# వృక్షశాస్త్రం

**వృక్షశాస్త్రం** అనగా వృక్షాల గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం లేక వృక్ష జీవశాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం అని అర్థం. వృక్షశాస్త్రాన్ని ఇంగ్లీషులో **బొటనీ** అంటారు. బొటనీ అనే పదం పురాతన గ్రీకుభాష నుంచి స్వీకరించబడింది.

గ్రీకు భాషలో బొటనీ అనగా పశువులు మేసే పొలము, గడ్డి, గోగ్రాసం, పశువులను మేపుట అని అర్థం. జీవశాస్త్రంలోని చెట్టు యొక్క జీవితచరిత్రను నేర్పే శాస్త్రమే వృక్షశాస్త్రం.
**వృక్షశాస్త్రం** (Botany) అనేది జీవశాస్త్రంలో ఒక ముఖ్యమైన భాగం. ఇది మొక్కల జీవితం గురించి వివరిస్తుంది. దీనిని **మొక్కల శాస్త్రం** (Plant science) లేదా **ఫైటాలజీ** (Phytology) అని కూడా పిలుస్తారు. వృక్షశాస్త్రాన్ని చదువుకునే లేదా పరిశోధనలు చేసే వారిని **వృక్ష శాస్త్రజ్ఞులు** (Botanists) అంటారు.

మొక్కలు ఎలా పెరుగుతాయి, వాటి నిర్మాణం ఎలా ఉంటుంది, అవి ఇతర జీవులతో ఎలా కలిసి జీవిస్తాయి అనే విషయాలను వృక్షశాస్త్రం మనకు నేర్పిస్తుంది. ఇందులో పువ్వులు, చెట్లు, పాచి (Algae), శిలీంధ్రాలు (Fungi) వంటి వాటి గురించి చదువుతారు. శాస్త్రవేత్తలు ఇప్పటివరకు సుమారు 4,00,000 కంటే ఎక్కువ రకాల మొక్కలను గుర్తించారు. వీటిలో పుష్పించే మొక్కలు, పాచి మొక్కలు (Mosses), పిల్లి అడుగులు (Ferns) వంటి పువ్వులు పూయని మొక్కలు కూడా ఉన్నాయి.

వృక్షశాస్త్రం అనేది భూమి మీద ఉన్న అత్యంత పాత శాస్త్రాలలో ఒకటి. పూర్వ కాలంలో మనుషులు ఏ మొక్కలు తినాలో, ఏవి విషపూరితమైనవో తెలుసుకోవాల్సి వచ్చేది. అందుకే ఈ శాస్త్రం పుట్టింది. ఈ రోజుల్లో వృక్షశాస్త్రం చాలా అవసరం. ఇది మనకు ఆహారం అందించడంలో, కొత్త మందులు కనుగొనడంలో, వాతావరణ మార్పులను అర్థం చేసుకోవడంలో సహాయపడుతుంది. మొక్కలు లేకపోతే భూమి మీద జీవం ఉండదు. ఎందుకంటే మనుషులు, జంతువులు పీల్చుకునే ఆక్సిజన్ (ప్రాణవాయువు) మొక్కల నుండే వస్తుంది.

## వృక్షశాస్త్ర చరిత్ర (History of Botany)

ఆది మానవుడి కాలంలోనే వృక్షశాస్త్రం ఆరంభమైనది. ఆనాడే మానవుడు ఏది తినదగినది, ఏది ఔషధ సంబంధమైనది, ఏది విషపూరితమైన చెట్టు అని గుర్తించడం మొదలుపెట్టాడు.
విజ్ఞానశాస్త్రంలోని అనేక శాఖలలో వృక్షశాస్త్రం ప్రాచీనమైన, ప్రత్యేకమైన శాస్త్రంగా రూపొందించబడింది. ప్రస్తుతం జీవిస్తున్న వృక్షరాశిలో నాలుగు లక్షల రకాల పైనే ఉన్న వీటి గురించి వృక్షశాస్త్రవేతలు అధ్యయనం చేస్తున్నారు.

