Rikunarita-ORG/Wikinium huggingface dataset:
# కనుమరుగైన జాతులు

కనుమరుగైన మౌరిటియస్ యెుక్క డూడూ పక్షి (రోలెంట్ సావరి గీసిన ఊహా చిత్రం.)
జీవశాస్త్రం ప్రకారం కనుమరుగవడం అంటే ఏదైన జీవం లేదా జీవరాసులు యెుక్క ముగింపుగా చెప్పబడుతుంది.కనుమరుగవడం అంటే ఒక జీవి మరణించడం.కనుమరుగవడానికి ముందు ఆ జాతి ప్రత్యుత్పత్తిని కోల్పోవడం వంటి ప్రక్రియలు ఆగిపోవడం జరుగుతుంది.అలా కనుమరుగైన జాతులను తరువాత మిగిలే వాటి అవశేషాలు ద్వారా కనుగోనవచ్చు.

సుమారు 5 బిలియన్లకు పైగా అంటే సూమారు పూర్వం నివసంచింన లేదా నివసిస్తున్న 99%కు పైగా అనేక జాతులు కనుమరుగైయ్యయి. అంటే భూమి మీద నివసించిన అనేక జాతులు కనుమరుగైయ్యయి. సుమారు 10 నుంచి 14 మిలియన్ల జాతులు కనుమరుగైయ్యయి. సుమారు 1.2 మిలియన్ల కనుమరుగు అయ్యిన జాతులను నమెదు చేసారు.కాని ఇంకా సుమారు 86% కనుమరుగైన జాతులను గుర్తించాల్సి ఉంది.

## ఇవి కూడా చూడండి

* కనుమరుగైన జాతులు
* ఆవాసాలు నుండి కనుమరుగైన జాతులు
* తీవ్రంగా అంతరించే స్థితిలో ఉన్న జాతులు
* అంతరించే జాతులు
* ప్రమాదస్థితిలో ఉన్న జాతులు

## మూలాలు
# జీవవైవిధ్యం

ఉత్తర సాస్కచెవాన్ లో ఉన్న అరణ్యంలో శిలీంధ్రాలు జీవవైవిధ్యానికి ఒక ఉదాహరణ
**జీవవైవిధ్యం** అంటే భూమి మీద ఉన్న వివిధ రకాలైన జీవకోటిలో ఉన్న వైవిధ్యం. దీన్ని వివిధ స్థాయిల్లో కొలవవచ్చు. ఈ వైవిధ్యం భూమి అంతటా సమానంగా విస్తరించలేదు. భూమధ్యరేఖకు సమీపంలోఉన్న ఉష్ణమండల ప్రాంతాల్లో వెచ్చటి వాతావరణం వలన జీవక్రియకు అనుకూలంగా ఉండి జీవవైవిధ్యం హెచ్చుగా ఉంటుంది. ఉష్ణమండల అరణ్యాలు భూమిపైన ఉన్న మట్టిభాగంలో కేవలం ఐదో భాగమే అయినా ప్రపంచపు జీవజాలంలో 50% ఇక్కడ కనిపిస్తాయి.

మానవ కార్యకలాపాలు కూడా ప్రస్తుతం క్షీణిస్తున్న జీవవైవిధ్యానికి కారణం. వ్యవసాయం కోసం జంతువుల ఆవాసాలను ధ్వంసం చేయడం ఒక కారణం. వాతావరణంలో మార్పులు కూడా మరొక కారణం.

2011 లో మోరా, ఇంకా ఇతర పరిశోధకులు చేసిన పరిశోధనల ప్రకారం సుమారు 87 లక్షల భూచర జీవజాతులు, 22 లక్షన జలచర జీవజాతులు ఉన్నాయి. వీటిలో కేంద్రకయుత జీవుల అంచనా చాలా వరకు కచ్చితంగా ఉండగా, కేంద్రకపూర్వ జీవుల అంచనా కొంత తక్కువ కచ్చితత్వంతో ఉంటుంది. కొన్ని జంతువులు కనుమరుగు అయ్యే రేటు ఎక్కువ కావడం వలన, వాటిని వర్ణించేలోపే అవి ఆంతరించే ప్రమాదం ఉంది. జంతుప్రపంచంలో పక్షులు, క్షీరదాల మీద ఎక్కువగా పరిశోధనలు జరగగా, చేపలు, ఇతర అకశేరుకాల మీద తక్కువ పరిశోధనలు జరిగాయి.

ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర జీవ వైవిధ్య మండలి (APSBB) పర్యావరణ పరిరక్షణ, జీవవైవిధ్య సంరక్షణకు విశేష కృషి చేసిన వ్యక్తులను గుర్తించి ప్రతి సంవత్సరం పురస్కారాలను అందజేస్తుంది. ఈ పురస్కారాలు పక్షుల పరిశీలన, తడినేలల (Wetlands) పరిరక్షణ, అరుదైన మొక్కల సంరక్షణ, జీవవైవిధ్య అవగాహన కల్పించడంలో అసాధారణ ప్రతిభ కనబరిచిన వారికి ఇస్తారు.

కె. మృత్యుంజయ రావు (K. Mrutyumjaya Rao): కాకినాడకు చెందిన వీరు, ఆంధ్రప్రదేశ్ లో, దేశ వ్యాప్తంగా  పక్షుల పరిశీలన (Ornithologist) సంరక్షణ, పరిరక్షణలో విశేష కృషి చేసి ఎందరికో మార్గదర్శకులయ్యారు. పర్యావరణ అవగాహనా సదస్సులు, ఆవశ్యకత గురించి విశేష కృషి.

డా. తుళ్ళి రవిశంకర్ (Thupalli Ravi Shankar): తడినేలల (Wetland) నిపుణుడిగా, గోదావరి పర్యావరణ వ్యవస్థను పరిరక్షించడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.

