# పిండోత్పత్తి

**1** - మోరులా, **2** - బ్లాస్టులా
**1** - బ్లాస్టులా, **2** - గ్యాస్ట్రులా, బ్లాస్టోపోర్; **నారింజ రంగు** - ఎక్టోడెర్మ్, **ఎరుపు** - ఎండోడెర్మ్
**భ్రూణశాస్త్రం** (Embryology) (ప్రాచీన గ్రీకు ἔμβρυον *ఎంబ్రియోన్* = "గర్భస్థ శిశువు, భ్రూణం";, -λογία *-లోజియా* = "అధ్యయనం") అనేది జంతుశాస్త్రంలోని ఒక శాఖ. ఇది గర్భధారణ పూర్వ అభివృద్ధి, గామీటులు (లైంగిక కణాలు), ఫలదీకరణం, అలాగే భ్రూణం, గర్భస్థ శిశువుల అభివృద్ధిని అధ్యయనం చేస్తుంది. భ్రూణశాస్త్రంలో టెరాటాలజీ (Teratology) కూడా భాగమే; ఇది జననానికి ముందు సంభవించే జన్యుపరమైన లోపాలు, జన్యుపర వికృతులు గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది.

ప్రారంభ దశలో మార్సెల్లో మాల్పిఘి ప్రతిపాదించిన భ్రూణశాస్త్రం ప్రీఫార్మేషన్ సిద్ధాంతంపై ఆధారపడింది. ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం జీవులు తమలో ముందుగానే ఉన్న సూక్ష్మరూపాల నుంచి అభివృద్ధి చెందుతాయని భావించేవారు. ప్రస్తుతం అంగీకరించబడిన సిద్ధాంతం ఎపిజెనెసిస్. దీని ప్రకారం జీవులు విత్తనం లేదా అండం నుండి దశలవారీగా అభివృద్ధి చెందుతాయి. ఈ భావనను ప్రాచీన కాలంలోనే అరిస్టాటిల్ ప్రతిపాదించాడు. ఆధునిక భ్రూణశాస్త్రం ప్రధానంగా కార్ల్ ఎర్నస్ట్ వాన్ బేర్ పరిశోధనల ద్వారా అభివృద్ధి చెందింది. అయితే పునరుజ్జీవన యుగంలో లియోనార్డో దా విన్చీ, ఉలిస్సే ఆల్డ్రోవాండి వంటి ఇటాలియన్ శరీర నిర్మాణ శాస్త్రవేత్తలు కూడా భ్రూణాలపై ఖచ్చితమైన పరిశీలనలు నిర్వహించారు.

## తులనాత్మక భ్రూణశాస్త్రం

### ప్రీఫార్మేషన్, ఎపిజెనెసిస్

1695లో నికోలాస్ హార్ట్సోకర్ చిత్రించిన వీర్యకణంలోని సూక్ష్మ మానవుడు (*హోమంక్యులస్*)
18వ శతాబ్దం వరకు పాశ్చాత్య ప్రపంచంలో మానవ భ్రూణశాస్త్రానికి సంబంధించిన ప్రధాన భావన ప్రీఫార్మేషన్ సిద్ధాంతమే. ఈ సిద్ధాంతం ప్రకారం వీర్యకణంలోనే ఒక చిన్న మానవ శిశువు (*హోమంక్యులస్*) ముందుగానే ఏర్పడి ఉంటుందని, అభివృద్ధి సమయంలో అది కేవలం పరిమాణంలో మాత్రమే పెరుగుతుందని భావించేవారు.

కాలక్రమేణా ఈ పదాల అర్థాలు మారాయి. స్పేబ్రూక్, సహరచయితలు రచించిన *Theories in Early Embryology: Close Connections Between Epigenesis, Preformationism, and Self-Organization* అనే గ్రంథం ప్రకారం, ఎపిజెనెసిస్ అనే భావన అరిస్టాటిల్ సహజ తత్వశాస్త్రం నుండి ఉద్భవించింది. 17వ శతాబ్దం నుండి ఇది తిరిగి ప్రాముఖ్యతను సంతరించుకుంది. ప్రీఫార్మేషన్ సిద్ధాంతం ప్రతి జీవి యొక్క బీజకణాలలో ముందుగానే ఏర్పడిన సూక్ష్మ వయోజన జీవులు ఉంటాయని, అవి అభివృద్ధి సమయంలో కేవలం విస్తరిస్తాయని పేర్కొంది. దీనికి విరుద్ధంగా, ఎపిజెనెసిస్ సిద్ధాంతం ప్రకారం ఆకారరహిత జైగోట్ లో క్రమంగా జరిగే మార్పుల ద్వారా భ్రూణం ఏర్పడుతుంది.

భ్రూణ అభివృద్ధికి సంబంధించిన మరో ప్రధాన వివరణ ఎపిజెనెసిస్ సిద్ధాంతం. దీన్ని సుమారు 2,000 సంవత్సరాల క్రితమే అరిస్టాటిల్ ప్రతిపాదించాడు. ప్రారంభ భ్రూణశాస్త్ర అభివృద్ధిలో ఇటాలియన్ శరీర నిర్మాణ శాస్త్రవేత్తలు ఉలిస్సే ఆల్డ్రోవాండి, జూలియస్ సీజర్ అరాంజీ, లియోనార్డో డా విన్చీ, మార్సెల్లో మాల్పిఘి, గాబ్రియెలే ఫాలోప్పియో, జిరోలామో కార్డానో, ఎమిలియో పారిసానో, ఫార్టునియో లిసెటి, స్టెఫానో లోరెంజిని, లాజ్జారో స్పల్లాంజాని, ఎన్రికో సెర్టోలీ, మౌరో రుస్కోనీ ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించారు.

ఎపిజెనెసిస్ సిద్ధాంతం ప్రకారం, ఒక జంతువు ఆకారం మొదట ఆకారరహితంగా కనిపించే అండం నుండి క్రమంగా అభివృద్ధి చెందుతుంది. 19వ శతాబ్దంలో సూక్ష్మదర్శిని సాంకేతికత మెరుగుపడటంతో, శాస్త్రవేత్తలు భ్రూణం అనేక వరుస దశల ద్వారా రూపుదిద్దుకుంటుందని ప్రత్యక్షంగా గమనించగలిగారు. ఫలితంగా ప్రీఫార్మేషన్ సిద్ధాంతం స్థానాన్ని ఎపిజెనెసిస్ సిద్ధాంతం ఆక్రమించింది, భ్రూణశాస్త్రవేత్తలలో విస్తృతంగా ఆమోదించబడింది.

#### విభజన (Cleavage)

విభజన (Cleavage) దశ అనేది భ్రూణ అభివృద్ధిలో, అండకణం శుక్రకణం ద్వారా ఫలదీకరించబడిన వెంటనే జరిగే వరుస మైటోటిక్ కణ విభజనల సమాహారం. ఈ ప్రక్రియ ఫలితంగా బ్లాస్టులా (క్షీరదాలలో బ్లాస్టోసిస్ట్) ఏర్పడుతుంది. బ్లాస్టులా అనేది ఒకే పొర కణాలతో కూడిన నిర్మాణం. చాలా జంతు విభాగాలలో ఇది తరువాత గ్యాస్ట్రులేషన్ ప్రక్రియకు లోనవుతుంది. దాని ఫలితంగా ఏర్పడే గ్యాస్ట్రులాలో కొన్ని జాతుల్లో రెండు, ఎక్కువ జాతుల్లో మూడు కణ పొరలు ఉంటాయి.

విభజనను ప్రత్యేకమైన కణ విభజన రకంగా గుర్తించడానికి కారణం ఏమిటంటే, కణద్రవ్యం (సైటోప్లాసం) పరిమాణం పెరగకుండా కణ విభజన జరగడం. ఫలితంగా ఏర్పడే కుమార కణాలు మాతృకణంలోని కణద్రవ్యాన్ని పరస్పరం పంచుకుంటాయి. ప్రతి కుమార కణంలో దాదాపు సగం కణద్రవ్యం మాత్రమే ఉంటుంది.

