# సోషియోబయాలజీ

**సామాజిక జీవశాస్త్రం** (Sociobiology) అనేది జీవశాస్త్రం రంగంలో ఒక విభాగం; సామాజిక ప్రవర్తనను పరిణామం దృష్టిలో వివరించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంటుంది. ఇది మనస్తత్వశాస్త్రం, జంతు ప్రవర్తనా శాస్త్రం, మానవ శాస్త్రం, పరిణామం, జంతుశాస్త్రం, పురావస్తు శాస్త్రం, జనాభా జన్యుశాస్త్రం వంటి విభాగాల నుండి ప్రేరణ పొందుతుంది. మానవ సమాజాల అధ్యయనంలో, సామాజిక జీవశాస్త్రం పరిణామ మానవ శాస్త్రం, మానవ వర్తన పర్యావరణ శాస్త్రం, పరిణామ మనస్తత్వశాస్త్రం, సామాజిక శాస్త్రంతో దగ్గరగా అనుసంధానమై ఉంటుంది.

సామాజిక జీవశాస్త్రం సంతానోత్పత్తి విధానాలు, భూభాగ పోరాటాలు, సమూహ వేట, సామాజిక కీటకాల తేనెటీగ సమాజం వంటి సామాజిక ప్రవర్తనలు పరిశీలిస్తుంది. ఎంపిక ఒత్తిడి జంతువులను సహజ పరిసరాలతో సమర్థంగా వ్యవహరించే విధంగా పరిణమింప చేసినట్టే, అది అనుకూలమైన సామాజిక ప్రవర్తన జన్యు పరిణామానికి కూడా దారి తీసిందని ఇది వాదిస్తుంది.

"సామాజిక జీవశాస్త్రం" అనే పదం కనీసం 1940ల నుండి వాడుకలో ఉన్నప్పటికీ, 1975లో ఇ. ఓ. విల్సన్ *Sociobiology: The New Synthesis* పుస్తకం ప్రచురించే వరకు ఈ భావన విస్తృత గుర్తింపు పొందలేదు. ఈ రంగం వేగంగా శాస్త్రీయ వాదానికి గురైంది. రిచర్డ్ లెవోంటిన్, స్టీఫెన్ జే గోల్డ్ నేతృత్వంలోని విమర్శకులు జన్యువులు మానవ ప్రవర్తనలో పాత్ర పోషిస్తాయని అంగీకరించినా, దూకుడు వంటి లక్షణాలు జీవశాస్త్రం కంటే సామాజిక పరిసరాల ద్వారా వివరించవచ్చని వాదించారు. సామాజిక జీవ శాస్త్రవేత్తలు స్వభావం-పరిసరాల మధ్య సంక్లిష్ట సంబంధాన్ని చూపించారు. సామాజిక జీవ శాస్త్రవేత్తల మధ్య, వివిధ ఎంపిక స్థాయులకు ప్రాధాన్యత ఇవ్వడంపై వివాదాన్ని 2007లో డి.ఎస్. విల్సన్, ఇ.ఓ. విల్సన్ కలిసి పరిష్కరించారు.

## నిర్వచనం

ఇ. ఓ. విల్సన్ సామాజిక జీవశాస్త్రాన్ని "జనాభా జీవశాస్త్రం, పరిణామ సిద్ధాంతాన్ని సామాజిక నిర్మాణానికి విస్తరించడం" అని నిర్వచించారు.

కొన్ని ప్రవర్తనలు (సామాజిక, వ్యక్తిగత) కొంతవరకు వారసత్వంగా వస్తాయి, సహజ ఎంపిక ద్వారా ప్రభావితమవుతాయనే ఆధారంపై సామాజిక జీవశాస్త్రం నిలబడింది.

ఈ విభాగం ప్రవర్తనను సహజ ఎంపిక ఫలితంగా వివరించాలని ప్రయత్నిస్తుంది. కాబట్టి ప్రవర్తన జనాభాలో తన జన్యువులు నిలపాలనే ప్రయత్నంగా చూస్తారు. నిర్దిష్ట ప్రవర్తనా లక్షణాలు ప్రభావితం చేసే కొన్ని జన్యువులు లేదా జన్యు కలయికలు తరం నుండి తరానికి వారసత్వంగా వస్తాయనే ఆలోచన సామాజిక జీవశాస్త్ర తర్కంలో అంతర్నిహితంగా ఉంది.