డా. రామ్మూర్తి: విశాఖపట్నంలోని  ప్రొఫెసర్‌గా పనిచేస్తూ, పర్యావరణ శాస్త్రం, మొక్కల వైవిధ్యంపై పరిశోధనలు చేసి అవగాహన కల్పించారు.

పి. దాలినాయుడు: వన్యప్రాణుల సంరక్షణలో, స్థానిక ప్రజల్లో అవగాహన కల్పించడంలో కీలక పాత్ర పోషించారు.

ఆంధ్ర ప్రదేశ్ రాష్ట్ర జీవ వైవిధ్య మండలి నుండి జీవ వైవిధ్య సంరక్షక పురస్కారాలు అందుకున్న నలుగురు. డా.రవిశంకర్, కె. మృత్యుంజయరావు , డా.రామ్మూర్తి, పి.దాలినాయుడు.

## మూలాలు
# జీవ శాస్త్రం

జీవుల అధ్యయనానికి సంబంధించిన శాస్త్రాన్ని **జీవశాస్త్రం** (ఆంగ్లం biology) అంటారు. జీవుల ఉద్భావన, లక్షణాలు, వర్గీకరణ, జీవకోటిలో జాతులు, పర్యావరణ చట్రంలో వాటి మనుగడ, ఇలా ఎన్నో కోణాల నుండి జీవశాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చెయ్యవచ్చు. కనుక జీవ శాస్త్రము యొక్క పరిధి చాలా విస్త్రుతమైనది. వృక్షశాస్త్రం, జంతుశాస్త్రం, వైద్యశాస్త్రం మొదలైన వర్గాలు చాలరోజులబట్టీ వున్నవే. ఈ రోజులలో ఈ వర్గీకరణ కూడ బాగా వ్యాప్తి చెందింది. జీవి లక్షణాలని అణు (atomic), పరమాణు (molecular) ప్రమాణాలలో అధ్యయనం చేస్తే దానిని అణుజీవశాస్త్రం (మాలిక్యులార్ బయాలజీ) అనీ, జీవరసాయనశాస్త్రం (బయోకెమిస్ట్రీ) అనీ, జీవసాంకేతిక శాస్త్రం (బయోటెక్నాలజీ) అనీ, అణుజన్యుశాస్త్రం (మాలిక్యులార్ జెనెటిక్స్) అనీ అంటున్నారు. జీవి లక్షణాలని జీవకణం స్థాయిలో చదివితే దానిని కణజీవశాస్త్రం (సెల్ బయాలజీ) అనీ, అంగము (organ) స్థాయిలో పరిశీలిస్తే దానిని శరీర నిర్మాణ శాస్త్రము (అనాటమీ) అనీ, జన్యువు నిర్మాణాన్ని, అనువంశికతను జన్యుశాస్త్రం (Genetics), ఇలా రకరకాల కోణాలలో జీవశాస్త్రాన్ని అధ్యయనం చెయ్యవచ్చు.

జీవ వర్గీకరణ సోపాన క్రమం

## జీవశాస్త్రం-వర్గీకరణ

జీవశాస్త్రాన్ని జీవశాస్త్ర పితామహుడిగా భావించే అరిస్టాటిల్ నుండి కెవాలియర్-స్మిత్ వరకు పలువురు శాస్త్రవేత్తలు వివిధ కాలాలలో వివిధ అంశాల ఆధారంగా పలురకాలుగా వర్గీకరించారు.

జీవుల వర్గీకరణ పట్టిక
| క్ర.సం. | కాలం | శాస్త్రవేత్త | రాజ్యాల సంఖ్య | వర్గాలు | మూలం
 |
| --- | --- | --- | --- | --- | --- |
| 1. | బి సి 384 | అరిస్టాటిల్ | 2 | 1. జంతువులు 2. మొక్కలు |  |
| 2. | 1735 | కరోలస్ లిన్నేయస్ | 2 | 1. వెజిటేబిలియా, 2. అనిమాలియా |  |
| 3. | 1866 | ఎర్నెస్ట్ హకెల్ | 3 | 1. ప్రొటిస్టా, 2. ప్లాంటే, 3. అనిమాలియా |  |
| 4. | 1925 | చాటన్ | 2 | 1. కేంద్రక పూర్వజీవులు, 2. నిజకేంద్రక జీవులు |  |
| 5. | 1938 | కోప్‌లాండ్ | 4 | 1. మొనిరా, 2. ప్రొటిస్టా, 3. ప్లాంటే, 4. అనిమాలియా |  |
| 6. | 1969 | థామస్ విట్టేకర్ | 5 | 1. మొనిరా, 2. ప్రొటిస్టా, 3. ప్లాంటే, 4. ఫంగీ, 5. అనిమాలియా |  |
| 7. | 1990 | ఉజ్ ఎట్ ఆల్ | 3 | 1.బాక్టీరియా, 2. అరాకియా 3. యుకారియా |  |
| 8. | 1998 | కెవాలియర్ - స్మిత్ | 6 | 1. బాక్టీరియా, 2. ప్రొటొజోవా, 3.క్రొమిస్టా, 4. ప్లాంటే, 5. ఫంగీ, 6. అనిమాలియా |  |