మొత్తంగా చూస్తే, ప్రతి జాతిలో విభజన దశ కొన్ని నిర్దిష్ట నమూనాల్లో ఒకదానిని అనుసరిస్తుంది. ఈ నమూనాలు వివిధ రకాల ద్విపార్శ్వ జంతువులకు లక్షణంగా ఉంటాయి. (అయితే మూల జంతు విభాగాలలో విభజన రేడియల్ స్వరూపంలో ఉంటుంది.)

#### హోలోబ్లాస్టిక్ (పూర్తి) విభజన

హోలోబ్లాస్టిక్ విభజన (Holoblastic cleavage) అనేది అసలు జైగోట్ నుండి ఉద్భవించిన అన్ని కణాల విభజన. విభజన గీత (division furrow) మొత్తం కణ సమూహాన్ని దాటుతుంది. చివరికి మొత్తం కణ సమూహమే భ్రూణంగా అభివృద్ధి చెందుతుంది. (దీనికి విరుద్ధంగా, మెరోబ్లాస్టిక్ విభజనలో కొన్ని కణాలు పచ్చసొన సంచిగా (yolk sac) మారుతాయి.)

ఇతర విభజన నమూనాలు:

* **స్పైరల్ (Spiral) విభజన** – కణ విభజన సర్పిలాకారంలో జరిగి, కణాలు సర్పిల క్రమంలో అమర్చబడతాయి.
* **ద్విపార్శ్వ (Bilateral) విభజన** – కణాలు మధ్య భాగం వెంట రెండు వైపులుగా (కుడి, ఎడమ) విభజించబడతాయి.
* **భ్రమణ (Rotational) విభజన** – విభజన ఒకసారి నిలువు-అడ్డంగా, తరువాత అడ్డం-నిలువుగా మారుతూ జరుగుతుంది.

#### మెరోబ్లాస్టిక్ (అసంపూర్ణ) విభజన

మెరోబ్లాస్టిక్ విభజన (Meroblastic cleavage) అనేది కొన్ని కణాల మాత్రమే విభజన. విభజన గీత పచ్చసొన (yolk) అధికంగా ఉన్న ప్రాంతంలోకి ప్రవేశించదు. ఆ ప్రాంతంలోని కణాలు సంబంధిత కణత్వచం ఏర్పడటాన్ని అడ్డుకుంటాయి. అందువల్ల మిగిలిన కణాలు మాత్రమే వేరుపడతాయి. మెరోబ్లాస్టిక్ విభజన ద్విపార్శ్వ, డిస్కోయిడల్ లేదా సెంట్రోలెసిథల్ స్వరూపంలో ఉండవచ్చు.

ఇతర విభజన నమూనాలు:

* **డిస్కోయిడల్ (Discoidal) విభజన** – పచ్చసొనపై ఉన్న ధ్రువ ప్రాంతంలోని చిన్న చక్రాకార భాగంలో మాత్రమే విభజన జరుగుతుంది.
* **ఉపరితల (Superficial) విభజన** – కణాలు పూర్తిగా వేరుపడకుండా, ఒక సింకీషియం (అనేక కేంద్రకాలు కలిగిన నిరంతర కణద్రవ్యం) ఏర్పడుతుంది.

### మూల జంతు విభాగాలు

మూల జంతు విభాగాలకు (Basal phyla) చెందిన జీవులలో హోలోబ్లాస్టిక్ రేడియల్ విభజన జరుగుతుంది. దీని ఫలితంగా రేడియల్ సమమితి ఏర్పడుతుంది. విభజన సమయంలో అన్ని కణ విభజనలు ఒకే కేంద్ర అక్షం చుట్టూ జరుగుతాయి.

ద్విపార్శ్వ జంతువులతో పోలిస్తే, మూల జంతు విభాగాల భ్రూణాలలో కేవలం ఒకటి లేదా రెండు భ్రూణ కణ పొరలు మాత్రమే ఉంటాయి. ద్విపార్శ్వ జంతువులలో మాత్రం సాధారణంగా మూడు భ్రూణ కణ పొరలు అభివృద్ధి చెందుతాయి.

### ద్విపార్శ్వ జంతువులు (Bilaterians)

ద్విపార్శ్వ సమమితి గల జంతువులలో విభజన (cleavage) హోలోబ్లాస్టిక్ లేదా మెరోబ్లాస్టిక్ రూపంలో ఉండవచ్చు. అనంతరం జరిగే గ్యాస్ట్రులేషన్ రెండు విధాలుగా జరుగుతుంది. ఈ వ్యత్యాసం మొత్తం జంతు రాజ్యంను రెండు ప్రధాన సమూహాలుగా విభజిస్తుంది (చూడండి: *నోరు, మలద్వారం యొక్క భ్రూణ మూలాలు*).

ప్రోటోస్టోమ్ జంతువులలో బ్లాస్టులాలోని మొదటి రంధ్రం (బ్లాస్టోపోర్) జంతువు యొక్క నోటిగా అభివృద్ధి చెందుతుంది. డ్యూటెరోస్టోమ్ జంతువులలో మాత్రం నోరు తరువాత ఏర్పడే మరో రంధ్రం నుండి ఉద్భవిస్తుంది; బ్లాస్టోపోర్ మలద్వారంగా మారుతుంది.

ప్రోటోస్టోమ్‌లలో అకశేరుక జంతువులలోని అధిక భాగం, ఉదాహరణకు కీటకాలు, పురుగులు, మృదుకాయులు (మోలస్కాలు) ఉంటాయి. డ్యూటెరోస్టోమ్‌లలో కొన్ని అకశేరుకాలు, ఉదాహరణకు ఎకినోడెర్మ్‌లు (నక్షత్ర చేపలు, వాటి బంధువులు), అలాగే అన్ని సకశేరుకాలు ఉంటాయి.

ద్విపార్శ్వ జంతువుల గ్యాస్ట్రులా తరువాత మూడు ప్రత్యేక కణ పొరలుగా అభివృద్ధి చెందుతుంది. వీటిని జర్మ్ పొరలు (Germ layers) అంటారు. అవి ఎండోడెర్మ్, మెసోడెర్మ్, ఎక్టోడెర్మ్. జీవి యొక్క అన్ని అవయవాలు, కణజాలాలు ఈ మూడు పొరల నుండే అభివృద్ధి చెందుతాయి.

#### జర్మ్ పొరలు

* అత్యంత అంతర్గత పొర అయిన ఎండోడెర్మ్ నుండి జీర్ణవ్యవస్థ అవయవాలు, మొప్పలు (gills), ఊపిరితిత్తులు లేదా స్విమ్ బ్లాడర్ (ఉంటే), అలాగే మూత్రపిండాలు లేదా నెఫ్రిడియాలు అభివృద్ధి చెందుతాయి.
* మధ్య పొర అయిన మెసోడెర్మ్ నుండి కండరాలు, అస్థిపంజరం (ఉంటే),, రక్త ప్రసరణ వ్యవస్థ అభివృద్ధి చెందుతాయి.
* బాహ్య కణ పొర అయిన ఎక్టోడెర్మ్ నుండి నాడీ వ్యవస్థ (మెదడు సహా), చర్మం లేదా కవచం, అలాగే వెంట్రుకలు, ముళ్లు లేదా పొలుసులు అభివృద్ధి చెందుతాయి.