ఉదాహరణకు, కొత్తగా ఆధిపత్యం పొందిన మగ సింహాలు తాము పుట్టించని సింహశిశువులను తరచుగా చంపుతాయి. ఈ అనుకూల ప్రవర్తన తమ సంతానానికి పోటీని తొలగించడమే కాదు, పాలిచ్చే ఆడ సింహాలు వేగంగా ఎదలోకి వస్తాయి — అందువల్ల తన జన్యువులు జనాభాలో ఎక్కువగా చేరతాయి. శిశువులను చంపే ఈ స్వాభావిక ప్రవర్తన విజయవంతంగా సంతానోత్పత్తి చేసిన మగ సింహాల జన్యువుల ద్వారా వారసత్వంగా వచ్చిందని సామాజిక జీవ శాస్త్రవేత్తలు భావిస్తారు; శిశువులను చంపని ప్రవర్తన ఆ సింహాలు తక్కువ సంతానోత్పత్తి చేయడం వల్ల అంతరించి ఉండవచ్చు.

## చరిత్ర

ఇ. ఓ. విల్సన్ — 1975లో *Sociobiology: The New Synthesis* ప్రచురించిన సామాజిక జీవశాస్త్ర చరిత్రలో కేంద్ర వ్యక్తి
జీవశాస్త్ర తత్వవేత్త డేనియల్ డెన్నెట్ రాజకీయ తత్వవేత్త థామస్ హాబ్స్ను తొలి ఆదిరూప సామాజిక జీవ శాస్త్రవేత్తగా సూచించారు — 1651లో రాసిన *లెవియాతన్* లో హాబ్స్ మానవ సమాజంలో నైతికత మూలాలను నైతికేతర సామాజిక జీవ శాస్త్ర దృక్పథం నుండి వివరించాడని వాదించారు.

జంతు ప్రవర్తనా జన్యు శాస్త్రవేత్త జాన్ పాల్ స్కాట్ 1948లో జన్యుశాస్త్రం, సామాజిక ప్రవర్తనపై జరిగిన సమావేశంలో *sociobiology* అనే పదాన్ని తొలిసారి వినియోగించారు — జంతు ప్రవర్తన పరిశోధనలో క్షేత్ర, ప్రయోగశాల అధ్యయనాలు సంయుక్తంగా అభివృద్ధి చేయాలని ఆ సమావేశం పిలుపిచ్చింది. జాన్ పాల్ స్కాట్ ప్రయత్నాల వల్ల 1956లో ఎకోలాజికల్ సొసైటీ ఆఫ్ అమెరికాలో "జంతు ప్రవర్తన, సామాజిక జీవశాస్త్ర విభాగం" ఏర్పడింది; 1958లో ఇది అమెరికన్ సొసైటీ ఆఫ్ జువాలజీలో జంతు ప్రవర్తన విభాగంగా మారింది. 1956లో ఇ. ఓ. విల్సన్ తన PhD విద్యార్థి స్టువర్ట్ ఎ. ఆల్ట్‌మన్ ద్వారా ఈ అభివృద్ధి చెందుతున్న సామాజిక జీవశాస్త్రంతో పరిచయమయ్యారు — ఆల్ట్‌మన్ 1948 సమావేశ పాల్గొనేవారితో దగ్గరి సంబంధం కలిగివుండేవారు. ఆల్ట్‌మన్ గణాంకాలు వినియోగించి రీసెస్ మకాక్‌ల సామాజిక ప్రవర్తన అధ్యయనానికి తన స్వంత సామాజిక జీవశాస్త్రాన్ని అభివృద్ధి చేశారు; 1965లో యెర్కెస్ రీజినల్ ప్రైమేట్ రీసెర్చ్ సెంటర్‌లో "సామాజిక జీవ శాస్త్రవేత్త"గా నియమించబడ్డారు.

