# మానవ శాస్త్రం

**మానవ శాస్త్రము**  లేదా **మానుష శాస్త్రము** (Anthropology) మానవజాతి పుట్టు పూర్వోత్తరాలను, పురోగతిని అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం..
(గ్రీక్ భాషలో "Anthropos-" అంటే "మనిషి", "-logy" అంటే "శాస్త్రము" అని అర్థం).

మానవ శాస్త్రము ఒక జీవ శాస్త్రం మాత్రమే కాక ప్రపంచంలో వేర్వేరు జాతుల, తెగల ప్రజలు, వారి మధ్య చారిత్రాత్మకంగా ఏర్పడిన భేదాలను కూడా తెలిపే సాంఘిక శాస్త్రం కూడా. మానవ శాస్త్రజ్ఞులు అనేక ప్రాంతాలలో పరిశోధనలు చేసి ప్రజలు ప్రస్తుతం ఎలా జీవిస్తున్నారో, పూర్వం ఎలా జీవించేవారో పురావస్తు శాస్త్రము (Archealogy) ప్రకారంగా అధ్యయనం చేస్తారు. ఈ అధ్యయనాలు ఆధునిక నగరాల నుంచి పల్లెటూర్లు, అడవిలో నివసించే తెగల దాక విస్తరిస్తూంతాయి. వివిధ సమూహాల్లో జనం సమయాన్ని, స్థలాన్ని, జీవన శైలిని ఎలా అవగాహన చేసుకున్నారో, ఈ అధ్యయనాలు పరిశీలిస్తాయి.

అనువర్తిత మానవ శాస్త్రం (Applied Anthrology) అనే విభాగం సైన్సు ద్వారా తెలుసుకున్న విజ్ఞానాన్ని ప్రజలకు ఎలా ఉపయోగించాలో తెలుపుతుంది. దక్షిణ అమెరికాలో ఉత్తమమైన పురాతన వ్యవసాయ ప్రక్రియలను అధ్యయనం చేసరుద్ధానం చేయదం ఈ మధ్య ఈ శాస్త్రం సాధించిన ఒక విజయంగా చెప్పుకోవచ్చు. అలాగే మరుగున పడిపోతున్న ప్రాచీన భాషలను నేర్చుకునే విధానాలను ఆ యా భావి తరాల వారికి అంద జేయడం కూడా ఈ విభాగం కిందికే వస్తుంది.

## మానవ శాస్త్రంలో ఇతర విభాగాలు

* పురావస్తు శాస్త్రం - పూర్వ కాలంలో ప్రజలు ఎలా బ్రతికారో అధ్యయనం చేసే విభాగం. ఇది ఆ యా నాగరికతల పనిముట్లు, పాత్రలు ఇతర వస్తువుల ఆధారంగా ఈ పరిశోధన చేస్తుంది.
* వివిధ ప్రాంతాలలోని పరిసరాలకు అనుగుణంగా మానవాళి మనుగడ, శరీర భౌతిక లక్షణాలు కాలక్రమేణాలో ఎలా మార్పు చెందాయో పరిశీలించే శాస్త్రమే భౌతిక మానవ శాస్త్రం (Physical Anthropology). మానవాళితో పాటుగా భౌతిక మానవ శాస్త్రజ్ఞులు జీవ పరిణామంలో పూర్వీకులైన వానర జాతులను కూడా పరిశోధిస్తారు.
* భాషాపర మానవశాస్త్రం (Linguistic Anthropology) - నాగరికత పరిణామాన్ని భాష కోణంలోంచి పరిశీలిస్తుంది. పదాలు, వాటి అర్థాల కాలానుగత మార్పులు, పరిసర భాషల ప్రభావము వంటి విషయాలే కాక భాష, పదాల ఆధారంగా ప్రజల ఆలోచనాసరళిలో పరిణామాన్ని కూడా ఈ శాస్త్ర పరిధిలో అధ్యయనం చేస్తారు.
* జనుల ప్రస్తుత జీవన విధానం, కాలానుగుణంగా కలిగిన మార్పులు, దేశకాల పరిస్థితులననుసరించి వారు వాడిన పనిముట్లు, వారి ఆహారపుటలవాట్లు ఇతరత్రా విషయాలను అర్థంచేసుకునేందుకు సాంస్కృతిక మానవ శాస్త్రం (Cultural Anthropology) ప్రయత్నిస్తుంది. ఈ విభాగం సామాజిక శాస్త్రం (Sociology), సాంఘిక మనస్తత్వ శాస్త్రము (Social Psychology) లకు దగ్గర సంబంధాలు కలిగి ఉంటుంది.

