# భూగోళ శాస్త్రం

భూమి భౌతిక పటం
**భూగోళ శాస్త్రము** అంటే భూమికి సంబంధించిన విజ్ఞానాన్ని తెలిపే శాస్త్రం. దీనిలో భాగంగా దేశాలు భూగోళంలో ఎక్కడ ఉన్నాయో తెలుసుకొనడం. భూమి పై నదులు, పర్వతాలు, సముద్రాల స్థానాలను తెలుసుకొనడం, భూమి ఎలా ఏర్పడింది, ఏ మార్పులు పొందింది తెలుసుకోవడం.
భూగోళశాస్త్రాన్ని చదివే లేదా పరిశోధించే వ్యక్తులను భూగోళ శాస్త్రవేత్తలు (geographers) అని పిలుస్తారు. మన గ్రహం మీద విషయాలు "ఎలా" జరుగుతున్నాయి, "ఎందుకు" జరుగుతున్నాయి అనే అంశాలను వారు గమనిస్తారు. వారు కేవలం మ్యాపులు (Maps) మాత్రమే తయారు చేయరు. వారు శీతోష్ణస్థితి (climate), సముద్రాలు (oceans), నగరాలు ఎలా పెరుగుతున్నాయి వంటి అనేక విషయాలను అధ్యయనం చేస్తారు. భూగోళశాస్త్రం ప్రధానంగా భూమి గురించి ఉన్నప్పటికీ, దీనిలోని కొన్ని సూత్రాలను ఇతర గ్రహాల (planets) అధ్యయనానికి కూడా ఉపయోగిస్తారు. దీనిని గ్రహ విజ్ఞానం (planetary science) అని అంటారు.

## భూ గోళ శాస్త్ర చరిత్ర

భూగోళశాస్త్ర చరిత్ర (history of geography) చాలా పురాతనమైనది. ప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి చాలా కాలం క్రితమే వివిధ సంస్కృతులకు చెందిన ప్రజలు ప్రయత్నించారు. మనకు తెలిసిన మొదటి ప్రపంచ పటాలు (Maps) క్రీస్తు పూర్వం 9వ శతాబ్దంలో పురాతన బాబిలోన్ (Babylon) ప్రాంతంలో తయారయ్యాయి. ఈ పటాలను మట్టి పలకల మీద గీసేవారు.

పురాతన గ్రీకు (Ancient Greece) దేశంలో, భూగోళశాస్త్రం ఒక క్రమబద్ధమైన శాస్త్రంగా మారింది. ఎరటోస్థనీస్ (Eratosthenes) అనే వ్యక్తి మొదటిసారిగా "జియోగ్రఫియా" (geographia) అనే పదాన్ని ఉపయోగించారు. ఆయన సుమారు 2,000 సంవత్సరాల క్రితం జీవించారు. ఆయన ఎంతో తెలివైన వారు, భూమి యొక్క పరిమాణాన్ని (size) లెక్కగట్టారు. ఆ తర్వాత, టోలెమీ (Ptolemy) అనే పండితుడు *జియోగ్రఫియా* అనే ప్రసిద్ధ పుస్తకాన్ని రాశారు. ఈ పుస్తకంలో మ్యాపుల కోసం గ్రిడ్ వ్యవస్థను (grid system) వాడారు. అక్షాంశం (latitude), రేఖాంశం (longitude) వాడటం ఇక్కడి నుండే మొదలైంది.

మధ్య యుగము (Middle Ages) సమయంలో, ఇస్లామిక్ పండితులు భూగోళశాస్త్రాన్ని మరింత అభివృద్ధి చేశారు. మహమ్మద్ అల్-ఇద్రిసి (Muhammad al-Idrisi) అనే ప్రసిద్ధ శాస్త్రవేత్త సిసిలీ రాజు కోసం ప్రపంచం యొక్క పూర్తి వివరాలతో కూడిన పటాన్ని తయారు చేశారు. ఇబ్న్ బటూటా (Ibn Battuta) వంటి యాత్రికులు తాము చూసిన ప్రదేశాల గురించి పుస్తకాలు రాశారు. చైనాలో, షెన్ కువో (Shen Kuo) వంటి పండితులు భూమిని కొలవడానికి గణితం (mathematics) ఉపయోగించారు.

తర్వాత, యూరప్‌లో అన్వేషణ యుగం (Age of Discovery) మొదలైంది. క్రిస్టోఫర్ కొలంబస్ (Christopher Columbus), జేమ్స్ కుక్ (James Cook) వంటి వారు కొత్త ప్రాంతాలకు ప్రయాణించారు. వారు అమెరికా (Americas), పసిఫిక్ మహాసముద్రం (Pacific Ocean) ప్రాంతాలకు సంబంధించి మంచి పటాలను తయారు చేశారు. 1800వ సంవత్సరంలో భూగోళశాస్త్రం విశ్వవిద్యాలయాలలో (universities) ఒక ముఖ్యమైన పాఠంగా మారింది. అలెగ్జాండర్ వాన్ హంబోల్ట్ (Alexander von Humboldt), కార్ల్ రిట్టర్ (Carl Ritter) వంటి గొప్ప ఆలోచనాపరులు దీనిని ఆధునిక శాస్త్రంగా మార్చడానికి కృషి చేశారు. ఈ రోజుల్లో మనం భూమిని అధ్యయనం చేయడానికి ఉపగ్రహాలు (satellites), కంప్యూటర్ (computers) ఉపయోగిస్తున్నాము.