విల్సన్ సామాజిక జీవశాస్త్రం జాన్ పాల్ స్కాట్ లేదా ఆల్ట్‌మన్ సామాజిక జీవశాస్త్రం నుండి భిన్నంగా ఉంది — డబ్ల్యు. డి. హామిల్టన్, రాబర్ట్ ట్రైవర్స్, జాన్ మేనార్డ్ స్మిత్, జార్జ్ ఆర్. ప్రైస్ అభివృద్ధి చేసిన జన్యు సమర్థత గరిష్టీకరణ కేంద్రంగా కలిగిన సామాజిక ప్రవర్తన గణిత నమూనాలపై అది ఆధారపడింది. స్కాట్, ఆల్ట్‌మన్, విల్సన్ మూడు సామాజిక జీవశాస్త్రాలకు ఒక సాధారణ అంశం ఉంది — జంతు సామాజిక ప్రవర్తన పరిశోధన మూలంగా పరిసర అధ్యయనాలను ఉంచడం; అభివృద్ధి చెందుతున్న పరిశోధనా పద్ధతులతో పొత్తు కుదుర్చుకోవడం — "క్షేత్రంలో జీవశాస్త్రం" "ఆధునిక" శాస్త్ర పద్ధతుల (ప్రయోగశాల అధ్యయనాలు, గణిత జీవశాస్త్రం, మాలిక్యులార్ జీవశాస్త్రం) వల్ల పాత పద్ధతిగా చూడబడే కాలంలో ఇది జరిగింది.

ఒకప్పుడు ప్రత్యేక పదమైన "సామాజిక జీవశాస్త్రం" 1975లో విల్సన్ *Sociobiology: The New Synthesis* ప్రచురించినప్పుడు విస్తృతంగా తెలిసింది — తీవ్రమైన వివాదం రేగింది. అప్పటి నుండి "సామాజిక జీవశాస్త్రం" ప్రధానంగా విల్సన్ దృష్టితో సమానం చేయబడింది. ఈ పుస్తకం పరోపకారం, దూకుడు, పోషణ వంటి సామాజిక ప్రవర్తనల వెనుక పరిణామ యంత్రాంగాలను వివరించాలని ప్రయత్నించింది — ముఖ్యంగా చీమలు (విల్సన్ స్వంత పరిశోధనా ప్రత్యేకత), ఇతర హైమెనాప్టెరా, అలాగే ఇతర జంతువులలో. అయితే ప్రవర్తనపై పరిణామ ప్రభావంపై ఆసక్తి 19వ శతాబ్దం నుండి జీవ శాస్త్రవేత్తలు, తత్వవేత్తలకు ఉంది. పీటర్ క్రొపాట్కిన్ 1890ల తొలిలో రాసిన *Mutual Aid: A Factor of Evolution* ఒక ప్రముఖ ఉదాహరణ. పుస్తకం చివరి అధ్యాయం మానవ ప్రవర్తన సామాజిక జీవ శాస్త్ర వివరణలకు అంకితం; తర్వాత విల్సన్ మానవ ప్రవర్తనను ప్రత్యేకంగా పరిశీలించే పులిట్జర్ పురస్కారం పొందిన *On Human Nature* పుస్తకం రాశారు.

*The Handbook of Evolutionary Psychology* లో ఎడ్వర్డ్ హెచ్. హేగెన్ సామాజిక జీవశాస్త్రం మానవులకు అన్వయించడంపై ప్రజా వివాదం ఉన్నప్పటికీ "20వ శతాబ్దపు శాస్త్రీయ విజయాల్లో ఒకటి" అని పేర్కొన్నారు. "సామాజిక జీవశాస్త్రం నేడు వస్తుతః అన్ని జీవశాస్త్ర విభాగాల ముఖ్య పరిశోధన, పాఠ్యప్రణాళికలో భాగమైంది; దాదాపు అన్ని క్షేత్ర జీవ శాస్త్రవేత్తల పని పునాది అది" అని కూడా అన్నారు. మానవేతర జీవులపై సామాజిక జీవ శాస్త్ర పరిశోధన *నేచర్*, *సైన్స్* వంటి ప్రపంచ అగ్రశ్రేణి శాస్త్రీయ పత్రికల్లో నిరంతరం పెరిగింది. ప్రజా వివాదాన్ని నివారించడానికి మరింత విస్తృతమైన పదమైన వర్తన పర్యావరణ శాస్త్రం సాధారణంగా ప్రత్యామ్నాయంగా వినియోగిస్తారు.