## జీవశాస్త్ర్ర భాగాలు

* బాహ్య స్వరూప శాస్త్రం: జీవుల బాహ్య స్వరూప లక్షణాలను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం.
* అంతర స్వరూప శాస్త్రం: సూక్ష్మదర్శిని సహాయంతో జీవుల అంతర, అంతరాంతర భాగాలను అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం.
* ఆవరణ శాస్త్రం: జీవులకు వాటి పరిసరాలకు మధ్య ఉండే సంబంధాన్ని గురించి తెలియజేసే శాస్త్రం.
* వర్గీకరణ శాస్త్రం: జీవులను వాటి లక్షణాల ఆధారంగా వివిధ విభాగాలుగా విభజించే శాస్త్రం.
* సూక్ష్మజీవ శాస్త్రం: కంటికి కనిపించని సూక్ష్మజీవులను గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం.
* పురాజీవ శాస్త్రం: గత కాలంలో జీవించి ప్రస్తుత కాలంలో శిలాజాలుగా లభ్యమయ్యే వాటిని గురించి తెలిపే శాస్త్రం
* జన్యుశాస్త్రం: జీవుల అనువంశిక లక్షణాలు, వాటి సంక్రామ్యత, వైవిధ్యం గురించి తెలియజేయు శాస్త్రం
* వృక్ష శాస్త్రము: మొక్కల గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం
* జంతు శాస్త్రము: జంతువుల గురించి అధ్యయనం చేసే శాస్త్రం
* వైద్య శాస్త్రము: జీవుల ఆరోగ్యాన్ని పరిరక్షించడానికి, అనారోగ్యాన్ని, గాయాలను నివారించడానికి ఉపయోగపడే విజ్ఞానశాస్త్ర విభాగం.

## చిత్రమాలిక

* క్షీరదాలు-జంతువులు
* మొక్కలు
* శిలింధ్రాలు
* బ్యాక్టీరియా
* హలోబ్యాక్టీరియా
* వైరస్
* Stramenopila/Chromista - Fucus serratus

## ఇవి కూడా చూడండి

* జీవశాస్త్రపు వ్యాసాల జాబితా

## మూలాలు

## వెలుపలి లంకెలు
# జీవి

కారెలొస్ లినేయస్ ఆధునిక వర్గీకరణ శాస్త్ర పితామహులు.

| Life on Earth Temporal range: Late Hadean - Recent
 |
| --- |
|  |
| These *Escherichia coli* cells provide an example of a microorganism
 |
| Scientific classification
 |
| (unranked):
 | Life on Earth (*Gaeabionta*)
 |
| Domains and Kingdoms
 |
| * Nanobes ?
* Acytota \*\*?
* Cytota
	+ బాక్టీరియా
	+ Neomura
		- Archaea
		- Eukaryota
			* Bikonta
				+ Apusozoa
				+ Cabozoa
					- Rhizaria
					- Excavata
				+ Corticata
					- Archaeplastida
						* Rhodophyta
						* Glaucophyta
						* **ప్లాంటే**
					- Chromalveolata
						* Heterokontophyta
						* Haptophyta
						* Cryptophyta
						* ఆల్వియోలేటా
			* Unikonta
				+ Amoebozoa
				+ Opisthokonta
					- Choanozoa
					- **శిలీంద్రాలు**
					- **ఏనిమేలియా**
 |

**జీవం** ఉన్న ప్రాణులన్నీ **జీవులు**. సృష్టిలో గల జీవులను గురించిన అధ్యయనాన్ని జీవ శాస్త్రము అంటారు. జీవుల వర్గీకరణ, ఉనికి, ఆవాసం, అలవాట్లు, స్వరూపం, వివిధ అవయవాల నిర్మాణం, అవి చేసే పనులు, ఆవాసంలోని భౌతిక, రసాయనిక, భౌగోళిక, జీవ, నిర్జీవ కారకాలు - వాటి ప్రభావం, జంతువుల ప్రవర్తన మొదలైనవన్నీ జీవ శాస్త్రంలో అంతర్భాగాలు.

## వృద్ధాప్యం - స్పెర్మిడైన్

ప్రతి జీవి నిర్ణీత కాలం వరకు బ్రతికి మరణిస్తుంది. శరీరంలోని కణాల క్రమక్షయం వల్లే వయసు పైబడుతుంది. ఈ కణాల అభివృద్ధికి స్పెర్మిడైన్ తోడ్పడుతుంది. శరీరంలోని జీవ కణాలను దెబ్బతీసి వృద్ధాప్యానికి చేరువచేసే 'ఫ్రీ రాడికల్స్' నుంచి కాపాడే 'స్పెర్మిడైన్' అనే మాలిక్యూల్ వయసు పైబడకుండా కాపాడి... ఆయుష్షును పాతికేళ్లదాకా పెంచుతుందని పరిశోధకులు తెలిపారు. ఇతర కణాల కంటే స్పెర్మిడైన్ ప్రభావం పడిన కణాల జీవిత కాలం 4 రెట్లు పెరిగింది. ఈగల జీవిత కాలం 30 శాతం అధికమైంది. ఎలుకలకు సుమారు 200 రోజులపాటు నీరు, ఆహారంతోపాటు స్పెర్మిడైన్ అందించారు. వీటిలో ఫ్రీ రాడికల్స్ 30 శాతం తగ్గినట్లు గుర్తించారు. వెరసి... స్పెర్మిడైన్ ద్వారా వృద్ధాప్యాన్ని దూరం చేసి, శరీరాన్ని ఆరోగ్యంగా ఉంచవచ్చని శాస్త్రవేత్తలు తేల్చారు.

## జీవుల వర్గీకరణ

జీవరాశులను వివిధ రాజ్యాలుగా విభజించడానికి ఎన్నో ప్రయత్నాలు జరిగాయి. వీటన్నింటిలో 'ఐదు రాజ్యాల వర్గీకరణ' (Five Kingdom Classification) ఎక్కువమంది ఆమోదం పొందింది. జీవ పరిణామ రీత్యా జీవులలోని మూడు ప్రాథమికాంశాలను పరిగణలోకి తీసుకొని విట్టకర్, 1969లో దీన్ని ప్రతిపాదించారు. ఇవి కణ నిర్మాణ స్వభావం (కేంద్రకపూర్వం, నిజకేంద్రక కణాలు), దేహనిర్మాణంలో క్లిష్టత (ఏకకణ, బహుకణ), పోషక విధానం (స్వయం పోషణ, పరపోషణ) ప్రధానాంశాలు.