### పూర్వకాంబ్రియన్

* బలమైన ఆధారాలు లేక పోవటం వలన భూమిని గురించి 65 కోట్ల సంవత్సరాల ముందటి విషయాలను చిత్రాలను ఊహించలేకున్నాము. కావున 65 కోట్ల సంవత్సరాల నుంచి ఏం జరిగినదొ శాస్త్రవేత్తలు ఊహించి, నిర్ధారించారు.
* 110 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం భూమి మీద ఒకే ఒక మహా ఖంఢము ఉండినది. దానిని రొదీనియా (*rodinia*) అని పిలుస్తాము.
* సుమారు 75 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం రొదీనియా రెండు ముక్కలై మధ్యలో పాంథలాస్సిక్ మహాసముద్రము (*Panthalassic Ocean*) ఆవిర్భవించింది.
* ఉత్తర అమెరికా హిమ పూరితమైన దక్షిణ ధృవము వైపు పయనించింది. అంటార్కటికా, ఆస్ట్రేలియా, **భారతదేశం**, అరేబియా, భావ్య కాలమున చైనాగా మారు ఖంఢ భాగాలతోనున్న రోదినియా యొక్క ఉత్తర సగ భాఘము ప్రతి గడియారపు దిక్కులో తిరిగి ఉత్తర దృవమునకేగినది.
* రొదినియా యొక్క రెండు భాగాల మధ్య ఉత్తర-మాద్యమ ఆఫ్రికచే నిర్మితమైన కాంగో క్రేటను (*Congo Craton*) మహాఖంఢము ఉండినది.55 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం రొదినియా రెండు సగ భాగములు కాంగో క్రేటనుతో సహా కలసి పనోషియా (Panotia) అను క్రొత్త మహాఖంఢముగా ఆవిర్భవించెను. పూర్వ కేంబ్రియన్ కాలపు జీవ లక్షణముల కల్పిత అంచనాల చార్టు. పూర్వ-కేంబ్రియన్ ఘటనలు.

### కాంబ్రియన్

* పూర్వ కేంబ్రియన్ శకాంతమునకు పనోషియా మహాఖంఢము ఛీలడం మొదలై పాలియోజోయిక్ (paleozoic) శకము ఆరంభమైనది.
* ప్రాచీన ఖంఢాలైన లోరెన్షియా (Laurentia), బాల్టికా (Baltica), సైబేరియా మధ్య ఐయాపెటస్ (Iapetus) మహాసంద్రము ఉద్భవించింది.
* పాన్ ఆఫ్రికా (Pan-African) పర్వతాకార ఆవిరభం జరిగినప్పడు సమూహమైన గొండ్వానా (gondwana) మహాఖండము నాడీమండలము నుండి దక్షిణ ధృవము వరకు విస్తరించుకొని ఆ కాలపు అతి పెద్ద మహాఖండమైనది.
* అర్డోవిషియన్ (ordovician) శకములో గొండ్వానా యొక్క నాడీమండల ప్రాంతాలైన ఆస్ట్రేలియా, భారతదేశము, చైనా, అన్టార్కటికా ప్రదేశాలలో వెచ్చని నీటి బంధకములు అనగా సున్నపురాయి, ఉప్పు దొరికినవి. అదలా ఉండగా గొండ్వానా (gondwana) దక్షిణ ధృవ ప్రాతాలైన ఆఫ్రిక, దక్షిణ అమెరికాలలో మంచు, ఐసుకు సంభందంచిన పదార్థాలు దొరికినవి.

### సిలురీన్

* 40 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం, పాలియోజోయిక్ శకం మధ్యలో లోరెన్షియా, బాల్టికా ఖండములు కలుస్తూ ఐయాపిటస్ మహాసముద్రమును మూసివేసినవి.
* ఈ మహాఖండముల సంఘట్టనము వలన అక్కడ అంచున ఉన్న ద్వీప వాలువంపులు ఒక దాని మీద ఒకటిగా ఏర్పడినవి, తద్వారా కాలెడొనైడ్ (Caledonide) పర్వతాలు స్కాండినేవియా (Scandinavia) లో, ఉత్తర మహా బ్రిటన్, గ్రీన్లాండ్,, ఉత్తర అమెరికా యొక్క తూర్పు సముద్రపు ప్రాంతాలలో ఉత్తర అప్లాచియన్ (Appalachian) పర్వతాలు ఏర్పడినవి.
* బహుశా పాలియోజోయిక్ శకం మధ్యలో, ఉత్తర దక్షిణ ఛైనా గొండ్వానా యొక్క ఇండో-ఆస్ట్రేలియన్ అంచును విదిలి, పాలియో-తెథిస్ (*paleo-tethys*) మహాసముద్రము మీదగా ఉత్తర దిశకు ఏగినది. పాలియోజోయిక్ శకము ఆరంభము మొదలుగొని మధ్య వరకు, ఉత్తర అర్ధగోళములో ఎక్కువ శాతం పాంథలాస్సిక్ మహాసముద్రము విస్తరించి ఉండినది.
* ఈ మహాసముద్రమును చుడుతూ, రెండు భూతల పొరలు ఒక మధ్య పొరపై ఆధారడుతూ ఇప్పటి పసిఫిక్ మహాసముద్రమును చుట్టిన "రింగ్-ఆఫ్-ఫైర్" పద్ధతిని అనుకరించు రీతిలో ఉండినది.

## ప్రధాన భావనలు

భూగోళశాస్త్రంలో కొన్ని ముఖ్యమైన ఆలోచనలు లేదా భావనలు ఉన్నాయి. ఇవి శాస్త్రవేత్తలు తమ పనిని సులభంగా చేయడానికి సహాయపడతాయి.

### అంతరాళం (Space)

భూగోళశాస్త్రంలో అంతరాళం లేదా ఖాళీ ప్రదేశం అనేది చాలా ప్రాథమికమైన విషయం. జరిగే ప్రతి సంఘటనకు ఒక చోటు ఉంటుంది. వస్తువులు లేదా మనుషులు ఎలా విస్తరించి ఉన్నారో శాస్త్రవేత్తలు గమనిస్తారు. ఒక ప్రదేశం యొక్క సరైన గుర్తును తెలుసుకోవడానికి వారు భౌగోళిక సమన్వయ వ్యవస్థ (Geographic coordinate system) ఉపయోగిస్తారు. అంతరాళం అనేది ఎప్పుడూ ఒకేలా ఉండదు; మనుషులు అటు ఇటు కదలడం వల్ల లేదా ప్రకృతిలో వచ్చే మార్పుల వల్ల ఇది మారుతూ ఉంటుంది.