## సిద్ధాంతం

### సహజ ఎంపిక

నికోలాస్ టిన్‌బర్గెన్ — సామాజిక జీవశాస్త్రాన్ని ప్రభావితం చేసిన పని చేసిన వ్యక్తి
మానవ, ఇతర జంతు ప్రవర్తనను సహజ ఎంపిక ఫలితంగా కొంతవరకు వివరించవచ్చని సామాజిక జీవ శాస్త్రవేత్తలు నమ్ముతారు. ప్రవర్తనను పూర్తిగా అర్థం చేసుకోవడానికి ప్రధానంగా సహజ ఎంపిక దృష్టిలో పరిణామం పరంగా విశ్లేషించాలని వారు వాదిస్తారు. సామాజిక జీవశాస్త్రం రెండు ముఖ్యమైన ఆధారాలపై నిలబడుతుంది:

* నిర్దిష్ట ప్రవర్తనా లక్షణాలు వారసత్వంగా వస్తాయి,
* వారసత్వ ప్రవర్తనా లక్షణాలు సహజ ఎంపిక ద్వారా మెరుగుపడ్డాయి; అవి పరిణమించిన పరిసరానికి అనుకూలంగా ఉన్నాయి.

సామాజిక జీవశాస్త్రం జంతు ప్రవర్తన వివరణలు వెతకడానికి నికోలాస్ టిన్‌బర్గెన్ నాలుగు ప్రశ్నలు వినియోగిస్తుంది. ఈ వర్గాలలో రెండు జాతి స్థాయిలో, రెండు వ్యక్తిగత స్థాయిలో ఉంటాయి. జాతి స్థాయి వర్గాలు (తరచుగా "అంతిమ వివరణలు" అంటారు):

* ఒక ప్రవర్తన నిర్వహించే అనుకూల విధి,
* ఈ విధిని ఏర్పరచిన చారిత్రక పరిణామ ప్రక్రియ.

వ్యక్తిగత స్థాయి వర్గాలు (తరచుగా "సమీప వివరణలు" అంటారు):

* వ్యక్తి అభివృద్ధి,
* సమీప యంత్రాంగం (మెదడు నిర్మాణం, హార్మోన్లు వంటివి).

### మానవుల్లో

మానవ ప్రవర్తనా జన్యుశాస్త్ర అధ్యయనాలు సృజనాత్మకత, బహిర్ముఖత, దూకుడు, మేధాస్థాయి వంటి ప్రవర్తనా లక్షణాలు అధిక వారసత్వత కలిగి ఉంటాయని కనుగొన్నాయి. వారసత్వత ఈ లక్షణాలపై పర్యావరణ లేదా సాంస్కృతిక కారకాల ప్రభావాన్ని పరిమితం చేయదని పరిశోధకులు జాగ్రత్తగా చూపుతారు.

కొన్ని పరిసరాల్లో నేర ప్రవర్తన అనుకూలంగా ఉండవచ్చని వివిధ సిద్ధాంతకర్తలు వాదించారు. సామాజిక శాస్త్రవేత్త/నేర శాస్త్రవేత్త లీ ఎల్లిస్ ప్రతిపాదించిన పరిణామ నాడీ-ఆండ్రోజెనిక్ (ENA) సిద్ధాంతం, ఆడ లైంగిక ఎంపిక పురుషుల మధ్య పోటీ ప్రవర్తన పెరగడానికి దారి తీసిందని, కొన్నిసార్లు అది నేరత్వంలో పర్యవసిస్తుందని వాదిస్తుంది. మరో సిద్ధాంతంలో, మార్క్ వాన్ వుగ్ట్ వనరుల కోసం పురుషుల మధ్య అంతర్ సమూహ సంఘర్షణ చరిత్ర పురుషులు, స్త్రీల మధ్య హింస, దూకుడులో తేడాలకు దారి తీసిందని వాదిస్తారు. నవలాకారుడు ఎలియాస్ కానెట్టీ కూడా బానిసత్వం, నిరంకుశత్వం వంటి సాంస్కృతిక ఆచరణలకు సామాజిక జీవ శాస్త్ర సిద్ధాంతం అన్వయింపులు గుర్తించారు.