చాలామట్టుకు మానవ శాస్త్రజ్ఞులు మొదట అన్ని విభాగాలలోనూ ప్రాథమిక పరిజ్ఞానం సంపాదించి, పోను పోను ఒకటి రెండు విభాగాలలో నైపుణ్యం సాఢిస్తారు.
పురాతత్వ శాస్త్రం (Archaeology)ను తరచుగా "గత కాలపుమానవశాస్త్రం" అని పిలుస్తారు. ఇది భౌతిక ఆధారాలను పరిశీలించడం ద్వారా మానవ కార్యకలాపాలను అన్వేషిస్తుంది. ఉత్తర అమెరికా, ఆసియా దేశాల్లో దీనినిమానవశాస్త్రంలో ఒక శాఖగా పరిగణిస్తారు. కానీ యూరప్ దేశాల్లో దీనిని ఒక స్వతంత్ర విభాగంగా లేదా చరిత్ర, పాలియోంటాలజీ (palaeontology) వంటి రంగాలకు సంబంధించినదిగా చూస్తారు.

## పదం పుట్టుక (Etymology)

ఆంత్రోపాలజీ (anthropology) అనే పదం మొదట చరిత్రకు సంబంధించి ఉపయోగించబడింది.
రిచర్డ్ హార్వే అనే వ్యక్తి 1593లో రాసిన 'ఫిలాడెల్ఫస్' అనే పుస్తకంలో ఇలా పేర్కొన్నారు:

```
"వారు కలిగి ఉన్న వంశపారంపర్యత, వారు చదివిన కళలు, వారు చేసిన పనులు. చరిత్రలో ఈ భాగాన్నిమానవశాస్త్రం (Anthropology) అని పిలుస్తారు."

```

ఈ పదం ప్రస్తుతం మనం వాడుతున్న అర్థంలో జర్మనీలో పునరుజ్జీవన కాలంలో మాగ్నస్ హండ్ట్, ఒట్టో కాస్‌మాన్ రచనలలో కనిపించింది.లాటిన్ భాషలోని 'anthropologia' అనే పదం గ్రీకు పదాల నుండి వచ్చింది. గ్రీకులో 'anthropos' అంటే 'మానవుడు', 'logos' అంటే 'శాస్త్రం' లేదా 'అధ్యయనం'. ఈ పదం 18వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో ఫ్రెంచ్ భాష ద్వారా ఇంగ్లీషులోకి ప్రవేశించింది.

## పదం పుట్టుక అభివృద్ధి

### 19వ శతాబ్దం వరకు

బెర్నార్డినో డి సహగున్ ఆధునికమానవశాస్త్ర పితామహుడిగా పరిగణించబడతారు.
1647లో కోపెన్‌హాగన్ విశ్వవిద్యాలయానికి చెందిన బార్తోలిన్స్ అనే పండితులుమానవశాస్త్రాన్ని ఈ విధంగా నిర్వచించారు:

మానవ శాస్త్రం అంటే మనిషి గురించి తెలిపే శాస్త్రం. దీనిని శరీర భాగాల గురించి తెలిపే 'అనాటమీ' (Anatomy), ఆత్మ గురించి తెలిపే 'సైకాలజీ' (Psychology) అని రెండుగా విభజించవచ్చు.

ఆ తర్వాత కాలంలో ఈ పదాన్ని అప్పుడప్పుడు వాడుతూ వచ్చారు. 1839లో ఎటియెన్ సెర్రెస్ మానవ పరిణామ క్రమాన్ని వివరించడానికి దీనిని ఉపయోగించారు. 1850లో ఫ్రాన్స్‌లోమానవశాస్త్రం కోసం ఒక ప్రత్యేక విభాగాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. ఆ కాలంలో మానవ జాతుల గురించి అధ్యయనం చేయడానికి 'సొసైటీ ఎథ్నోలాజిక్ డి పారిస్' వంటి సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి. 1862 నాటికి ఇవి మరింత అభివృద్ధి చెందాయి.

అదే సమయంలో అమెరికాలో 1842లో ఎథ్నోలాజికల్ సొసైటీ ఆఫ్ న్యూయార్క్, లండన్‌లో 1843లో ఎథ్నోలాజికల్ సొసైటీ ఆఫ్ లండన్ ప్రారంభమయ్యాయి. 19వ శతాబ్దం ప్రారంభంలో అభివృద్ధి చెందిన తులనాత్మక పద్ధతుల వల్లమానవశాస్త్రం ఒక మేధోపరమైన రంగంగా ఎదిగింది. శరీర నిర్మాణ శాస్త్రం, భాషాశాస్త్రం, జాతుల అధ్యయన రంగాలలో నిపుణులు వివిధ భాషలు, జంతువుల మధ్య ఉన్న పోలికలను గమనించడం మొదలుపెట్టారు. చార్లెస్ డార్విన్ రాసిన 'ఆన్ ది ఆరిజిన్ ఆఫ్ స్పీసీస్' (On the Origin of Species) పుస్తకం ప్రచురణ వీరందరికీ ఒక కొత్త మార్గాన్ని చూపింది.