సూక్ష్మంగా చెప్పాలంటే వృక్షములు, మొక్కలు, మొదలగు వాటి పుట్టుక, అభివృద్ధి, వ్యాప్తి, మొదలగు విషయాలను కూలంకషంగా తెలిజేచే శాస్త్రమును వృక్ష శాస్త్రము అని అంటారు. భూగోళం పై ఆవరించి వున్న జీవావరణములో అధికంగా వ్యాపించియున్నది నీటి తర్వాత ఈ వుక్షాలే. అనగా పచ్చదనము. చెట్లు, పొదలు, మొక్కలు, తీగలు, మొదలగు ఎన్నో జాతులున్నాయి. మానవుల వంటి ఇతర ప్రాణులకు ఇవే జీవాదారము. ఇతర జీవజాతుల మనుగడకు ప్రాణప్రధమైన ప్రాణ వాయువునందిస్తున్నాయి. వాటికి ఆహారంగా వుపయోగ పడుతున్నాయి. జంతువులు వాటి ఆహారాని అవి తయారు చేసుకోలేవు. వాటి ఆహారము కొరకు అవి తప్పని సరిగా వృక్షాల పైనే ఆధార పడ వలసినదే... ఈ జీవులు తమ ఆహార సంపాదనకు అనేక చోట్ల తిరుగు తుంటాయి కనుక వాటిని జంగమములు అని అంటారు. కాని వృక్షాలు తమ ఆహారమును తామె తయారు చేసుకోగలవు. అందు చేత అవి స్థిరంగా ఒకచోటునే వుంటాయి. వాటిని స్థావరములు అని అంటారు.

ఈ వృక్షాలలో అనేక జాతులు, ఉప జాతులు, తెగలు, కుటుంబాలు మొదలగుగా గల విభాగాలను ఏర్పరిచారు. వాటిని గురించి పరిపూర్ణ పరిజ్ఞానమునకే ఈ విభజన. ఈ పరిపూర్ణ విజ్ఞాన సమ్మిళతమే వృక్ష శాస్త్రము. వృక్ష శాస్త్రమును ఆంగ్లములో *బోటని*  అని అంటారు. గ్రీకు భాషలో *బౌన్.* అనే పదానికి పశువులనీ, బౌంకిన్ అనే మాటకు పశువులకు మేత అని అర్థం. ఆవిధంగా పుట్టినదే *బోటనీ* అనే పదం.

*Myristica fragrans* (జాజికాయ) పండు జాజికాయ వంటి సుగంధ ద్రవ్యాలకు మూలం.
### ప్రారంభ చరిత్ర

```
వృక్షశాస్త్రం మొదట మూలికా వైద్యం (Herbalism) రూపంలో మొదలైంది. అంటే జబ్బులను తగ్గించడానికి మొక్కలను ఎలా వాడాలో తెలుసుకోవడం అన్నమాట. కొన్ని వేల ఏళ్ల క్రితమే భారతదేశం, చైనా, ఈజిప్ట్ వంటి దేశాలలో ప్రజలు మొక్కల గురించి రాసి ఉంచారు. రోగులను నయం చేయడానికి ఏ మొక్కలు ఉపయోగపడతాయో వారు పరిశోధించేవారు.

```

ప్రాచీన గ్రీస్ దేశంలో థియోఫ్రాస్టస్ అనే వ్యక్తిని "వృక్షశాస్త్ర పితామహుడు" (Father of Botany) అని పిలుస్తారు. ఆయన అరిస్టాటిల్ శిష్యుడు. థియోఫ్రాస్టస్ 'మొక్కలపై విచారణ' (Enquiry into Plants), 'మొక్కల కారణాలు' (On the Causes of Plants) అనే రెండు పెద్ద పుస్తకాలను రాశారు. చాలా కాలం వరకు ఇవే ప్రామాణిక గ్రంథాలుగా ఉండేవి. మధ్య యుగాలలో ఇస్లామిక్ ప్రపంచంలో కూడా చాలా ఆవిష్కరణలు జరిగాయి. ఇబ్న్ అల్-బైతార్ వంటి శాస్త్రవేత్తలు వందల రకాల మొక్కలు మనుషులకు ఎలా ఉపయోగపడతాయో వివరించారు.