## జన్యుశాస్త్రం

జన్యు మార్పు కలిగిన ఎలుక నమూనాలు జన్యువులు ప్రవర్తనపై చూపించే శక్తిని వివరిస్తాయి. ఉదాహరణకు, లిప్యంతర కారకం FEV (Pet1 అని కూడా అంటారు), మెదడులో సెరొటోనెర్జిక్ వ్యవస్థను నిర్వహించే తన పాత్ర ద్వారా, సాధారణ దూకుడు, ఆందోళన వంటి ప్రవర్తనకు అవసరం. FEV జన్యుపరంగా ఎలుక జన్యువు నుండి తొలగించినప్పుడు, మగ ఎలుకలు ఇతర మగ ఎలుకలను తక్షణమే దాడి చేస్తాయి; వాటి అడవి రకం సమకాలీనులు హింసాత్మక ప్రవర్తన మొదలుపెట్టడానికి గణనీయంగా ఎక్కువ సమయం తీసుకుంటాయి. అదనంగా, ఎలుకల్లో సరైన తల్లి ప్రవర్తనకు FEV అవసరమని చూపించారు — FEV లేని తల్లుల సంతానం ఇతర అడవి రకం ఆడ ఎలుకలకు మారకపోతే జీవించలేవు.

మానవేతర జాతుల స్వాభావిక ప్రవర్తనా లక్షణాలకు జన్యు ఆధారం — పై ఉదాహరణ మాదిరిగా — చాలామంది జీవ శాస్త్రవేత్తలలో సాధారణంగా ఆమోదించబడింది; అయితే మానవ సమాజాల సంక్లిష్ట ప్రవర్తనలను వివరించడానికి జన్యు ఆధారం వినియోగించడం అత్యంత వివాదాస్పదంగా మిగిలిపోయింది.

## స్వీకృతి

విమర్శకులు రాజకీయాలు, జీవ నిర్ణయవాదం భయం వల్ల అతిగా ప్రభావితమయ్యారని స్టీవెన్ పింకర్ వాదిస్తారు. పింకర్ స్టీఫెన్ జే గోల్డ్, రిచర్డ్ లెవోంటిన్తో సహా ఇతరులను "తీవ్ర శాస్త్రవేత్తలు"గా పేర్కొన్నారు — వారి మానవ స్వభావంపై వైఖరి శాస్త్రం కంటే రాజకీయాల వల్ల ప్రభావితమైందని ఆరోపించారు. అయితే లెవోంటిన్, స్టీవెన్ రోజ్, లియోన్ కమిన్ ఒక ఆలోచన రాజకీయాలు, చరిత్ర దాని శాస్త్రీయ చెల్లుబాటు నుండి వేరని చూపిస్తూ, సామాజిక జీవశాస్త్రం శాస్త్రీయ ఆధారంపై విఫలమవుతుందని వాదించారు. గోల్డ్ సామాజిక జీవశాస్త్రాన్ని యూజెనిక్స్‌తో సమూహపరచి, తన *The Mismeasure of Man* పుస్తకంలో రెండింటినీ విమర్శించారు. నెపోలియన్ చాగ్నాన్ 1976 అమెరికన్ ఆంత్రొపొలాజికల్ అసోసియేషన్ సమావేశంలో సామాజిక జీవశాస్త్రంపై సెషన్లు నిర్వహించాలని ప్లాన్ చేసినప్పుడు, ఇతర పండితులు వాటిని రద్దు చేయాలని ప్రయత్నించారు — చాగ్నాన్ తర్వాత "జాత్యహంకారం, ఫాసిజం, నాజీయిజం" ఆరోపణలు అని వర్ణించారు; మార్గరెట్ మీడ్ మద్దతు వల్ల సెషన్లు నిర్ణయించిన విధంగా జరిగాయి.

నోమ్ చోమ్‌స్కీ సామాజిక జీవశాస్త్రంపై అనేక సందర్భాల్లో అభిప్రాయాలు వ్యక్తం చేశారు. 1976లో సోషియోబయాలజీ స్టడీ గ్రూప్ సమావేశంలో, అల్లికా సెగర్‌స్ట్రాలే నివేదించిన ప్రకారం, చోమ్‌స్కీ సామాజిక జీవశాస్త్రం ఆధారిత మానవ స్వభావ భావన ప్రాముఖ్యత గురించి వాదించారు. చోమ్‌స్కీ మానవులు జీవ సంబంధ జీవులు, అలానే అధ్యయనించాలని వాదించారు; 1975 *Reflections on Language* లో సామాజిక శాస్త్రాల్లో "ఖాళీ స్లేట్" సిద్ధాంతంపై విమర్శలు పేర్కొన్నారు (స్టీవెన్ పింకర్ పరిణామ మనస్తత్వశాస్త్ర పనికి ఇవి ప్రేరణ ఇచ్చాయి). చోమ్‌స్కీ తన అరాజకవాద రాజకీయ అభిప్రాయాలు, సామాజిక జీవశాస్త్రం సమన్వయ సాధ్యతను పీటర్ క్రొపాట్కిన్ *Mutual Aid: A Factor of Evolution* చర్చలో సూచించారు — దూకుడు కంటే పరోపకారంపై ఎక్కువ దృష్టి పెట్టే ఈ చర్చ, సహజంగా సహకరించే మానవ ధోరణి వల్ల అరాజకవాద సమాజాలు సాధ్యమని సూచించింది.