* రాజ్యం 1: మొనీరా (Monera):
	+ యూబాక్టీరియా: ఉ. కాకై, బాసిల్లై, స్పైరెల్లె
	+ ఏక్టినోమైసిటిస్: ఉ. ఏక్టినోమైసెస్, కొరెనిబాక్టీరియం, మైకోబాక్టీరియం, స్త్రెప్టోమైసిస్
	+ ఆర్కి బాక్టీరియా: ఉ. హేలోబాక్టీరియం
	+ సయనో బాక్టీరియా: ఉ. ఆసిల్లటోరియా, నాస్టాక్
	+ మైకోప్లాస్మాలు: ఉ. మైకోప్లాస్మా గాలిసెప్టికం
* రాజ్యం 2:ప్రోటిస్టా (Protista)
	+ స్వయం పోషక ప్రోటిస్ట్ లు. ఉ. శైవలాలు, డయాటమ్ లు, యూగ్లీనాయిడ్ లు
	+ విచ్ఛేద కారక ప్రోటిస్ట్ లు. ఉ. శిలీంద్ర ప్రోటిస్ట్లు, జిగురు బూజులు
	+ వినియోగదారులైన ప్రోటోజోవన్ ప్రోటిస్ట్ లు. ఉ. ప్రోటోజోవా
* రాజ్యం 3: శిలీంధ్రాలు (Fungi)
* రాజ్యం 4: ప్లాంటే (ఫ్లాంటె)
* రాజ్యం 5: ఏనిమేలియా (మెటాజోవా)

## ఇవి కూడా చూడండి

* జీవావరణ శాస్త్రము
* జీవితకాలం
# శరీర నిర్మాణ శాస్త్రం

Mondino dei Liuzzi, *Anathomia*, 1541
**శరీర నిర్మాణ శాస్త్రము** (Anatomy) జీవ శాస్త్రములో ఒక ముఖ్యమైన విభాగము. ఇది జీవం ఉన్న ప్రాణుల శరీర నిర్మాణము గురించి తెలియజేస్తుంది. దీనిలో మానవులు, జంతువులు, వృక్షాలు కొన్ని విభాగాలు. కొన్ని స్థూలనిర్మాణము తెలిపితే కొన్నిసూక్ష్మవిషయాలు కోసం సూక్ష్మదర్శిని అవసరం ఉంటుంది. వైద్య విజ్ఞానములో ఇదొక మూలస్థంభము.

పెద్దల దేహాన్ని, అంతర్గత భాగముల వివరాలని గూర్చి వివరించే శాస్త్రాన్ని human anatomy అంటారు. అనాటమీ శాస్త్రాభివృద్థి నాటు పద్థతుల నుండి జంతు దేహాలను పరిశీలించడం, వైద్య పద్థతులలో నిలవ చేసిన మానవ దేహాలను పరిశీలించడం, మైక్రొస్కోప్ ద్వారా పరిశీలించడం అనే సనాతన పద్థతుల వరకూ అనేక విధాలుగా సాగింది.

## విభాగాలు

* మానవ శరీర నిర్మాణము (Human Anatomy) :
* జంతువుల శరీర నిర్మాణము (Animal Anatomy) :
* మొక్కల శరీర నిర్మాణము (Plant Anatomy) :

## రకాలు

అనాటమీ స్థూలంగా 2 రకాలు:

* 1) గ్రాస్ అనాటమీ (Gross Anatomy) : మన కంటికి కనిపించే శరీర భాగాల నిర్మాణము.
* 2) మైక్రొస్కోపిక్ అనాటమీ (Microscopic Anatomy) : సూక్ష్మదర్శిని తో చూసినప్పుడు కనిపించే నిర్మాణ సంబంధమైన వివరాలు.
# జీవక్రియ

ఇంగ్లీష్ పరిభాషతో టెక్స్ట్-బుక్ ఆఫ్ హ్యూమన్ అనాటమీ నుండి ఒక శరీర నిర్మాణ పటం
జీవకణంలో జరిగే అన్ని రసాయనిక చర్యలను కలిపి జీవక్రియగా పేర్కొన వచ్చును. ఈ చర్యలు జీవం మనుగడకు అత్యావశ్యకమైనవి. వీటి వలన జీవ కణాల్లో పెరుగుదల, అభివృద్ధి, నిర్మాణము, పరిసరానుగుణ్యత మొదలగు అంశాలు చోటుచేసుకుంటాయి.

**జీవక్రియ**ను ప్రధానంగా రెండు రకాలుగా విభజించ బడినాయి. అవి కెటబాలిక్ చర్యలు (విశ్లేషణ), ఎనబాలిక్ చర్యలు (సంశ్లేషణ). శ్వాస వ్యవస్థలోని ఆహార వినిమయము కెటబాలిక్ చర్యలకు ఉదాహరణ అయితే, తత్ఫలితంగా వచ్చిన శక్తి ద్వారా మాంసకృత్తులు, కేంద్రక ఆమ్లాలు ఉత్పాదన ఎనబాలిక్ చర్యల క్రిందికి వస్తుంది.

జీవక్రియ యొక్క రసాయనిక చర్యలన్నీ జీవ రసాయనిక పథము (metebolic pathways) లలో అమర్చబడి ఉంటాయి. వీటిలో ఒక రసాయనిక పదార్ధము జీవౌత్ప్రేరకముల (enzymes) సహాయముతో మరొక రసాయనిక పదార్ధముగా మార్పు చెందుతుంది. ఉష్ణగతిక శాస్త్రము (thermodyanamics) యొక్క నియమాలకు విరుద్ధమైనప్పటికీ ఆవశ్యకమైన రసాయన చర్యలు నిర్వహించుటలో జీవౌత్ప్రేరకాలు ముఖ్య భూమిక వహిస్తాయి. ఈ జీవౌత్ప్రేరకాలు కణము లోని జీవరసాయనిక చర్యా పథములను, బాహిర కణముల నుండి వచ్చు సంకేతములను, కణ స్వభావాన్ని నియంత్రించుటలోనూ ముఖ్య పాత్ర పోషిస్తాయి.