### మొదటి వృక్షశాస్త్ర ఉద్యానవనాలు

1500వ సంవత్సర కాలంలో విశ్వవిద్యాలయాలు ఇటలీలో మొదటి వృక్షశాస్త్ర ఉద్యానవనాలను (Botanical gardens) ఏర్పాటు చేశాయి. ఇవి విద్యార్థులు రకరకాల మొక్కలను నేరుగా చూసి నేర్చుకోవడానికి వీలుగా ఉండేవి. ఇటలీలోని 'పాడువా' (Padua) అనే చోట ఉన్న తోట చాలా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇది 1545 నుండి ఇప్పటికీ అదే చోట ఉంది. ఆ తర్వాత ఇంగ్లాండ్, ఇతర ఐరోపా దేశాలలో కూడా ఇటువంటి తోటలు నిర్మించారు. దీనివల్ల వృక్షశాస్త్రం పాఠశాలల్లో బోధించే ఒక నిజమైన శాస్త్రంగా మారింది.

### ఆధునిక విజ్ఞానం

1700వ సంవత్సరంలో కార్ల్ లిన్నెయస్ అనే శాస్త్రవేత్త జీవులకు పేరు పెట్టే ఒక పద్ధతిని కనిపెట్టారు. ప్రతి మొక్కకు ఆయన రెండు లాటిన్ పేర్లు ఇచ్చారు. దీనిని ద్వినామ నామకరణం అంటారు. ఉదాహరణకు, మనుషుల శాస్త్రీయ నామం *Homo sapiens*. ఈ పద్ధతినే మనం ఇప్పటికీ వాడుతున్నాము.

1800, 1900 కాలంలో సూక్ష్మదర్శిని (Microscope) వంటి కొత్త పరికరాలు వచ్చాయి. వీటితో శాస్త్రవేత్తలు వృక్ష కణాల లోపల ఏముందో చూడగలిగారు. మొక్కలు డి.ఎన్.ఏ (DNA) ఎలా వాడుకుంటాయి, తమ లక్షణాలను పిల్ల మొక్కలకు ఎలా అందిస్తాయి అనే విషయాలను తెలుసుకున్నారు. ఇప్పుడు శాస్త్రవేత్తలు అణు జీవశాస్త్రం, జన్యుశాస్త్రం వాడి మొక్కల గురించి లోతుగా అధ్యయనం చేస్తున్నారు.

## మొక్కల ప్రాముఖ్యత

### ప్రాణవాయువు, ఆహారం

భూమి మీద దాదాపు అన్ని ఆహార గొలుసులకు మొక్కలే ఆధారం. మొక్కలు సూర్యరశ్మిని ఉపయోగించుకుని తమ ఆహారాన్ని తామే తయారు చేసుకుంటాయి. ఈ ప్రక్రియను కిరణజన్య సంయోగక్రియ (Photosynthesis) అంటారు. ఆహారం తయారు చేసుకునే సమయంలో మొక్కలు ఆక్సిజన్‌ను బయటకు వదులుతాయి. ప్రాణికోటి జీవించడానికి ఈ గాలి చాలా అవసరం. అలాగే మొక్కలు మనకు వరి, గోధుమ, మొక్కజొన్న వంటి ఆహారాన్ని ఇస్తాయి. మనం తినే ప్రతి వస్తువు మొక్కల నుండి గానీ, లేదా మొక్కలను తినే జంతువుల నుండి గానీ వస్తుంది.