డార్విన్ సిద్ధాంతం వచ్చిన తర్వాత సామాజిక శాస్త్రాలలో దానిని అన్వయించడానికి ప్రయత్నాలు జరిగాయి. పారిస్‌లో పాల్ బ్రోకా 1859లోమానవశాస్త్ర సంఘాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. బ్రోకా ఒక నాడీ శస్త్రవైద్యుడు కావడం వల్ల, మనిషికి ఇతర జంతువులకు మధ్య ఉన్న తేడాను మాటల ద్వారా గుర్తించాలని ప్రయత్నించారు. ఆయన మెదడులో మాటలకు సంబంధించిన భాగాన్ని కనుగొన్నారు, దానిని నేడు 'బ్రోకా ఏరియా' అని పిలుస్తారు. ఆయన ఎక్కువగా జీవ సంబంధమానవశాస్త్రంపై ఆసక్తి చూపారు. అదే సమయంలో జర్మన్ తత్వవేత్త థియోడర్ వైట్జ్ సామాజికమానవశాస్త్రంపై అనేక పుస్తకాలు రాశారు.

వైట్జ్మానవశాస్త్రాన్ని "మానవ స్వభావం గురించి తెలిపే శాస్త్రం" అని పిలిచారు. ఇది ఇతర జంతువుల నుండి మనిషిని వేరు చేయడానికి ప్రయోగాత్మక ఆధారాలను సేకరిస్తుందని చెప్పారు. మానవ జాతి అంతా ఒక్కటేనని, అందరికీ ఒకే రకమైన ఆలోచనా నియమాలు వర్తిస్తాయని ఆయన నమ్మారు. బ్రిటిష్ పండితులపై వైట్జ్ ప్రభావం చాలా ఉంది. ఎడ్వర్డ్ బర్నెట్ టైలర్ వంటి వారు సాంస్కృతికమానవశాస్త్రాన్ని అభివృద్ధి చేశారు.

19వ శతాబ్దం చివరలో ప్రపంచవ్యాప్తంగా అనేకమానవశాస్త్ర సంస్థలు ఏర్పడ్డాయి. 1898 నాటికి 13 దేశాల్లోని 48 విద్యాసంస్థల్లోమానవశాస్త్రం ఒక పాఠ్యాంశంగా మారింది. అయితే అప్పట్లో దీనికి ప్రత్యేక విభాగాలు ఉండేవి కావు. కొంతమంది అభిప్రాయం ప్రకారం, వలస పాలకులు తమ పాలనలో ఉన్న ప్రజలను అర్థం చేసుకోవడానికి, వారిని నియంత్రించడానికిమానవశాస్త్రాన్ని ఒక సాధనంగా వాడుకున్నారు.

### 20 , 21వ శతాబ్దాలు

20వ శతాబ్దం ప్రారంభం నుండిమానవశాస్త్రం వేగంగా విస్తరించింది. ప్రపంచవ్యాప్తంగా వేల సంఖ్యలోమానవశాస్త్ర విభాగాలు ఏర్పడ్డాయి. కేవలం కొన్ని విభాగాలుగా ఉన్న ఈ శాస్త్రం, నేడు అనేక ఉప విభాగాలుగా విడిపోయింది. ప్రాక్టికల్మానవశాస్త్రం (Practical anthropology) ద్వారా క్లిష్టమైన సమస్యలను పరిష్కరిస్తున్నారు. ఉదాహరణకు, భూమిలో పూడ్చిపెట్టిన మృతదేహాలను గుర్తించడానికి ఫోరెన్సిక్ పురాతత్వ శాస్త్రవేత్తల సహాయం తీసుకుంటున్నారు. వరల్డ్ కౌన్సిల్ ఆఫ్ ఆంత్రోపోలాజికల్ అసోసియేషన్స్ (WCAA) వంటి సంస్థలు ప్రపంచ దేశాల మధ్య సహకారాన్ని పెంచుతున్నాయి.

