ ఠాకూర్# | బీహార్
 | 1924-1988
 | ఠాకూర్ ఒక రాజకీయ నాయకుడు, 1970 నుండి 1971 వరకు, 1977 నుండి 1979 వరకు బీహార్ 11వ ముఖ్యమంత్రిగా రెండు పర్యాయాలు పనిచేశాడు. 1978లో, రాష్ట్ర ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలలో రిజర్వేషన్ విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు.
 |
|  | లాల్ కృష్ణ అద్వానీ
 | ఢిల్లీ
 | 1927-
 | అద్వానీ 2002 నుండి 2004 వరకు భారతదేశ 7వ ఉప ప్రధానమంత్రిగా పనిచేసిన రాజకీయ నాయకుడు. అతను భారతీయ జనతా పార్టీ సహ వ్యవస్థాపకులలో ఒకరు, రామ జన్మభూమి ఉద్యమం ద్వారా బిజెపి ఒక ప్రధాన రాజకీయ శక్తిగా ఎదగడానికి స్క్రిప్ట్ రాసిన ఘనత అతనికే దక్కుతుంది. అతను "లోహ్ పురుష్" (ఉక్కు మనిషి) గా ప్రసిద్ధి చెందారు.
 |
|  | పి.వి. నరసింహారావు# | తెలంగాణ
 | 1921-2004
 | నరసింహారావు, ఒక భారతీయ న్యాయవాది, రాజకీయవేత్త, 1991 నుండి 1996 వరకు 9వ ప్రధానమంత్రిగా పనిచేశారు. అతను దక్షిణ భారతదేశం నుండి వచ్చిన మొదటి ప్రధానమంత్రి. అతను భారతదేశ ఆర్థిక వ్యవస్థకు వివిధ ఉదారవాద సంస్కరణలను ప్రవేశపెట్టినందుకు ప్రసిద్ధి చెందారు.
 |
|  | చౌదరి చరణ్ సింగ్# | ఉత్తర ప్రదేశ్
 | 1902-1987
 | చరణ్ సింగ్ ఒక భారతీయ రాజకీయ నాయకుడు, స్వాతంత్ర్య కార్యకర్త, 1979 నుండి 1980 వరకు 5వ ప్రధానమంత్రిగా పనిచేశాడు. అతనిని "భారతదేశ రైతుల ఛాంపియన్" అని పిలుస్తారు. అతను వ్యవసాయ రంగంలో రాడికల్ భూ సంస్కరణల చర్యలు, ఏకరూపతను తీసుకువచ్చినందుకు ఘనత పొందారు. ఈ సంస్కరణలు రుణ విముక్తి బిల్లు, భూమి యాజమాన్య చట్టం, జమీందారీ రద్దు చట్టం ద్వారా అమలు చేయబడ్డాయి. wఅతను 1980లో లోక్‌దళ్ అనే రాజకీయ పార్టీని స్థాపించారు.
 |
|  | యం.యస్. స్వామినాధన్# | తమిళనాడు
 | 1925-2023
 | స్వామినాథన్ ఒక భారతీయ వ్యవసాయ శాస్త్రవేత్త, జన్యు శాస్త్రవేత్త, నిర్వాహకుడు, అతను ప్రపంచ హరిత విప్లవ నాయకుడిగా పేరుగాంచాడు. అతను భారతదేశంలో హరిత విప్లవ ప్రధాన వాస్తుశిల్పులలో ఒకడు, గోధుమ, వరి లాంటి అధిక దిగుబడినిచ్చే రకాలను పరిచయం చేయడంలో, మరింత అభివృద్ధి చేయడంలో తన నాయకత్వం పాత్ర ప్రసిద్ధి చెందాడు.
 |

## ఇవి కూడా చూడండి

* భారతదేశ ఆర్డర్లు, అలంకరణలు, పతకాలు
* పద్మ విభూషణ్
* పద్మ భూషణ్
* పద్మశ్రీ

## మూలాలు

## గ్రంథసూచి

* Basu, Kanailal (2010). *Netaji: Rediscovered*. AuthorHouse. ISBN 978-1-4490-5569-1.
* Bhattacherje, S. B. (2009). *Encyclopaedia of Indian Events & Dates*. Sterling Publishers Pvt. Ltd. ISBN 978-81-207-4074-7.
* Daniel, P. (1958). *The Indian Review*. Vol. 58. G.A. Natesan & Company.
* Edgar, Thorpe (2011). *The Pearson General Knowledge Manual 2011*. Pearson Education India. ISBN 978-81-317-5640-9.
* Guha, Ramachandra (2001). *An Anthropologist Among the Marxists and Other Essays*. Orient Blackswan. ISBN 978-81-7824-001-5.
* Gulzar; Nihalani, Govind; Chatterjee, Saibal, eds. (2003). *Encyclopaedia of Hindi Cinema*. Popular Prakashan. ISBN 978-81-7991-066-5.
* Hoiberg, Dale; Ramchandani, Indu (2000). *Students' Britannica India*. Vol. 1–5. Popular Prakashan. ISBN 978-81-7156-112-4.
* Osnes, Beth (2013). *Theatre for Women's Participation in Sustainable Development*. Routledge. ISBN 978-1-136-72846-4.
* Sainty, Guy Stair (2011). *World Orders of Knighthood and Merit*. University of Michigan Press. ISBN 978-0-9711966-7-4.
* Taneja, V. R.; Taneja, S. (2000). *Educational Thinkers*. Atlantic Publishers & Dist. ISBN 978-81-7156-112-4.
* Weber, Thomas (2004). *Gandhi as Disciple and Mentor*. Cambridge University Press. ISBN 978-1-139-45657-9.