ఒక జీవజాలంయొక్క జీవక్రియ మాత్రమే ఏయే పదార్ధాలు పోషకములో ఏవి విషపూరితములో నిర్దేశించుతాయి. ఉదాహరణకి కొన్ని కేంద్రకరహిత జీవులు (prokaryotes) ఉదజని సల్ఫైడు (hydrogen sulfide) ను పోషకముగా స్వీకరిస్తాయి. కానీ ఈ వాయువు జంతువులకు విషపూరితము. జీవక్రియ యొక్క వేగమే ఒక జీవికి ఎంత ఆహారము అవసరము అనే అంశాన్ని నిర్ణయిస్తుంది.
# పురాతన గ్రీసు

**పురాతన గ్రీసు** (*Ancient Greece*) సా.శ.పూ 12-9 శతాబ్దాలలో ప్రారంభమైన అంధయుగపు గ్రీకుల కాలం నుంచి సా.శ 600 సంవత్సరాలలో *క్లాసికల్ ఆంటిక్విటీ* (శ్రేష్టమైన పూర్వకాలం) వరకు విలసిల్లిన ఈశాన్య మధ్యధరా నాగరికత. ఇది సంస్కృతి పరంగా, భాషాపరంగా వదులైన సంబంధం కలిగిన నగర-రాజ్యాలు, సమాజాల కలయిక. రోమన్ కాలానికి ముందు ఇవి కేవలం ఒక్క సమయంలో సా.శ.పూ 338-323 మధ్యలో మాసిడాన్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా ఏకీకృతమై ఉన్నాయి. పాశ్చాత్య చరిత్రలో క్లాసికల్ ఆంటిక్విటీ తర్వాత వెంటనే పూర్వ మధ్యయుగం, బైజాంటైన్ యుగం ప్రారంభమైంది.

## కాల పరిణామం

*క్లాసికల్ ఆంటిక్విటీ* (శ్రేష్టమైన పూర్వకాలం) మధ్యధరా ప్రాంతంలో సుమారు సా.శ.పూ 8వ శతాబ్దంలో (ఇది సుమారు హోమర్ కవిత్వం రికార్డు అయిన కాలం) ప్రారంభమై సా.శ. 6వ శతాబ్దం చివరివరకు ఉందని అత్యధికుల భావన. దీనికి పూర్వం గ్రీసులో గ్రీకు అంధయుగం (c. 1200 – c. 800 BC) ఉండేది. ఇది పురాతత్వ శాస్త్ర పరంగా కుండలపై ఉన్న డిజైన్లను ప్రోటోజియోమెట్రిక్, జియోమెట్రిక్ ఆధారంగా విశ్లేషణ చేశారు.

## మూలాలు
# అకశేరుకాలు

The common fruit fly, *Drosophila melanogaster*, has been the subject of much research
**అకశేరుకాలు** (లాటిన్: Invertebrata), వెన్నెముక లేకుండా ఉన్న జంతువు (ఒక బహుళ-సెల్యులార్ యుకర్యోట్). జంతువుల జాతు సమూహంలో 97% కలిగివున్నవి-అన్ని జంతువులు కార్డేటా subphylum Vertebrata లో ఆ తప్ప (చేపలు, ఉభయచరాలు, సరీసృపాలు, పక్షులు,, క్షీరదాలు).

అకశేరుకాలు paraphyletic సముహంని స్తపిస్తుంది. Urochordata, Cephalochordata: ఒక సాధారణ బహుకణ, యూకారియోటిక్ పూర్వీకుడు ఇచ్చిన, అన్ని కలిగి phyla భాషావర్గము Chordata మూడు subphyla రెండు కలిసి అకశేరుకాలు అవుతున్నాయి. సకశేరుకాలు ఒకసారి కంటే ఎక్కువ వారి అసలు క్లస్టర్ నకిలీ కలిగి ఉండగా ఈ రెండు, అదనంగా అన్ని ఇతర తెలిసిన అకశేరుకాలు,, Hox జన్యువుల ఒకే ఒక క్లస్టర్ ఉన్నాయి.

## లక్షణాలు

అన్ని అకశేరుకాల మధ్య ఉమ్మడిగా ఉన్న లక్షణం ఒక వెన్నెముక లేకపోవడంతో ఉంది: ఈ అకశేరుకాలు, సకశేరుకాలు, మధ్య ఒక ప్రత్యేకత సృష్టిస్తుంది. జంతువులు ఉండటం, అకశేరుకాలు heterotrophs,, పడుతుంది ఇతర జీవుల రూపంలో జీవనోపాధి అవసరం. వారి కణాలు కూడా దృఢమైన సెల్ గోడలు లేకపోవడం. అలాంటి Porifera గా కొన్ని మినహాయింపులు, తో, అకశేరుకాలు సాధారణంగా వేరుగా కణజాలముల కూర్చిన సంస్థలు ఉన్నాయి. వాటిలోలో ఒకటి లేదా రెండు చిత్రాలలో ఒక జీర్ణ గది సాధారణంగా కూడా ఉంది.

అనేక అకశేరుకాలు లైంగిక పునరుత్పత్తి ద్వారా పునరుత్పత్తి చెందుతాయి. వారు కొన్ని ప్రత్యేక పునరుత్పత్తి చిన్న ఉత్పత్తి క్షయకరణ విభజన చేయించుకోవాలని ఇది కణాలు, మొటైల్ spermatozoa లేదా పెద్ద, కాని మొటైల్ స్త్రీ ప్రత్యుత్పత్తి కణములు. కొత్తవి చెందుతాయి, ఇతరాలు అలైంగిక పునరుత్పత్తి సామర్థ్యం కలిగి ఉంటాయి zygotes, రూపంలో ఈ ఫ్యూజ్ లేదా కొన్నిసార్లు, పునరుత్పత్తి రెండు పద్ధతులు.