### మందులు, వస్తువులు

చాలా రకాల మందులు మొక్కల నుండే వస్తాయి. ఉదాహరణకు, ఆస్పిరిన్ అనే మందు 'విల్లో' (Willow) చెట్టు బెరడు నుండి తయారవుతుంది. ఇల్లు కట్టుకోవడానికి కలప, బట్టల కోసం ప్రత్తి, పుస్తకాల కోసం కాగితం కూడా మొక్కలే ఇస్తాయి. కొన్ని మొక్కలతో జీవ ఇంధనాన్ని (Biofuel) కూడా తయారు చేస్తున్నారు. దీనిని పెట్రోల్, డీజిల్‌కు బదులుగా కార్లలో వాడవచ్చు.

## వృక్షశాస్త్రంలోని విభాగాలు

వృక్షశాస్త్రం చాలా పెద్ద విషయం. దీనిని అర్థం చేసుకోవడానికి వీలుగా చిన్న చిన్న విభాగాలుగా విభజించారు:

వృక్ష శరీర నిర్మాణ శాస్త్రం: మొక్కల లోపలి భాగాల గురించి చదవడం.

వృక్ష పర్యావరణ శాస్త్రం: మొక్కలు తమ చుట్టూ ఉన్న వాతావరణంలో ఎలా జీవిస్తాయో అధ్యయనం చేయడం.

పురావృక్ష శాస్త్రం: పూర్వ కాలంలో ఉండి, ఇప్పుడు అంతరించిపోయిన శిలాజ మొక్కల గురించి చదవడం.

వృక్ష రసాయన శాస్త్రం: మొక్కలు తయారు చేసే రసాయనాల గురించి తెలుసుకోవడం.

వ్యవసాయం: ఆహారం కోసం మొక్కలను పెంచడం.

తోటల పెంపకం: అందం కోసం, పండ్ల కోసం మొక్కలను పెంచడం.

## మొక్కల నిర్మాణం, పెరుగుదల

వేర్లు, ఆకులను చూపే వరి మొక్క చిత్రం.
### కణాలు, కణజాలాలు

మొక్కలు యూకారియోటిక్ కణాలతో నిర్మితమై ఉంటాయి. ఈ కణాలకు బయట వైపు ఒక గట్టి పొర ఉంటుంది, దానిని కణకవచం అంటారు. కణం లోపల హరితరేణువులు (Chloroplasts) ఉంటాయి. ఇవే సూర్యరశ్మిని శక్తిగా మారుస్తాయి. అలాగే మొక్కల కణాలలో నీటిని దాచుకోవడానికి ఒక పెద్ద రిక్తిక (Vacuole) కూడా ఉంటుంది.

### వేర్లు, కాండం, ఆకులు

చాలా మొక్కలకు మూడు ముఖ్యమైన భాగాలు ఉంటాయి:

**వేర్లు** (Roots): ఇవి భూమి అడుగున ఉంటాయి. ఇవి నేల నుండి నీటిని, ఖనిజాలను పీల్చుకుంటాయి.

**కాండం** (Stems): ఇది మొక్కను నిటారుగా నిలబెడుతుంది. వేర్ల నుండి వచ్చిన నీటిని ఆకులకు చేరుస్తుంది.

**ఆకులు** (Leaves): ఇక్కడ కిరణజన్య సంయోగక్రియ జరుగుతుంది. ఇవి సాధారణంగా వెడల్పుగా, ఆకుపచ్చ రంగులో ఉంటాయి.

## వృక్ష శరీర ధర్మ శాస్త్రం

వృక్ష శరీర ధర్మ శాస్త్రం అంటే మొక్క లోపల పనులు ఎలా జరుగుతాయో వివరించేది. మొక్కలు ఎలా శ్వాసిస్తాయి, ఎలా పెరుగుతాయి, ఎలా కదులుతాయి అనేది ఇది చెబుతుంది. మొక్కలకు కండరాలు లేకపోయినా అవి కదలగలవు. ఉదాహరణకు, పొద్దుతిరుగుడు పువ్వు సూర్యుడు ఉన్న వైపుకు తిరుగుతుంది. వీనస్ ఫ్లైట్రాప్ అనే మొక్క ఒక కీటకం వచ్చి దాని మీద వాలగానే తన ఆకులను వెంటనే మూసేస్తుంది.
మొక్కలు తమ పెరుగుదలను నియంత్రించడానికి హార్మోన్లను (Hormones) వాడుకుంటాయి. 'ఆక్సిన్' (Auxin) అనే హార్మోన్ మొక్క వెలుతురు వైపు పెరిగేలా చేస్తుంది. 'ఇథిలీన్' (Ethylene) అనే హార్మోన్ పండ్లు పక్వానికి రావడానికి సహాయపడుతుంది.