ఫ్రాంజ్ బోస్, బ్రోనిస్లా మాలినోవ్‌స్కీ వంటి వారి కృషి వల్ల బ్రిటిష్ సామాజికమానవశాస్త్రం, అమెరికన్ సాంస్కృతికమానవశాస్త్రం మధ్య తేడాలు వచ్చాయి. ఇవి ఇతర సామాజిక శాస్త్రాల కంటే భిన్నంగా ఉంటాయి. ఎందుకంటే ఇవి వివిధ సంస్కృతుల మధ్య పోలికలను చూడటమే కాకుండా, పరిశోధకులు స్వయంగా ఆయా ప్రజల మధ్య ఉండి వారి జీవనశైలిని గమనిస్తారు (Participant observation). ముఖ్యంగా అమెరికాలో జాతి వివక్షకు వ్యతిరేకంగా, లింగ సమానత్వం కోసంమానవశాస్త్రవేత్తలు పోరాడారు. 'ఎత్నోగ్రఫీ' (Ethnography) అనేది ఈ రంగంలో ఒక ముఖ్యమైన పరిశోధనా పద్ధతి.

అమెరికాలోమానవశాస్త్రాన్ని ఫ్రాంజ్ బోస్ నాలుగు ప్రధాన విభాగాలుగా విభజించారు: జీవ సంబంధమానవశాస్త్రం, సామాజిక/సాంస్కృతికమానవశాస్త్రం, పురాతత్వమానవశాస్త్రం, భాషామానవశాస్త్రం. యూరప్ దేశాల్లో 'ఎత్నోలజీ' (ethnology) అనే పదాన్ని ఎక్కువగా వాడేవారు, దీనిని 1783లో ఆడమ్ కొల్లార్ అనే వ్యక్తి ప్రవేశపెట్టారు.

## విభాగాలు

నృశాస్త్రం అనేది మానవీయ శాస్త్రాలు, సామాజిక శాస్త్రాలు, ప్రకృతి శాస్త్రాలను కలిపి ఉంచే ఒక ప్రపంచ స్థాయి విభాగం. ఇది మానవ పరిణామం, శారీరక లక్షణాలు, ప్రవర్తన, వివిధ సమూహాల మధ్య ఉన్న తేడాలను అధ్యయనం చేయడానికి ప్రకృతి శాస్త్రాల నుండి జ్ఞానాన్ని తీసుకుంటుంది. అలాగే సామాజిక సంబంధాలు, సంస్థలు, సంఘర్షణలను అర్థం చేసుకోవడానికి సామాజిక శాస్త్రాలను వాడుకుంటుంది. మానవశాస్త్రం వల్ల కాగ్నిటివ్ సైన్స్, గ్లోబల్ స్టడీస్ వంటి కొత్త రంగాలు పుట్టుకొచ్చాయి.

క్లిఫోర్డ్ గీర్ట్జ్ అభిప్రాయం ప్రకారం, 19వ శతాబ్దపు గొప్ప విభాగాలు విడిపోయినప్పటికీ,మానవశాస్త్రం మాత్రం ఇప్పటికీ ఎత్నోలజీ, హ్యూమన్ బయాలజీ, భాషాశాస్త్రం వంటి అంశాలను కలిపి ఉంచుకోగలిగింది.

1970 నుండి 1990 మధ్య కాలంలో ఈ రంగంలో ఒక పెద్ద మార్పు వచ్చింది. సాంప్రదాయ పద్ధతుల కంటే ఆధునిక సమాజాల విశ్లేషణకు ప్రాధాన్యత పెరిగింది. అయితే పురాతత్వ శాస్త్రం, జీవ సంబంధమానవశాస్త్రం ఇప్పటికీ పాత శాస్త్రీయ పద్ధతులనే అనుసరిస్తున్నాయి.

### సామాజిక-సాంస్కృతిక (Sociocultural)

సామాజిక-సాంస్కృతికమానవశాస్త్రం అనేది సాంస్కృతిక, సామాజికమానవశాస్త్రాలను కలిపి చూస్తుంది. సాంస్కృతికమానవశాస్త్రం ప్రజలు లోకాన్ని ఎలా అర్థం చేసుకుంటారో వివరిస్తే, సామాజికమానవశాస్త్రం వ్యక్తులు, సమూహాల మధ్య సంబంధాల గురించి తెలుపుతుంది. సాంస్కృతికమానవశాస్త్రం తత్వశాస్త్రం, కళలకు దగ్గరగా ఉంటుంది. సామాజికమానవశాస్త్రం సమాజ శాస్త్రం, చరిత్రకు దగ్గరగా ఉంటుంది. ఈ రెండు విభాగాల మధ్య స్పష్టమైన సరిహద్దులు లేవు, ఇవి ఒకదానితో ఒకటి కలిసి ఉంటాయి.