### ప్రదేశం (Place)

అంతరాళంలో ఒక ప్రత్యేక భాగాన్ని ప్రదేశం అని అంటారు. మానవ భూగోళశాస్త్రం (human geography) ప్రకారం, మనుషులు నివసించే చోటు కాబట్టి ప్రదేశానికి ఒక ప్రత్యేకత ఉంటుంది. ప్రజలు ఆయా ప్రదేశాలకు ఒక అర్థాన్ని ఇస్తారు. ఉదాహరణకు, ఒక కుటుంబానికి వారి ఇల్లు ఒక ప్రత్యేకమైన ప్రదేశం. భౌతిక భూగోళశాస్త్రం (physical geography) లో ఒక ప్రదేశాన్ని అక్కడున్న ప్రకృతిని బట్టి, అంటే పర్వతం (mountain) లేదా నది (river) ఆధారంగా గుర్తిస్తారు. ఏ ప్రదేశం కూడా ఒంటరిగా ఉండదు; ప్రతి ప్రదేశం వేరే ప్రదేశంతో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది.

### కాలం (Time)

భూగోళశాస్త్రానికి కాలం లేదా సమయం చాలా ముఖ్యం. కాలం గడిచే కొద్దీ వస్తువులు కదులుతాయి, మారుతాయి. మనుషులు, జంతువులు భూమి మీద ఎలా ప్రయాణిస్తారో శాస్త్రవేత్తలు చదువుతారు. లక్షల సంవత్సరాల కాలంలో భూమి ఎలా మారిందో కూడా వారు అధ్యయనం చేస్తారు. దీనిని చారిత్రక భూగోళశాస్త్రం (historical geography) అని పిలుస్తారు.

### స్కేల్ లేదా కొలత (Scale)

స్కేల్ అనేది పరిమాణానికి సంబంధించింది. ఒక మ్యాపులో స్కేల్ అనేది అసలు ప్రపంచం కంటే ఆ పటం ఎంత చిన్నదిగా ఉందో చూపిస్తుంది. పరిశోధనలో స్కేల్ అనేది ఒక సమస్యను స్థానికంగా లేదా ప్రపంచ స్థాయిలో చూడటానికి సహాయపడుతుంది. కాలుష్యం (pollution) వంటి సమస్య ఒక చిన్న ఊరిలో ఉండవచ్చు, కానీ అది ప్రపంచం మొత్తానికి సంబంధించిన సమస్య కూడా కావచ్చు.

## భూగోళశాస్త్ర విభాగాలు

భూగోళశాస్త్రం చాలా పెద్దది కాబట్టి దీనిని మూడు ముఖ్యమైన శాఖలుగా విభజించారు: భౌతిక భూగోళశాస్త్రం, మానవ భూగోళశాస్త్రం, సాంకేతిక భూగోళశాస్త్రం.

### భౌతిక భూగోళశాస్త్రం (Physical geography)

తీర ప్రాంత భూగోళశాస్త్రం (Coastal geography) అనేది భౌతిక భూగోళశాస్త్రంలో ఒక భాగం.
భౌతిక భూగోళశాస్త్రం ప్రకృతి సిద్ధమైన ప్రపంచం గురించి వివరిస్తుంది. ఇది భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం (Earth science) లో ఒక భాగం. ఇది ఈ క్రింది విషయాలను అధ్యయనం చేస్తుంది:

శీతోష్ణస్థితి శాస్త్రం (Climatology): వాతావరణం (weather), శీతోష్ణస్థితి గురించి చదువుతుంది.

భూస్వరూప శాస్త్రం (Geomorphology): పర్వతాలు, లోయలు (valleys) వంటి భూమి ఆకారాల గురించి చదువుతుంది.

జల విజ్ఞాన శాస్త్రం (Hydrology): నీరు, జల చక్రం (water cycle) గురించి వివరిస్తుంది.

మంచు విజ్ఞాన శాస్త్రం (Glaciology): మంచు, హిమనీనదాలు (glaciers) గురించి చదువుతుంది.

మృత్తికా శాస్త్రం (Pedology): నేలలు లేదా మట్టి గురించి అధ్యయనం చేస్తుంది.
ప్రకృతి ఎలా పని చేస్తుందో అర్థం చేసుకోవడానికి భౌతిక భూగోళ శాస్త్రవేత్తలు ప్రయత్నిస్తారు. అగ్నిపర్వతం (volcanoes) ఎలా పేలుతాయి, నదులు ఎలా ప్రవహిస్తాయి వంటివి వారు గమనిస్తారు.

### మానవ భూగోళశాస్త్రం (Human geography)

న్యూయార్క్‌లోని ఐక్యరాజ్యసమితి భవనం రాజకీయ భూగోళశాస్త్రం (political geography) కు ఒక గుర్తు.
మానవ భూగోళశాస్త్రం ప్రజలు, వారి సంస్కృతి (cultures) గురించి వివరిస్తుంది. మనుషులు భూమిని ఎలా ఉపయోగిస్తున్నారో ఇది చదువుతుంది. ఇందులో ఇవి ఉంటాయి:

సాంస్కృతిక భూగోళశాస్త్రం (Cultural geography): ఆచారాలు, భాషలు ఎలా వ్యాపిస్తాయో చెబుతుంది.

ఆర్థిక భూగోళశాస్త్రం (Economic geography): ప్రజలు డబ్బు, వస్తువుల వ్యాపారం ఎలా చేస్తారో వివరిస్తుంది.

రాజకీయ భూగోళశాస్త్రం (Political geography): సరిహద్దులు, ప్రభుత్వాలు ఎలా పని చేస్తాయో చెబుతుంది.