## జన్యుశాస్త్రం, పరిణామం (Genetics and Evolution)

### మొక్కలు ఎలా మారతాయి?

మొక్కలు తమ పరిసరాలలో బాగా బతకడానికి కాలక్రమేణా మారుతూ ఉంటాయి. దీనిని పరిణామం అంటారు. మొదటి మొక్కలు పాచి లాగా నీటిలోనే ఉండేవి. ఆ తర్వాత అవి నేల మీదకు వచ్చాయి. నీటిని పైకి పంపడానికి అవి నాళ కణజాల వ్యవస్థను అంటే దారువు (Xylem), పోషక కణజాలం (Phloem) వంటి భాగాలను అభివృద్ధి చేసుకున్నాయి.

### మెండెల్-అనువంశికత

గ్రెగర్ మెండెల్ అనే ఒక మత గురువు 1800వ సంవత్సరంలో బఠానీ మొక్కల మీద పరిశోధనలు చేశారు. ఆయన జన్యు నియమాలను కనుగొన్నారు. రంగు, ఎత్తు వంటి లక్షణాలు ఒక తరం నుండి ఇంకో తరానికి ఎలా వెళ్తాయో ఆయన నిరూపించారు. నేడు శాస్త్రవేత్తలు మొక్కల డి.ఎన్.ఏ.ను మార్చి వాటిని బాగా పెరిగేలా చేస్తున్నారు. వీటిని జన్యుపరంగా మార్పిడి చేసిన పంటలు (GMOs) అంటారు.

## వృక్ష వర్గీకరణ శాస్త్రం (Systematic Botany)

వర్గీకరణ శాస్త్రం అనేది మొక్కలకు పేర్లు పెట్టడం, వాటిని సమూహాలుగా విభజించడం గురించి వివరిస్తుంది. ఒకే రకమైన లక్షణాలు ఉన్న మొక్కలను ఒక గుంపుగా చేరుస్తారు. ఈ గుంపులు ఇలా ఉంటాయి:

**రాజ్యం** (Kingdom)

**విభాగం** (Phylum/Division)

**తరగతి** (Class)

**క్రమం** (Order)

**కుటుంబం** (Family)

**ప్రజాతి** (Genus)

**జాతి** (Species)

ఉదాహరణకు, అన్ని 'ఓక్' (Oak) చెట్లు *Quercus* అనే ప్రజాతికి చెందుతాయి. ఇలాంటి పేర్లు వాడటం వల్ల ప్రపంచంలో ఎక్కడున్న శాస్త్రవేత్తలైనా గందరగోళం లేకుండా ఒకే మొక్క గురించి మాట్లాడుకోగలరు.

## వృక్షశాస్త్రంలో వాడే గుర్తులు (Symbols)

వృక్షశాస్త్రజ్ఞులు మొక్కల గురించి వేగంగా చెప్పడానికి కొన్ని ప్రత్యేక గుర్తులను వాడుతారు:

♀ : ఆడ మొక్క (Female plant)

♂ : మగ మొక్క (Male plant)

☉ : ఏకవార్షిక మొక్క (ఒక సంవత్సరం బతికేది)

♾ : బహువార్షిక మొక్క (చాలా ఏళ్లు బతికేది)

× : ఒక సంకర జాతి (రెండు రకాల మొక్కల కలయిక)