#### *డ్రోసోఫిలా మెలనోగాస్టర్* (పండ్ల ఈగ)

*డ్రోసోఫిలా మెలనోగాస్టర్* (పండ్ల ఈగ) అనేక సంవత్సరాలుగా అభివృద్ధి జీవశాస్త్రంలో నమూనా జీవిగా ఉపయోగించబడుతోంది. నికోలస్ ఎస్. టోల్విన్‌స్కి రచించిన *Introduction: Drosophila – A Model System for Developmental Biology* ప్రకారం, *డ్రోసోఫిలా మెలనోగాస్టర్* జీవవైద్య పరిశోధనలలో అత్యంత విస్తృతంగా ఉపయోగించే నమూనా జీవులలో ఒకటి. తక్కువ వ్యయం, వేగవంతమైన తరాల మార్పిడి సమయం,, అద్భుతమైన జన్యు సాధనాలు దీన్ని శతాబ్దానికి పైగా ప్రాథమిక పరిశోధనలకు అత్యంత ఉపయోగకరంగా మార్చాయి. తరువాత అభివృద్ధి చెందిన అనేక పరమాణు జీవశాస్త్ర పద్ధతులు ఈ నమూనా వ్యవస్థను ఆధునిక శాస్త్రీయ పురోగతులకు అనుగుణంగా నిలిపాయి.

ఈ అధ్యయనాల ద్వారా ఇతర జీవులకు కూడా వర్తించే అభివృద్ధి సంబంధిత అనేక ముఖ్యాంశాలు వెలుగులోకి వచ్చాయి. కణాలు, కణజాలాల భేదీకరణకు దారితీసే ప్రక్రియను క్రింది విధంగా వివరించవచ్చు:

1. మాతృ ప్రభావ జన్యువులు (Maternal-effect genes) బికోయిడ్, నానోస్ జన్యువుల సహాయంతో భ్రూణం యొక్క ముందుభాగం–వెనుకభాగం (anterior–posterior) అక్షాన్ని నిర్ణయిస్తాయి.
2. గ్యాప్ జన్యువులు (Gap genes) భ్రూణాన్ని మూడు విశాల విభాగాలుగా (broad segments) ఏర్పాటు చేస్తాయి.
3. పేర్-రూల్ జన్యువులు (Pair-rule genes) ఆ విశాల విభాగాలలో రెండవ దానిలో ఏడు విభాగాలను నిర్వచిస్తాయి.
4. సెగ్మెంట్-పోలారిటీ జన్యువులు (Segment-polarity genes) ఇప్పటికే ఏర్పడిన ఆ ఏడు విభాగాలలో ప్రతిదానిని ముందు భాగం, వెనుక భాగంగా విభజిస్తాయి. ఈ ప్రక్రియలో హెడ్జ్‌హాగ్, Wnt సంకేత ప్రోటీన్ల ప్రవణతలు (gradients) పాత్ర వహిస్తాయి. దీని ద్వారా మరో ఏడు విభాగాలు నిర్వచించబడతాయి.
5. హోమియోటిక్ (Hox) జన్యువులు ఈ 14 విభాగాలను నిర్దిష్ట కణ భేదీకరణ రకాల కోసం గుర్తులుగా ఉపయోగిస్తాయి. ప్రతి కణ రకానికి సంబంధించిన కణజాల నిర్మాణ అభివృద్ధిని కూడా ఇవే నియంత్రిస్తాయి.

#### మనుషులు

మనుషులు ద్విపార్శ్వ సమమితి గల జంతువులు. వీరిలో హోలోబ్లాస్టిక్ భ్రమణ విభజన (holoblastic rotational cleavage) జరుగుతుంది. మనుషులు డ్యూటెరోస్టోమ్లకు చెందినవారు కూడా.

మానవుల విషయంలో, *భ్రూణం* (embryo) అనే పదం జైగోట్ గర్భాశయ గోడలో (గర్భాశయం) స్థిరపడిన (implantation) క్షణం నుండి గర్భధారణ జరిగిన ఎనిమిదవ వారాంతం వరకు విభజన చెందుతున్న కణాల సమూహాన్ని సూచిస్తుంది. గర్భధారణ జరిగిన ఎనిమిదవ వారం తరువాత (గర్భధారణ పదవ వారం నుండి) అభివృద్ధి చెందుతున్న మానవ శిశువును *గర్భస్థ శిశువు* (fetus) అని పిలుస్తారు.

## పరిణామ భ్రూణశాస్త్రం

**పరిణామ భ్రూణశాస్త్రం** (Evolutionary Embryology) అనేది తులనాత్మక భ్రూణశాస్త్రంకు చార్ల్స్ డార్విన్ ప్రతిపాదించిన పరిణామ సిద్ధాంత భావనలను జోడించడం ద్వారా అభివృద్ధి చెందిన అధ్యయన రంగం.

ప్రారంభ అభివృద్ధి దశలలో అనేక జాతులు ఒకదానికొకటి ఎందుకు సారూప్యంగా కనిపిస్తాయో కార్ల్ ఎర్నస్ట్ వాన్ బేర్ తన సూత్రాల ద్వారా వివరించినట్లే, డార్విన్ కూడా జీవుల సమూహాల మధ్య ఉన్న బంధుత్వాన్ని వాటిలో కనిపించే సాధారణ భ్రూణ, లార్వా నిర్మాణాల ఆధారంగా నిర్ధారించవచ్చని వాదించాడు.

అంటే, వివిధ జీవుల భ్రూణాల అభివృద్ధిలో కనిపించే ఉమ్మడి లక్షణాలు వాటి ఉమ్మడి పరిణామ పూర్వీకత్వానికి ఆధారాలుగా పరిగణించబడతాయి. ఈ విధంగా భ్రూణశాస్త్రం జీవుల పరిణామ సంబంధాలను అర్థం చేసుకోవడంలో ముఖ్యమైన పాత్ర పోషిస్తుంది.

### వాన్ బేర్ సూత్రాలు

1. ప్రత్యేక లక్షణాల కంటే సాధారణ లక్షణాలు అభివృద్ధి ప్రారంభ దశలలోనే ముందుగా కనిపిస్తాయి.
2. మరింత ప్రత్యేకమైన లక్షణాలు సాధారణ లక్షణాల నుండి అభివృద్ధి చెందుతాయి.
3. ఒక నిర్దిష్ట జాతికి చెందిన భ్రూణం, తక్కువ స్థాయి జాతి యొక్క వయోజన రూపాన్ని ఎప్పుడూ పోలి ఉండదు.
4. ఒక నిర్దిష్ట జాతికి చెందిన భ్రూణం, తక్కువ స్థాయి జాతి యొక్క భ్రూణ రూపాన్ని మాత్రం పోలి ఉంటుంది.

డార్విన్ పరిణామ సిద్ధాంతాన్ని ఉపయోగించి, పరిణామ భ్రూణశాస్త్రవేత్తలు తరువాత వివిధ జాతులలో కనిపించే **సజాతీయ నిర్మాణాలు** (Homologous structures), **సాదృశ్య నిర్మాణాలు** (Analogous structures) మధ్య తేడాను గుర్తించగలిగారు.

**సజాతీయ నిర్మాణాలు** అనేవి ఒకే సాధారణ పూర్వీకుని నుండి ఉద్భవించిన కారణంగా పరస్పర సారూప్యతను కలిగి ఉంటాయి. ఉదాహరణకు మానవుడి చేయి, గబ్బిలం రెక్కలు.

**సాదృశ్య నిర్మాణాలు** అనేవి పైకి చూస్తే ఒకే విధంగా కనిపించినప్పటికీ, అవి ఒకే పూర్వీకుని నుండి ఉద్భవించలేదు.

## ఆధునిక భ్రూణశాస్త్రం ఆవిర్భావం

1827లో కార్ల్ ఎర్నస్ట్ వాన్ బేర్ క్షీరదాల అండకణాన్ని పరిశీలించడం ద్వారా ఆధునిక భ్రూణశాస్త్రానికి పునాది పడే వరకు, భ్రూణశాస్త్రంపై స్పష్టమైన శాస్త్రీయ అవగాహన లేదు. అయితే ఈ వ్యాసంలో తరువాత వివరించబడినట్లుగా, కొన్ని నాగరికతలు భ్రూణ అభివృద్ధికి సంబంధించిన కొన్ని సూత్రాలపై గణనీయమైన అవగాహనను కలిగి ఉండేవి.