సాంస్కృతిక సాపేక్షత (Cultural relativism) అనేది ఈ విభాగంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశం. అంటే వేరే సమాజాలను వారి సొంత విలువలు, చిహ్నాల ఆధారంగా అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించడం. దీని వల్ల ఒక సంస్కృతిని మరొక దానితో పోల్చినప్పుడు తక్కువ చేసి చూసే అవకాశం ఉండదు. 'ఎత్నోగ్రఫీ' అనేది ఒక సమాజంలో ఎక్కువ కాలం ఉండి పరిశోధన చేసే పద్ధతి. ఇందులో నిపుణులు ఆయా ప్రజల ఆచారాలను వారి కోణం నుండి అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తారు.

బంధుత్వం (Kinship), సామాజిక సంస్థల అధ్యయనం ఇందులో ప్రధాన భాగం. బంధుత్వం అనేది ప్రపంచంలోని అన్ని మానవ సమాజాలలో కనిపిస్తుంది. అలాగే ఆర్థిక, రాజకీయ వ్యవస్థలు, చట్టం, మతం, కళలు, క్రీడలు, ఆహారపు అలవాట్లు, పండుగలను కూడా ఈ విభాగం చర్చిస్తుంది. ఆధునిక దేశాల్లోని జీవనశైలిని కూడా ఇందులో భాగంగా అధ్యయనం చేస్తారు.

### జీవ సంబంధ (Biological)

ఫోరెన్సిక్మానవశాస్త్రవేత్తలు ఎముకల ఆధారంగా మనుషులను గుర్తించడానికి సహాయపడతారు.
జీవ సంబంధమానవశాస్త్రం, భౌతికమానవశాస్త్రం రెండూ ఒకటే. ఇవి మానవుల, ఇతర ప్రైమేట్ జీవుల పరిణామం, జన్యుపరమైన మార్పుల గురించి అధ్యయనం చేస్తాయి. మానవ పరిణామంపై సామాజిక, జీవ సంబంధ అంశాలు ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో ఇక్కడ వివరిస్తారు.

19వ, 20వ శతాబ్దాల్లో ఈ రంగం అభివృద్ధి చెందుతున్నప్పుడు జాతి వివక్ష (racism) ఒక పెద్ద పాత్ర పోషించింది. ఆ కాలంలో తెల్లజాతి వారే గొప్పవారని నిరూపించడానికి కొంతమంది శాస్త్రవేత్తలు ప్రయత్నించారు. అణగారిన వర్గాల మృతదేహాలను మనుషులుగా కాకుండా కేవలం ప్రయోగాలకు వాడే వస్తువులుగా చూసేవారు. ఈ చరిత్రను అర్థం చేసుకోవడం నేడు చాలా ముఖ్యం, ఎందుకంటే పాత తప్పుడు భావనలు ఇప్పటికీ కొన్ని చోట్ల కనిపిస్తాయి.

### పురాతత్వ (Archaeological)

పురాతత్వ శాస్త్రం అంటే మనిషి వదిలి వెళ్ళిన వస్తువుల ఆధారంగా గతాన్ని అధ్యయనం చేయడం. పాత కాలపు పనిముట్లు, ఎముకలు, వారు మార్పు చేసిన భూభాగాలు గత సమాజాల గురించి తెలియజేస్తాయి. పురాతత్వ శాస్త్రవేత్తలు ఈ వస్తువులను పరిశీలించి, నాటి ప్రజల ప్రవర్తన, ఆచారాలను అంచనా వేస్తారు. నేడు జీవిస్తున్న ప్రజల అలవాట్లను గమనించి, పాత కాలపు ప్రజలు ఎలా ఉండేవారో ఊహించే పద్ధతిని 'ఎత్నోఆర్కియాలజీ' అంటారు.

రోసెట్టా స్టోన్ అనేది పురాతన సమాచార మార్పిడికి ఒక ఉదాహరణ.
### భాషా సంబంధ (Linguistic)

భాషామానవశాస్త్రం మానవ సమాచార మార్పిడి ప్రక్రియలను అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. మాటల ద్వారా, మాటలు లేకుండా జరిగే కమ్యూనికేషన్, కాలక్రమేణా భాషలో వచ్చే మార్పులు, భాషకు సంస్కృతికి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది వివరిస్తుంది. భాషా రూపాలను విశ్లేషించడం ద్వారా సామాజిక ప్రక్రియలను వీరు అర్థం చేసుకుంటారు. దీని కోసం వీరు సోషియోలింగ్విస్టిక్స్ (sociolinguistics) వంటి రంగాల సహాయం తీసుకుంటారు.