నగర భూగోళశాస్త్రం (Urban geography): నగరాలు ఎలా పెరుగుతాయి, ఎలా పని చేస్తాయో వివరిస్తుంది.

జనసంఖ్యా భూగోళశాస్త్రం (Population geography): వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో ఎంత మంది ప్రజలు నివసిస్తున్నారో లెక్కిస్తుంది.
ప్రజలు ఎందుకు కొన్ని ప్రత్యేక ప్రదేశాలలోనే నివసిస్తారో తెలుసుకోవాలని వీరు ప్రయత్నిస్తారు. మనుషులు పర్యావరణాన్ని ఎలా మారుస్తున్నారో కూడా వీరు గమనిస్తారు.

### సాంకేతిక భూగోళశాస్త్రం (Technical geography)

సాంకేతిక భూగోళశాస్త్రం అనేది శాస్త్రవేత్తలు వాడే పనిముట్లు లేదా పరికరాల గురించి వివరిస్తుంది. ఇది చాలా కొత్త విభాగం. ఇందులో సాంకేతికత (technology) ఎక్కువగా ఉంటుంది.

కార్టోగ్రఫీ (Cartography): పటాలు లేదా మ్యాపులు తయారు చేసే కళ, శాస్త్రం.

భౌగోళిక సమాచార వ్యవస్థ (GIS): మ్యాపుల సమాచారాన్ని దాచడానికి, విశ్లేషించడానికి కంప్యూటర్లను వాడటం.

రిమోట్ సెన్సింగ్ (Remote sensing): ఉపగ్రహాలు లేదా విమానాల ద్వారా భూమిని ఫోటోలు తీయడం.

భౌగోళిక గణాంకాలు (Geostatistics): భౌగోళిక సమాచారాన్ని అర్థం చేసుకోవడానికి గణితాన్ని వాడటం.

## భూగోళ శాస్త్రవేత్తలు అనుసరించే పద్ధతులు

సమాచారాన్ని సేకరించడానికి భూగోళ శాస్త్రవేత్తలు చాలా మార్గాలను అనుసరిస్తారు. వీటిని పద్ధతులు (methods) అని అంటారు.

### పరిమాణాత్మక పద్ధతులు (Quantitative methods)

ఈ పద్ధతులలో సంఖ్యలు (numbers), గణాంకాలు (statistics) ఉపయోగిస్తారు. 1950వ సంవత్సరం తర్వాత, శాస్త్రవేత్తలు తమ ఆలోచనలను నిరూపించడానికి గణితాన్ని వాడటం మొదలుపెట్టారు. దీనిని పరిమాణాత్మక విప్లవం (quantitative revolution) అని పిలుస్తారు. డేటాలో ఉన్న తేడాలను చూడటానికి వారు కంప్యూటర్లను వాడుతారు. ఉదాహరణకు, ఒక నగరంలో ఎంత మంది జనాభా ఉన్నారో లెక్కించి, వారికి ఎంత ఆహారం కావాలో ముందే ఊహిస్తారు.

### గుణాత్మక పద్ధతులు (Qualitative methods)

ఈ పద్ధతులలో సంఖ్యలకు బదులుగా వివరణలు ఉంటాయి. శాస్త్రవేత్తలు ప్రజలతో మాట్లాడి వారి కథలను వింటారు.

నృవంశ శాస్త్రం (Ethnography): ఒక సమూహం యొక్క సంస్కృతిని అర్థం చేసుకోవడానికి వారితో కలిసి జీవించడం.

ఇంటర్వ్యూలు (Interviews): ప్రజల జీవితాల గురించి వారిని ప్రశ్నలు అడగడం.

పాల్గొనే పరిశీలన (Participant observation): ఒక ప్రదేశంలో ప్రజలు ఎలా ప్రవర్తిస్తారో దగ్గరుండి చూడటం.
ఈ పద్ధతులు ఒక ప్రదేశం యొక్క "అనుభూతిని" అర్థం చేసుకోవడానికి సహాయపడతాయి. మతం (religion) లేదా మనుషుల భావోద్వేగాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఇవి పనికివస్తాయి.

## భూగోళశాస్త్ర సూత్రాలు

భూమి మీద కొన్ని నియమాలు లేదా "సూత్రాలు" ఉన్నాయని కొందరు శాస్త్రవేత్తలు నమ్ముతారు. వాల్డో టోబ్లర్ (Waldo Tobler) చెప్పిన సూత్రం చాలా ప్రసిద్ధమైనది. దీనిని టోబ్లర్ మొదటి భూగోళశాస్త్ర సూత్రం (Tobler's first law of geography) అని అంటారు. అది ఏమిటంటే:

> "ప్రతిదీ మిగతా అన్నిటితో సంబంధం కలిగి ఉంటుంది, కానీ దూరంగా ఉన్న వాటి కంటే దగ్గరగా ఉన్న వస్తువుల మధ్య సంబంధం ఎక్కువగా ఉంటుంది."
>
>

దీని అర్థం ఏమిటంటే, ఒక ఊరు సాధారణంగా దాని పక్కనే ఉన్న ఊరిలాగే ఉంటుంది, కానీ ఎక్కడో దూరంగా ఉన్న ఊరిలా ఉండదు. మ్యాపులను జూమ్ చేసినప్పుడు సమాచారం ఎలా మారుతుందో కూడా ఇతర సూత్రాలు వివరిస్తాయి.

## సంబంధిత శాస్త్రాలు

భూగోళశాస్త్రం ఇతర చదువులతో కలిసి పని చేస్తుంది.

### భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం (Geology)

భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం (Geology) అంటే శిలలు లేదా రాళ్ల గురించి చదివే శాస్త్రం. భౌతిక భూగోళశాస్త్రం, భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం చాలా దగ్గరగా ఉంటాయి. ఇవి రెండూ భూమి ఉపరితలం గురించి చదువుతాయి. అయితే, భూ విజ్ఞాన శాస్త్రం భూమి లోపల ఏముంది, రాళ్లు ఎలా తయారయ్యాయి అనే విషయాల మీద ఎక్కువ దృష్టి పెడుతుంది.