## యివి చదవండి

* Hyman, L. H. 1940. *The Invertebrates* (6 volumes) New York : McGraw-Hill. A classic work.
* Anderson, D. T. (Ed.). (2001). *Invertebrate zoology* (2nd ed.). Oxford: Oxford University Press.
* Brusca, R. C., & Brusca, G. J. (2003). *Invertebrates* (2nd ed.). Sunderland, Mass. : Sinauer Associates.
* Miller, S.A., & Harley, J.P. (1996). *Zoology* (4th ed.). Boston: WCB/McGraw-Hill.
* Pechenik, Jan A. (2005). *Biology of the invertebrates*. Boston: McGraw-Hill, Higher Education. pp. 590 pp. ISBN 0-07-234899-2.
* Ruppert, E. E., Fox, R. S., & Barnes, R. D. (2004). *Invertebrate zoology: a functional evolutionary approach*. Belmont, CA: Thomas-Brooks/Cole.

## యితర లింకులు

* A. R. Maggenti & S. Gardner (2005). *Online Dictionary of Invertebrate Zoology*.
* Support for endangered invertebrates
* *African Invertebrates*
# సొర చేప

| సొర చేప Temporal range: Late డెవోనియన్ - Recent
 |
| --- |
|  |
| Bull shark *(Carcharhinus leucas)* |
| Scientific classification
 |
| Kingdom:
 | ఏనిమేలియా
 |
| Phylum:
 | కార్డేటా
 |
| Subphylum:
 | వెర్టిబ్రేటా
 |
| Class:
 | Chondrichthyes
 |
| Subclass:
 | Elasmobranchii
 |
| Superorder:
 | **సెలకీమార్ఫా** |
| Orders
 |
|
Carcharhiniformes
Heterodontiformes
Hexanchiformes
Lamniformes
Orectolobiformes
Pristiophoriformes
Squaliformes
Squatiniformes
† Symmoriida
† Cladoselachiformes
† Xenacanthida (Xenacantiformes)
† Iniopterygia
† Eugeneodontida

 |

**సొర చేప** (ఆంగ్లం: Shark) ప్రమాదకరమైన చేప జాతికి చెందిన జంతువు.
ఇవి సెలకీమార్ఫా (Selachimorpha) సూపర్ క్రమానికి చెందిన పూర్తిగా మృదులాస్థి చేపలు. ఇవి ఐదు నుండి ఏడు మొప్ప రంధ్రాలతో శ్వాసిస్తాయి. సొర చేపలకు రక్షణ కోసం చర్మం మీద డెంటికల్స్ ఉంటాయి. వీటి దవడలకు చాలా వరుసలలో పదునైన దంతాలుంటాయి.
సొర చేపలు వివిధ పరిమాణాలలో ఉంటాయి. మరుగుజ్జు సొర (Dwarf lanternshark : Etmopterus perryi) లోతైన సముద్రాలలో నివసించే సొర జాతి చేపలు సుమారు 17 సెం.మీ. పొడవు మాత్రమే ఉంటే; తిమింగళపు సొర (Whale shark) చేపలు 12 మీటర్లు పొడవుంటాయి.

సొర చేప స్వభావం
అందరికీ తెలిసిన బుల్ సొర (Carcharhinus leucas) చేపలలో చాలా జాతులుంటాయి. ఇవి సముద్రాలలోను, మంచి నీటిలోను, నదీ డెల్టా ప్రాంతాలలోను నివసిస్తాయి.

## ఉపయోగాలు

* సొర చేప మాంసం గా మంచి బలమైన ఆహారం. అయితే గర్భిణీ స్త్రీలు దీనిని తినకూడదని ఆంక్షలు విధిస్తారు.
* సొర చేప చర్మాన్ని దానికున్న డెంటికల్స్ మూలంగా సాండ్ పేపర్ వలె ఉపయోగిస్తారు.

## మూలాలు
# ఆస్టరేసి

| Sunflowers
 |
| --- |
|  |
| Scientific classification
 |
| Kingdom:
 | ప్లాంటే
 |
| Division:
 | మాగ్నోలియోఫైటా
 |
| Class:
 | మాగ్నోలియోప్సిడా
 |
| Order:
 | ఆస్టరేలిస్
 |
| Family:
 | **ఆస్టరేసి** Martynov, 1820
 |
| Type genus
 |
| *Aster* L.
 |
| ఉపకుటుంబాలు
 |
|
Barnadesioideae
Cichorioideae

Tribe Arctotidae
Tribe Cardueae
Tribe Eremothamneae
Tribe Lactuceae
Tribe Liabeae
Tribe Mutisieae
Tribe Tarchonantheae
Tribe Vernonieae
Asteroideae

Tribe Anthemideae
Tribe Astereae
Tribe Calenduleae
Tribe Eupatorieae
Tribe Gnaphalieae
Tribe Helenieae
Tribe Heliantheae
Tribe Inuleae
Tribe Plucheae
Tribe Senecioneae
Tribe Tageteae
**See also List of Asteraceae genera** |
| Diversity
 |
| About 1500 genera and 23,000 species
 |
| Synonyms
 |
| *కంపోజిటె* Giseke |

**ఆస్టరేసి** (Asteraceae) కుటుంబం ద్విదళబీజాలలో అన్నింటికంటే ఎక్కువ పరిణతి చెందినదిగా పరిగణిస్తారు. పూర్వం దీనిని **కంపోజిటె** అని పిలిచేవారు. ఆవృతబీజాలలో ఆస్టరేసి అతిపెద్ద కుటుంబం. దీనిలో సుమారు 950 ప్రజాతులు, 20,000 జాతులు విశ్వవ్యాప్తంగా ఉన్నాయి.