1950ల చివరలో గర్భాశయ పరిశీలన కోసం అల్ట్రాసౌండ్ సాంకేతికతను మొదటిసారిగా ఉపయోగించిన తరువాత మాత్రమే మానవ గర్భస్థ శిశువు అభివృద్ధి యొక్క నిజమైన కాలక్రమం స్పష్టమైంది.

కార్ల్ ఎర్నస్ట్ వాన్ బేర్, హెయిన్జ్ క్రిస్టియన్ పాండర్తో కలిసి, అభివృద్ధికి సంబంధించిన జర్మ్ పొరల సిద్ధాంతాన్ని కూడా ప్రతిపాదించాడు. ఈ సిద్ధాంతం భ్రూణం దశలవారీగా ఎలా అభివృద్ధి చెందుతుందో వివరించడంలో సహాయపడింది. అతని నాలుగు సూత్రాల ద్వారా అనేక జాతుల భ్రూణాలు ప్రారంభ దశలలో ఎందుకు ఒకదానికొకటి సారూప్యంగా కనిపిస్తాయో కూడా వివరించబడింది.

### ఆధునిక భ్రూణశాస్త్ర పరిశోధనలు

భ్రూణశాస్త్రం పరిణామ అభివృద్ధి జీవశాస్త్రం (*evo-devo*)లో ఒక ప్రధాన అధ్యయన రంగం. ఈ శాఖ అభివృద్ధి ప్రక్రియపై జన్యువుల నియంత్రణ (ఉదాహరణకు మార్ఫోజెన్లు), వాటి సంబంధం కణ సంకేత ప్రసారంతో, కొన్ని వ్యాధులు, ఉత్పరివర్తనాలులో వాటి పాత్ర, అలాగే మూలకణాల పరిశోధనలతో ఉన్న అనుబంధాన్ని అధ్యయనం చేస్తుంది.

భ్రూణశాస్త్రం గర్భధారణ ప్రత్యామ్నాయ మాతృత్వం (Gestational surrogacy)లో కూడా కీలక పాత్ర పోషిస్తుంది. ఈ విధానంలో ఉద్దేశిత తండ్రి యొక్క శుక్రకణం, ఉద్దేశిత తల్లి యొక్క అండకణం ప్రయోగశాలలో కలిపి ఒక భ్రూణాన్ని సృష్టిస్తారు. అనంతరం ఆ భ్రూణాన్ని ప్రత్యామ్నాయ గర్భధారణ తల్లి (సరొగేట్ తల్లి) గర్భాశయంలో ప్రవేశపెట్టి, శిశువు జననం వరకు ఆమె గర్భంలో పెంచుతారు.

## నివారణాత్మక వైద్య భ్రూణశాస్త్రం

జననానికి ముందే అసాధారణతలను గుర్తించడానికి వైద్య భ్రూణశాస్త్రం (Medical Embryology) నివారణాత్మక వైద్యశాస్త్రంలో విస్తృతంగా ఉపయోగించబడుతుంది. సుమారు 2–5% శిశువులు గమనించదగిన జన్యుపరమైన లేదా అభివృద్ధి సంబంధిత అసాధారణతలతో జన్మిస్తారు. వైద్య భ్రూణశాస్త్రం ఈ అసాధారణతలు ఏ విధంగా, ఏ దశల్లో ఉత్పన్నమవుతాయో అధ్యయనం చేస్తుంది.

జన్యుపర కారణాల వల్ల ఏర్పడే అసాధారణతలను **మాల్ఫార్మేషన్లు** (malformations) అంటారు. ఒకే వ్యక్తిలో అనేక మాల్ఫార్మేషన్లు కనిపించినప్పుడు దానిని **సిండ్రోమ్**గా పరిగణిస్తారు. సిండ్రోమ్‌లు శరీరంలోని వివిధ వ్యవస్థలపై ప్రభావం చూపగలవు. ఉదాహరణకు రక్తనాళ వ్యవస్థ, కండర-అస్థి వ్యవస్థ, క్రోమోజోమ్‌ల నిర్మాణం మొదలైనవి ప్రభావితమవవచ్చు.

బాహ్య కారణాల వల్ల ఏర్పడే అసాధారణతలను **డిస్రప్షన్లు** (disruptions) అంటారు. ఈ డిస్రప్షన్లకు కారణమయ్యే బాహ్య కారకాలను **టెరాటోజెన్లు** (teratogens) అంటారు. సాధారణ టెరాటోజెన్లలో మద్యం (ఆల్కహాల్), రెటినోయిక్ ఆమ్లం (Retinoic acid), అయానీకరణ వికిరణం (ionizing radiation),, అధిక ఉష్ణోగ్రతల వల్ల కలిగే ఒత్తిడి (hyperthermic stress) ఉన్నాయి.

## సకశేరుక, అకశేరుక భ్రూణశాస్త్రం

భ్రూణశాస్త్రంలోని అనేక సూత్రాలు అకశేరుక జంతువులకు, సకశేరుక జంతువులకు సమానంగా వర్తిస్తాయి. అందువల్ల అకశేరుక భ్రూణశాస్త్ర అధ్యయనం సకశేరుక భ్రూణశాస్త్ర అభివృద్ధికి గణనీయంగా తోడ్పడింది. అయితే ఈ రెండు సమూహాల మధ్య అనేక తేడాలు కూడా ఉన్నాయి.

ఉదాహరణకు, అనేక అకశేరుక జాతులు అభివృద్ధి పూర్తికాకముందే ఒక లార్వా దశను విడుదల చేస్తాయి. లార్వా దశ ముగిసిన తరువాత మాత్రమే ఆ జీవి తన తల్లిదండ్రులను పోలి ఉండే వయోజన రూపాన్ని పొందుతుంది.

వివిధ అకశేరుక జంతువుల భ్రూణ అభివృద్ధిలో కొన్ని సారూప్యతలు ఉన్నప్పటికీ, అనేక వైవిధ్యాలు కూడా కనిపిస్తాయి. ఉదాహరణకు, సాలీడులు అండం నుండి నేరుగా వయోజన రూపానికి అభివృద్ధి చెందుతాయి. కానీ అనేక కీటకాలు కనీసం ఒక లార్వా దశను తప్పనిసరిగా అనుభవిస్తాయి.

దశాబ్దాల పాటు, ప్రత్యేక జాతుల భ్రూణ అభివృద్ధిని వివరించడానికి అనేక ప్రమాణ దశ పట్టికలు (normal staging tables) రూపొందించబడ్డాయి. ఇవి ప్రధానంగా బాహ్య అభివృద్ధి లక్షణాలపై ఆధారపడి ఉండేవి. అయితే అభివృద్ధి వేగంలో జాతుల మధ్య ఉండే తేడాలు పరస్పర పోలికలను క్లిష్టం చేశాయి. దీనికి పరిష్కారంగా లక్షణాల ఆధారిత **ప్రామాణిక సంఘటన వ్యవస్థ** (Standard Event System) అభివృద్ధి చేయబడింది. ఇది అభివృద్ధి దశల వ్యత్యాసాలను పత్రబద్ధం చేయడంతో పాటు, వివిధ జాతుల మధ్య ఫైలోజెనెటిక్ పోలికలను సాధ్యమయ్యేలా చేస్తుంది.

## అభివృద్ధి జీవశాస్త్రం ఆవిర్భావం

1950ల తరువాత డీఎన్ఏ యొక్క ద్విసర్పిల (helical) నిర్మాణం కనుగొనబడటం, అలాగే అణు జీవశాస్త్రం రంగంలో జ్ఞానం వేగంగా పెరగడంతో, **అభివృద్ధి జీవశాస్త్రం** (Developmental Biology) అనే కొత్త అధ్యయన శాఖ ఆవిర్భవించింది.