### ఎత్నోగ్రఫీ (Ethnography)

ఎత్నోగ్రఫీ అనేది సామాజిక లేదా సాంస్కృతిక సంబంధాలను విశ్లేషించే ఒక పద్ధతి. ఇందులో పరిశోధకుడు స్వయంగా ఆయా ప్రజల మధ్య ఉండి వారిని గమనిస్తాడు. అనుభవం, సామాజిక నేపథ్యం దీనిలో చాలా ముఖ్యం. టిమ్ ఇన్గోల్డ్ అనే నిపుణుడి ప్రకారం,మానవశాస్త్రం మానవ అనుభవాల గురించి సాధారణ సిద్ధాంతాలను తయారు చేయడానికి ప్రయత్నిస్తే, ఎత్నోగ్రఫీ అనేది వాస్తవాలను ఖచ్చితంగా వివరించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

## సామాజిక-సాంస్కృతిక రంగంలో ముఖ్యమైన అంశాలు

#### కళ

నృశాస్త్రంలో కళ గురించి చర్చిస్తున్నప్పుడు 'కళ' అనేది అన్ని సంస్కృతుల్లోనూ ఒకేలా ఉంటుందా అనే ప్రశ్న వస్తుంది. పాశ్చాత్య దేశాల్లో ఉన్నట్లుగా పెయింటింగ్ లేదా శిల్పకళ అన్ని చోట్లా ఉండకపోవచ్చు. అందుకేమానవశాస్త్రవేత్తలు వస్తువులలో ఉండే అందం (aesthetics), వాటి సాంస్కృతిక ప్రాముఖ్యతపై దృష్టి పెడతారు.

#### మీడియా

మీడియామానవశాస్త్రం వార్తాపత్రికలు, జర్నలిస్టులు, సినిమాలు తీసేవారి పనితీరును అధ్యయనం చేస్తుంది. ప్రజలు మీడియాకు ఎలా స్పందిస్తున్నారో కూడా ఇది గమనిస్తుంది. 1990ల నుండి రేడియో, టీవీ, ఇంటర్నెట్ సామాజిక జీవితంలో ఎలాంటి మార్పులు తెచ్చాయో ఇక్కడ వివరిస్తారు.

#### సంగీతం

ఎత్నోమ్యూజికాలజీ (Ethnomusicology) అనేది సంగీతాన్ని సాంస్కృతిక, సామాజిక కోణంలో అధ్యయనం చేసే విభాగం. సంగీతం కేవలం ధ్వని మాత్రమే కాదు, అది ఒక సమాజపు ఆలోచనలను కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ రంగం 1950ల ప్రాంతంలో జాప్ కున్స్ట్ అనే నిపుణుడి ద్వారా ప్రాచుర్యం పొందింది.

#### దృశ్య రూపాలు (Visual)

విజువల్ ఆంత్రోపాలజీ అనేది ఫోటోగ్రఫీ, సినిమాలు, కొత్త మీడియా ద్వారా సంస్కృతులను అధ్యయనం చేస్తుంది. పచ్చబొట్లు (tattoos), శిల్పాలు, గుహ చిత్రాలు, మ్యూజియంల గురించి కూడా ఇది పరిశోధిస్తుంది.

### ఆర్థిక, రాజకీయమానవశాస్త్రం

#### ఆర్థిక

ఆర్థికమానవశాస్త్రం మనిషి యొక్క ఆర్థిక ప్రవర్తనను చారిత్రక, సాంస్కృతిక కోణంలో వివరిస్తుంది. ఇది సాధారణ ఆర్థిక శాస్త్రాన్ని విమర్శిస్తుంది. బహుమతులు ఇవ్వడం (reciprocity) వంటి పద్ధతులు మార్కెట్ వ్యవస్థకు ఎలా ప్రత్యామ్నాయంగా ఉంటాయో బ్రోనిస్లా మాలినోవ్‌స్కీ వివరించారు. నేడుమానవశాస్త్రవేత్తలు బ్యాంకులు, ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలను కూడా అధ్యయనం చేస్తున్నారు.

#### రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ

నృశాస్త్రంలో రాజకీయ ఆర్థిక వ్యవస్థ అనేది చరిత్ర, వలసవాదం (colonialism) వల్ల సమాజాలు ఎలా మారాయో చర్చిస్తుంది. పెట్టుబడిదారీ వ్యవస్థ లేని సమాజాల నుండి ఆధునిక పారిశ్రామిక వ్యవస్థల వరకు ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. వియత్నాం యుద్ధం వంటి సంఘటనలు సామాన్య ప్రజలపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపాయో ఈ విభాగం విశ్లేషిస్తుంది.