విల్సన్ ఏమి జరగాలో కాదు, ఏమి జరుగుతుందో మాత్రమే చెప్పాలని అనుకున్నానని పేర్కొన్నారు. అయితే కొంతమంది విమర్శకులు సామాజిక జీవశాస్త్రం భాష "జరిగేది" నుండి "జరగాలిది"కి సులభంగా జారిపోతుందని వాదించారు — ప్రకృతివాద దోషానికి ఉదాహరణ. జాతి పక్షపాతం వంటి సామాజిక వ్యతిరేక వైఖరులకు వ్యతిరేకత నైతిక ఊహలపై ఆధారపడిందని పింకర్ వాదించారు — అంటే అలాంటి వ్యతిరేకత శాస్త్రీయ పురోగతి ద్వారా తప్పు అని నిరూపించలేనిది అని. ఈ వాదన చరిత్ర, దానికి సంబంధించిన ఇతర అంశాలు Cronin (1993), Segerstråle (2000), Alcock (2001) వివరంగా కవర్ చేశాయి.

## ఇవి కూడా చూడండి

మానవ శాస్త్రం

సామాజిక శాస్త్రం

భాషా శాస్త్రము

మానసిక శాస్త్రం

సామాజిక మనోవిజ్ఞాన శాస్త్రము

## గమనికలు

## మూలాలు

## వనరులు

* Alcock, John (2001). *The triumph of sociobiology*. Oxford, UK: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-514383-6.
* Barkow, Jerome, ed. (2006). *Missing the Revolution: Darwinism for Social Scientists*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-513002-7.
* Cronin, Helena (1993). *The ant and the peacock: Altruism and sexual selection from Darwin to today*. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-45765-1.
* Segerstråle, Ullica (2000). *Defenders of the truth: The sociobiology debate*. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-286215-0.

## మరింత చదవడానికి

* Etcoff, Nancy (1999). *Survival of the Prettiest: The Science of Beauty*. Anchor Books. ISBN 978-0-385-47942-4.
* Kaplan, Gisela; Rogers, Lesley J. (2003). *Gene Worship: Moving Beyond the Nature/Nurture Debate over Genes, Brain, and Gender*. Other Press. ISBN 978-1-59051-034-6.
* Lerner, Richard M. (1992). *Final Solutions: Biology, Prejudice, and Genocide*. Pennsylvania State University Press. ISBN 978-0-271-00793-9.
* Ovcharov, Dmitry (2023). "The problem of biological and social in Russian philosophy of the second half of the XX — beginning of the XXI century: historical and philosophical analytical review". *Bulletin of the Chelyabinsk State University*. **477** (7): 61–67. doi:10.47475/1994-2796-2023-477-7-61-67.
* Richards, Janet Radcliffe (2000). *Human Nature After Darwin: A Philosophical Introduction*. London: Routledge.

## బాహ్య లింకులు

* Sociobiology (స్టాన్‌ఫోర్డ్ తత్వశాస్త్ర విజ్ఞానకోశం)
* The Sociobiology of Sociopathy, Mealey, 1995
* Speak, Darwinists! – ప్రముఖ సామాజిక జీవ శాస్త్రవేత్తలతో ఇంటర్వ్యూలు
* Race and creation — రిచర్డ్ డాకిన్స్ రచన
* Scientist at Work | Edward O. Wilson | Taking a Cue From Ants on Evolution of Humans by Nicholas Wade

మూస:Biology nav
మూస:Evolutionary psychology
మూస:Ethology
మూస:Nikolaas Tinbergen