ఈ శాఖ భ్రూణ అభివృద్ధి సమయంలో జరిగే ఆకృతిగత మార్పులను (morphological changes) నియంత్రించే జన్యువులను గుర్తించడానికి ప్రయత్నిస్తుంది. అలాగే భ్రూణంలో సంభవించే ప్రతి నిర్మాణాత్మక మార్పుకు ఏ జన్యువులు బాధ్యత వహిస్తున్నాయి, ఆ జన్యువులు ఎలా నియంత్రించబడుతున్నాయి అనే విషయాలను కూడా పరిశోధిస్తుంది.

* లియోనార్డో దా విన్చీ చిత్రించిన మానవ భ్రూణం
* గర్భధారణ ఆరు వారాల వయస్సు గల మానవ భ్రూణం
* పది రోజుల వయస్సు గల ఎలుక భ్రూణం యొక్క హిస్టాలజికల్ చిత్రం

ప్రస్తుతం మానవ భ్రూణశాస్త్రం వైద్య కళాశాలలలో ఒక ప్రాథమిక, ముఖ్యమైన అంశంగా బోధించబడుతోంది. అలాగే జీవశాస్త్రం, జంతుశాస్త్రం విభాగాలలో డిగ్రీ, స్నాతకోత్తర స్థాయిలలో కూడా ఇది ప్రధాన అధ్యయన అంశంగా కొనసాగుతోంది.

## భ్రూణశాస్త్ర చరిత్ర

### ప్రాచీన ఈజిప్టు

మావి (placenta) గురించిన జ్ఞానం కనీసం ప్రాచీన ఈజిప్టు కాలం నుంచే ఉన్నట్లు తెలుస్తుంది. ఆ కాలంలో మావిని ఆత్మ యొక్క నివాసంగా భావించేవారు. ఈజిప్టులో *"రాజు యొక్క మావిని తెరవువాడు"* (Opener of the King's Placenta) అనే బిరుదుతో ఒక అధికార పదవి కూడా ఉండేది. అఖెనాటెన్ కాలానికి చెందిన ఒక ఈజిప్టు గ్రంథం ప్రకారం, స్త్రీలలో పెరిగే అండం నుంచే మనిషి ఉద్భవిస్తాడని పేర్కొనబడింది.

### ప్రాచీన ఆసియా

ఆసియాలో చరిత్రపరంగా భ్రూణశాస్త్రానికి సంబంధించిన అనేక భావనలు, వ్యాఖ్యానాలు అభివృద్ధి చెందాయి.

ప్రాచీన భారతీయ ఆయుర్వేదం సంప్రదాయంలో *గర్భశరీర* (Garbhasharir) అనే విభాగం ఉంది. ఇది భ్రూణశాస్త్రానికి సంబంధించిన ప్రాచీన భారతీయ భావనలను వివరిస్తుంది.

అమ్నియోటిక్ సంచి (amniotic sac) గురించిన వివరణలు భగవద్గీత, భాగవత పురాణం, సుశ్రుత సంహిత వంటి గ్రంథాలలో కనిపిస్తాయి.

ఉపనిషత్తులలో ఒకటైన *గర్భోపనిషత్* ప్రకారం, భ్రూణం "మొదటి రాత్రి నీటివలె ఉంటుంది; ఏడు రోజుల తర్వాత బుడగ వలె మారుతుంది; పదిహేను రోజుల చివరికి గుండ్రటి ముద్దలా అవుతుంది. ఒక నెల చివరికి గట్టిపడుతుంది; రెండు నెలల తరువాత తల ఏర్పడుతుంది" అని పేర్కొనబడింది.

భారతీయ సాహిత్యంలో భ్రూణంలో చైతన్యం ఎప్పుడు ప్రారంభమవుతుందనే విషయంలో స్పష్టమైన ఏకాభిప్రాయం లేదు. కొన్ని గ్రంథాలు గర్భధారణ జరిగిన క్షణం నుంచే చైతన్యం ప్రారంభమవుతుందని పేర్కొనగా, మరికొన్ని గ్రంథాలు గర్భస్థ శిశువు అభివృద్ధిలో ఏడవ నుండి తొమ్మిదవ నెల మధ్య చైతన్యం ప్రారంభమవుతుందని సూచిస్తున్నాయి. కొన్ని టిబెటన్ సంప్రదాయాలతో సహా అనేక దక్షిణాసియా సంప్రదాయాలు, భ్రూణం తన అభివృద్ధి చివరి దశల్లో చైతన్యపూర్వక అనుభవాలను పొందుతుందని విశ్వసిస్తాయి.

మానవ భ్రూణ అభివృద్ధి గురించి ప్రాచీన బౌద్ధ గ్రంథమైన *గర్భావక్రాంతి సూత్రం* (*Garbhāvakrāntisūtra*; క్రీ.శ. 1వ–4వ శతాబ్దం) లో కూడా ప్రస్తావించబడింది. ఈ గ్రంథంలో మానవ గర్భధారణ కాలాన్ని 38 రోజులుగా పేర్కొన్నారు.

ఈ గ్రంథం ప్రకారం, గర్భస్థ శిశువు అభివృద్ధి మొదటి మూడు వారాలలో పెరుగు యొక్క ద్రవ భాగాన్ని పోలి ఉంటుంది. మూడవ నెల నాటికి చేతులు, కాళ్లు, పాదాలు, తల వంటి శరీర భాగాలు వేర్వేరుగా అభివృద్ధి చెందుతాయని వివరించబడింది.

### ప్రాచీన గ్రీస్

#### సోక్రటీస్‌కు పూర్వపు తత్వవేత్తలు

అనేక మంది సోక్రటీస్‌కు పూర్వపు తత్వవేత్తలు భ్రూణశాస్త్రంలోని వివిధ అంశాలపై తమ అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేసినట్లు చారిత్రక ఆధారాలు సూచిస్తున్నాయి. అయితే, వారి అభిప్రాయాల గురించి తరువాతి కాల రచయితలు, ముఖ్యంగా అరిస్టాటిల్, చేసిన వివరణలలో కొంత పక్షపాతం ఉండవచ్చని భావిస్తారు.

క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దంలో జీవించిన ఎంపెడోక్లెస్ అభిప్రాయాలను క్రీ.శ. 1వ శతాబ్దానికి చెందిన ప్లూటార్క్ వివరించాడు. ఎంపెడోక్లెస్ ప్రకారం, భ్రూణం నాలుగు రక్తనాళాల ద్వారా ఉద్భవించి రక్తాన్ని పొందుతుంది; వాటిలో రెండు ధమనులు, రెండు సిరలు ఉంటాయి. అలాగే కండరనాళాలు (sinews) భూమి, గాలి సమాన మిశ్రమం నుండి ఏర్పడతాయని అతను భావించాడు. పురుష భ్రూణం మొదటి నెలలో రూపుదిద్దుకోవడం ప్రారంభమై యాభై రోజులలో పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందుతుందని కూడా అతను పేర్కొన్నాడు.

అస్క్లెపియాడెస్ కూడా పురుష భ్రూణం యాభై రోజులలో పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందుతుందని అంగీకరించినప్పటికీ, స్త్రీ భ్రూణం పూర్తిగా రూపుదిద్దుకోవడానికి రెండు నెలలు పడుతుందని విశ్వసించాడు.

అనాక్సాగోరస్ లేదా అల్క్మయోన్ కు ఆపాదించబడిన ఒక పరిశీలన ప్రకారం, క్షీరదాలు ఉత్పత్తి చేసే పాలు పక్షుల గుడ్లలోని తెల్లసొనకు సమానమైనవి.

అపోలోనియాకు చెందిన డయోజినెస్ ప్రకారం, మొదట మాంసపు గడ్డ ఏర్పడుతుంది; తరువాత ఎముకలు, నరాలు అభివృద్ధి చెందుతాయి. పెరుగుతున్న భ్రూణానికి మావి (placenta) పోషకాహార మూలంగా పనిచేస్తుందని అతను గుర్తించాడు. పురుష భ్రూణం అభివృద్ధి చెందడానికి నాలుగు నెలలు, స్త్రీ భ్రూణం అభివృద్ధి చెందడానికి ఐదు నెలలు అవసరమని కూడా అతను పేర్కొన్నాడు. అయితే భ్రూణం జీవించి ఉన్నదని అతను భావించలేదు.