### చరిత్ర (History)

చరిత్ర (History), భూగోళశాస్త్రం జంటగా ఉంటాయి. చరిత్ర అనేది విషయాలు "ఎప్పుడు" జరిగాయో చెబుతుంది. భూగోళశాస్త్రం ఆ విషయాలు "ఎక్కడ" జరిగాయో చెబుతుంది. ఒక యుద్ధం ఎందుకు జరిగింది లేదా ఒక సామ్రాజ్యం ఎలా పెరిగింది అని తెలుసుకోవాలంటే, అక్కడి భూమి యొక్క పరిస్థితులు తెలియాలి.

### గ్రహ విజ్ఞానం (Planetary science)

మనం అంతరిక్షాన్ని అన్వేషిస్తున్నప్పుడు, ఇతర గ్రహాల కోసం కూడా భూగోళశాస్త్రాన్ని ఉపయోగిస్తాము. శాస్త్రవేత్తలు అంగారకుడు (Mars) మీద ఉన్న పర్వతాలను, ఇతర చంద్రుల మీద ఉన్న అగ్నిపర్వతాలను మ్యాపులుగా గీస్తారు. దీనిని గ్రహ విజ్ఞానం అని అంటారు. ఇది భూమిని సౌర కుటుంబంలోని (Solar System) ఇతర గ్రహాలతో పోల్చడానికి సహాయపడుతుంది.

## భూగోళశాస్త్రం యొక్క ప్రాముఖ్యత

భవిష్యత్తు కోసం భూగోళశాస్త్రం చాలా ముఖ్యం. ఇది పెద్ద సమస్యలను పరిష్కరించడానికి సహాయపడుతుంది.

శీతోష్ణస్థితి మార్పు (Climate change): భూమి ఎందుకు వేడెక్కుతుందో శాస్త్రవేత్తలు అధ్యయనం చేస్తారు.

ప్రకృతి వైపరీత్యాలు (Natural disasters): ప్రాణాలను కాపాడటం కోసం భూకంపం (earthquakes), వరదలు (floods) ఎప్పుడు వస్తాయో ఊహించడానికి సహాయపడతారు.

ప్రపంచీకరణ (Globalization): దేశాల మధ్య వ్యాపార సంబంధాలు ఎలా ఉన్నాయో చదువుతారు.

పట్టణ ప్రణాళిక (Urban planning): ప్రజలు నివసించడానికి మెరుగైన నగరాలను రూపొందించడంలో సహాయపడతారు.
భూగోళశాస్త్రాన్ని చదవడం వల్ల మన గ్రహాన్ని ఎలా కాపాడుకోవాలో తెలుస్తుంది. నీరు, ఆహారం వంటి వనరులను అందరూ ఎలా పంచుకోవాలో అర్థమవుతుంది. ఇది అన్నిటినీ కలిపే ఒక గొప్ప శాస్త్రం.

## సారాంశ పట్టిక

భూగోళశాస్త్ర ప్రధాన విభాగాలు
| విభాగం | ఏమి అధ్యయనం చేస్తుంది | ఉదాహరణలు
 |
| --- | --- | --- |
| భౌతిక భూగోళశాస్త్రం | ప్రకృతి పర్యావరణం | పర్వతాలు, వాతావరణం, నదులు
 |
| మానవ భూగోళశాస్త్రం | మానవ కార్యకలాపాలు | నగరాలు, సంస్కృతి, వ్యాపారం
 |
| సాంకేతిక భూగోళశాస్త్రం | పనిముట్లు, పద్ధతులు | మ్యాపులు, ఉపగ్రహాలు, GIS
 |

### కార్బోనిఫెరస్

* 39 కోట్ల సంవత్సరాల క్రితం డెవోనియన్ (Devonian) శకారంభమైనది. ఈ శక ప్రారంభంలో పాలియోజోయిక్ నాటి మహాసముద్రాలు మూసుకు పోతూ పూర్వ పాంజియా తయారవటం మొదలైనది. ఈ శకం ప్రముఖముగా చేపలు జీవించిన కాలం.
* డెవోనియన్ ప్రారంభ దశలో చేపల దవడలు క్రమేణ వృద్ధి చెంది, శకాంతము వచ్చు సమయానికి చేపలు వేటాడు జీవులలో ఉత్తమ శ్రేణి లోకి చేరెను. మొక్కలు భూమిని విస్తరించుకొని మొట్ఠమొదటి బొగ్గు బంధకములు ఎండ మెండుగా మండే పర్రలతో (swamps) కనడియన్ ఆర్కటిక్ ద్వీపాలు, ఉత్తర గ్రీన్ లాండ్,, స్కాన్డినావియాలను కప్పి వేసినవి.ఆర్కటిక్ కెనడాలోని నాడీమండల ప్రదేశాలలో మొదటిసారిగా అడవులు పెరిగినవి.
* పాలియోజోయిక్ శకాంతములో, పన్నోషియా విభజన జరిగినప్పుడు తెరుచుకున్న అనేక మహాసముద్రములు మూసుకుపోయినవి. నాడీమండలము మధ్యగా ఉండి పాంజియా (Pangea) దక్షిణ ధృవం నుండి ఉత్తర ధృవం వరకు విస్తరించుకుని ఉండినది. దీనికి తూర్పు ప్రక్క పాలియో-తెథిస్ మహాసముద్రము పశ్చిమము వైపు పాంథలాస్సిక్ మహాసముద్రము ఆనుకొని ఉండినవి.