#### అనువర్తితమానవశాస్త్రం (Applied)

అనువర్తితమానవశాస్త్రం అంటేమానవశాస్త్ర జ్ఞానాన్ని ఉపయోగించి నిజ జీవిత సమస్యలను పరిష్కరించడం. ఇది కేవలం పరిశోధనకే పరిమితం కాకుండా, సమాజంలో మార్పు తేవడానికి పని చేస్తుంది. ఇది అభివృద్ధిమానవశాస్త్రంతో (development anthropology) సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.

### బంధుత్వం, స్త్రీవాదం లింగ వివక్ష

#### బంధుత్వం

మానవ సంస్కృతులలో సామాజిక సంబంధాల పద్ధతులను బంధుత్వం అంటారు. ఇందులో రక్త సంబంధాలు (consanguinity), వివాహం ద్వారా ఏర్పడే బంధాలు ఉంటాయి. కొన్నిసార్లు రక్త సంబంధం లేకపోయినా మనం ఎంచుకున్న వ్యక్తులను కూడా కుటుంబంగా భావిస్తాము (chosen family).

#### స్త్రీవాదమానవశాస్త్రం

ఇది పరిశోధనల్లో పురుష పక్షపాతాన్ని తగ్గించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. పాశ్చాత్య దేశాల్లోని స్త్రీవాద ఆలోచనలకు, ఇతర దేశాల్లోని మహిళల అనుభవాలకు మధ్య ఉన్న తేడాలను ఇది గుర్తిస్తుంది. మహిళలపై జరిగే హింస, లింగ వివక్షను ఇది చర్చిస్తుంది. జోరా నీల్ హర్స్టన్ వంటి వారు ఈ రంగంలో ప్రముఖులు.

### వైద్య - మానసికమానవశాస్త్రం

#### వైద్య సంబంధిత

వైద్యమానవశాస్త్రం మానవ ఆరోగ్యం, వ్యాధులు, చికిత్సా పద్ధతుల గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది. డాక్టర్లకు, రోగులకు మధ్య ఉండే సంబంధం, వివిధ సంస్కృతుల్లో ఉండే వైద్య విధానాల గురించి ఇది వివరిస్తుంది. హింస, సామాజిక బాధలు కూడా ఆరోగ్యంపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతాయో ఇది విశ్లేషిస్తుంది.

#### పోషకాహారమానవశాస్త్రం

ఆర్థిక వ్యవస్థలు, ఆహార భద్రతకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది తెలుపుతుంది. గ్లోబలైజేషన్ వల్ల ప్రజల ఆహారపు అలవాట్లు ఎలా మారుతున్నాయో, దాని వల్ల వారి ఆరోగ్యం ఎలా దెబ్బతింటుందో ఇక్కడ వివరిస్తారు.

#### మానసికమానవశాస్త్రం

ఇది సంస్కృతికి, మానసిక ప్రక్రియలకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని చర్చిస్తుంది. మనిషి పెరిగే వాతావరణం అతని ఆలోచనలు, భావోద్వేగాలు, మానసిక ఆరోగ్యంపై ఎలాంటి ప్రభావం చూపుతుందో ఇది వివరిస్తుంది.

## పురాతత్వ జీవ సంబంధ రంగాల ముఖ్యాంశాలు

### ఆంత్రోజూలజీ (Anthrozoology)

మనిషికి, ఇతర జీవరాశులకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఇది అధ్యయనం చేస్తుంది. జంతువులతో మనిషికి ఉండే బంధం వల్ల కలిగే ప్రయోజనాల గురించి ఇది వివరిస్తుంది. ఇది సమాజ శాస్త్రం, జీవశాస్త్రంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.

### పరిణామ సంబంధిత (Evolutionary)

మానవ శరీర ధర్మ శాస్త్రం (physiology), ప్రవర్తన ఎలా పరిణామం చెందాయో ఇది వివరిస్తుంది. ఇది పురాతత్వ శాస్త్రం, జన్యుశాస్త్రం, మనస్తత్వ శాస్త్రాలను కలిపి వాడుకుంటుంది. మనిషి యొక్క గత, వర్తమాన అనుభవాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఇది ప్రయత్నిస్తుంది.

### ఫోరెన్సిక్ (Forensic)

చట్టపరమైన చిక్కులు ఉన్నప్పుడు, ముఖ్యంగా మృతదేహాలు పూర్తిగా కుళ్ళిపోయినప్పుడు లేదా గుర్తుపట్టలేని విధంగా ఉన్నప్పుడు ఫోరెన్సిక్మానవశాస్త్రవేత్తలు సహాయం చేస్తారు. ఎముకల ఆధారంగా వారు ఆ వ్యక్తి ఎవరు, ఎలా చనిపోయారు వంటి వివరాలను తెలుసుకుంటారు.