అల్క్మయోన్ కూడా భ్రూణశాస్త్రానికి కొన్ని ముఖ్యమైన కృషులు చేశాడు. శరీర నిర్మాణాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి శరీర విఛ్ఛేదనం (dissection) చేసిన తొలి వ్యక్తిగా అతనిని పరిగణిస్తారు.

పార్మెనిడెస్ మొదట ప్రతిపాదించిన ఒక సిద్ధాంతం ప్రకారం, శరీరంలోని కుడి భాగం పురుష భ్రూణంతో, ఎడమ భాగం స్త్రీ భ్రూణంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.

డెమోక్రిటస్, ఎపిక్యూరస్ అభిప్రాయం ప్రకారం, భ్రూణం తల్లి గర్భంలో తన నోటి ద్వారా పోషణ పొందుతుంది. తల్లి శరీరంలో శిశువుకు పోషకాహారం అందించే ప్రత్యేక స్తనాలవంటి నిర్మాణాలు ఉన్నాయని వారు విశ్వసించారు.

భ్రూణంలోని నిర్దిష్ట అవయవాలు ఎంత కాలంలో ఏర్పడతాయనే విషయంపై వివిధ అభిప్రాయాలు *న్యూట్రిమెంట్* (*Nutriment*) అనే అజ్ఞాత రచనలో కనిపిస్తాయి.

ప్రాచీన గ్రీకులు, స్త్రీ గర్భాశయంలో భ్రూణంగా అభివృద్ధి చెందేది కేవలం పురుషుని బీజమా, లేక పురుషుడు, స్త్రీ ఇద్దరూ భ్రూణ నిర్మాణంలో భాగస్వామ్యమయ్యే బీజాలను అందిస్తారా అనే అంశంపై చర్చించారు.

ఒకే బీజ సిద్ధాంతాన్ని (one-seed theory) సమర్థించినవారు సంతానంలో కనిపించే తల్లి పోలికలను ఎలా వివరించాలనే సమస్యను ఎదుర్కొన్నారు. మరోవైపు, రెండు బీజాల సిద్ధాంతాన్ని (two-seed theory) సమర్థించినవారు, పురుషుని బీజం ఇప్పటికే ఉన్నప్పుడు స్త్రీ బీజం ఎందుకు అవసరమో వివరించాల్సి వచ్చింది. దీనికి సాధారణ సమాధానంగా స్త్రీ బీజం పురుష బీజంతో పోలిస్తే తక్కువ శక్తివంతమైనదని లేదా క్రియారహితమని పేర్కొన్నారు.

మరో ముఖ్యమైన ప్రశ్న బీజం యొక్క మూలం గురించి. *ఎన్‌సెఫాలోమైలోజెనిక్ సిద్ధాంతం* ప్రకారం, బీజం మెదడు లేదా అస్థిమజ్జ నుండి ఉద్భవిస్తుంది. తరువాత *ప్యాంజెనెసిస్* సిద్ధాంతం వచ్చింది. దీని ప్రకారం, సంతానంలో తల్లిదండ్రుల శరీర లక్షణాలు ప్రతిబింబించడాన్ని వివరించడానికి, బీజం శరీరమంతటినుండి సేకరించబడుతుందని భావించారు. తరువాత *హీమటోజెనస్ సిద్ధాంతం* అభివృద్ధి చెందింది. దీని ప్రకారం, బీజం రక్తం నుండి ఉద్భవిస్తుంది.

మరొక ప్రశ్న ఏమిటంటే, భ్రూణం, పిండంగా అభివృద్ధి చెందకముందే సంతానం బీజంలో ఏ రూపంలో లేదా ఎలా ఉనికిలో ఉంటుంది అన్నది.

ప్రీఫార్మేషన్ సిద్ధాంతం ప్రకారం, సంతానం యొక్క శరీరం బీజంలో ముందుగానే ఉన్నప్పటికీ పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందని రూపంలో ఉంటుంది. ఈ సిద్ధాంతానికి మూడు ప్రధాన రూపాలు ఉన్నాయి:

* హోమియోమెరస్ ప్రీఫార్మేషన్
* అన్‌హోమియోమెరస్ ప్రీఫార్మేషన్
* హోమంక్యులర్ ప్రీఫార్మేషన్

మొదటి సిద్ధాంతం ప్రకారం, శరీరంలోని సమాన నిర్మాణాలు (ఉదాహరణకు శరీర ద్రవాలు, ఎముకలు) ముందుగానే బీజంలో ఏర్పడి ఉంటాయి.

రెండవ సిద్ధాంతం ప్రకారం, ముందుగానే ఏర్పడి ఉండేవి అసమాన నిర్మాణాలు (anhomoiomerous parts).

మూడవ సిద్ధాంతం ప్రకారం, మొత్తం జీవి ఇప్పటికే ఒక ఏకీకృత జీవరూపంగా బీజంలో ఉనికిలో ఉంటుంది.

అయితే ప్రీఫార్మేషన్ మాత్రమే ఏకైక సిద్ధాంతం కాదు. ఎపిజెనెసిస్ సిద్ధాంతం ప్రకారం, గర్భధారణ అనంతరం భ్రూణంలోని వివిధ భాగాలు వరుసగా ఏర్పడతాయి.

#### హిప్పోక్రటీస్

భ్రూణశాస్త్రానికి సంబంధించిన ప్రారంభ ఆలోచనలలో అత్యంత ప్రసిద్ధమైనవి హిప్పోక్రటీస్, హిప్పోక్రటిక్ కార్పస్ (Hippocratic Corpus) రచనలలో కనిపిస్తాయి. ఈ రచనలలో భ్రూణం గురించిన చర్చ సాధారణంగా ప్రసూతిశాస్త్రం (గర్భధారణ, ప్రసవం) సందర్భంలో ప్రస్తావించబడింది. భ్రూణశాస్త్రానికి సంబంధించిన ముఖ్యమైన హిప్పోక్రటిక్ గ్రంథాలలో *Regimen on Acute Diseases*, *On Semen*,, *On the Development of the Child* ఉన్నాయి.

హిప్పోక్రటీస్ ప్రకారం, భ్రూణ అభివృద్ధి అగ్ని (fire) ద్వారా ప్రారంభమవుతుంది. తల్లి తీసుకునే ఆహారం, శ్వాస ద్వారా వచ్చిన పోషకాలు భ్రూణానికి అందుతాయి. భ్రూణం యొక్క బాహ్య పొర గట్టిపడగా, లోపల ఉన్న అగ్ని తేమను వినియోగించి ఎముకలు, నరాల అభివృద్ధికి దారి తీస్తుంది. అంతర్గత అగ్ని ఉదర భాగాన్ని (belly) ఏర్పరుస్తుంది. దానికి పోషకాహారం చేరేలా గాలి మార్గాలు (air channels) అభివృద్ధి చెందుతాయి. ఇదే అగ్ని సిరల (veins) నిర్మాణానికి సహాయపడుతూ రక్త ప్రసరణను సాధ్యం చేస్తుంది.

ఈ వివరణలో హిప్పోక్రటీస్ ప్రధానంగా అభివృద్ధికి కారణమయ్యే ప్రక్రియలను వివరించడానికి ప్రయత్నించాడు; ఏమి అభివృద్ధి చెందుతుందో వివరించడమే అతని లక్ష్యం కాదు.

హిప్పోక్రటీస్ ప్రీఫార్మేషన్ సిద్ధాంతానికి సమీపమైన అభిప్రాయాలను కూడా వ్యక్తం చేశాడు. భ్రూణంలోని అన్ని భాగాలు ఒకేసారి ఏర్పడి, తరువాత వాటి అభివృద్ధి కొనసాగుతుందని అతను విశ్వసించాడు. అలాగే తల్లి రక్తమే భ్రూణానికి పోషణ అందిస్తుందని పేర్కొన్నాడు. గర్భధారణ సమయంలో ఋతుస్రావం (menstruation) నిలిచిపోవడాన్ని గమనించి, ఆ రక్తం భ్రూణ అభివృద్ధికి మళ్లించబడుతుందని అతను భావించాడు.