పేంజియా మహాఖండము
ట్రైయాస్సిక్ శకములో భూగోళము
* కార్బోనిఫెరస్ (Carboni-ferous) శకాంతము అగు సమయము పర్మియన్ (Permian) శకారంభంలో పేంజియా యొక్క దక్షిణ భాగములు (దక్షిణ 'దక్షిణ అమెరికా', దక్షిణ ఆఫ్రికా, అంటార్కటికా, భరత ఖండము, దక్షిణ భరత ఖండము, ఆస్ట్రేలియా) హిమపూరిత ప్రదేశాలుగా మారినవి.
* కార్బోనిఫెరస్ (Carboniferous) శకాంతములో నడీమండలము నడికట్టున మధ్య పేంజియా పర్వతములు బొగ్గు గనులకు కేంద్రమై ఉండెను.

### పర్మియన్

* పర్మియన్ శకమధ్య దశలో మధ్యమ పేంజియా పర్వతములు ఉత్తర దిశగా కదిలి పొడి ప్రదేశముల వైపు జరుగుతూ తేమభరితమైన నాడీమండల గాలికి అడ్డు నిలిచి ఉత్తర అమెరికా ఉత్తర యూరోప్ ఆంతర్య ప్రదేశములు ఎడారి మాదిరిగా తయారగుటకు హేతువైనది.
* పేంజియా అనగా "సర్వమైన ప్రదేశము", పేంజియాను మనము మహామహాఖండముగా గుర్తించినను, అది ఆ కాలపు అన్ని ఖండములతో నిండినది కాదు.పూర్వార్ధ గోళములో పాలియో-తెథిస్ మహాసముద్రపు ఇరువైపుల కొన్ని ఖండములు దీని నుండి వేరుగా ఉండినవి.
* ఈ ఖండములలో ఉత్తర దక్షిణ చైనా, కారు యొక్క 'windshield wiper' అనగా అద్దము శుభ్రపరుచు చువ్వ ఆకారములో సిమ్మీరియా (cimmeria) మహాఖండము ఉండినవి.
* టర్కీ, ఇరాన్, ఆఫ్ఘనిస్తాన్, టిబెట్, ఇండో-చైనా, మలయ భాగాలతో నిండిన సిమ్మీరియా కార్బోనిఫెరస్ శకాంతములో గోండ్వానా యొక్క ఇండో-ఆస్త్రేలియన్ అంచునుండి కదిలి పోయింది .
* ట్రైయాస్సిక్ (Triassic) శకాంతములో సిమ్మీరియా చైనా ఖండంతో కలసి ఉత్తర దిశగా యూరేశియా వైపు జరిగి సైబీరియా దక్షిణ అంచుతో సంఘటించెను. ఈ సంఘటణ తరువాతనే ప్రపంచములోని అన్ని ఖండములు కలసి పేంజియా అను మహామహాఖంఢముగా పిలువబడినవి. కార్బోనిఫెరస్ శకారంభం 35 కోట్ల సం.క్రితం.

### ట్రైయాస్సిక్ , జురాస్సిక్

* పేంజియా మహాఖండము ఆవిర్భవించటానికి హేతువైన ఖండముల సంఘట్టనములు డెవోనియన్ శకమునుండి ట్రైయాస్సిక్ శకాంతము వరకు కొనసాగినవి.

పేంజియా ఒక్కసారిగా ముక్కలుగా చీలలేదు, దాని చీలిక మూడు ముఖ్య ఉపాఖ్యానములుగా నడిచింది.

* మొదటి చీలిక ఉపాఖ్యానము 18 కోట్ల సం.క్రి. మధ్య జురాస్సిక్ (Jurassic) లో మొదలైనది. ఉత్తర అమెరికా తూర్పు కోస్తా ప్రాంతాలలో, ఆఫ్రికా ఉత్తర-పశ్చిమ ప్రాంతాలలో జరిగిన అగ్నిమయమైన చురుకు చర్యల తరువాత ఉత్తర అమేరిక ఉత్తర-పశ్చిమ దిశలో కదులుతూ మధ్యమ అట్లాంటిక్ మహాసముద్రమును తెరిచింది. అదే సమయములో ఆఫ్రికా అవతల ప్రక్కన తూర్పు ఆఫ్రికా అంచులలో, అంటార్కటికాలో, మడగాస్కర్లో భీకరముగా జ్వాలాముఖులు పేలి భారత మహాసముద్ర ఆవిర్భవించుటకు సూచకమైనవి.
	1. మెసోజోయిక్ (Mesozoic) కాలమునందు ఉత్తర అమెరికా, యూరేసియా కలసి లౌరేసియా అను భాగముగా పిలువబడినవి. క్రమేణా మధ్య అట్లాంటిక్ తెరుచుకోవటంవలన లౌరేసియా గడియార దిశలో తిరిగి ఉత్తర అమెరికాను ఉత్తరమునకు, యూరేసియా దక్షిణమునకు పంపివేసింది.
	2. జురాస్సిక్ శకాంతములో ఆసియా తేమ భరిత ప్రదేశములనుండి పొడి ప్రదేశాలకు కదలడంతో, బొగ్గు గనులతో సంపన్నమైన పూర్వ ఆసియా ఎడారులతో, ఉప్పు బంధకములతో నిండిపోయింది. లౌరేసియా కదలికలవల్ల గోండ్వానాకు లౌరేసియాకు మధ్యనున్న తెథిస్ మహాసముద్రము మూసుకుపోయింది.