## కుటుంబ లక్షణాలు

* మొక్కలు ఎక్కువగా ఏకవర్షిక గుల్మాలు, కొన్ని ఎగబాకే తీగలు.
* సరళ పత్రాలు, పుచ్ఛరహితము, ఏకాంతర లేదా అభిముఖ పత్ర విన్యాసము.
* శీర్షవత్ లేదా సంయుక్త శీర్షవత్ పుష్ప విన్యాసము.
* అండకోశోపరిక, సౌష్టవయుత లేదా పాక్షిక సౌష్టవయుత పుష్పకాలు.
* రక్షక పత్రాలు క్షీణించి కేశగుచ్ఛంగా మారుట.
* పరాగకోశ సంయుక్త కేసరాలు 5, మకుట దళోపరిస్థితము.
* నిమ్న అండాశయము, ద్విఫలయుత సంయుక్తము, ఏకబిలయుతము.
* పీఠ అండము.
* సిప్పెలా ఫలము.

## ముఖ్యమైన మొక్కలు

* ఆర్టిమీసియా (Artemisia) :
	+ ఆర్టిమీసియా వల్గారిస్ (మాచిపత్రి)
	+ ఆర్టిమీసియా పెల్లెన్స్ (దవనము)
* ఎక్లిప్టా (Eclipta) :
	+ ఎక్లిప్టా ఆల్బా (గుంటకలగర)
* క్రైసాంథిమమ్ (చేమంతి)
* టాగెటిస్ (బంతిపువ్వు)
* హీలియాంథస్ (సూర్యకాంతం పువ్వు)
* స్టెవియా (మధుపత్రి)
* పిక్క్ (బల్లె)
* కార్థమస్ (Carthamus) : కుసుమ
* బ్రహ్మ కమలము
* అనాసైక్లస్ (Anacyclus) :
	+ అనాసైక్లస్ పైరెత్రమ్ : అక్కలకర్ర

## మూలాలు

* బి.ఆర్.సి.మూర్తి: వృక్షశాస్త్రము, శ్రీ వికాస్ పబ్లికేషన్స్, 2005.
# బ్రాసికేసి

| బ్రాసికేసి
 |
| --- |
|  |
| Winter Cress (*Barbarea vulgaris)* |
| Scientific classification
 |
| Kingdom:
 | ప్లాంటే
 |
| Division:
 | మాగ్నోలియోఫైటా
 |
| Class:
 | మాగ్నోలియోప్సిడా
 |
| Order:
 | బ్రాసికేలిస్
 |
| Family:
 | **బ్రాసికేసి** Juss.
 |
| ప్రజాతులు
 |
|
See text.

 |

**బ్రాసికేసి** (**Brassicaceae**) పుష్పించే మొక్కలలో కాబేజీ కుటుంబం.

దీనికి ఈ పేరు బ్రాసికా ప్రజాతి మూలంగా వచ్చినది. దీనినే **క్రుసిఫెరె** (Cruciferae) అని కూడా పిలిచేవారు. దీని పుష్పాలకు గల నాలుగు పెటల్స్ శిలువ ఆకారంలో అమర్చబడి ఉండడం వలన ఆ పేరు వచ్చింది.

ఇందులోని 330 పైగా ప్రజాతులలో సుమారు 3,700 జాతుల మొక్కలున్నాయి. ఈ కుటుంబంలో కాబేజీ, కాలీఫ్లవరు, ఆవాలు మొదలైనవి ప్రముఖమైనవి.
# ఆర్కియా

| ఆర్కియా Temporal range: 3.5–0 Ga
Had'n

Archean

Proterozoic

Pha.

Paleoarchean or perhaps Eoarchean – recent
 |
| --- |
|  |
| *Halobacterium* sp. strain NRC-1, each cell about 5 μm long
 |
| Scientific classification  |
| Unrecognized taxon (fix):
 | Archaea
 |
| Synonyms
 |
| * Archaebacteria Woese & Fox, 1977
* Mendosicutes Gibbons & Murray, 1978
* Metabacteria Hori and Osawa 1979
 |

**ఆర్కీబాక్టీరియా** అనునవి కెంద్రకపూర్వ సూక్ష్మజీవులు.వీటిని అసాధరణ లక్షణాలు కల బాక్టీరియాలుగా గుర్తించారు.వీటి కణరసాయనిక ధర్మాలు, జీవక్రియా విధానాలు, పెరిగే ఆవాసాలు నిజబాక్టీరియాకి భిన్నంగా ఉంటాయి. 1977 లో కార్ల్ వోస్, జి.ఇ. ఫాక్స్ అనే శాస్త్రజ్ఞుడు మొట్టమొదట, RNA జన్యువుల వరుసక్రమాలలోని తేడాల ఆధారంగా ఆర్కీబాక్టీరియాని, కేంద్రక పూర్వజీవులకు చెందిన, ప్రత్యేక సముదాయముగా గుర్తించారు.

## ఉనికి

ఇవి అసాధారణ అవాసాలలో ఏక్కువగా పెరుగుతాయి. ఫలితంగా వీటిని extremophils గా పెర్కొంటారు. పెరిగే అవాసాన్ని బట్టి స్థూలంగా వీటిని క్రింది రకాలుగా విభజిస్తారు.

1. **హాలోఫిల్స్**: ఉప్పు చెలమలు, ఉప్పు నేలలు, సరస్సులలో నివసిస్తాయి.
2. **థర్మొఫిల్స్**: అత్యధిక ఉష్ణోగ్రత ప్రదేశాలలో పెరుగుతాయి. ఉదా: మండే చమురు బావులు, బొగ్గు గనులు మొదలగునవి.
3. **ఆల్కలి ఫిల్స్**: క్షార స్థితికల ఆవారసాలలో పెరుగుతాయి.
4. **అసిడోఫిల్స్**: అధికమైన అమ్ల స్థితిగల పరిసరాలలో పెరగగలవు.