హిప్పోక్రటీస్ ప్రకారం, భ్రూణంలోని మాంసకణజాలం (flesh) క్రమంగా శరీరంలోని వివిధ అవయవాలుగా భేదీకరణ చెందుతుంది. దీనికి ఉదాహరణగా, నీటిలో కలిపిన వివిధ పదార్థాలు వేర్వేరు పొరలుగా విడిపోవడాన్ని అతను పోలికగా ఉపయోగించాడు. బీజాన్ని (seed) భ్రూణంతో పోల్చిన హిప్పోక్రటీస్, మొక్క కాండాన్ని బొడ్డుతాడు (umbilical cord)తో కూడా పోల్చాడు.

#### అరిస్టాటిల్

భ్రూణశాస్త్రానికి సంబంధించిన కొన్ని చర్చలు అరిస్టాటిల్కు పూర్వగామి అయిన ప్లేటో రచనలలో, ముఖ్యంగా అతని *టిమేయస్* (*Timaeus*) గ్రంథంలో కనిపిస్తాయి. ప్లేటో అభిప్రాయం ప్రకారం, అస్థిమజ్జ (bone marrow) బీజం పెరిగే ఆధారంగా పనిచేస్తుంది. ఆత్మ (soul) స్వయంగా భ్రూణం అభివృద్ధి చెందే బీజమని అతను భావించినప్పటికీ, ఆ అభివృద్ధి ఎలా జరుగుతుందో స్పష్టంగా వివరించలేదు. భ్రూణశాస్త్రంలోని ఇతర అంశాలపై అతని అభిప్రాయాల గురించి పండితుల మధ్య ఇప్పటికీ చర్చ కొనసాగుతోంది.

అయితే, ఈ విషయంపై అత్యంత విస్తృతమైన చర్చ అరిస్టాటిల్ రచనలలో కనిపిస్తుంది. ముఖ్యంగా అతని *జంతువుల ఉత్పత్తి గురించి* (*On the Generation of Animals*) గ్రంథం భ్రూణశాస్త్రానికి ప్రాధాన్యమైన మూలం.

భ్రూణశాస్త్రానికి సంబంధించిన ఆలోచనలు అతని *జంతువుల చరిత్ర* (*History of Animals*), *జంతువుల భాగాల గురించి* (*On the Parts of Animals*), *On Respiration*,, *జంతువుల చలనం గురించి* (*On the Motion of Animals*) వంటి గ్రంథాలలో కూడా కనిపిస్తాయి.

అరిస్టాటిల్ భ్రూణశాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చేసిన విధానం గురించి మనకు తెలిసింది ఏమిటంటే, అతను జంతువుల నుండి తీసిన అభివృద్ధి చెందుతున్న భ్రూణాలను, అలాగే గర్భస్రావం లేదా గర్భపాతం ద్వారా బయటకు వచ్చిన మానవ భ్రూణాలను పరిశీలించాడు. అతని పూర్వగాములు కూడా ఇలాంటి పద్ధతులను అనుసరించి ఉండవచ్చని భావిస్తున్నారు.

అరిస్టాటిల్ ప్రకారం, స్త్రీ ఋతుస్రావ రక్తం భ్రూణ అభివృద్ధికి అవసరమైన పదార్థాన్ని (matter) అందిస్తుంది. పురుషుని వీర్యం (semen) ఆ పదార్థానికి ఆకారం (form) ఇస్తుంది. భ్రూణ నిర్మాణంలో పురుషుడు, స్త్రీ ఇద్దరూ భాగస్వాములని అతని అభిప్రాయం. ఇది అంతకుముందు ఉన్న కొన్ని సిద్ధాంతాలకు భిన్నమైనది.

ఉదాహరణకు, ఏస్కైలస్, కొన్ని ఈజిప్టు సంప్రదాయాల ప్రకారం భ్రూణం పూర్తిగా పురుషుని సహకారంతోనే అభివృద్ధి చెందుతుంది; స్త్రీ గర్భాశయం కేవలం పోషణను అందిస్తుంది. మరోవైపు, మెలనేషియన్లు భ్రూణం పూర్తిగా స్త్రీ సహకార ఫలితమేనని విశ్వసించారు.

భ్రూణ అభివృద్ధిపై బాహ్య ప్రభావాలు ఏవీ ఉండవని అరిస్టాటిల్ భావించాడు. హిప్పోక్రటీస్‌కు విరుద్ధంగా, శరీరంలోని అన్ని భాగాలు ఒకేసారి ఏర్పడవని, కాలక్రమేణా కొత్త భాగాలు అభివృద్ధి చెందుతాయని అతను నమ్మాడు. ప్రతి కొత్త భాగం ఇప్పటికే ఏర్పడిన భాగం నుండి ఉద్భవిస్తుందా, లేక స్వతంత్రంగా అభివృద్ధి చెందుతుందా అనే ప్రశ్నను కూడా పరిశీలించాడు. శరీరంలోని వివిధ భాగాలు పరస్పరం భిన్నంగా ఉండటం వల్ల, అవి స్వతంత్రంగా అభివృద్ధి చెందుతాయని అతను నిర్ణయించాడు.

అతను భ్రూణ అభివృద్ధిని యాంత్రిక (mechanical), స్వయంచాలక (automatic) ప్రక్రియల రూపంలో వివరించాడు. స్త్రీ శరీరం నుండి విడుదలైన పదార్థం పురుషుని వీర్యంతో కలిసినప్పుడు, అది మొదట ద్రవరూప స్థితిలో ఉంటుంది. తరువాత వేడి, చల్లదనం ప్రభావంతో దాని ఉపరితలం గట్టిపడటం ప్రారంభమవుతుంది.

అరిస్టాటిల్ ప్రకారం, మొదటగా భేదీకరణ చెందే అవయవం గుండె. అతను, అతని సమకాలీనులలో చాలామంది గుండెనే బుద్ధి, ఆలోచనల కేంద్రంగా భావించేవారు. అభివృద్ధి చెందుతున్న భ్రూణానికి పోషకాహారం అందించడానికి రక్తనాళాలు గర్భాశయంతో కలుస్తాయని అతను పేర్కొన్నాడు.

భ్రూణంలోని కొన్ని ఘన భాగాలు చల్లబడతాయి. అవి వేడి కారణంగా తేమను కోల్పోయి గోర్లు, కొమ్ములు, గిట్టలు, ముక్కులు (beaks) వంటి నిర్మాణాలుగా మారుతాయి. అంతర్గత వేడి తేమను తొలగించి నరాలు, ఎముకల నిర్మాణానికి దారి తీస్తుంది. మాంసకణజాలం ఎండిపోవడం వల్ల చర్మం ఏర్పడుతుంది.

అరిస్టాటిల్ పక్షుల గుడ్లలో జరిగే భ్రూణ అభివృద్ధిని కూడా విస్తృతంగా వివరించాడు. అదనంగా, డాల్ఫిన్లు, కొన్ని రకాల సొరచేపలు, అనేక ఇతర జంతువుల భ్రూణ అభివృద్ధిని కూడా వివరించాడు.

ఆధునిక కాలానికి ముందు ఉన్న రచయితలలో భ్రూణశాస్త్రంపై అత్యధికంగా రచనలు చేసినవాడు అరిస్టాటిల్. తరువాతి అనేక శతాబ్దాలపాటు భ్రూణశాస్త్ర చర్చలపై అతని ప్రభావం అపారంగా ఉంది. వర్గీకరణ పద్ధతులు, వివిధ జంతువుల తులనాత్మక అధ్యయనం, లింగ లక్షణాల అభివృద్ధి, భ్రూణ అభివృద్ధిని యాంత్రిక ప్రక్రియలతో పోల్చడం వంటి అనేక అంశాలను అతను ఈ రంగంలో ప్రవేశపెట్టాడు.