### క్రెటేషియస్

* రెండవ చీలిక 14 కొట్ల సంవత్సరాల క్రితం క్రెటాషియసు శకారంభములో మొదలయినది. గొంద్వానా ముక్కలవుతూ ఉండగా దక్షిణ అమెరికా ఆఫ్రికా నుండి వేరగుచు దక్షిణ అట్లాంటికును తెరిచింది.భారతదేశం మడగాస్కరుతో సహా అంటార్కటికా, పశ్చిమ ఆస్ట్రేలియా అంచు నుండి విడిపోయి పూర్వ హిందూ మహాసముద్రమును తెరిచింది.దక్షిణ అట్లాంటికా ఒక్కసారిగా తెరుచుకోలేదు, అంచలంచలుగా దక్షిణం నుండి ఉత్తరంవైపుకి తెరుచుకుంటూ పోయింది అందుకే అది దక్షిణం వైపుకి వెదల్పుగా ఉంటుంది.
	1. ఇతర రేకు నిర్మాణ (plate tectonic) ఘఠణలు కూడా క్రెటాషియస్ శఖారంభంలో జరిగినవి.వీటిలో భాగంగానే ఉత్తర అమెరికా, యూరోపు మధ్యన చీలిక ప్రారంభము, ఐబీరియా అడ్డ గడియారపు దిశలో ఫ్రాన్స్ నుండి తిరగడము జరిగినవి.అంతే గాక మడగాస్కరు, భరత ఖండము విడిపోవడము, క్యూబా, హిస్పానియోలాలు పెసిఫికు మహాసముద్రము నుండి ఉత్పత్తి చెందుట, రాకీ పర్వతాలు ఉద్భవించుట, ఉత్తర అమెరికా పశ్చిమ అంచున అపరిచిత భూభాగాల (Wrangellia, Stikinia) రాకడ వంటి ఘఠణలు కూడా సంభవించినవి.
	2. ప్రపంచ వ్యాప్తంగా క్రెటాషియసు శకంలో వాతావరణం జురాస్సిక్, ట్రయాస్సిక్ లాగా ఈ కాలంలో కన్నా వెచ్చగా ఉండినది.ఉత్తర ఆర్కిటిక్ వ్రుత్తం, అంటర్కిటికా, దక్షిణ ఆస్ట్రేలియా ప్రాంతాలలో రాక్షస బల్లులు, పామ్ చెట్లు ఉండినవి. క్రెటాషియసు శకారంభంలో ధ్రువాల దగ్గిర హిమ భరిత మై ఉన్నా మెసొజోయిక్ శకంలో మాత్రం ఏమీ కనిపించలేదు.
	3. ఈ సామ్యమైన వాతావరణ పరిస్థితుల కారణం, భూభాగాలని లోతులేని సముద్రత్రోవలు (cretaceuos seaways) మూసివేసినవి. నాడీమండల ప్రాంతాల నుండి వెచ్చని నీరు ఉత్తరం వైపుకి తరళి ఉత్తర ధ్రువ ప్రాంతాలను వెచ్చపరిచింది.ఈ సముద్రత్రోవలు స్థానికమైన వాతావరణములని మెడితెర్రెనియన్ సముద్రములాగా సామ్యముగా చేస్తాయి, ఇందువల్ల యూరోపు వాతావరణం గుణమైన మార్పు చెందుతుంది.
	4. భూభాగాలన్నీ లోతులేని సముద్రత్రోవలతో కప్పబడటానికి కారణం అప్పటి కాలంలో సముద్ర నీటిమట్టం ఇప్పటి కన్నా 100 - 200 మీటర్లు ఎక్కువగా ఉండినది.అధిక సముద్ర నీటి మట్టనికి కారణం సముద్ర తటాకాలలో ఏర్పడిన క్రొత్త చీలికలతో భూభాగాలు నీరుతో స్థలము తప్పించబడినవి. ఈ శఖంలో సముద్రపుటరుగు వేగంగా వ్యాపించింది.విశాల గుణములతో దీర్ఘమైన ఒత్తిడితో వ్యాపించు సముద్రపుటరుగులు ఎక్కువ నీరుతో స్థలము తప్పించును . ఈ కారణంగానే సముద్రపు నీటి మట్టం పెరగడం జరుగుతుంది.

### ఇకోసీన్

* మూడవది ఆఖరిదైన చీలిక ఘట్టము సెనోజోయిక్ శకారంభంలో జరిగింది. ఉత్తర అమెరికా, గ్రీన్లాండ్ యూరోపు నుండి విడిపోయినవి.అంటార్క్టికా ఆస్టేలియాను విడుదల చేస్తే అది 5 కోట్ల సం.క్రి. భరత ఖండం వలె ఉత్తరం వైపు ఆసియా దక్షిణ-పూర్వ భాగాన్ని గుద్దుకునే వేగంలో జరిగింది.గత రెండు కోట్ల సంవత్సరాలుగా జరిగిన చీలికలు : అరేబియా ఆఫ్రికా నుండి చీలి ఎర్ర సముద్రమును తెరవటం, జపాను పశిఫికులో పూర్వ దిశగా జరిగి జపాన్ సముద్రాన్ని తెరవటం, కాలిఫోర్నియా, ఉత్తర మెక్సికో ఉత్తరం వైపు జరిగి కాలిఫోర్నియా గల్ఫును తెరవటం.
	1. సెనోజోయికులో చాలా మహాసముద్రాలు తెరుచుకున్నప్పటికీ, గత 6 కోట్ల సంవత్సరాలను మహాఖంఢముల తీవ్ర సంఘట్టనములకు చిహ్నము.వీటిలో ప్రాముఖ్యతగలది 5 కోట్ల సం.క్రి. మొదలైన భారత ఖంఢమునకు యూరేసియాకు మధ్య జరిగిన సంఘట్టనము.క్రెటషియస్ శకాంతములో భారత ఖండము యూరేసియాను సంవత్సరానికి 15-20 సె.మీ.ల వేగంతో చేరుకున్నది, ఇది రేకు నిర్మాణ వేగాలలో ఇది పెద్ద రికార్డు.క్రెటేషియస్ శకాంతములో ద్వీపాల అంచులకు గుద్దుకొన్న తరువాత ఉత్తర భారత ఖండము యూరేసియా కింది నరముగా మారి టిబెటాన్ ప్లాటూను ఎత్తినది.ఆసక్తికరంగా, సంఘట్టణ వలన ఏర్పడిన విధ్వంసాన్ని భారత ఖండానికి బదులుగా ఆసియా ఖండమే భరించింది.దీనికి కారణం భారత ఖండము బలమైన సముద్రపు లిథోస్ఫియర్ పైన దృఢమైన రాతి వంటి లిథోస్ఫియర్ కాని ఆసియా ఇంకా సంఘట్టణల దెబ్బలతో వేడిగా ఉన్న వివిధ ఖండాల కుప్ప.భారత ఖండము వీటిని గుద్దుకోగానే ఇవన్నీ ఉత్తరంవైపునకు తూర్పువైపునకు నొక్కుకు పోయినవి.ఈ ప్రాంతాలలో భోకంపాలు ఇప్పటిదాకా కొనసాగుతోనే ఉన్నాయి.