## ముగింపు

```
  వృక్షశాస్త్రం అనేది చాలా ముఖ్యమైన శాస్త్రం. మన ప్రపంచాన్ని ఎలా కాపాడుకోవాలో ఇది మనకు నేర్పిస్తుంది. మనుషుల జనాభా పెరుగుతున్న కొద్దీ, మనకు ఎక్కువ ఆహారం పండించడానికి, గాలిని శుభ్రంగా ఉంచడానికి వృక్షశాస్త్రజ్ఞుల అవసరం ఎంతో ఉంది. మొక్కలను అధ్యయనం చేయడం ద్వారా మనం భూమి మీద జీవన చరిత్రను తెలుసుకోవచ్చు, అలాగే మంచి భవిష్యత్తును నిర్మించుకోవచ్చు.

```

## వృక్షశాస్త్రం వర్గీకరణ

|  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |  |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- | --- |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | మొక్కలు |   |   |   |   |   |   |   |  |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   | పుష్పించని మొక్కలు |   |   | పుష్పించే మొక్కలు |   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|   | థాలోఫైటా |   |   | బ్రయోఫైటా |   |   | టెరిడోఫైటా |   |   | వివృత బీజాలు |   |   |   |   |   |   |   | ఆవృతబీజాలు |   |   |   |   |   |
|
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |  |
|   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
| శైవలాలు |   | శిలింధ్రాలు |   |   | సైకనోఫైటా |   | పైనోఫైటా |   | నీటోఫైటా |   | జింకోఫైటా |   | ఏకదళ బీజాలు |   | ద్విదళ బీజాలు |   |   |   |   |   |   |   |   |   |   |
|

## వృక్షశాస్త్ర విభాగాలు

* వృక్ష బాహ్యస్వరూపశాస్త్రం
* వృక్ష అంతర్నిర్మాణశాస్త్రం
* వృక్ష వర్గీకరణశాస్త్రం
* వృక్ష శరీరధర్మశాస్త్రము
* ఫైకాలజీ: థాలోఫైటా విభాగంలోని వర్ణసహిత శైవలాల గురించి తెలిపే శాస్త్రం.
* మైకాలజీ: థాలోఫైటా విభాగంలోని వర్ణరహిత శిలింధ్రాల గురించి తెలిపే శాస్త్రం.
* లైకానాలజీ: శైవలాలు, శిలింధ్రాలు కలిసి సహజీవనం చేసే విధానాన్ని తెలిపే శాస్త్రం.
* బ్రయాలజీ: నీటిని వదిలిన మొదటి మొక్కలుగా గుర్తింపబడి, తేమ ప్రాంతాలలో వేరులాంటి వ్యవస్థను ఏర్పరచుకొని పెరిగే బ్రయోఫైటా మొక్కల గురించి తెలిపే శాస్త్రం.
* టెరిడాలజీ: మొట్ట మొదటి నాళికా కణజాల వ్యవస్థను ఏర్పరచుకొని; వేరు, కాండం, పత్రం వంటి విభేదాన్ని కలిగిన మొదటి మొక్కలుగా గుర్తింపబడిన టెరిడోఫైటా మొక్కల గురించి తెలిపే శాస్త్రం.
* పేలినాలజీ: సూక్ష్మసిద్ధబీజాయం, సూక్ష్మసిద్ధబీజాల నిర్మాణం, వాటి విధులను గురించి తెలిపే శాస్త్రం.
* ఎంభ్రియాలజీ: స్థూల సిద్ధబీజాయం, స్థూల సిద్ధబీజాల నిర్మాణం, వాటి విధులను గురించి తెలిపే శాస్త్రం.

## చిత్రమాలిక

* తురాయి చెట్టు
* ఆముదముచెట్టు
* మొక్కజొన్న పైరు
* వరి పైరు, తుమ్మ చెట్లు

## ఇవి కూడా చూడండి

* జీవశాస్త్రం
* జంతుశాస్త్రం
* ఔషధ శాస్త్రం
* వృక్ష శాస్త్రజ్ఞుడు

## మూలాలు