## మూలాలు

## ఇతర లింకులు

అసాధారణ అవాసం
# ప్రోటిస్టా

| ప్రోటిస్టా Temporal range: Neoproterozoic - Recent
 |
| --- |
|  |
| Scientific classification
 |
| Domain:
 | **Eukarya** Whittaker & Margulis, 1978
 |
| Kingdom:
 | **ప్రొటిస్టా**\* Haeckel, 1866
 |
| Typical phyla
 |
| * **Chromalveolata**
	+ Heterokontophyta
	+ Haptophyta
	+ Cryptophyta (cryptomonads)
	+ **Alveolata**
		- Dinoflagellata
		- Apicomplexa
		- సీలియోఫోరా (ciliates)
* **Excavata**
	+ Euglenozoa
	+ Percolozoa
	+ Metamonada
* **Rhizaria**
	+ Radiolaria
	+ Foraminifera
	+ Cercozoa
* **Archaeplastida (in part)**
	+ Rhodophyta (red algae)
	+ Glaucophyta (basal archaeplastids)
* **Unikonta (in part)**
	+ Amoebozoa
	+ Choanozoa

 Many others; classification varies |

**ప్రోటిస్టా** (లాటిన్ Protista) జీవుల రాజ్యంలో ఏకకణ నిజకేంద్రక జీవులు ఉన్నాయి. వీనిలో కశాభయుత జీవులు, డయాటమ్ లు, డైనోఫ్లాజెల్లేట్ లు, జిగురు బూజులు, జుఫ్లాజెల్లేట్ లు, సార్కోడైన్ లు, సీలియేట్ లు, స్పోరోజోవన్ లు, ప్రోటోజోవన్ లు, ప్రాథమిక వృక్షాలు, ప్రాథమిక శిలీంద్రాలు చేరి ఉన్నాయి.

జీవావరణ వ్యవస్థలో జలచరాలుగా నివసించే ఈ జీవులు వృక్ష ప్లవకాలుగా (ఉత్పత్తిదారులు), జంతు ప్లవకాలుగా (ప్రాథమిక వినియోగదారులు) ఉంటాయి. జిగురు బూజులు కణకుడ్య రహిత, కణకుడ్య సహిత జీవులకు మధ్యస్థంగా ఉంటాయి. శాఖీయ దశ కుడ్యరహితంగాను, ప్రత్యుత్పత్తి దశలు కుడ్యసహితంగాను ఉంటాయి. పోషణ పూతికాహార భక్షణ, జాంతవ భక్షణ పద్ధతులలో జరుగుతుంది. కాంతి లభించే సమయంలో పాదపీయ భక్షణ, కాంతి లేనప్పుడు పూతికాహార భక్షణ జరుపుకొనే యూగ్లీనా వంటి జీవులను మిశ్రమ పోషకాలు అంటారు. సహజీవనం గడిపే ప్రోటిస్ట్ లు చెదపురుగుల వంటి కీటకాల ఆంత్రనాళంలో ఉంటాయి.

కణనిర్మాణ రీత్యా ప్రోటిస్ట్ లు జీవద్రవ్యాన్ని లోపలి కొన్ని కణాంగాలను ప్రమాణ త్వచ నిర్మాణం గల ప్లాస్మా పొర ఆవరించి ఉంటుంది. కేంద్రక త్వచం స్పష్టంగా ఉంటుంది. హిస్టోన్ లతో కూడిన డి.ఎన్.ఏ. జన్యు పదార్ధంగా ఉంటుంది. కొన్ని కణాంగాలు వుంటాయి. అలైంగికంగాను, లైంగికంగాను ప్రత్యుత్పత్తి జరుపుకోగలవు. అభివృద్ధిలో పిండం ఏర్పడదు.

## వర్గీకరణ

జీవావరణ శాస్త్రరీత్యా ప్రోటిస్టాలను మూడు సమూహాలుగా విభజించారు:

* **స్వయంపోషక ప్రోటిస్ట్ లు**: ఇవి మొక్కల వంటి జీవులు.
	+ **డైనో ఫ్లాజెల్లేట్లు**: ఇవి అధికంగా సముద్రజలాల్లో నివసిస్తూ ఉండే ఏకకణ శైవలాలు. ఉదా: నాక్టిల్యుకా, సిరేషియం, గోన్యాలాక్స్
	+ డయాటమ్ లు: ఇవి మంచి నీటిలోను, సముద్రపు నీటిలోను, తేమ నేలల్లోను ప్లవక జీవనం గడిపే ఉత్పత్తిదారులు. ఉదా: ట్రెసిరేషియం, కాసినోడిస్కస్, స్టెఫానోడిస్కస్.
	+ యూగ్లీనాయిడ్లు : వీటికి కణకుడ్యం ఉండదు. ఉదా: యూగ్లీనా, ఫాకస్, కోప్రోమోనాస్.
* **విచ్ఛేదకారక ప్రోటిస్ట్ లు**: ఇవి శిలీంద్రక ప్రోటిస్ట్ లు, జిగురు బూజులు
	+ **అకణ జిగురు బూజులు**: ఇవి నిజమైన జిగురు బూజులు. అభివృద్ధిలో ద్వయస్థితిలో ఉండే ప్లాస్మోడియమ్ దశను ఏర్పరుస్తాయి. ఉదా: ఫైజేరమ్, లైసియా, స్టెమోనిటిస్
	+ **సకణ జిగురు బూజులు**: ఇవి గుంపుగా చేరి జీవపదార్ధపు రాశిగా ఏర్పడతాయి. ఉదా: డిక్టియా స్టీలియమ్
	+ **జాలక జుగురు బూజులు**: ఇవి ముఖ్యంగా సముద్రజలాల్లో నివసిస్తాయి. జిగురు తంతువులు వల వంటి జీవపదార్ధపు రాశిగా ఏర్పడతాయి. ఉదా: లాబిరింతులా
* **వినియోగదారులైన ప్రోటోజోవన్ ప్రోటిస్ట్ లు**: వీటిని ప్రోటోజోవన్ ప్రోటిస్టులనీ, జంతు ప్రోటిస్టులనీ పేర్కొంటారు. ఉదా: ప్రోటోజోవా, జూమాస్టిగోఫోర్ లు, సార్కోపైన్ లు, స్పోరోజోవన్లు, సీలియోఫోర్ లు