### పాలియో ఆంత్రోపాలజీ (Palaeoanthropology)

ఫిలిప్పీన్స్‌లో దొరికిన 'హోమో లుజోనెన్సిస్' జాతికి చెందిన పళ్ళు.
ఇది ప్రాచీన మానవుల గురించి చేసే అధ్యయనం. భూమిలో దొరికిన శిలాజాలు (fossils), ఎముకలు, అడుగుజాడల ఆధారంగా గతాన్ని పరిశోధిస్తారు. పళ్ళపై ఉండే గుర్తుల ఆధారంగా ఆ కాలపు ప్రజల ఆహారపు అలవాట్లను వీరు గుర్తిస్తారు.

## సంస్థలు

నేడుమానవశాస్త్రం ఒక అభివృద్ధి చెందిన శాస్త్రం. దాదాపు అన్ని పెద్ద విశ్వవిద్యాలయాల్లో దీనికి ప్రత్యేక విభాగాలు ఉన్నాయి. అమెరికన్ ఆంత్రోపోలాజికల్ అసోసియేషన్ (AAA) అనేది ప్రపంచంలోనే అతిపెద్దమానవశాస్త్ర సంస్థ. ఇది 1903లో స్థాపించబడింది. యూరప్‌లో యూరోపియన్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ సోషల్ ఆంత్రోపోలాజిస్ట్స్ (EASA) అనే సంస్థ పనిచేస్తోంది.

## నీతి నియమాలు

నృశాస్త్రవేత్తలు పరిశోధన చేసేటప్పుడు కొన్ని నియమాలను పాటించాలి. ముఖ్యంగా పరిశోధనలో పాల్గొనే ప్రజలకు ఎలాంటి హాని కలగకుండా చూడాలి. గతంలో వలస పాలన సమయంలోమానవశాస్త్రాన్ని ప్రభుత్వాలు తమ స్వార్థం కోసం వాడుకున్నాయి. దీనిని నేడు చాలా మంది విమర్శిస్తున్నారు. సంస్కృతులను తక్కువ చేసి చూడకూడదని (cultural relativism), ప్రతి సంస్కృతికి దాని సొంత విలువ ఉంటుందనిమానవశాస్త్రవేత్తలు నమ్ముతారు.

నృశాస్త్రవేత్తలు జాతి వివక్ష, బానిసత్వం, మానవ హక్కుల ఉల్లంఘన వంటి అంశాలపై కూడా పోరాడుతారు. యుద్ధ సమయాల్లో సైన్యానికి సహాయం చేయడం వంటి విషయాలపై ఈ రంగంలో భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.మానవశాస్త్రం అనేది రహస్య పరిశోధనలకు వ్యతిరేకంగా ఉండాలని నిపుణులు కోరుకుంటారు.

## రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత మార్పులు

రెండో ప్రపంచ యుద్ధం తర్వాత బ్రిటిష్, అమెరికన్మానవశాస్త్ర పద్ధతులు ఒకదానితో ఒకటి కలిశాయి. దీనివల్ల 'సామాజిక-సాంస్కృతిక'మానవశాస్త్రం అనే కొత్త రూపం ఏర్పడింది. 1990ల తర్వాత పరిశోధనలు కేవలం గ్రామాలకే పరిమితం కాకుండా పెద్ద నగరాలు, లాబొరేటరీలు, పెద్ద సంస్థలకు కూడా విస్తరించాయి.

నృశాస్త్రం అనేది మానవ జాతి యొక్క వైవిధ్యం, ఐక్యతను అర్థం చేసుకోవడానికి ఒక గొప్ప కిటికీ వంటిది. ఇది గతాన్ని గౌరవిస్తూనే, భవిష్యత్తులో వచ్చే సమస్యలను ఎదుర్కోవడానికి మనకు జ్ఞానాన్ని అందిస్తుంది.

## మూలాలు

ఉల్లేఖన లోపం: `<references>` లోని `<ref>` ట్యాగుకు చెందిన "n" అనే గుణంలో వైరుద్ధ్యం ఉంది.
## ఇతర పఠనాలు

### నిఘంటువులు ఎన్సైక్లోపీడియాలు

బార్ఫీల్డ్, థామస్.మానవశాస్త్ర నిఘంటువు.

లెవిన్సన్, డేవిడ్. సాంస్కృతికమానవశాస్త్ర ఎన్సైక్లోపీడియా.

## వెలుపలి లింకులు

బహిరంగ ఎన్సైక్లోపీడియా

జర్మన్మానవశాస్త్రవేత్తలతో ముఖాముఖిలు.