#### తరువాతి గ్రీకు భ్రూణశాస్త్రం

కొంతమంది స్టోయిక్ తత్వవేత్తల ప్రకారం, భ్రూణ అభివృద్ధి సమయంలో శరీరంలోని చాలా భాగాలు ఒకేసారి ఏర్పడతాయి. కొందరు ఎపిక్యూరియన్లు భ్రూణం అమ్నియోటిక్ ద్రవం లేదా రక్తం ద్వారా పోషణ పొందుతుందని, అలాగే పురుషుడు, స్త్రీ ఇద్దరూ భ్రూణ అభివృద్ధికి అవసరమైన పదార్థాన్ని అందిస్తారని భావించారు.

టెర్టులియన్ రచనల ప్రకారం, క్రీ.పూ. 5వ శతాబ్దానికి చెందిన హెరోఫిలస్ అండాశయాలు, ఫాలోపియన్ నాళాలను (fallopian tubes) వర్ణించాడు. అయితే, అతను అరిస్టాటిల్ ఇప్పటికే వివరించిన దానికంటే ఎక్కువగా వివరించలేదు. హెరోఫిలస్ కొన్ని భ్రూణాలను శరీర విఛ్ఛేదనం (dissection) చేసినట్లు కూడా చెప్పబడింది. అరిస్టాటిల్ వంటి ఇతరుల అభిప్రాయాలకు వ్యతిరేకంగా, హృదయం కాకుండా మెదడే మేధస్సు కేంద్రం అని ప్రతిపాదించడం హెరోఫిలస్ చేసిన ముఖ్యమైన పురోగతుల్లో ఒకటి.

గ్రీకు సంప్రదాయంలో భాగం కాకపోయినా, యోబు గ్రంథం (Job 10) లో భ్రూణం ఏర్పడటాన్ని పాల నుంచి జున్ను తయారయ్యే ప్రక్రియతో పోల్చారు. ఇదే పోలికను అరిస్టాటిల్ కూడా ఉపయోగించాడు. నీడమ్ (Needham) ఈ వాక్యాన్ని అరిస్టాటిలియన్ సంప్రదాయంలో భాగంగా పరిగణించినప్పటికీ, మరికొందరు పరిశోధకులు ఈ పాల-జున్ను పోలిక అరిస్టాటిల్‌కు ముందే యూదు సంప్రదాయాలలో ఉద్భవించిందని భావిస్తున్నారు.

అదేవిధంగా, సొలమోను జ్ఞాన గ్రంథం (Wisdom of Solomon 7:2) లో కూడా భ్రూణం ఋతుస్రావ రక్తం నుండి ఏర్పడుతుందని పేర్కొనబడింది.

ఎఫెసస్‌కు చెందిన సోరానస్ కూడా భ్రూణశాస్త్రంపై గ్రంథాలను రచించాడు. అతని రచనలు దీర్ఘకాలం పాటు ప్రాచుర్యంలో ఉన్నాయి. కొన్ని రబ్బినికల్ గ్రంథాలు, గాలెన్, సోరానస్ సమకాలీనురాలిగా చెప్పబడే క్లియోపాత్రా అనే గ్రీకు రచయిత్రి భ్రూణశాస్త్ర అభిప్రాయాలను చర్చిస్తాయి. ఆమె ప్రకారం, పురుష భ్రూణం 41 రోజుల్లో సంపూర్ణ రూపాన్ని పొందుతుంది; స్త్రీ భ్రూణం 81 రోజుల్లో పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందుతుంది.

ఇంకా కొన్ని తక్కువ ప్రాముఖ్యత కలిగిన గ్రంథాలు భ్రూణశాస్త్రంలోని వివిధ అంశాలను వివరించినప్పటికీ, అవి అరిస్టాటిల్ సిద్ధాంతాలను గణనీయంగా ముందుకు తీసుకెళ్లలేదు.

ప్లూటార్క్ తన రచనలలో ఒకదానిలో *"కోడి ముందా, గుడ్డు ముందా?"* (*Whether was before, the hen or egg?*) అనే అధ్యాయాన్ని చేర్చాడు. ఈ చర్చలో భ్రూణశాస్త్రానికి సంబంధించిన అంశాలు కూడా కనిపిస్తాయి.

భ్రూణశాస్త్ర సంప్రదాయం గురించి చర్చలు అనేక నియోప్లాటోనిక్ సంప్రదాయాలలో కూడా కనిపిస్తాయి.

అరిస్టాటిల్ తరువాత జీవశాస్త్రంపై అత్యంత ప్రభావవంతమైన గ్రీకు రచయిత పెర్గమమ్‌కు చెందిన గాలెన్. అతని రచనలు మధ్యయుగాల అంతటా విస్తృతంగా ప్రసారమయ్యాయి. గాలెన్ తన భ్రూణశాస్త్ర అవగాహనను ప్రధానంగా రెండు గ్రంథాలలో వివరించాడు: *On the Natural Faculties*, *On the Formation of the Foetus*. అదనంగా, *On the Question of whether the Embryo is an Animal* అనే మరో గ్రంథం కూడా గాలెన్‌కు ఆపాదించబడినప్పటికీ, అది నిజానికి అతని రచన కాకపోవచ్చని భావిస్తారు.

గాలెన్ భ్రూణ అభివృద్ధిని నాలుగు దశలుగా వివరించాడు:

1. మొదటి దశలో వీర్యం (semen) ప్రధాన పాత్ర పోషిస్తుంది.
2. రెండవ దశలో భ్రూణం రక్తంతో నిండి ఉంటుంది.
3. మూడవ దశలో ప్రధాన అవయవాల ఆకృతులు ఏర్పడతాయి, అయితే అనేక ఇతర భాగాలు ఇంకా అభివృద్ధి చెందవు.
4. నాల్గవ దశలో నిర్మాణం పూర్తవుతుంది; ఈ దశలో దానిని శిశువుగా పిలవవచ్చు.

భ్రూణ అభివృద్ధిని ముందుకు నడిపే ప్రక్రియలుగా గాలెన్ వేడెక్కడం, ఎండిపోవడం, చల్లబడడం, వీటి పరస్పర కలయికలను పేర్కొన్నాడు. ఈ అభివృద్ధి కొనసాగుతున్న కొద్దీ, భ్రూణంలోని జీవరూపం మొక్కల మాదిరి స్థితి నుంచి జంతువుల స్థితికి మారుతుందని అతను పేర్కొన్నాడు. ఈ సందర్భంలో మొక్కల వేరును బొడ్డుతాడుతో (umbilical cord) పోల్చాడు.

గాలెన్ ప్రకారం, భ్రూణం ఋతుస్రావ రక్తం నుండి ఏర్పడుతుంది. దీనిని వివరించడానికి అతను ఒక ప్రయోగాత్మక పోలికను ఉపయోగించాడు. ఒక జంతువు సిరను కోసి, దాని నుండి వచ్చే రక్తాన్ని స్వల్పంగా వేడిగా ఉన్న నీటిలోకి వదిలితే, అది గడ్డకట్టినట్లుగా కనిపిస్తుందని చెప్పాడు. ఇదే విధంగా భ్రూణం ఏర్పడుతుందని అతను భావించాడు.

అలాగే, బొడ్డుతాడు ఇతర రక్తనాళాలతో ఎలా అనుసంధానమై ఉంటుందో గాలెన్ విపులంగా వివరించాడు.

## మూలాలు

## బాహ్య లంకెలు

* Online course in embryology Archived 24 ఫిబ్రవరి 2021 at the Wayback Machine
* Indiana University's Human Embryology Animations Archived 16 అక్టోబరు 2019 at the Wayback Machine
* UNSW Embryology Large resource of information and media.
* What is a human admixed embryo?
* Definition of embryo according to Webster Archived 30 జనవరి 2010 at the Wayback Machine