### మైయోసీన్

* ఆసియా-భారత ఖండాల సంఘట్టణ అనేక ఇతర సంఘట్టణాలతో కలసి టెథిస్ మహాసముద్రమును మూసివేసినవి.తూర్పు నుంచి పడమరకు ఈ సంఘట్టణలు : పైరినీస్ పర్వతములు స్పెయిన్-ఫ్రాన్స్ ద్వారా, ఆల్ప్స్ పర్వతములు ఇటలి, ఫ్రాన్స్, స్విట్జర్లాన్డ్ ద్వారా, హెల్లెనైడ్-డినరైడే పర్వతములు గ్రీస్, టర్కీ, బల్కన్ రాష్ట్రాల ద్వారా, జగ్రోస్ పర్వతాలు భారత, ఆసియాల ద్వారా ఉద్భవించినవి.
* మహాఖండాల సంఘట్టణాలతో లిథోస్ఫియర్ అడ్డంగా నలిగి ఎత్తైన పర్వతాలు ఆవిర్భవించాయి.ఖండాలు అదే విస్తారమును ఆక్రమించినా వాటి ప్రదేశము కొద్దిగా తగ్గినది.తద్వారా సెనోజోయిక్ శకంలో ప్రపంచ వ్యాప్తంగా సముద్ర ప్రదేశము కొద్దిగా పెరిగింది.సముద్రపు తట్టలు పెద్దవిగనుక అవి ఎక్కువ నీటిని నిలుపగలవు.తత్ఫలితంగా గత 6 కోట్ల సంవత్సరాలుగా సముద్రమట్టం తగ్గింది.ప్రధానంగా ఖండాల సంఘట్టణల (డెవోనియన్ శకారంభం, కార్బోనిఫెరస్ శకాంతం, పెర్మియన్, ట్రైయాస్సిక్) పర్యంతము సముద్ర మట్టము తక్కువగా ఉండినది.

### ఆఖరి మంచు శకం

* సముద్ర మట్టం తక్కువున్నప్పుడు భూఖండాలు అత్యావశ్యకమై, భూచరాలు క్రమముగా పెరిగి, ఖండాల మథ్య వలస దారులు తెరుచుకొని, వాతావరణం చాలా ఋతుపక్షంగా ఉంటుంది, ముఖ్యంగా ప్రపంచ వాతావరణం చల్లబడుతుంది.దీనికి కారణం భూమి సూర్యుని శక్తిని ఆకాశములోకి తిప్పి వెనుకకి పంపివేసేది, కాని సముద్రాలు ఆ శక్తిని పీల్చుకొనేవి.
* అంతేగాక భూభాగాల మీద తెల్లటి శాశ్వతమైన మంచు రేకులు పెరిగి మరింత శక్తిని ఆకాశంలోకి తిప్పి పంపివేస్తాయి.ఖండాల మీద మంచు తయారవటం వలన సముద్ర మట్టం ఇంకా తగ్గి భూభాగాలు పెరిగి, భూమిని చల్లగా చేసి, మరింత మంచు తయారవుతోంది, ఇలా కొనసాగుతూనే ఉంటుంది.
* ఇక్కడి సారాశం ఏమిటంటే: ఒక్కసారి భూమి చల్లబడటం (లేదా వేడెక్కట్టం) మొదలైతే నిశ్చయమైన బిస భూమి వాతావరణ సిద్ధాంతమును మరింత చల్లగా (లేదా వేడిగా) మార్చేస్తాయి.సెనోజోయిక్ శకాంతంలో భూమి చల్లబడటం మొదలైనది.మంచు రేకులు మొదట అంటార్క్టికాలో తయారై ఉత్తర అర్ధగోళమునకు వ్యాపించ సాగింది.గత 50 లక్షల సంవత్సరాలగా భూమి ఒక పెద్ద మంచు శకంలో ఉంది.ఇంత చల్లగా ఉండటం భూమి చరిత్రలో చాలా కొద్ది సార్లు మాత్రమే జరిగింది.

### ప్రస్తుత భూమి

గత 150 సంవత్సరాలుగా మానవజాతి భూమి చుట్టూ గ్రీన్హౌస్ వాయువులు తీవ్రత పెంచారు, ముఖ్యంగా బొగ్గుపులుసు వాయువు (carbondiaoxide).తత్ఫలితంగా, ప్రపంచ వాతావరణం వేడిగా మారుతున్నది.భూమి వాతావరణం వెచ్చబడితే, క్రమేనా ధృవాల మంచు కరిగి సముద్ర మట్టం పెరుగుతుంది.ఇది భూభాగాన్ని తగ్గిస్తుంది, ఇంకా తక్కువ శక్తి ఆకాశంలోకి తిరిగి వెళ్తుంది.ఈ అధిక వెచ్చదనంతో మంచు కరిగి సముద్రాలు భూభాగాలను వరదలతో ముంచెత్తుతాయి, ఫలితంగా వెచ్చదనం పెరుగుతుంది.ఈ పరిణామాల వల్ల నిశ్చయమైన బిస భూ వాతావరణాన్ని మంచు ఇంటి నుంచి పచ్చ ఇంటి తత్వానికి మార్చేస్తుంది, సరిగ్గా రాక్షస బల్లుల కాలం మాదిరిగా.

## వనరులు, మూలాలు

* రొదీనియా బొమ్మలు

నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ సొసైటీ

## బయటి లింకులు

నేషనల్ జియోగ్రాఫిక్ సొసైటీ